śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha pañcatriṃśassargaḥ |
tāṃ tu rāmakathāṃ śrutvā vaidehī vānararṣabhāt |
Verse 1
uvāca vacanaṃ sāntvamidaṃ madhurayā girā || 1 ||
kva te rāmeṇa saṃsargaḥ kathaṃ jānāsi lakṣmaṇam |
Verse 2
vānarāṇāṃ narāṇāṃ ca kathamāsītsamāgamaḥ || 2 ||
yāni rāmasya liṅgāni lakṣmaṇasya ca vānara |
Verse 3
tāni bhūyassamācakṣva na māṃ śokassamāviśet || 3 ||
kīdṛśaṃ tasya saṃsthānaṃ rūpaṃ rāmasya kīdṛśam |
Verse 4
kathamūrū kathaṃ bāhū lakṣmaṇasya ca śaṃsa me || 4 ||
evamuktastu vaidehyā hanumānmārutātmajaḥ |
Verse 5
tato rāmaṃ yathātattvamākhyātumupacakrame || 5 ||
jānantī bata diṣṭyā māṃ vaidehi paripṛcchasi |
Verse 6
bhartuḥ kamalapattrākṣi saṃsthānaṃ lakṣmaṇasya ca || 6 ||
yāni rāmasya cihnāni lakṣmaṇasya ca yāni vai |
Verse 7
lakṣitāni viśālākṣi vadataśśṛṇu tāni me || 7 ||
rāmaḥ kamalapattrākṣa ssarvasattvamanoharaḥ |
Verse 8
rūpadākṣiṇyasampannaḥ prasūto janakātmaje || 8 ||
tejasā'ditya saṅkāśaḥ kṣamayā pṛthivīsamaḥ |
Verse 9
bṛhaspatisamo buddhyā yaśasā vāsavopamaḥ || 9 ||
rakṣitā jīvalokasya svajanasyābhirakṣitā |
Verse 10
rakṣitā svasya vṛttasya dharmasya ca parantapaḥ || 10 ||
rāmo bhāmini lokasya cāturvarṇyasya rakṣitā |
Verse 11
maryādānāṃ ca lokasya kartā kārayitā ca saḥ || 11 ||
arciṣmānarcito'tyarthaṃ brahmacaryavrate sthitaḥ |
Verse 12
sādhūnāmupakārajñaḥ pracārajñaśca karmaṇām || 12 ||
rājavidyāvinītaśca brāhmaṇānāmupāsitā |
Verse 13
śrutavānśīlasampanno vinītaśca parantapaḥ || 13 ||
yajurvedavinītaśca vedavidbhissupūjitaḥ |
Verse 14
dhanurvede ca vedeṣu vedāṅgeṣu ca niṣṭhitaḥ || 14 ||
vipulāṃso mahābāhuḥ kambugrīvaśśubhānanaḥ |
Verse 15
gūḍhajatrussutāmrākṣo rāmo devi janai śśrutaḥ || 15 ||
dundubhisvananirghoṣa ssnigdhavarṇaḥ pratāpavān |
Verse 16
sama ssamavibhaktāṅgo varṇaṃ śyāmaṃ samāśritaḥ || 16 ||
tristhirastripralambaśca trisamastriṣu connataḥ |
Verse 17
tritāmrastriṣu ca snigdho gambhīrastriṣu nityaśaḥ || 17 ||
trivalīvāṃstryavanataścaturvyaṅgastriśīrṣavān |
Verse 18
catuṣkalaścaturlekhaścatuṣkiṣkuścatu ssamaḥ || 18 ||
caturdaśasamadvandvaścaturdaṃṣṭraścaturgatiḥ |
Verse 19
mahoṣṭhahanunāsaśca pañcasnigdho'ṣṭavaṃśavān || 19 ||
daśapadmo daśabṛhattribhirvyāpto dviśuklavān |
Verse 20
ṣaḍunnato navatanustribhirvyāpnoti rāghavaḥ || 20 ||
satyadharmaparaśśrīmān saṅgrahānugrahe rataḥ |
Verse 21
deśakālavibhāgajñassarvalokapriyaṃvadaḥ || 21 ||
bhrātā tasya ca dvaimātrassaumitriraparājitaḥ |
Verse 22
anurāgeṇa rūpeṇa guṇaiścaiva tathāvidhaḥ || 22 ||
tāvubhau naraśārdūlau tvaddarśanasamutsukau |
Verse 23
vicinvantau mahīṃ kṛtsnāmasmābhirabhisaṅgatau || 23 ||
tvāmeva mārgamāṇau tau vicarantau vasundharām |
Verse 24
dadarśaturmṛgapatiṃ pūrvajenāvaropitam || 24 ||
ṛśyamūkasya pṛṣṭhe tu bahupādapasaṅkule |
Verse 25
bhrāturbhayārtamāsīnaṃ sugrīvaṃ priyadarśanam || 25 ||
vayaṃ tu harirājaṃ taṃ sugrīvaṃ satyasaṅgaram |
Verse 26
paricaryāmahe rājyātpūrvajenāvaropitam || 26 ||
tatastau cīravasanau dhanuḥ pravarapāṇinau |
Verse 27
ṛśyamūkasya śailasya ramyaṃ deśamupāgatau || 27 ||
sa tau dṛṣṭvā naravyāghrau dhanvinau vānararṣabhaḥ |
Verse 28
avapluto girestasya śikharaṃ bhayamohitaḥ || 28 ||
tatassa śikhare tasminvānarendro vyavasthitaḥ |
Verse 29
tayossamīpaṃ māmeva preṣayāmāsa satvaram || 29 ||
tāvahaṃ puruṣavyāghrau sugrīvavacanātprabhū |
Verse 30
rūpalakṣaṇasampannau kṛtāñjalirupasthitaḥ || 30 ||
tau parijñātatattvārthau mayā prītisamanvitau |
Verse 31
pṛṣṭhamāropya taṃ deśaṃ prāpitau puruṣarṣabhau || 31 ||
niveditau ca tattvena sugrīvāya mahātmane |
Verse 32
tayoranyonyasallāpādbhṛśaṃ prītirajāyata || 32 ||
tatastau prītisampannau harīśvaranareśvarau |
Verse 33
parasparakṛtāśvāsau kathayā pūrvavṛttayā || 33 ||
tatassa sāntvayāmāsa sugrīvaṃ lakṣmaṇāgrajaḥ |
Verse 34
strīhetorvālinā bhrātrā nirastamurutejasā || 34 ||
tatastvannāśajaṃ śokaṃ rāmasyākliṣṭakarmaṇaḥ |
Verse 35
lakṣmaṇo vānarendrāya sugrīvāya nyavedayat || 35 ||
sa śrutvā vānarendrastu lakṣmaṇeneritaṃ vacaḥ |
Verse 36
tadāsīnniṣprabho'tyarthaṃ grahagrasta ivāṃśumān || 36 ||
tatastvadgātraśobhīni rakṣasā hriyamāṇayā |
Verse 37
yānyābharaṇajālāni pātitāni mahītale || 37 ||
tāni sarvāṇi rāmāya ānīya hariyūthapāḥ |
Verse 38
saṃhṛṣṭā darśayāmāsurgatiṃ tu na vidustava || 38 ||
tāni rāmāya dattāni mayaivopahṛtāni ca |
Verse 39
svanavantyavakīrṇāni tasminvigatacetasi || 39 ||
tānyaṅke darśanīyāni kṛtvā bahuvidhaṃ tava |
Verse 40
tena devaprakāśena devena paridevitam || 40 ||
paśyatastāni rudatastāmyataśca punaḥ punaḥ |
Verse 41
prādīpayandāśarathestāni śokahutāśanam || 41 ||
śayitaṃ ca ciraṃ tena duḥkhārtena mahātmanā |
Verse 42
mayāpi vividhairvākyaiḥ kṛcchrādutthāpitaḥ punaḥ || 42 ||
tāni dṛṣṭvā mahābāhurdarśayitvā muhurmuhuḥ |
Verse 43
rāghavassaha saumitrissugrīve sa nyavedayat || 43 ||
sa tavādarśanādārye rāghavaḥ paritapyate |
Verse 44
mahatā jvalatā nityamagninevāgniparvataḥ || 44 ||
tvatkṛte tamanidrā ca śokaścintā ca rāghavam |
Verse 45
tāpayanti mahātmānamagnyagāramivāgnayaḥ || 45 ||
tavādarśanaśokena rāghavaḥ pravicālyate |
Verse 46
mahatā bhūmikampena mahāniva śiloccayaḥ || 46 ||
kānanāni suramyāṇi nadīḥ prasravaṇāni ca |
Verse 47
caranna ratimāpnoti tvāmapaśyannṛpātmaje || 47 ||
sa tvāṃ manujaśārdūlaḥ kṣipraṃ prāpsyati rāghavaḥ |
Verse 48
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ janakātmaje || 48 ||
sahitau rāmasugrīvāvubhāvakurutāṃ tadā |
Verse 49
samayaṃ vālinaṃ hantuṃ tava cānveṣaṇaṃ tathā || 49 ||
tatastābhyāṃ kumārābhyāṃ vīrābhyāṃ sa harīśvaraḥ |
Verse 50
kiṣkindhāṃ samupāgamya vālī yuddhe nipātitaḥ || 50 ||
tato nihatya tarasā rāmo vālinamāhave |
Verse 51
sarvarkṣaharisaṅghānāṃ sugrīvamakarotpatim || 51 ||
rāmasugrīvayoraikyaṃ devyevaṃ samajāyata |
Verse 52
hanumantaṃ ca māṃ viddhi tayordūtamihāgatam || 52 ||
svarājyaṃ prāpya sugrīvassamānīya harīśvarān |
Verse 53
tvadarthaṃ preṣayāmāsa diśo daśa mahābalān || 53 ||
ādiṣṭā vānarendreṇa sugrīveṇa mahaujasā |
Verse 54
adrirājapratīkāśāssarvataḥ prasthitau mahīm || 54 ||
tataste mārgamāṇā vai sugrīvavacanāturāḥ |
Verse 55
caranti vasudhāṃ kṛtsnāṃ vayamanye ca vānarāḥ || 55 ||
aṅgado nāma lakṣmīvānvālisūnurmahābalaḥ |
Verse 56
prasthitaḥ kapiśārdūlastribhāgabalasaṃvṛtaḥ || 56 ||
teṣāṃ no vipraṇaṣṭānāṃ vindhye parvatasattame |
Verse 57
bhṛśaṃ śokaparītānāmahorātragaṇā gatāḥ || 57 ||
te vayaṃ kāryanairāśyātkālasyātikrameṇa ca |
Verse 58
bhayācca kapirājasya prāṇāṃstyaktuṃ vyavasthitāḥ || 58 ||
vicitya vanadurgāṇi giriprasravaṇāni ca |
Verse 59
anāsādya padaṃ devyāḥ prāṇāṃstyaktuṃ samudyatāḥ || 59 ||
dṛṣṭvā prāyopaviṣṭāṃśca sarvānvānarapuṅgavān |
Verse 60
bhṛśaṃ śokārṇave magnaḥ paryadevayadaṅgadaḥ || 60 ||
tava nāśaṃ ca vaidehi vālinaśca vadhaṃ tathā |
Verse 61
prāyopaveśamasmākaṃ maraṇaṃ ca jaṭāyuṣaḥ || 61 ||
teṣāṃ nasvāmisandeśānnirāśānāṃ mumūrṣatām |
Verse 62
kāryahetorivāyātaśśakunirvīryavānmahān || 62 ||
gṛdhrarājasya sodaryaḥ sampātirnāma gṛdhrarāṭ |
Verse 63
śrutvā bhrātṛvadhaṃ kopādidaṃ vacanamabravīt || 63 ||
yavīyānkena me bhrātā hataḥ kva ca nipātitaḥ |
Verse 64
etadākhyātumicchāmi bhavadbhirvānarottamāḥ || 64 ||
aṅgado'kathayattasya janasthāne mahadvadham |
Verse 65
rakṣasā bhīmarūpeṇa tvāmuddiśya yathātatham || 65 ||
jaṭāyuṣo vadhaṃ śrutvā duḥkhitasso'ruṇātmajaḥ |
Verse 66
tvāṃ śaśaṃsa varārohe vasantīṃ rāvaṇālaye || 66 ||
tasya tadvacanaṃ śrutvā sampāteḥ prītivardhanam |
Verse 67
aṅgadapramukhāstūrṇaṃ tatassamprasthitā vayam || 67 ||
vindhyādutthāya samprāptā ssāgarasyāntamuttaram |
Verse 68
tvaddharśanakṛtotsāhā hṛṣṭāstuṣṭāḥ plavaṅgamāḥ || 68 ||
aṅgadapramukhāssarve velopāntamupasthitāḥ |
Verse 69
cintāṃ jagmuḥ punarbhītāstvaddarśanasamutsukāḥ || 69 ||
athāhaṃ harisainyasya sāgaraṃ prekṣya sīdataḥ |
Verse 70
vyavadhūya bhayaṃ tīvraṃ yojanānāṃ śataṃ plutaḥ || 70 ||
laṅkā cāpi mayā rātrau praviṣṭā rākṣasākulā |
Verse 71
rāvaṇaśca mayā dṛṣṭastvaṃ ca śokapariplutā || 71 ||
etatte sarvamākhyātaṃ yathāvṛttamanandite |
Verse 72
abhibhāṣasva māṃ devi dūto dāśaratheraham || 72 ||
taṃ māṃ rāmakṛtodyogaṃ tvannimittamihāgatam |
Verse 73
sugrīvasacivaṃ devi buddhyasva pavanātmajam || 73 ||
kuśalī tava kākutsthassarvaśastrabhṛtāṃ varaḥ |
Verse 74
gurorārādhane yukto lakṣmaṇaśca sulakṣaṇaḥ || 74 ||
tasya vīryavato devi bhartustava hite rataḥ |
Verse 75
ahamekastu samprāpta ssugrīvavacanādiha || 75 ||
mayeyamasahāyena caratā kāmarūpiṇā |
Verse 76
dakṣiṇā diganukrāntā tvanmārgavicayaiṣiṇā || 76 ||
diṣṭyāhaṃ harisainyānāṃ tvannāśamanuśocatām |
Verse 77
apaneṣyāmi santāpaṃ tavābhigamaśaṃsanāt || 77 ||
diṣṭyā hi mama na vyarthaṃ devi sāgaralaṅghanam |
Verse 78
prāpsyāmyahamidaṃ diṣṭyā tvaddarśanakṛtaṃ yaśaḥ || 78 ||
rāghavaśca mahāvīryaḥ kṣipraṃ tvāmabhipatsyate |
Verse 79
samitrabāndhavaṃ hatvā rāvaṇaṃ rākṣasādhipam || 79 ||
mālyavānnāma vaidehi girīṇāmuttamo giriḥ |
Verse 80
tato gacchati gokarṇaṃ parvataṃ kesarī hariḥ || 80 ||
sa ca devarṣibhirdiṣṭaḥ pitā mama mahākapiḥ |
Verse 81
tīrthe nadīpateḥ puṇye śambasādanamuddharat || 81 ||
tasyāhaṃ hariṇaḥ kṣetre jāto vātena maithili |
Verse 82
hanumāniti vikhyāto loke svenaiva karmaṇā || 82 ||
viśvāsārthaṃ tu vaidehi bharturuktā mayā guṇāḥ |
Verse 83
acirādrāghavo devi tvāmito nayitā'naghe || 83 ||
evaṃ viśvāsitā sītā hetubhiśśokakarśitā |
Verse 84
upapannairabhijñānairdūtaṃ tamavagacchati || 84 ||
atulaṃ ca gatā harṣaṃ praharṣeṇa ca jānakī |
Verse 85
netrābhyāṃ vakrapakṣmābhyāṃ mumocānandajaṃ jalam || 85 ||
cāru tadvadanaṃ tasyāstāmraśuklāyatekṣaṇam |
Verse 86
aśobhata viśālākṣyā rāhumukta ivoḍurāṭ || 86 ||
hanumantaṃ kapiṃ vyaktaṃ manyate nānyatheti sā |
Verse 87
athovāca hanūmāṃstāmuttaraṃ priyadarśanām || 87 ||
etatte sarvamākhyātaṃ samāśvasihi maithili |
Verse 88
kiṃ karomi kathaṃ vā te rocate pratiyāmyaham || 88 ||
hate'sure saṃyati śambasādane kapipravīreṇa maharṣicodanāt |
Verse 89
tato'smi vāyuprabhavo hi maithili prabhāvatastatpratimaśca vānaraḥ || 89 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe pañcatriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ पञ्चत्रिंशस्सर्गः ।
तां तु रामकथां श्रुत्वा वैदेही वानरर्षभात् ।
उवाच वचनं सान्त्वमिदं मधुरया गिरा ॥ 1 ॥
क्व ते रामेण संसर्गः कथं जानासि लक्ष्मणम् ।
वानराणां नराणां च कथमासीत्समागमः ॥ 2 ॥
यानि रामस्य लिङ्गानि लक्ष्मणस्य च वानर ।
तानि भूयस्समाचक्ष्व न मां शोकस्समाविशेत् ॥ 3 ॥
कीदृशं तस्य संस्थानं रूपं रामस्य कीदृशम् ।
कथमूरू कथं बाहू लक्ष्मणस्य च शंस मे ॥ 4 ॥
एवमुक्तस्तु वैदेह्या हनुमान्मारुतात्मजः ।
ततो रामं यथातत्त्वमाख्यातुमुपचक्रमे ॥ 5 ॥
जानन्ती बत दिष्ट्या मां वैदेहि परिपृच्छसि ।
भर्तुः कमलपत्त्राक्षि संस्थानं लक्ष्मणस्य च ॥ 6 ॥
यानि रामस्य चिह्नानि लक्ष्मणस्य च यानि वै ।
लक्षितानि विशालाक्षि वदतश्शृणु तानि मे ॥ 7 ॥
रामः कमलपत्त्राक्ष स्सर्वसत्त्वमनोहरः ।
रूपदाक्षिण्यसम्पन्नः प्रसूतो जनकात्मजे ॥ 8 ॥
तेजसाऽदित्य सङ्काशः क्षमया पृथिवीसमः ।
बृहस्पतिसमो बुद्ध्या यशसा वासवोपमः ॥ 9 ॥
रक्षिता जीवलोकस्य स्वजनस्याभिरक्षिता ।
रक्षिता स्वस्य वृत्तस्य धर्मस्य च परन्तपः ॥ 10 ॥
रामो भामिनि लोकस्य चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता ।
मर्यादानां च लोकस्य कर्ता कारयिता च सः ॥ 11 ॥
अर्चिष्मानर्चितोऽत्यर्थं ब्रह्मचर्यव्रते स्थितः ।
साधूनामुपकारज्ञः प्रचारज्ञश्च कर्मणाम् ॥ 12 ॥
राजविद्याविनीतश्च ब्राह्मणानामुपासिता ।
श्रुतवान्शीलसम्पन्नो विनीतश्च परन्तपः ॥ 13 ॥
यजुर्वेदविनीतश्च वेदविद्भिस्सुपूजितः ।
धनुर्वेदे च वेदेषु वेदाङ्गेषु च निष्ठितः ॥ 14 ॥
विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवश्शुभाननः ।
गूढजत्रुस्सुताम्राक्षो रामो देवि जनै श्श्रुतः ॥ 15 ॥
दुन्दुभिस्वननिर्घोष स्स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।
सम स्समविभक्ताङ्गो वर्णं श्यामं समाश्रितः ॥ 16 ॥
त्रिस्थिरस्त्रिप्रलम्बश्च त्रिसमस्त्रिषु चोन्नतः ।
त्रिताम्रस्त्रिषु च स्निग्धो गम्भीरस्त्रिषु नित्यशः ॥ 17 ॥
त्रिवलीवांस्त्र्यवनतश्चतुर्व्यङ्गस्त्रिशीर्षवान् ।
चतुष्कलश्चतुर्लेखश्चतुष्किष्कुश्चतु स्समः ॥ 18 ॥
चतुर्दशसमद्वन्द्वश्चतुर्दंष्ट्रश्चतुर्गतिः ।
महोष्ठहनुनासश्च पञ्चस्निग्धोऽष्टवंशवान् ॥ 19 ॥
दशपद्मो दशबृहत्त्रिभिर्व्याप्तो द्विशुक्लवान् ।
षडुन्नतो नवतनुस्त्रिभिर्व्याप्नोति राघवः ॥ 20 ॥
सत्यधर्मपरश्श्रीमान् सङ्ग्रहानुग्रहे रतः ।
देशकालविभागज्ञस्सर्वलोकप्रियंवदः ॥ 21 ॥
भ्राता तस्य च द्वैमात्रस्सौमित्रिरपराजितः ।
अनुरागेण रूपेण गुणैश्चैव तथाविधः ॥ 22 ॥
तावुभौ नरशार्दूलौ त्वद्दर्शनसमुत्सुकौ ।
विचिन्वन्तौ महीं कृत्स्नामस्माभिरभिसङ्गतौ ॥ 23 ॥
त्वामेव मार्गमाणौ तौ विचरन्तौ वसुन्धराम् ।
ददर्शतुर्मृगपतिं पूर्वजेनावरोपितम् ॥ 24 ॥
ऋश्यमूकस्य पृष्ठे तु बहुपादपसङ्कुले ।
भ्रातुर्भयार्तमासीनं सुग्रीवं प्रियदर्शनम् ॥ 25 ॥
वयं तु हरिराजं तं सुग्रीवं सत्यसङ्गरम् ।
परिचर्यामहे राज्यात्पूर्वजेनावरोपितम् ॥ 26 ॥
ततस्तौ चीरवसनौ धनुः प्रवरपाणिनौ ।
ऋश्यमूकस्य शैलस्य रम्यं देशमुपागतौ ॥ 27 ॥
स तौ दृष्ट्वा नरव्याघ्रौ धन्विनौ वानरर्षभः ।
अवप्लुतो गिरेस्तस्य शिखरं भयमोहितः ॥ 28 ॥
ततस्स शिखरे तस्मिन्वानरेन्द्रो व्यवस्थितः ।
तयोस्समीपं मामेव प्रेषयामास सत्वरम् ॥ 29 ॥
तावहं पुरुषव्याघ्रौ सुग्रीववचनात्प्रभू ।
रूपलक्षणसम्पन्नौ कृताञ्जलिरुपस्थितः ॥ 30 ॥
तौ परिज्ञाततत्त्वार्थौ मया प्रीतिसमन्वितौ ।
पृष्ठमारोप्य तं देशं प्रापितौ पुरुषर्षभौ ॥ 31 ॥
निवेदितौ च तत्त्वेन सुग्रीवाय महात्मने ।
तयोरन्योन्यसल्लापाद्भृशं प्रीतिरजायत ॥ 32 ॥
ततस्तौ प्रीतिसम्पन्नौ हरीश्वरनरेश्वरौ ।
परस्परकृताश्वासौ कथया पूर्ववृत्तया ॥ 33 ॥
ततस्स सान्त्वयामास सुग्रीवं लक्ष्मणाग्रजः ।
स्त्रीहेतोर्वालिना भ्रात्रा निरस्तमुरुतेजसा ॥ 34 ॥
ततस्त्वन्नाशजं शोकं रामस्याक्लिष्टकर्मणः ।
लक्ष्मणो वानरेन्द्राय सुग्रीवाय न्यवेदयत् ॥ 35 ॥
स श्रुत्वा वानरेन्द्रस्तु लक्ष्मणेनेरितं वचः ।
तदासीन्निष्प्रभोऽत्यर्थं ग्रहग्रस्त इवांशुमान् ॥ 36 ॥
ततस्त्वद्गात्रशोभीनि रक्षसा ह्रियमाणया ।
यान्याभरणजालानि पातितानि महीतले ॥ 37 ॥
तानि सर्वाणि रामाय आनीय हरियूथपाः ।
संहृष्टा दर्शयामासुर्गतिं तु न विदुस्तव ॥ 38 ॥
तानि रामाय दत्तानि मयैवोपहृतानि च ।
स्वनवन्त्यवकीर्णानि तस्मिन्विगतचेतसि ॥ 39 ॥
तान्यङ्के दर्शनीयानि कृत्वा बहुविधं तव ।
तेन देवप्रकाशेन देवेन परिदेवितम् ॥ 40 ॥
पश्यतस्तानि रुदतस्ताम्यतश्च पुनः पुनः ।
प्रादीपयन्दाशरथेस्तानि शोकहुताशनम् ॥ 41 ॥
शयितं च चिरं तेन दुःखार्तेन महात्मना ।
मयापि विविधैर्वाक्यैः कृच्छ्रादुत्थापितः पुनः ॥ 42 ॥
तानि दृष्ट्वा महाबाहुर्दर्शयित्वा मुहुर्मुहुः ।
राघवस्सह सौमित्रिस्सुग्रीवे स न्यवेदयत् ॥ 43 ॥
स तवादर्शनादार्ये राघवः परितप्यते ।
महता ज्वलता नित्यमग्निनेवाग्निपर्वतः ॥ 44 ॥
त्वत्कृते तमनिद्रा च शोकश्चिन्ता च राघवम् ।
तापयन्ति महात्मानमग्न्यगारमिवाग्नयः ॥ 45 ॥
तवादर्शनशोकेन राघवः प्रविचाल्यते ।
महता भूमिकम्पेन महानिव शिलोच्चयः ॥ 46 ॥
काननानि सुरम्याणि नदीः प्रस्रवणानि च ।
चरन्न रतिमाप्नोति त्वामपश्यन्नृपात्मजे ॥ 47 ॥
स त्वां मनुजशार्दूलः क्षिप्रं प्राप्स्यति राघवः ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं जनकात्मजे ॥ 48 ॥
सहितौ रामसुग्रीवावुभावकुरुतां तदा ।
समयं वालिनं हन्तुं तव चान्वेषणं तथा ॥ 49 ॥
ततस्ताभ्यां कुमाराभ्यां वीराभ्यां स हरीश्वरः ।
किष्किन्धां समुपागम्य वाली युद्धे निपातितः ॥ 50 ॥
ततो निहत्य तरसा रामो वालिनमाहवे ।
सर्वर्क्षहरिसङ्घानां सुग्रीवमकरोत्पतिम् ॥ 51 ॥
रामसुग्रीवयोरैक्यं देव्येवं समजायत ।
हनुमन्तं च मां विद्धि तयोर्दूतमिहागतम् ॥ 52 ॥
स्वराज्यं प्राप्य सुग्रीवस्समानीय हरीश्वरान् ।
त्वदर्थं प्रेषयामास दिशो दश महाबलान् ॥ 53 ॥
आदिष्टा वानरेन्द्रेण सुग्रीवेण महौजसा ।
अद्रिराजप्रतीकाशास्सर्वतः प्रस्थितौ महीम् ॥ 54 ॥
ततस्ते मार्गमाणा वै सुग्रीववचनातुराः ।
चरन्ति वसुधां कृत्स्नां वयमन्ये च वानराः ॥ 55 ॥
अङ्गदो नाम लक्ष्मीवान्वालिसूनुर्महाबलः ।
प्रस्थितः कपिशार्दूलस्त्रिभागबलसंवृतः ॥ 56 ॥
तेषां नो विप्रणष्टानां विन्ध्ये पर्वतसत्तमे ।
भृशं शोकपरीतानामहोरात्रगणा गताः ॥ 57 ॥
ते वयं कार्यनैराश्यात्कालस्यातिक्रमेण च ।
भयाच्च कपिराजस्य प्राणांस्त्यक्तुं व्यवस्थिताः ॥ 58 ॥
विचित्य वनदुर्गाणि गिरिप्रस्रवणानि च ।
अनासाद्य पदं देव्याः प्राणांस्त्यक्तुं समुद्यताः ॥ 59 ॥
दृष्ट्वा प्रायोपविष्टांश्च सर्वान्वानरपुङ्गवान् ।
भृशं शोकार्णवे मग्नः पर्यदेवयदङ्गदः ॥ 60 ॥
तव नाशं च वैदेहि वालिनश्च वधं तथा ।
प्रायोपवेशमस्माकं मरणं च जटायुषः ॥ 61 ॥
तेषां नस्वामिसन्देशान्निराशानां मुमूर्षताम् ।
कार्यहेतोरिवायातश्शकुनिर्वीर्यवान्महान् ॥ 62 ॥
गृध्रराजस्य सोदर्यः सम्पातिर्नाम गृध्रराट् ।
श्रुत्वा भ्रातृवधं कोपादिदं वचनमब्रवीत् ॥ 63 ॥
यवीयान्केन मे भ्राता हतः क्व च निपातितः ।
एतदाख्यातुमिच्छामि भवद्भिर्वानरोत्तमाः ॥ 64 ॥
अङ्गदोऽकथयत्तस्य जनस्थाने महद्वधम् ।
रक्षसा भीमरूपेण त्वामुद्दिश्य यथातथम् ॥ 65 ॥
जटायुषो वधं श्रुत्वा दुःखितस्सोऽरुणात्मजः ।
त्वां शशंस वरारोहे वसन्तीं रावणालये ॥ 66 ॥
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा सम्पातेः प्रीतिवर्धनम् ।
अङ्गदप्रमुखास्तूर्णं ततस्सम्प्रस्थिता वयम् ॥ 67 ॥
विन्ध्यादुत्थाय सम्प्राप्ता स्सागरस्यान्तमुत्तरम् ।
त्वद्धर्शनकृतोत्साहा हृष्टास्तुष्टाः प्लवङ्गमाः ॥ 68 ॥
अङ्गदप्रमुखास्सर्वे वेलोपान्तमुपस्थिताः ।
चिन्तां जग्मुः पुनर्भीतास्त्वद्दर्शनसमुत्सुकाः ॥ 69 ॥
अथाहं हरिसैन्यस्य सागरं प्रेक्ष्य सीदतः ।
व्यवधूय भयं तीव्रं योजनानां शतं प्लुतः ॥ 70 ॥
लङ्का चापि मया रात्रौ प्रविष्टा राक्षसाकुला ।
रावणश्च मया दृष्टस्त्वं च शोकपरिप्लुता ॥ 71 ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं यथावृत्तमनन्दिते ।
अभिभाषस्व मां देवि दूतो दाशरथेरहम् ॥ 72 ॥
तं मां रामकृतोद्योगं त्वन्निमित्तमिहागतम् ।
सुग्रीवसचिवं देवि बुद्ध्यस्व पवनात्मजम् ॥ 73 ॥
कुशली तव काकुत्स्थस्सर्वशस्त्रभृतां वरः ।
गुरोराराधने युक्तो लक्ष्मणश्च सुलक्षणः ॥ 74 ॥
तस्य वीर्यवतो देवि भर्तुस्तव हिते रतः ।
अहमेकस्तु सम्प्राप्त स्सुग्रीववचनादिह ॥ 75 ॥
मयेयमसहायेन चरता कामरूपिणा ।
दक्षिणा दिगनुक्रान्ता त्वन्मार्गविचयैषिणा ॥ 76 ॥
दिष्ट्याहं हरिसैन्यानां त्वन्नाशमनुशोचताम् ।
अपनेष्यामि सन्तापं तवाभिगमशंसनात् ॥ 77 ॥
दिष्ट्या हि मम न व्यर्थं देवि सागरलङ्घनम् ।
प्राप्स्याम्यहमिदं दिष्ट्या त्वद्दर्शनकृतं यशः ॥ 78 ॥
राघवश्च महावीर्यः क्षिप्रं त्वामभिपत्स्यते ।
समित्रबान्धवं हत्वा रावणं राक्षसाधिपम् ॥ 79 ॥
माल्यवान्नाम वैदेहि गिरीणामुत्तमो गिरिः ।
ततो गच्छति गोकर्णं पर्वतं केसरी हरिः ॥ 80 ॥
स च देवर्षिभिर्दिष्टः पिता मम महाकपिः ।
तीर्थे नदीपतेः पुण्ये शम्बसादनमुद्धरत् ॥ 81 ॥
तस्याहं हरिणः क्षेत्रे जातो वातेन मैथिलि ।
हनुमानिति विख्यातो लोके स्वेनैव कर्मणा ॥ 82 ॥
विश्वासार्थं तु वैदेहि भर्तुरुक्ता मया गुणाः ।
अचिराद्राघवो देवि त्वामितो नयिताऽनघे ॥ 83 ॥
एवं विश्वासिता सीता हेतुभिश्शोककर्शिता ।
उपपन्नैरभिज्ञानैर्दूतं तमवगच्छति ॥ 84 ॥
अतुलं च गता हर्षं प्रहर्षेण च जानकी ।
नेत्राभ्यां वक्रपक्ष्माभ्यां मुमोचानन्दजं जलम् ॥ 85 ॥
चारु तद्वदनं तस्यास्ताम्रशुक्लायतेक्षणम् ।
अशोभत विशालाक्ष्या राहुमुक्त इवोडुराट् ॥ 86 ॥
हनुमन्तं कपिं व्यक्तं मन्यते नान्यथेति सा ।
अथोवाच हनूमांस्तामुत्तरं प्रियदर्शनाम् ॥ 87 ॥
एतत्ते सर्वमाख्यातं समाश्वसिहि मैथिलि ।
किं करोमि कथं वा ते रोचते प्रतियाम्यहम् ॥ 88 ॥
हतेऽसुरे संयति शम्बसादने कपिप्रवीरेण महर्षिचोदनात् ।
ततोऽस्मि वायुप्रभवो हि मैथिलि प्रभावतस्तत्प्रतिमश्च वानरः ॥ 89 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे पञ्चत्रिंशस्सर्गः ॥