श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ एकचत्वारिंशस्सर्गः ।
स च वाग्भिः प्रशस्ताभिर्गमिष्यन्पूजितस्तया ।
तस्माद्देशादपक्रम्य चिन्तयामास वानरः ॥ 1 ॥
अल्पशेषमिदं कार्यं दृष्टेयमसितेक्षणा ।
त्रीनुपायानतिक्रम्य चतुर्थः इह विद्यते ॥ 2 ॥
न साम रक्षस्सु गुणाय कल्पते न दानमर्थोपचितेषु युज्यते ।
न भेदसाध्या बलदर्पिता जनाः पराक्रमस्त्वेव ममेह रोचते ॥ 3 ॥
न चास्य कार्यस्य पराक्रमादृते विनिश्चयः कश्चिदिहोपपद्यते ।
हतप्रवीरा हि रणे हि राक्षसाः कथञ्चिदीयुर्यदिहाद्य मार्दवम् ॥ 4 ॥
कार्ये कर्मणि निर्दिष्टे यो बहून्यपि साधयेत् ।
पूर्वकार्याविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति ॥ 5 ॥
न ह्येकस्साधको हेतुस्स्वल्पस्यापीह कर्मणः ।
यो ह्यर्थं बहुधा वेद स समर्थोऽर्थसाधने ॥ 6 ॥
इहैव तावत्कृतनिश्चयो ह्यहं यदि व्रजेयं प्लवगेश्वरालयम् ।
परात्मसम्मर्दविशेषतत्त्ववित्ततः कृतं स्यान्मम भर्तृशासनम् ॥ 7 ॥
कथं नु खल्वद्य भवेत्सुखागतं प्रसह्य युद्धं मम राक्षसैः सह ।
तथैव खल्वात्मबलं च सारवत्सम्मानयेन्मां च रणे दशाननः ॥ 8 ॥
ततस्समासाद्य रणे दशाननं समन्त्रिवर्गं सबलप्रयायिनम् ।
हृदि स्थितं तस्य मतं बलं च वै सुखेन मत्त्वाऽहमितः पुनर्व्रजे ॥ 9 ॥
इदमस्य नृशंसस्य नन्दनोपममुत्तमम् ।
वनं नेत्रमनःकान्तं नानाद्रुमलतायुतम् ॥ 10 ॥
इदं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वनमिवानलः ।
अस्मिन्भग्ने ततः कोपं करिष्यति दशाननः ॥ 11 ॥
ततो महत्साश्वमहारथद्विपं बलं समादेक्ष्यति राक्षसाधिपः ।
त्रिशूलकालायसपट्टिसायुधं ततो महद्युद्धमिदं भविष्यति ॥ 12 ॥
अहं तु तैः संयति चण्डविक्रमै स्समेत्य रक्षोभिरसह्य विक्रमः ।
निहत्य तद्रावणचोदितं बलं सुखं गमिष्यामि कपीश्वरालयम् ॥ 13 ॥
ततो मारुतवत्कृद्धो मारुतिर्भीमविक्रमः ।
ऊरुवेगेन महता द्रुमान्क्षेप्तुमथारभत् ॥ 14 ॥
ततस्तु हनुमान्वीरो बभञ्ज प्रमदावनम् ।
मत्तद्विजसमाघुष्टं नानाद्रुमलतायुतम् ॥ 15 ॥
तद्वनं मथितैर्वृक्षैर्भिन्नैश्च सलिलाशयैः ।
चूर्णितैः पर्वताग्रैश्च बभूवाप्रियदर्शनम् ॥ 16 ॥
नानाशकुन्तविरुतैः प्रभिन्नैस्सलिलाशयैः ।
ताम्रैः किसलयैः क्लान्तैः क्लान्तद्रुमलतायुतम् ॥ 17 ॥
न बभौ तद्वनं तत्र दावानलहतं यथा ।
व्याकुलावरणा रेजुर्विह्वला इव ता लताः ॥ 18 ॥
लतागृहैश्चित्रगृहैश्च नाशितैर्महोरगैर्व्यालमृगैश्च निर्धुतैः ।
शिलागृहैरुन्मथितैस्तथा गृहैः प्रणष्टरूपं तदभून्महद्वनम् ॥ 19 ॥
सा विह्वलाऽशोकलताप्रताना वनस्थली शोकलताप्रताना ।
जाता दशास्यप्रमदावनस्य कपेर्बलाद्धि प्रमदावनस्य ॥ 20 ॥
स तस्य कृत्वार्थपतेर्महाकपिर्महद्व्यलीकं मनसो महात्मनः ।
युयुत्सुरेको बहुभिर्महाबलैश्शिया ज्वलंस्तोरणमास्थितः कपिः ॥ 21 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकचत्वारिंशस्सर्गः ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ekacatvāriṃśassargaḥ |
sa ca vāgbhiḥ praśastābhirgamiṣyanpūjitastayā |
tasmāddeśādapakramya cintayāmāsa vānaraḥ || 1 ||
alpaśeṣamidaṃ kāryaṃ dṛṣṭeyamasitekṣaṇā |
trīnupāyānatikramya caturthaḥ iha vidyate || 2 ||
na sāma rakṣassu guṇāya kalpate na dānamarthopaciteṣu yujyate |
na bhedasādhyā baladarpitā janāḥ parākramastveva mameha rocate || 3 ||
na cāsya kāryasya parākramādṛte viniścayaḥ kaścidihopapadyate |
hatapravīrā hi raṇe hi rākṣasāḥ kathañcidīyuryadihādya mārdavam || 4 ||
kārye karmaṇi nirdiṣṭe yo bahūnyapi sādhayet |
pūrvakāryāvirodhena sa kāryaṃ kartumarhati || 5 ||
na hyekassādhako hetussvalpasyāpīha karmaṇaḥ |
yo hyarthaṃ bahudhā veda sa samartho'rthasādhane || 6 ||
ihaiva tāvatkṛtaniścayo hyahaṃ yadi vrajeyaṃ plavageśvarālayam |
parātmasammardaviśeṣatattvavittataḥ kṛtaṃ syānmama bhartṛśāsanam || 7 ||
kathaṃ nu khalvadya bhavetsukhāgataṃ prasahya yuddhaṃ mama rākṣasaiḥ saha |
tathaiva khalvātmabalaṃ ca sāravatsammānayenmāṃ ca raṇe daśānanaḥ || 8 ||
tatassamāsādya raṇe daśānanaṃ samantrivargaṃ sabalaprayāyinam |
hṛdi sthitaṃ tasya mataṃ balaṃ ca vai sukhena mattvā'hamitaḥ punarvraje || 9 ||
idamasya nṛśaṃsasya nandanopamamuttamam |
vanaṃ netramanaḥkāntaṃ nānādrumalatāyutam || 10 ||
idaṃ vidhvaṃsayiṣyāmi śuṣkaṃ vanamivānalaḥ |
asminbhagne tataḥ kopaṃ kariṣyati daśānanaḥ || 11 ||
tato mahatsāśvamahārathadvipaṃ balaṃ samādekṣyati rākṣasādhipaḥ |
triśūlakālāyasapaṭṭisāyudhaṃ tato mahadyuddhamidaṃ bhaviṣyati || 12 ||
ahaṃ tu taiḥ saṃyati caṇḍavikramai ssametya rakṣobhirasahya vikramaḥ |
nihatya tadrāvaṇacoditaṃ balaṃ sukhaṃ gamiṣyāmi kapīśvarālayam || 13 ||
tato mārutavatkṛddho mārutirbhīmavikramaḥ |
ūruvegena mahatā drumānkṣeptumathārabhat || 14 ||
tatastu hanumānvīro babhañja pramadāvanam |
mattadvijasamāghuṣṭaṃ nānādrumalatāyutam || 15 ||
tadvanaṃ mathitairvṛkṣairbhinnaiśca salilāśayaiḥ |
cūrṇitaiḥ parvatāgraiśca babhūvāpriyadarśanam || 16 ||
nānāśakuntavirutaiḥ prabhinnaissalilāśayaiḥ |
tāmraiḥ kisalayaiḥ klāntaiḥ klāntadrumalatāyutam || 17 ||
na babhau tadvanaṃ tatra dāvānalahataṃ yathā |
vyākulāvaraṇā rejurvihvalā iva tā latāḥ || 18 ||
latāgṛhaiścitragṛhaiśca nāśitairmahoragairvyālamṛgaiśca nirdhutaiḥ |
śilāgṛhairunmathitaistathā gṛhaiḥ praṇaṣṭarūpaṃ tadabhūnmahadvanam || 19 ||
sā vihvalā'śokalatāpratānā vanasthalī śokalatāpratānā |
jātā daśāsyapramadāvanasya kaperbalāddhi pramadāvanasya || 20 ||
sa tasya kṛtvārthapatermahākapirmahadvyalīkaṃ manaso mahātmanaḥ |
yuyutsureko bahubhirmahābalaiśśiyā jvalaṃstoraṇamāsthitaḥ kapiḥ || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ekacatvāriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ एकचत्वारिंशस्सर्गः ।
स च वाग्भिः प्रशस्ताभिर्गमिष्यन्पूजितस्तया ।
तस्माद्देशादपक्रम्य चिन्तयामास वानरः ॥ 1 ॥
अल्पशेषमिदं कार्यं दृष्टेयमसितेक्षणा ।
त्रीनुपायानतिक्रम्य चतुर्थः इह विद्यते ॥ 2 ॥
न साम रक्षस्सु गुणाय कल्पते न दानमर्थोपचितेषु युज्यते ।
न भेदसाध्या बलदर्पिता जनाः पराक्रमस्त्वेव ममेह रोचते ॥ 3 ॥
न चास्य कार्यस्य पराक्रमादृते विनिश्चयः कश्चिदिहोपपद्यते ।
हतप्रवीरा हि रणे हि राक्षसाः कथञ्चिदीयुर्यदिहाद्य मार्दवम् ॥ 4 ॥
कार्ये कर्मणि निर्दिष्टे यो बहून्यपि साधयेत् ।
पूर्वकार्याविरोधेन स कार्यं कर्तुमर्हति ॥ 5 ॥
न ह्येकस्साधको हेतुस्स्वल्पस्यापीह कर्मणः ।
यो ह्यर्थं बहुधा वेद स समर्थोऽर्थसाधने ॥ 6 ॥
इहैव तावत्कृतनिश्चयो ह्यहं यदि व्रजेयं प्लवगेश्वरालयम् ।
परात्मसम्मर्दविशेषतत्त्ववित्ततः कृतं स्यान्मम भर्तृशासनम् ॥ 7 ॥
कथं नु खल्वद्य भवेत्सुखागतं प्रसह्य युद्धं मम राक्षसैः सह ।
तथैव खल्वात्मबलं च सारवत्सम्मानयेन्मां च रणे दशाननः ॥ 8 ॥
ततस्समासाद्य रणे दशाननं समन्त्रिवर्गं सबलप्रयायिनम् ।
हृदि स्थितं तस्य मतं बलं च वै सुखेन मत्त्वाऽहमितः पुनर्व्रजे ॥ 9 ॥
इदमस्य नृशंसस्य नन्दनोपममुत्तमम् ।
वनं नेत्रमनःकान्तं नानाद्रुमलतायुतम् ॥ 10 ॥
इदं विध्वंसयिष्यामि शुष्कं वनमिवानलः ।
अस्मिन्भग्ने ततः कोपं करिष्यति दशाननः ॥ 11 ॥
ततो महत्साश्वमहारथद्विपं बलं समादेक्ष्यति राक्षसाधिपः ।
त्रिशूलकालायसपट्टिसायुधं ततो महद्युद्धमिदं भविष्यति ॥ 12 ॥
अहं तु तैः संयति चण्डविक्रमै स्समेत्य रक्षोभिरसह्य विक्रमः ।
निहत्य तद्रावणचोदितं बलं सुखं गमिष्यामि कपीश्वरालयम् ॥ 13 ॥
ततो मारुतवत्कृद्धो मारुतिर्भीमविक्रमः ।
ऊरुवेगेन महता द्रुमान्क्षेप्तुमथारभत् ॥ 14 ॥
ततस्तु हनुमान्वीरो बभञ्ज प्रमदावनम् ।
मत्तद्विजसमाघुष्टं नानाद्रुमलतायुतम् ॥ 15 ॥
तद्वनं मथितैर्वृक्षैर्भिन्नैश्च सलिलाशयैः ।
चूर्णितैः पर्वताग्रैश्च बभूवाप्रियदर्शनम् ॥ 16 ॥
नानाशकुन्तविरुतैः प्रभिन्नैस्सलिलाशयैः ।
ताम्रैः किसलयैः क्लान्तैः क्लान्तद्रुमलतायुतम् ॥ 17 ॥
न बभौ तद्वनं तत्र दावानलहतं यथा ।
व्याकुलावरणा रेजुर्विह्वला इव ता लताः ॥ 18 ॥
लतागृहैश्चित्रगृहैश्च नाशितैर्महोरगैर्व्यालमृगैश्च निर्धुतैः ।
शिलागृहैरुन्मथितैस्तथा गृहैः प्रणष्टरूपं तदभून्महद्वनम् ॥ 19 ॥
सा विह्वलाऽशोकलताप्रताना वनस्थली शोकलताप्रताना ।
जाता दशास्यप्रमदावनस्य कपेर्बलाद्धि प्रमदावनस्य ॥ 20 ॥
स तस्य कृत्वार्थपतेर्महाकपिर्महद्व्यलीकं मनसो महात्मनः ।
युयुत्सुरेको बहुभिर्महाबलैश्शिया ज्वलंस्तोरणमास्थितः कपिः ॥ 21 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे एकचत्वारिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ekacatvāriṃśassargaḥ |
sa ca vāgbhiḥ praśastābhirgamiṣyanpūjitastayā |
tasmāddeśādapakramya cintayāmāsa vānaraḥ || 1 ||
alpaśeṣamidaṃ kāryaṃ dṛṣṭeyamasitekṣaṇā |
trīnupāyānatikramya caturthaḥ iha vidyate || 2 ||
na sāma rakṣassu guṇāya kalpate na dānamarthopaciteṣu yujyate |
na bhedasādhyā baladarpitā janāḥ parākramastveva mameha rocate || 3 ||
na cāsya kāryasya parākramādṛte viniścayaḥ kaścidihopapadyate |
hatapravīrā hi raṇe hi rākṣasāḥ kathañcidīyuryadihādya mārdavam || 4 ||
kārye karmaṇi nirdiṣṭe yo bahūnyapi sādhayet |
pūrvakāryāvirodhena sa kāryaṃ kartumarhati || 5 ||
na hyekassādhako hetussvalpasyāpīha karmaṇaḥ |
yo hyarthaṃ bahudhā veda sa samartho'rthasādhane || 6 ||
ihaiva tāvatkṛtaniścayo hyahaṃ yadi vrajeyaṃ plavageśvarālayam |
parātmasammardaviśeṣatattvavittataḥ kṛtaṃ syānmama bhartṛśāsanam || 7 ||
kathaṃ nu khalvadya bhavetsukhāgataṃ prasahya yuddhaṃ mama rākṣasaiḥ saha |
tathaiva khalvātmabalaṃ ca sāravatsammānayenmāṃ ca raṇe daśānanaḥ || 8 ||
tatassamāsādya raṇe daśānanaṃ samantrivargaṃ sabalaprayāyinam |
hṛdi sthitaṃ tasya mataṃ balaṃ ca vai sukhena mattvā'hamitaḥ punarvraje || 9 ||
idamasya nṛśaṃsasya nandanopamamuttamam |
vanaṃ netramanaḥkāntaṃ nānādrumalatāyutam || 10 ||
idaṃ vidhvaṃsayiṣyāmi śuṣkaṃ vanamivānalaḥ |
asminbhagne tataḥ kopaṃ kariṣyati daśānanaḥ || 11 ||
tato mahatsāśvamahārathadvipaṃ balaṃ samādekṣyati rākṣasādhipaḥ |
triśūlakālāyasapaṭṭisāyudhaṃ tato mahadyuddhamidaṃ bhaviṣyati || 12 ||
ahaṃ tu taiḥ saṃyati caṇḍavikramai ssametya rakṣobhirasahya vikramaḥ |
nihatya tadrāvaṇacoditaṃ balaṃ sukhaṃ gamiṣyāmi kapīśvarālayam || 13 ||
tato mārutavatkṛddho mārutirbhīmavikramaḥ |
ūruvegena mahatā drumānkṣeptumathārabhat || 14 ||
tatastu hanumānvīro babhañja pramadāvanam |
mattadvijasamāghuṣṭaṃ nānādrumalatāyutam || 15 ||
tadvanaṃ mathitairvṛkṣairbhinnaiśca salilāśayaiḥ |
cūrṇitaiḥ parvatāgraiśca babhūvāpriyadarśanam || 16 ||
nānāśakuntavirutaiḥ prabhinnaissalilāśayaiḥ |
tāmraiḥ kisalayaiḥ klāntaiḥ klāntadrumalatāyutam || 17 ||
na babhau tadvanaṃ tatra dāvānalahataṃ yathā |
vyākulāvaraṇā rejurvihvalā iva tā latāḥ || 18 ||
latāgṛhaiścitragṛhaiśca nāśitairmahoragairvyālamṛgaiśca nirdhutaiḥ |
śilāgṛhairunmathitaistathā gṛhaiḥ praṇaṣṭarūpaṃ tadabhūnmahadvanam || 19 ||
sā vihvalā'śokalatāpratānā vanasthalī śokalatāpratānā |
jātā daśāsyapramadāvanasya kaperbalāddhi pramadāvanasya || 20 ||
sa tasya kṛtvārthapatermahākapirmahadvyalīkaṃ manaso mahātmanaḥ |
yuyutsureko bahubhirmahābalaiśśiyā jvalaṃstoraṇamāsthitaḥ kapiḥ || 21 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ekacatvāriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.