શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।
અથ ષડ્વિંશસ્સર્ગઃ ।
તતશ્શોકાભિસન્તપ્તં સુગ્રીવં ક્લિન્નવાસસમ્ ।
શાખામૃગમહામાત્રાઃ પરિવાર્યોપતસ્થિરે ॥ 1 ॥
અભિગમ્ય મહાબાહું રામમક્લિષ્ટકારિણમ્ ।
સ્થિતાઃ પ્રાઞ્જલયસ્સર્વે પિતામહમિવર્ષયઃ ॥ 2 ॥
તતઃ કાઞ્ચનશૈલાભ સ્તરુણાર્કનિભાનનઃ ।
અબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં હનૂમાન્મારુતાત્મજઃ ॥ 3 ॥
ભવત્પ્રસાદાત્સુગ્રીવઃ પિતૃપૈતામહં મહત્ ।
વાનરાણાં સુદુષ્પ્રાપં પ્રાપ્તો રાજ્યમિદં પ્રભો ॥ 4 ॥
ભવતા સમનુજ્ઞાતઃ પ્રવિશ્ય નગરં શુભમ્ ॥ 5 ॥
સંવિધાસ્યતિ કાર્યાણિ સર્વાણિ સસુહૃજ્જનઃ ।
સ્નાતોઽયં વિવિધૈર્ગન્ધૈરૌષધૈશ્ચ યથાવિધિ ॥ 6 ॥
અર્ચયિષ્યતિ રત્નૈશ્ચ માલ્યૈશ્ચ ત્વાં વિશેષતઃ ।
ઇમાં ગિરિગુહાં રમ્યામભિગન્તુમિતોઽર્હસિ ॥ 7 ॥
કુરુષ્વ સ્વામિસમ્બન્ધં વાનરાન્સમ્પ્રહર્ષય ।
એવમુક્તો હનુમતા રાઘવઃ પરવીરહા ॥ 8 ॥
પ્રત્યુવાચ હનૂમન્તં બુદ્ધિમાન્વાક્યકોવિદઃ ।
ચતુર્દશ સમાસ્સૌમ્ય ગ્રામં વા યદિ વા પુરમ્ ॥ 9 ॥
ન પ્રવેક્ષ્યામિ હનુમન્પિતુર્નિર્દેશપાલકઃ ।
સુસમૃદ્ધાં ગુહાં રમ્યાં સુગ્રીવો વાનરર્ષભઃ ॥ 10 ॥
પ્રવિષ્ટો વિધિવદ્વીરઃ ક્ષિપ્રં રાજ્યેઽભિષિચ્યતામ્ ।
એવમુક્ત્વા હનૂમન્તં રામસ્સુગ્રીવમબ્રવીત્ ॥ 11 ॥
વૃત્તજ્ઞો વૃત્તસમ્પન્નમુદારબલવિક્રમમ્ ।
ઇમમપ્યઙ્ગદં વીર યૌવરાજ્યેઽભિષેચય ॥ 12 ॥
જ્યેષ્ઠસ્ય સ સુતો જ્યેષ્ઠસ્સદૃશો વિક્રમેણ તે ।
અઙ્ગદોઽયમદીનાત્મા યૌવરાજ્યસ્ય ભાજનમ્ ॥ 13 ॥
પૂર્વોઽયં વાર્ષિકો માસઃ શ્રાવણસ્સલિલાગમઃ ।
પ્રવૃત્તાસ્સૌમ્ય ચત્વારો માસા વાર્ષિકસજ્ઞિકાઃ ॥ 14 ॥
નાયમુદ્યોગસમયઃ પ્રવિશ ત્વં પુરીં શુભામ્ ।
અસ્મિન્વત્સ્યામ્યહં સૌમ્ય પર્વતે સહ લક્ષ્મણઃ ॥ 15 ॥
ઇયં ગિરિગુહા રમ્યા વિશાલા યુક્તમારુતા ।
પ્રભૂતસલિલા સૌમ્ય પ્રભૂતકમલોત્પલા ॥ 16 ॥
કાર્તિકે સમનુપ્રાપ્તે ત્વં રાવણવધે યત ।
એષ નસ્સમયસ્સૌમ્ય પ્રવિશ ત્વં સ્વમાલયમ્ ॥ 17 ॥
અભિષિક્તસ્વ રાજ્યે ચ સુહૃદસ્સમ્પ્રહર્ષય ।
ઇતિ રામાભ્યનુજ્ઞાતસ્સુગ્રીવો વાનરાધિપઃ ॥ 18 ॥
પ્રવિવેશ પુરીં રમ્યાં કિષ્કિન્ધાં વાલિપાલિતામ્ ।
તં વાનરસહસ્રાણિ પ્રવિષ્ટં વાનરેશ્વરમ્ ॥ 19 ॥
અભિવાદ્ય પ્રવિષ્ટાનિ સર્વતઃ પર્યવારયન્ ।
તતઃ પ્રકૃતયસ્સર્વા દૃષ્ટ્વા હરિગણેશ્વરમ્ ॥ 20 ॥
પ્રણમ્ય મૂર્ધ્ના પતિતા વસુધાયાં સમાહિતાઃ ।
સુગ્રીવઃ પ્રકૃતીસ્સર્વાસ્સમ્ભાષ્યોત્થાપ્ય વીર્યવાન્ ॥ 21 ॥
ભ્રાતુરન્તઃપુરં સૌમ્યં પ્રવિવેશ મહાબલઃ ।
પ્રવિશ્ય ત્વભિનિષ્ક્રાન્તં સુગ્રીવં પ્લવગેશ્વરમ્ ॥ 22 ॥
અભ્યષિઞ્ચન્ત સુહૃદસ્સહસ્રાક્ષમિવામરાઃ ।
તસ્ય પાણ્ડુરમાજહ્રુશ્છત્રં હેમપરિષ્કૃતમ્ ॥ 23 ॥
શુક્લે ચ વાલવ્યજને હેમદણ્ડે યશસ્કરે ।
તથા સર્વાણિ રત્નાનિ સર્વબીજૌષધીરપિ ॥ 24 ॥
સક્ષીરાણાં ચ વૃક્ષાણાં પ્રરોહાન્કુસુમાનિ ચ ।
શુક્લાનિ ચૈવ વસ્ત્રાણિ શ્વેતં ચૈવાનુલેપનમ્ ॥ 25 ॥
સુગન્ધીનિ ચ માલ્યાનિ સ્થલજાન્યમ્બુજાનિ ચ ।
ચન્દનાનિ ચ દિવ્યાનિ ગન્ધાંશ્ચ વિવિધાન્બહૂન્ ॥ 26 ॥
અક્ષતં જાતરૂપં ચ પ્રિયઙ્ગુમધુસર્પિષી ।
દધિ ચર્મ ચ વૈયાઘ્રં વારાહી ચાપ્યુપાનહૌ ॥ 27 ॥
સમાલમ્ભનમાદાય રોચનાં સમનશ્શિલામ્ ।
આગ્મુસ્તત્ર મુદિતા વરાઃ કન્યાસ્તુ ષોડશ ॥ 28 ॥
તતસ્તે વાનરશ્રેષ્ઠં યથાકાલં યથાવિધિ ।
રત્નૈર્વસ્ત્રૈશ્ચ ભક્ષ્યૈશ્ચ તોષયિત્વા દ્વિજર્ષભાન્ ॥ 29 ॥
તતઃ કુશપરિસ્તીર્ણં સમિદ્ધં જાતવેદસમ્ ।
મન્ત્રપૂતેન હવિષા હુત્વા મન્ત્રવિદો જનાઃ ॥ 30 ॥
તતો હેમપ્રતિષ્ઠાને વરાસ્તરણસંવૃતે ।
પ્રાસાદશિખરે રમ્યે ચિત્રમાલ્યોપશોભિતે ॥ 31 ॥
પ્રાઙ્મુખં વિવિધૈર્મન્ત્રૈઃ સ્થાપયિત્વા વરાસને ।
નદીનદેભ્યસ્સંહૃત્ય તીર્થેભ્યશ્ચ સમન્તતઃ ॥ 32 ॥
આહૃત્ય ચ સમુદ્રેભ્યસ્સર્વેભ્યો વાનરર્ષભાઃ ।
અપઃ કનકકુમ્ભેષુ નિધાય વિમલાશ્શુભાઃ ॥ 33 ॥
શુભૈર્વૃષભશૃઙ્ગૈશ્ચ કલશૈશ્ચાપિ કાઞ્ચનૈઃ ।
શાસ્ત્રદૃષ્ટેન વિધિના મહર્ષિવિહિતેન ચ ॥ 34 ॥
ગજો ગવાક્ષો ગવયશ્શરભો ગન્ધમાદનઃ ।
મૈન્દશ્ચ દ્વિવિદશ્ચૈવ હનુમાન્જામ્બવાન્નલઃ ॥ 35 ॥
અભ્યષિઞ્ચન્ત સુગ્રીવં પ્રસન્નેન સુગન્ધિના ।
સલિલેન સહસ્રાક્ષં વસવો વાસવં યથા ॥ 36 ॥
અભિષિક્તે તુ સુગ્રીવે સર્વે વાનરપુઙ્ગવાઃ ।
પ્રચુક્રુશુર્મહાત્માનો હૃષ્ટા સ્તત્ર સહસ્રશઃ ॥ 37 ॥
રામસ્ય તુ વચઃ કુર્વન્સુગ્રીવો હરિપુઙ્ગવઃ ।
અઙ્ગદં સમ્પરિષ્વજ્ય યૌવરાજ્યેઽભ્યષેચયત્ ॥ 38 ॥
અઙ્ગદે ચાભિષિક્તે તુ સાનુક્રોશાઃ પ્લવઙ્ગમાઃ ।
સાધુ સાધ્વિતિ સુગ્રીવં મહાત્માનોઽભ્યપૂજયન્ ॥ 39 ॥
રામં ચૈવ મહાત્માનં લક્ષ્મણં ચ પુનઃ પુનઃ ।
પ્રીતાશ્ચ તુષ્ટુવુસ્સર્વે તાદૃશે તત્ર વર્તિતે ॥ 40 ॥
હૃષ્ટપુષ્ટજનાકીર્ણા પતાકાધ્વજશોભિતા ।
બભૂવ નગરી રમ્યા કિષ્કિન્ધા ગિરિગહ્વરે ॥ 41 ॥
નિવેદ્ય રામાય તદા મહાત્મને મહાભિષેકં કપિવાહિનીપતિઃ ।
રુમાં ચ ભાર્યં પ્રતિલભ્ય વીર્યવા નવાપ રાજ્યં ત્રિદશાધિપો યથા ॥ 42 ॥
ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ષડ્વિંશસ્સર્ગઃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ṣaḍviṃśassargaḥ |
tataśśokābhisantaptaṃ sugrīvaṃ klinnavāsasam |
śākhāmṛgamahāmātrāḥ parivāryopatasthire || 1 ||
abhigamya mahābāhuṃ rāmamakliṣṭakāriṇam |
sthitāḥ prāñjalayassarve pitāmahamivarṣayaḥ || 2 ||
tataḥ kāñcanaśailābha staruṇārkanibhānanaḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ hanūmānmārutātmajaḥ || 3 ||
bhavatprasādātsugrīvaḥ pitṛpaitāmahaṃ mahat |
vānarāṇāṃ suduṣprāpaṃ prāpto rājyamidaṃ prabho || 4 ||
bhavatā samanujñātaḥ praviśya nagaraṃ śubham || 5 ||
saṃvidhāsyati kāryāṇi sarvāṇi sasuhṛjjanaḥ |
snāto'yaṃ vividhairgandhairauṣadhaiśca yathāvidhi || 6 ||
arcayiṣyati ratnaiśca mālyaiśca tvāṃ viśeṣataḥ |
imāṃ giriguhāṃ ramyāmabhigantumito'rhasi || 7 ||
kuruṣva svāmisambandhaṃ vānarānsampraharṣaya |
evamukto hanumatā rāghavaḥ paravīrahā || 8 ||
pratyuvāca hanūmantaṃ buddhimānvākyakovidaḥ |
caturdaśa samāssaumya grāmaṃ vā yadi vā puram || 9 ||
na pravekṣyāmi hanumanpiturnirdeśapālakaḥ |
susamṛddhāṃ guhāṃ ramyāṃ sugrīvo vānararṣabhaḥ || 10 ||
praviṣṭo vidhivadvīraḥ kṣipraṃ rājye'bhiṣicyatām |
evamuktvā hanūmantaṃ rāmassugrīvamabravīt || 11 ||
vṛttajño vṛttasampannamudārabalavikramam |
imamapyaṅgadaṃ vīra yauvarājye'bhiṣecaya || 12 ||
jyeṣṭhasya sa suto jyeṣṭhassadṛśo vikrameṇa te |
aṅgado'yamadīnātmā yauvarājyasya bhājanam || 13 ||
pūrvo'yaṃ vārṣiko māsaḥ śrāvaṇassalilāgamaḥ |
pravṛttāssaumya catvāro māsā vārṣikasajñikāḥ || 14 ||
nāyamudyogasamayaḥ praviśa tvaṃ purīṃ śubhām |
asminvatsyāmyahaṃ saumya parvate saha lakṣmaṇaḥ || 15 ||
iyaṃ giriguhā ramyā viśālā yuktamārutā |
prabhūtasalilā saumya prabhūtakamalotpalā || 16 ||
kārtike samanuprāpte tvaṃ rāvaṇavadhe yata |
eṣa nassamayassaumya praviśa tvaṃ svamālayam || 17 ||
abhiṣiktasva rājye ca suhṛdassampraharṣaya |
iti rāmābhyanujñātassugrīvo vānarādhipaḥ || 18 ||
praviveśa purīṃ ramyāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām |
taṃ vānarasahasrāṇi praviṣṭaṃ vānareśvaram || 19 ||
abhivādya praviṣṭāni sarvataḥ paryavārayan |
tataḥ prakṛtayassarvā dṛṣṭvā harigaṇeśvaram || 20 ||
praṇamya mūrdhnā patitā vasudhāyāṃ samāhitāḥ |
sugrīvaḥ prakṛtīssarvāssambhāṣyotthāpya vīryavān || 21 ||
bhrāturantaḥpuraṃ saumyaṃ praviveśa mahābalaḥ |
praviśya tvabhiniṣkrāntaṃ sugrīvaṃ plavageśvaram || 22 ||
abhyaṣiñcanta suhṛdassahasrākṣamivāmarāḥ |
tasya pāṇḍuramājahruśchatraṃ hemapariṣkṛtam || 23 ||
śukle ca vālavyajane hemadaṇḍe yaśaskare |
tathā sarvāṇi ratnāni sarvabījauṣadhīrapi || 24 ||
sakṣīrāṇāṃ ca vṛkṣāṇāṃ prarohānkusumāni ca |
śuklāni caiva vastrāṇi śvetaṃ caivānulepanam || 25 ||
sugandhīni ca mālyāni sthalajānyambujāni ca |
candanāni ca divyāni gandhāṃśca vividhānbahūn || 26 ||
akṣataṃ jātarūpaṃ ca priyaṅgumadhusarpiṣī |
dadhi carma ca vaiyāghraṃ vārāhī cāpyupānahau || 27 ||
samālambhanamādāya rocanāṃ samanaśśilām |
āgmustatra muditā varāḥ kanyāstu ṣoḍaśa || 28 ||
tataste vānaraśreṣṭhaṃ yathākālaṃ yathāvidhi |
ratnairvastraiśca bhakṣyaiśca toṣayitvā dvijarṣabhān || 29 ||
tataḥ kuśaparistīrṇaṃ samiddhaṃ jātavedasam |
mantrapūtena haviṣā hutvā mantravido janāḥ || 30 ||
tato hemapratiṣṭhāne varāstaraṇasaṃvṛte |
prāsādaśikhare ramye citramālyopaśobhite || 31 ||
prāṅmukhaṃ vividhairmantraiḥ sthāpayitvā varāsane |
nadīnadebhyassaṃhṛtya tīrthebhyaśca samantataḥ || 32 ||
āhṛtya ca samudrebhyassarvebhyo vānararṣabhāḥ |
apaḥ kanakakumbheṣu nidhāya vimalāśśubhāḥ || 33 ||
śubhairvṛṣabhaśṛṅgaiśca kalaśaiścāpi kāñcanaiḥ |
śāstradṛṣṭena vidhinā maharṣivihitena ca || 34 ||
gajo gavākṣo gavayaśśarabho gandhamādanaḥ |
maindaśca dvividaścaiva hanumānjāmbavānnalaḥ || 35 ||
abhyaṣiñcanta sugrīvaṃ prasannena sugandhinā |
salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsavaṃ yathā || 36 ||
abhiṣikte tu sugrīve sarve vānarapuṅgavāḥ |
pracukruśurmahātmāno hṛṣṭā statra sahasraśaḥ || 37 ||
rāmasya tu vacaḥ kurvansugrīvo haripuṅgavaḥ |
aṅgadaṃ sampariṣvajya yauvarājye'bhyaṣecayat || 38 ||
aṅgade cābhiṣikte tu sānukrośāḥ plavaṅgamāḥ |
sādhu sādhviti sugrīvaṃ mahātmāno'bhyapūjayan || 39 ||
rāmaṃ caiva mahātmānaṃ lakṣmaṇaṃ ca punaḥ punaḥ |
prītāśca tuṣṭuvussarve tādṛśe tatra vartite || 40 ||
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā patākādhvajaśobhitā |
babhūva nagarī ramyā kiṣkindhā girigahvare || 41 ||
nivedya rāmāya tadā mahātmane mahābhiṣekaṃ kapivāhinīpatiḥ |
rumāṃ ca bhāryaṃ pratilabhya vīryavā navāpa rājyaṃ tridaśādhipo yathā || 42 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ṣaḍviṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ षड्विंशस्सर्गः ।
ततश्शोकाभिसन्तप्तं सुग्रीवं क्लिन्नवाससम् ।
शाखामृगमहामात्राः परिवार्योपतस्थिरे ॥ 1 ॥
अभिगम्य महाबाहुं राममक्लिष्टकारिणम् ।
स्थिताः प्राञ्जलयस्सर्वे पितामहमिवर्षयः ॥ 2 ॥
ततः काञ्चनशैलाभ स्तरुणार्कनिभाननः ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं हनूमान्मारुतात्मजः ॥ 3 ॥
भवत्प्रसादात्सुग्रीवः पितृपैतामहं महत् ।
वानराणां सुदुष्प्रापं प्राप्तो राज्यमिदं प्रभो ॥ 4 ॥
भवता समनुज्ञातः प्रविश्य नगरं शुभम् ॥ 5 ॥
संविधास्यति कार्याणि सर्वाणि ससुहृज्जनः ।
स्नातोऽयं विविधैर्गन्धैरौषधैश्च यथाविधि ॥ 6 ॥
अर्चयिष्यति रत्नैश्च माल्यैश्च त्वां विशेषतः ।
इमां गिरिगुहां रम्यामभिगन्तुमितोऽर्हसि ॥ 7 ॥
कुरुष्व स्वामिसम्बन्धं वानरान्सम्प्रहर्षय ।
एवमुक्तो हनुमता राघवः परवीरहा ॥ 8 ॥
प्रत्युवाच हनूमन्तं बुद्धिमान्वाक्यकोविदः ।
चतुर्दश समास्सौम्य ग्रामं वा यदि वा पुरम् ॥ 9 ॥
न प्रवेक्ष्यामि हनुमन्पितुर्निर्देशपालकः ।
सुसमृद्धां गुहां रम्यां सुग्रीवो वानरर्षभः ॥ 10 ॥
प्रविष्टो विधिवद्वीरः क्षिप्रं राज्येऽभिषिच्यताम् ।
एवमुक्त्वा हनूमन्तं रामस्सुग्रीवमब्रवीत् ॥ 11 ॥
वृत्तज्ञो वृत्तसम्पन्नमुदारबलविक्रमम् ।
इममप्यङ्गदं वीर यौवराज्येऽभिषेचय ॥ 12 ॥
ज्येष्ठस्य स सुतो ज्येष्ठस्सदृशो विक्रमेण ते ।
अङ्गदोऽयमदीनात्मा यौवराज्यस्य भाजनम् ॥ 13 ॥
पूर्वोऽयं वार्षिको मासः श्रावणस्सलिलागमः ।
प्रवृत्तास्सौम्य चत्वारो मासा वार्षिकसज्ञिकाः ॥ 14 ॥
नायमुद्योगसमयः प्रविश त्वं पुरीं शुभाम् ।
अस्मिन्वत्स्याम्यहं सौम्य पर्वते सह लक्ष्मणः ॥ 15 ॥
इयं गिरिगुहा रम्या विशाला युक्तमारुता ।
प्रभूतसलिला सौम्य प्रभूतकमलोत्पला ॥ 16 ॥
कार्तिके समनुप्राप्ते त्वं रावणवधे यत ।
एष नस्समयस्सौम्य प्रविश त्वं स्वमालयम् ॥ 17 ॥
अभिषिक्तस्व राज्ये च सुहृदस्सम्प्रहर्षय ।
इति रामाभ्यनुज्ञातस्सुग्रीवो वानराधिपः ॥ 18 ॥
प्रविवेश पुरीं रम्यां किष्किन्धां वालिपालिताम् ।
तं वानरसहस्राणि प्रविष्टं वानरेश्वरम् ॥ 19 ॥
अभिवाद्य प्रविष्टानि सर्वतः पर्यवारयन् ।
ततः प्रकृतयस्सर्वा दृष्ट्वा हरिगणेश्वरम् ॥ 20 ॥
प्रणम्य मूर्ध्ना पतिता वसुधायां समाहिताः ।
सुग्रीवः प्रकृतीस्सर्वास्सम्भाष्योत्थाप्य वीर्यवान् ॥ 21 ॥
भ्रातुरन्तःपुरं सौम्यं प्रविवेश महाबलः ।
प्रविश्य त्वभिनिष्क्रान्तं सुग्रीवं प्लवगेश्वरम् ॥ 22 ॥
अभ्यषिञ्चन्त सुहृदस्सहस्राक्षमिवामराः ।
तस्य पाण्डुरमाजह्रुश्छत्रं हेमपरिष्कृतम् ॥ 23 ॥
शुक्ले च वालव्यजने हेमदण्डे यशस्करे ।
तथा सर्वाणि रत्नानि सर्वबीजौषधीरपि ॥ 24 ॥
सक्षीराणां च वृक्षाणां प्ररोहान्कुसुमानि च ।
शुक्लानि चैव वस्त्राणि श्वेतं चैवानुलेपनम् ॥ 25 ॥
सुगन्धीनि च माल्यानि स्थलजान्यम्बुजानि च ।
चन्दनानि च दिव्यानि गन्धांश्च विविधान्बहून् ॥ 26 ॥
अक्षतं जातरूपं च प्रियङ्गुमधुसर्पिषी ।
दधि चर्म च वैयाघ्रं वाराही चाप्युपानहौ ॥ 27 ॥
समालम्भनमादाय रोचनां समनश्शिलाम् ।
आग्मुस्तत्र मुदिता वराः कन्यास्तु षोडश ॥ 28 ॥
ततस्ते वानरश्रेष्ठं यथाकालं यथाविधि ।
रत्नैर्वस्त्रैश्च भक्ष्यैश्च तोषयित्वा द्विजर्षभान् ॥ 29 ॥
ततः कुशपरिस्तीर्णं समिद्धं जातवेदसम् ।
मन्त्रपूतेन हविषा हुत्वा मन्त्रविदो जनाः ॥ 30 ॥
ततो हेमप्रतिष्ठाने वरास्तरणसंवृते ।
प्रासादशिखरे रम्ये चित्रमाल्योपशोभिते ॥ 31 ॥
प्राङ्मुखं विविधैर्मन्त्रैः स्थापयित्वा वरासने ।
नदीनदेभ्यस्संहृत्य तीर्थेभ्यश्च समन्ततः ॥ 32 ॥
आहृत्य च समुद्रेभ्यस्सर्वेभ्यो वानरर्षभाः ।
अपः कनककुम्भेषु निधाय विमलाश्शुभाः ॥ 33 ॥
शुभैर्वृषभशृङ्गैश्च कलशैश्चापि काञ्चनैः ।
शास्त्रदृष्टेन विधिना महर्षिविहितेन च ॥ 34 ॥
गजो गवाक्षो गवयश्शरभो गन्धमादनः ।
मैन्दश्च द्विविदश्चैव हनुमान्जाम्बवान्नलः ॥ 35 ॥
अभ्यषिञ्चन्त सुग्रीवं प्रसन्नेन सुगन्धिना ।
सलिलेन सहस्राक्षं वसवो वासवं यथा ॥ 36 ॥
अभिषिक्ते तु सुग्रीवे सर्वे वानरपुङ्गवाः ।
प्रचुक्रुशुर्महात्मानो हृष्टा स्तत्र सहस्रशः ॥ 37 ॥
रामस्य तु वचः कुर्वन्सुग्रीवो हरिपुङ्गवः ।
अङ्गदं सम्परिष्वज्य यौवराज्येऽभ्यषेचयत् ॥ 38 ॥
अङ्गदे चाभिषिक्ते तु सानुक्रोशाः प्लवङ्गमाः ।
साधु साध्विति सुग्रीवं महात्मानोऽभ्यपूजयन् ॥ 39 ॥
रामं चैव महात्मानं लक्ष्मणं च पुनः पुनः ।
प्रीताश्च तुष्टुवुस्सर्वे तादृशे तत्र वर्तिते ॥ 40 ॥
हृष्टपुष्टजनाकीर्णा पताकाध्वजशोभिता ।
बभूव नगरी रम्या किष्किन्धा गिरिगह्वरे ॥ 41 ॥
निवेद्य रामाय तदा महात्मने महाभिषेकं कपिवाहिनीपतिः ।
रुमां च भार्यं प्रतिलभ्य वीर्यवा नवाप राज्यं त्रिदशाधिपो यथा ॥ 42 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षड्विंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ṣaḍviṃśassargaḥ |
tataśśokābhisantaptaṃ sugrīvaṃ klinnavāsasam |
śākhāmṛgamahāmātrāḥ parivāryopatasthire || 1 ||
abhigamya mahābāhuṃ rāmamakliṣṭakāriṇam |
sthitāḥ prāñjalayassarve pitāmahamivarṣayaḥ || 2 ||
tataḥ kāñcanaśailābha staruṇārkanibhānanaḥ |
abravītprāñjalirvākyaṃ hanūmānmārutātmajaḥ || 3 ||
bhavatprasādātsugrīvaḥ pitṛpaitāmahaṃ mahat |
vānarāṇāṃ suduṣprāpaṃ prāpto rājyamidaṃ prabho || 4 ||
bhavatā samanujñātaḥ praviśya nagaraṃ śubham || 5 ||
saṃvidhāsyati kāryāṇi sarvāṇi sasuhṛjjanaḥ |
snāto'yaṃ vividhairgandhairauṣadhaiśca yathāvidhi || 6 ||
arcayiṣyati ratnaiśca mālyaiśca tvāṃ viśeṣataḥ |
imāṃ giriguhāṃ ramyāmabhigantumito'rhasi || 7 ||
kuruṣva svāmisambandhaṃ vānarānsampraharṣaya |
evamukto hanumatā rāghavaḥ paravīrahā || 8 ||
pratyuvāca hanūmantaṃ buddhimānvākyakovidaḥ |
caturdaśa samāssaumya grāmaṃ vā yadi vā puram || 9 ||
na pravekṣyāmi hanumanpiturnirdeśapālakaḥ |
susamṛddhāṃ guhāṃ ramyāṃ sugrīvo vānararṣabhaḥ || 10 ||
praviṣṭo vidhivadvīraḥ kṣipraṃ rājye'bhiṣicyatām |
evamuktvā hanūmantaṃ rāmassugrīvamabravīt || 11 ||
vṛttajño vṛttasampannamudārabalavikramam |
imamapyaṅgadaṃ vīra yauvarājye'bhiṣecaya || 12 ||
jyeṣṭhasya sa suto jyeṣṭhassadṛśo vikrameṇa te |
aṅgado'yamadīnātmā yauvarājyasya bhājanam || 13 ||
pūrvo'yaṃ vārṣiko māsaḥ śrāvaṇassalilāgamaḥ |
pravṛttāssaumya catvāro māsā vārṣikasajñikāḥ || 14 ||
nāyamudyogasamayaḥ praviśa tvaṃ purīṃ śubhām |
asminvatsyāmyahaṃ saumya parvate saha lakṣmaṇaḥ || 15 ||
iyaṃ giriguhā ramyā viśālā yuktamārutā |
prabhūtasalilā saumya prabhūtakamalotpalā || 16 ||
kārtike samanuprāpte tvaṃ rāvaṇavadhe yata |
eṣa nassamayassaumya praviśa tvaṃ svamālayam || 17 ||
abhiṣiktasva rājye ca suhṛdassampraharṣaya |
iti rāmābhyanujñātassugrīvo vānarādhipaḥ || 18 ||
praviveśa purīṃ ramyāṃ kiṣkindhāṃ vālipālitām |
taṃ vānarasahasrāṇi praviṣṭaṃ vānareśvaram || 19 ||
abhivādya praviṣṭāni sarvataḥ paryavārayan |
tataḥ prakṛtayassarvā dṛṣṭvā harigaṇeśvaram || 20 ||
praṇamya mūrdhnā patitā vasudhāyāṃ samāhitāḥ |
sugrīvaḥ prakṛtīssarvāssambhāṣyotthāpya vīryavān || 21 ||
bhrāturantaḥpuraṃ saumyaṃ praviveśa mahābalaḥ |
praviśya tvabhiniṣkrāntaṃ sugrīvaṃ plavageśvaram || 22 ||
abhyaṣiñcanta suhṛdassahasrākṣamivāmarāḥ |
tasya pāṇḍuramājahruśchatraṃ hemapariṣkṛtam || 23 ||
śukle ca vālavyajane hemadaṇḍe yaśaskare |
tathā sarvāṇi ratnāni sarvabījauṣadhīrapi || 24 ||
sakṣīrāṇāṃ ca vṛkṣāṇāṃ prarohānkusumāni ca |
śuklāni caiva vastrāṇi śvetaṃ caivānulepanam || 25 ||
sugandhīni ca mālyāni sthalajānyambujāni ca |
candanāni ca divyāni gandhāṃśca vividhānbahūn || 26 ||
akṣataṃ jātarūpaṃ ca priyaṅgumadhusarpiṣī |
dadhi carma ca vaiyāghraṃ vārāhī cāpyupānahau || 27 ||
samālambhanamādāya rocanāṃ samanaśśilām |
āgmustatra muditā varāḥ kanyāstu ṣoḍaśa || 28 ||
tataste vānaraśreṣṭhaṃ yathākālaṃ yathāvidhi |
ratnairvastraiśca bhakṣyaiśca toṣayitvā dvijarṣabhān || 29 ||
tataḥ kuśaparistīrṇaṃ samiddhaṃ jātavedasam |
mantrapūtena haviṣā hutvā mantravido janāḥ || 30 ||
tato hemapratiṣṭhāne varāstaraṇasaṃvṛte |
prāsādaśikhare ramye citramālyopaśobhite || 31 ||
prāṅmukhaṃ vividhairmantraiḥ sthāpayitvā varāsane |
nadīnadebhyassaṃhṛtya tīrthebhyaśca samantataḥ || 32 ||
āhṛtya ca samudrebhyassarvebhyo vānararṣabhāḥ |
apaḥ kanakakumbheṣu nidhāya vimalāśśubhāḥ || 33 ||
śubhairvṛṣabhaśṛṅgaiśca kalaśaiścāpi kāñcanaiḥ |
śāstradṛṣṭena vidhinā maharṣivihitena ca || 34 ||
gajo gavākṣo gavayaśśarabho gandhamādanaḥ |
maindaśca dvividaścaiva hanumānjāmbavānnalaḥ || 35 ||
abhyaṣiñcanta sugrīvaṃ prasannena sugandhinā |
salilena sahasrākṣaṃ vasavo vāsavaṃ yathā || 36 ||
abhiṣikte tu sugrīve sarve vānarapuṅgavāḥ |
pracukruśurmahātmāno hṛṣṭā statra sahasraśaḥ || 37 ||
rāmasya tu vacaḥ kurvansugrīvo haripuṅgavaḥ |
aṅgadaṃ sampariṣvajya yauvarājye'bhyaṣecayat || 38 ||
aṅgade cābhiṣikte tu sānukrośāḥ plavaṅgamāḥ |
sādhu sādhviti sugrīvaṃ mahātmāno'bhyapūjayan || 39 ||
rāmaṃ caiva mahātmānaṃ lakṣmaṇaṃ ca punaḥ punaḥ |
prītāśca tuṣṭuvussarve tādṛśe tatra vartite || 40 ||
hṛṣṭapuṣṭajanākīrṇā patākādhvajaśobhitā |
babhūva nagarī ramyā kiṣkindhā girigahvare || 41 ||
nivedya rāmāya tadā mahātmane mahābhiṣekaṃ kapivāhinīpatiḥ |
rumāṃ ca bhāryaṃ pratilabhya vīryavā navāpa rājyaṃ tridaśādhipo yathā || 42 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ṣaḍviṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.