4.33 Kishkindhakanda - Trayastrimsha Sargah — Gujarati Script

શ્રીમદ્વાલ્મીકીય રામાયણે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડમ્ ।

અથ ત્રયસ્ત્રિંશસ્સર્ગઃ ।

અથ પ્રતિસમાદિષ્ટો લક્ષ્મણઃ પરવીરહા ।

પ્રવિવેશ ગુહાં ઘોરાં કિષ્કિન્ધાં રામશાસનાત્ ॥ 1 ॥

દ્વારસ્થા હરયસ્તત્ર મહાકાયા મહાબલાઃ ।

બભૂવુર્લક્ષ્મણં દૃષ્ટ્વા સર્વે પ્રાઞ્જલય સ્થિતાઃ ॥ 2 ॥

નિશ્વસન્તં તુ તં દૃષ્ટ્વા ક્રુદ્ધં દશરથાત્મજમ્ ।

બભૂવુર્હરયસ્ત્રસ્તા ન ચૈનં પર્યવારયન્ ॥ 3 ॥

સ તાં રત્નમયીં શ્રીમાન્દિવ્યાં પુષ્પિતકાનનામ્ ।

રમ્યાં રત્નસમાકીર્ણાં દદર્શ મહતીં ગુહામ્ ॥ 4 ॥

હર્મ્યપ્રાસાદસમ્બાધાં નાનાપણ્યોપશોભિતામ્ ।

સર્વકામફલૈર્વૃક્ષૈઃ પુષ્પિતૈરુપશોભિતામ્ ॥ 5 ॥

દેવગન્ધર્વપુત્રૈશ્ચ વાનરૈઃ કામરૂપિભિઃ ।

દિવ્યમાલ્યામ્બરધરૈ શ્શોભિતાં પ્રિયદર્શનૈઃ ॥ 6 ॥

ચન્દનાગરુપદ્માનાં ગન્ધૈસ્સુરભિગન્ધિનામ્ ।

મૈરેયાણાં મધૂનાં ચ સમ્મોદિતમહાપથામ્ ॥ 7 ॥

વિન્ધ્યમેરુગિરિપ્રખ્યૈઃ પ્રાસાદૈર્નૈકભૂમિભિઃ ।

દદર્શ ગિરિનદ્યશ્ચ વિમલાસ્તત્ર રાઘવઃ ॥ 8 ॥

અઙ્ગદસ્ય ગૃહં રમ્યં મૈન્દસ્ય દ્વિવિધસ્ય ચ ।

ગવયસ્ય ગવાક્ષસ્ય ગજસ્ય શરભસ્ય ચ ॥ 9 ॥

વિદ્યુન્માલેશ્ચ સમ્પાતે સ્સૂર્યાક્ષસ્ય હનૂમતઃ ।

વીરબાહો સ્સુબાહોશ્ચ નલસ્ય ચ મહાત્મનઃ ॥ 10 ॥

કુમુદસ્ય સુષેણસ્ય તારજામ્બવતોસ્તથા ।

દધિવક્ત્રસ્ય નીલસ્ય સુપાટલસુનેત્રયોઃ ॥ 11 ॥

એતેષાં કપિમુખ્યાનાં રાજમાર્ગે મહાત્મનામ્ ।

દદર્શ ગૃહમુખ્યાનિ મહાસારાણિ લક્ષ્મણઃ ॥ 12 ॥

પાણ્ડુરાભ્રપ્રકાશાનિ દિવ્યમાલ્યયુતાનિ ચ ।

પ્રભૂતધનધાન્યાનિ સ્ત્રીરત્નૈ શ્શોભિતાનિ ચ ॥ 13 ॥

પાણ્ડુરેણ તુ સાલેન પરિક્ષિપ્તં દુરાસદમ્ ।

વાનરેન્દ્રગૃહં રમ્યં મહેન્દ્રસદનોપમમ્ ॥ 14 ॥

શુક્લૈઃ પ્રાસાદશિખરૈઃ કૈલાસશિખરોપમૈઃ ।

સર્વકામફલૈર્વૃક્ષૈઃ પુષ્પિતૈરુપશોભિતમ્ ॥ 15 ॥

મહેન્દ્રદત્તૈશ્શ્રીમદ્ભિર્નીલજીમૂતસન્નિભૈઃ ।

દિવ્યપુષ્પફલૈર્વૃક્ષૈશીતચ્છાયૈર્મનોરમૈઃ ॥ 16 ॥

હરિભિસ્સંવૃતદ્વારં બલિભિશ્શસ્ત્રપાણિભિઃ ।

દિવ્યમાલ્યાવૃતં શુભ્રં તપ્તકાઞ્ચનતોરણમ્ ॥ 17 ॥

સુગ્રીવસ્ય ગૃહં રમ્યં પ્રવિવેશ મહાબલઃ ।

અવાર્યમાણસ્સૌમિત્રિર્મહાભ્રમિવ ભાસ્કરઃ ॥ 18 ॥

સ સપ્ત કક્ષ્યા ધર્માત્મા નાનાજનસમાકુલાઃ ।

પ્રવિશ્ય સુમહદ્ગગુપ્તં દદર્શાન્તઃપુરં મહત્ ॥ 19 ॥

હૈમરાજતપર્યઙ્કૈર્બહુભિશ્ચ વરાસનૈઃ ।

મહાર્હાસ્તરણોપેતૈસ્તત્ર તત્રોપશોભિતમ્ ॥ 20 ॥

પ્રવિશન્નેવ સતતં શુશ્રાવ મધુરસ્વરમ્ ।

તન્ત્રીગીતસમાકીર્ણં સમગીતપદાક્ષરમ્ ॥ 21 ॥

બહ્વીશ્ચ વિવિધાકારા રૂપયૌવનગર્વિતાઃ ।

સ્ત્રિયસ્સુગ્રીવભવને દદર્શ સુમહાબલઃ ॥ 22 ॥

દૃષ્ટ્વાઽભિજનસમ્પન્નાશ્ચિત્રમાલ્યકૃતસ્રજઃ ।

ફલમાલ્યકૃતવ્યગ્રા ભૂષણોત્તમભૂષિતાઃ ॥ 23 ॥

નાતૃપ્તાન્નાપિ ચાવ્યગ્રાન્નાનુદાત્તપરિચ્છદાન્ ।

સુગ્રીવાનુચરાંશ્ચાપિ લક્ષયામાસ લક્ષ્મણઃ ॥ 24 ॥

કૂજિતં નૂપુરાણાં ચ કાઞ્ચીનાં નિનદં તથા ।

સન્નિશમ્ય તત શ્રીમાન્સૌમિત્રિર્લજ્જિતોઽભવત્ ॥ 25 ॥

રોષવેગપ્રકુપિતશશ્રુત્વા ચાભરણસ્વનમ્ ।

ચકાર જ્યાસ્વનં વીરો દિશશ્શબ્દેન પૂરયન્ ॥ 26 ॥

ચારિત્રેણ મહાબાહુરપકૃષ્ટ સ્સલક્ષ્મણઃ ।

તસ્થાવેકાન્તમાશ્રિત્ય રામકોપસમન્વિતઃ ॥ 27 ॥

તેન ચાપસ્વનેનાથ સુગ્રીવઃ પ્લવગાધિપઃ ।

વિજ્ઞાયાઽગમનં ત્રસ્ત સ્સઞ્ચચાલ વરાસનાત્ ॥ 28 ॥

અઙ્ગદેન યથા મહ્યં પુરસ્તાત્પ્રતિવેદિતમ્ ।

સુવ્યક્તમેષ સમ્પ્રાપ્ત સ્સૌમિત્રિર્ભ્રાતૃવત્સલઃ ॥ 29 ॥

અઙ્ગદેન સમાખ્યાતં જ્યાસ્વનેન ચ વાનરઃ ।

બુબુધે લક્ષ્મણં પ્રાપ્તં મુખં ચાસ્યવ્યશુષ્યત ॥ 30 ॥

તતસ્તારાં હરિશ્રેષ્ઠસ્સુગ્રીવઃ પ્રિયદર્શનામ્ ।

ઉવાચ હિતમવ્યગ્રસ્ત્રાસ સમ્ભ્રાન્તમાનસઃ ॥ 31 ॥

કિન્નુ તત્કારણં સુભ્રુ પ્રકૃત્યા મૃદુમાનસઃ ।

સરોષ ઇવ સમ્પ્રાપ્તો યેનાયં રાઘવાનુજઃ ॥ 32 ॥

કિં પશ્યસિ કુમારસ્ય રોષસ્થાનમનિન્દિતે ।

ન ખલ્વકારણે કોપમાહરેન્નરસત્તમઃ ॥ 33 ॥

યદસ્ય કૃતમસ્માભિર્બુધ્યસે કિઞ્ચિદપ્રિયમ્ ।

તદબુદ્ધ્યા સમ્પ્રધાર્યાશુ ક્ષિપ્રમર્હસિ ભાષિતુમ્ ॥ 34 ॥

અથવા સ્વયમેવૈનં દ્રષ્ટુમર્હસિ ભામિનિ ।

વચનૈ સ્સાન્ત્વયુક્તૈશ્ચ પ્રસાદયિતુમર્હસિ ॥ 35 ॥

ત્વદ્દર્શન વિશુદ્ધાત્મા ન સ કોપં કરિષ્યતિ ।

ન હિ સ્ત્રીષુ મહાત્માનઃ ક્વચિત્કુર્વન્તિ દારુણમ્ ॥ 36 ॥

ત્વયા સાન્ત્વૈરુપક્રાન્તં પ્રસન્નેન્દ્રિયમાનસમ્ ।

તતઃ કમલપત્રાક્ષં દ્રક્ષ્યામ્યહમરિન્દમમ્ ॥ 37 ॥

સા પ્રસ્ખલન્તી મદવિહ્વલાક્ષી પ્રલમ્બકાઞ્ચીગુણ હેમસૂત્રા ।

સલક્ષણા લક્ષ્મણસન્નિધાનં જગામ તારા નમિતાઙ્ગયષ્ટિઃ ॥ 38 ॥

સ તાં સમીક્ષ્યૈવ હરીશપન્તીં તસ્થાવુદાસીનતયા મહાત્મા ।

અવાઙ્મુખોઽભૂન્મનુજેન્દ્રપુત્રઃ સ્ત્રીસન્નિકર્ષાદ્વિનિવૃત્તકોપઃ ॥ 39 ॥

સા પાનયોગાદ્વિનિવૃત્તલજ્જા દૃષ્ટિપ્રસાદાચ્ચ નરેન્દ્રસૂનોઃ ।

ઉવાચ તારા પ્રણયપ્રગલ્ભં વાક્યં મહાર્થં પરિસાન્ત્વપૂર્વમ્ ॥ 40 ॥

કિં કોપમૂલં મનુજેન્દ્રપુત્ર કસ્તે ન સન્તિષ્ઠતિ વાઙ્નિદેશે ।

ક શ્શુષ્કવૃક્ષં વનમાપતન્તં દવાગ્નિમાસીદતિ નિર્વિશઙ્કઃ ॥ 41 ॥

સ તસ્યા વચનં શ્રુત્વા સાન્ત્વપૂર્વમશઙ્કિતમ્ ।

ભૂયઃ પ્રણયદૃષ્ટાર્થં લક્ષ્મણો વાક્યમબ્રવીત્ ॥ 42 ॥

કિમયં કામવૃત્તસ્તે લુપ્તધર્માર્થસઙ્ગ્રહઃ ।

ભર્તા ભર્તૃહિતે યુક્તે ન ચૈનમવબુદ્ધ્યસે ॥ 43 ॥

ન ચિન્તયતિ રાજ્યાર્થં નાસ્માન્ શોકપરાયણાન્ ।

સામાત્યપરિષત્તારે પાનમેવોપસેવતે ॥ 44 ॥

સ માસાંશ્ચતુરઃ કૃત્વા પ્રમાણં પ્લવગેશ્વરઃ ।

વ્યતીતાં સ્તાન્મદવ્યગ્રો વિહરન્નાવબુધ્યતે ॥ 45 ॥

ન હિ ધર્માર્થસિદ્ધ્યર્થં પાનમેવં પ્રશસ્યતે ।

પાનાદર્થશ્ચ ધર્મશ્ચ કામશ્ચ પરિહીયતે ॥ 46 ॥

ધર્મલોપો મહાંસ્તાવત્કૃતે હ્યપ્રતિકુર્વતઃ ।

અર્થલોપશ્ચ મિત્રસ્ય નાશે ગુણવતો મહાન્ ॥ 47 ॥

મિત્રં હ્યર્થગુણશ્રેષ્ઠં સત્યધર્મપરાયણમ્ ।

તદ્દ્વયં તુ પરિત્યક્તં ન તુ ધર્મે વ્યવસ્થિતમ્ ॥ 48 ॥

તદેવં પ્રસ્તુતે કાર્યે કાર્યમસ્માભિરુત્તરમ્ ।

યત્કાર્યં કાર્યતત્ત્વજ્ઞે તદુદાહર્તુમર્હસિ ॥ 49 ॥

સા તસ્ય ધર્માર્થસમાધિયુક્તં નિશમ્ય વાક્યં મધુરસ્વભાવમ્ ।

તારા ગતાર્થે મનુજેન્દ્રકાર્યે વિશ્વાસયુક્તં તમુવાચ ભૂયઃ ॥ 50 ॥

ન કોપકાલઃ ક્ષિતિપાલપુત્ર ન ચાતિ કોપ સ્સ્વજને વિધેયઃ ।

ત્વદર્થકામસ્ય જનસ્ય તસ્ય પ્રમાદમપ્યર્હસિ વીર સોઢુમ્ ॥ 51 ॥

કોપં કથં નામ ગુણપ્રકૃષ્ટઃ કુમાર કુર્યાદપકૃષ્ટસત્ત્વે ।

કસ્ત્વદ્વિધઃ કોપવશં હિ ગચ્છે ત્સત્ત્વાવરુદ્ધસ્તપસઃ પ્રસૂતિઃ ॥ 52 ॥

જાનામિ રોષં હરિવીરબન્ધો ર્જાનામિ કાર્યસ્ય ચ કાલસઙ્ગમ્ ।

જાનામિ કાર્યં ત્વયિ યત્કૃતં ન સ્તચ્ચાપિ જાનામિ યદત્ર કાર્યમ્ ॥ 53 ॥

તચ્ચાપિ જાનામિ યથવિષહ્યં બલં નરશ્રેષ્ઠ શરીરજસ્ય ।

જાનામિ યસ્મિંશ્ચ જનેઽવબદ્ધં કામેન સુગ્રીવમસક્તમદ્ય ॥ 54 ॥

ન કામતન્ત્રે તવ બુદ્ધિરસ્તિ ત્વં વૈ યથા મન્યુવશં પ્રપન્નઃ ।

ન દેશકાલૌ હિ ન ચાર્થધર્મા વવેક્ષતે કામરતિર્મનુષ્યઃ ॥ 55 ॥

તં કામવૃત્તં મમ સન્નિકૃષ્ટં કામાભિયોગાચ્ચ નિવૃત્તલજ્જમ્ ।

ક્ષમસ્વ તાવત્પરવીરહન્ત સ્ત્વદ્ભ્રાતરં વાનરવંશનાથમ્ ॥ 56 ॥

મહર્ષયો ધર્મતપોઽભિકામાઃ કામાનુકામાઃ પ્રતિબદ્ધમોહાઃ ।

અયં પ્રકૃત્યા ચપલઃ કપિસ્તુ કથં ન સજ્જેત સુખેષુ રાજા ॥ 57 ॥

ઇત્યેવમુક્ત્વા વચનં મહાર્થં સા વાનરી લક્ષ્મણમપ્રમેયમ્ ।

પુન સ્સખેદં મદવિહ્વલઞ્ચ ભર્તુર્હિતં વાક્યમિદં બભાષે ॥ 58 ॥

ઉદ્યોગસ્તુ ચિરાજ્ઞપ્ત સ્સુગ્રીવેણ નરોત્તમ ।

કામસ્યાપિ વિધેયેન તવાર્થપ્રતિસાધને ॥ 59 ॥

આગતા હિ મહાવીર્યા હરયઃ કામરૂપિણઃ ।

કોટીશતસહસ્રાણિ નાનાનગનિવાસિનઃ ॥ 60 ॥

તદાગચ્છ મહાબાહો ચારિત્રં રક્ષિતં ત્વયા ।

અચ્છલં મિત્રભાવેન સતાં દારાવલોકનમ્ ॥ 61 ॥

તારયા ચાભ્યનુજ્ઞાતસ્ત્વરયા ચાપિ ચોદિતઃ ।

પ્રવિવેશ મહાબાહુરભ્યન્તરમરિન્દમઃ ॥ 62 ॥

તત સ્સુગ્રીવમાસીનં કાઞ્ચને પરમાસને ।

મહાર્હાસ્તરણોપેતે દદર્શાદિત્યસન્નિભમ્ ॥ 63 ॥

દિવ્યાભણચિત્રાઙ્ગં દિવ્યરૂપં યશસ્વિનમ્ ।

દિવ્યમાલ્યામ્બરધરં મહેન્દ્રમિવ દુર્જયમ્ ॥ 64 ॥

દિવ્યાભરણમાલાભિઃ પ્રમદાભિ સ્સમાવૃતમ્ ।

સંરબ્ધતરરક્તાક્ષો બભૂવાન્તકસન્નિભઃ ॥ 65 ॥

રુમાં તુ વીર પરિરભ્ય ગાઢં વરાસનસ્થો વરહેમવર્ણઃ ।

દદર્શ સૌમિત્રિમદીનસત્ત્વં વિશાલનેત્રસ્સુવિશાલનેત્રમ્ ॥ 66 ॥

ઇત્યાર્ષે શ્રીમદ્રામાયણે વાલ્મીકીય આદિકાવ્યે કિષ્કિન્ધાકાણ્ડે ત્રયસ્ત્રિંશસ્સર્ગઃ ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |

atha trayastriṃśassargaḥ |

atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā |

praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt || 1 ||

dvārasthā harayastatra mahākāyā mahābalāḥ |

babhūvurlakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalaya sthitāḥ || 2 ||

niśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam |

babhūvurharayastrastā na cainaṃ paryavārayan || 3 ||

sa tāṃ ratnamayīṃ śrīmāndivyāṃ puṣpitakānanām |

ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām || 4 ||

harmyaprāsādasambādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām |

sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām || 5 ||

devagandharvaputraiśca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |

divyamālyāmbaradharai śśobhitāṃ priyadarśanaiḥ || 6 ||

candanāgarupadmānāṃ gandhaissurabhigandhinām |

maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca sammoditamahāpathām || 7 ||

vindhyamerugiriprakhyaiḥ prāsādairnaikabhūmibhiḥ |

dadarśa girinadyaśca vimalāstatra rāghavaḥ || 8 ||

aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividhasya ca |

gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca || 9 ||

vidyunmāleśca sampāte ssūryākṣasya hanūmataḥ |

vīrabāho ssubāhośca nalasya ca mahātmanaḥ || 10 ||

kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatostathā |

dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ || 11 ||

eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām |

dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ || 12 ||

pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca |

prabhūtadhanadhānyāni strīratnai śśobhitāni ca || 13 ||

pāṇḍureṇa tu sālena parikṣiptaṃ durāsadam |

vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam || 14 ||

śuklaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |

sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitam || 15 ||

mahendradattaiśśrīmadbhirnīlajīmūtasannibhaiḥ |

divyapuṣpaphalairvṛkṣaiśītacchāyairmanoramaiḥ || 16 ||

haribhissaṃvṛtadvāraṃ balibhiśśastrapāṇibhiḥ |

divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam || 17 ||

sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |

avāryamāṇassaumitrirmahābhramiva bhāskaraḥ || 18 ||

sa sapta kakṣyā dharmātmā nānājanasamākulāḥ |

praviśya sumahadgaguptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat || 19 ||

haimarājataparyaṅkairbahubhiśca varāsanaiḥ |

mahārhāstaraṇopetaistatra tatropaśobhitam || 20 ||

praviśanneva satataṃ śuśrāva madhurasvaram |

tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram || 21 ||

bahvīśca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ |

striyassugrīvabhavane dadarśa sumahābalaḥ || 22 ||

dṛṣṭvā'bhijanasampannāścitramālyakṛtasrajaḥ |

phalamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 23 ||

nātṛptānnāpi cāvyagrānnānudāttaparicchadān |

sugrīvānucarāṃścāpi lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 24 ||

kūjitaṃ nūpurāṇāṃ ca kāñcīnāṃ ninadaṃ tathā |

sanniśamya tata śrīmānsaumitrirlajjito'bhavat || 25 ||

roṣavegaprakupitaśaśrutvā cābharaṇasvanam |

cakāra jyāsvanaṃ vīro diśaśśabdena pūrayan || 26 ||

cāritreṇa mahābāhurapakṛṣṭa ssalakṣmaṇaḥ |

tasthāvekāntamāśritya rāmakopasamanvitaḥ || 27 ||

tena cāpasvanenātha sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |

vijñāyā'gamanaṃ trasta ssañcacāla varāsanāt || 28 ||

aṅgadena yathā mahyaṃ purastātprativeditam |

suvyaktameṣa samprāpta ssaumitrirbhrātṛvatsalaḥ || 29 ||

aṅgadena samākhyātaṃ jyāsvanena ca vānaraḥ |

bubudhe lakṣmaṇaṃ prāptaṃ mukhaṃ cāsyavyaśuṣyata || 30 ||

tatastārāṃ hariśreṣṭhassugrīvaḥ priyadarśanām |

uvāca hitamavyagrastrāsa sambhrāntamānasaḥ || 31 ||

kinnu tatkāraṇaṃ subhru prakṛtyā mṛdumānasaḥ |

saroṣa iva samprāpto yenāyaṃ rāghavānujaḥ || 32 ||

kiṃ paśyasi kumārasya roṣasthānamanindite |

na khalvakāraṇe kopamāharennarasattamaḥ || 33 ||

yadasya kṛtamasmābhirbudhyase kiñcidapriyam |

tadabuddhyā sampradhāryāśu kṣipramarhasi bhāṣitum || 34 ||

athavā svayamevainaṃ draṣṭumarhasi bhāmini |

vacanai ssāntvayuktaiśca prasādayitumarhasi || 35 ||

tvaddarśana viśuddhātmā na sa kopaṃ kariṣyati |

na hi strīṣu mahātmānaḥ kvacitkurvanti dāruṇam || 36 ||

tvayā sāntvairupakrāntaṃ prasannendriyamānasam |

tataḥ kamalapatrākṣaṃ drakṣyāmyahamarindamam || 37 ||

sā praskhalantī madavihvalākṣī pralambakāñcīguṇa hemasūtrā |

salakṣaṇā lakṣmaṇasannidhānaṃ jagāma tārā namitāṅgayaṣṭiḥ || 38 ||

sa tāṃ samīkṣyaiva harīśapantīṃ tasthāvudāsīnatayā mahātmā |

avāṅmukho'bhūnmanujendraputraḥ strīsannikarṣādvinivṛttakopaḥ || 39 ||

sā pānayogādvinivṛttalajjā dṛṣṭiprasādācca narendrasūnoḥ |

uvāca tārā praṇayapragalbhaṃ vākyaṃ mahārthaṃ parisāntvapūrvam || 40 ||

kiṃ kopamūlaṃ manujendraputra kaste na santiṣṭhati vāṅnideśe |

ka śśuṣkavṛkṣaṃ vanamāpatantaṃ davāgnimāsīdati nirviśaṅkaḥ || 41 ||

sa tasyā vacanaṃ śrutvā sāntvapūrvamaśaṅkitam |

bhūyaḥ praṇayadṛṣṭārthaṃ lakṣmaṇo vākyamabravīt || 42 ||

kimayaṃ kāmavṛttaste luptadharmārthasaṅgrahaḥ |

bhartā bhartṛhite yukte na cainamavabuddhyase || 43 ||

na cintayati rājyārthaṃ nāsmān śokaparāyaṇān |

sāmātyapariṣattāre pānamevopasevate || 44 ||

sa māsāṃścaturaḥ kṛtvā pramāṇaṃ plavageśvaraḥ |

vyatītāṃ stānmadavyagro viharannāvabudhyate || 45 ||

na hi dharmārthasiddhyarthaṃ pānamevaṃ praśasyate |

pānādarthaśca dharmaśca kāmaśca parihīyate || 46 ||

dharmalopo mahāṃstāvatkṛte hyapratikurvataḥ |

arthalopaśca mitrasya nāśe guṇavato mahān || 47 ||

mitraṃ hyarthaguṇaśreṣṭhaṃ satyadharmaparāyaṇam |

taddvayaṃ tu parityaktaṃ na tu dharme vyavasthitam || 48 ||

tadevaṃ prastute kārye kāryamasmābhiruttaram |

yatkāryaṃ kāryatattvajñe tadudāhartumarhasi || 49 ||

sā tasya dharmārthasamādhiyuktaṃ niśamya vākyaṃ madhurasvabhāvam |

tārā gatārthe manujendrakārye viśvāsayuktaṃ tamuvāca bhūyaḥ || 50 ||

na kopakālaḥ kṣitipālaputra na cāti kopa ssvajane vidheyaḥ |

tvadarthakāmasya janasya tasya pramādamapyarhasi vīra soḍhum || 51 ||

kopaṃ kathaṃ nāma guṇaprakṛṣṭaḥ kumāra kuryādapakṛṣṭasattve |

kastvadvidhaḥ kopavaśaṃ hi gacche tsattvāvaruddhastapasaḥ prasūtiḥ || 52 ||

jānāmi roṣaṃ harivīrabandho rjānāmi kāryasya ca kālasaṅgam |

jānāmi kāryaṃ tvayi yatkṛtaṃ na staccāpi jānāmi yadatra kāryam || 53 ||

taccāpi jānāmi yathaviṣahyaṃ balaṃ naraśreṣṭha śarīrajasya |

jānāmi yasmiṃśca jane'vabaddhaṃ kāmena sugrīvamasaktamadya || 54 ||

na kāmatantre tava buddhirasti tvaṃ vai yathā manyuvaśaṃ prapannaḥ |

na deśakālau hi na cārthadharmā vavekṣate kāmaratirmanuṣyaḥ || 55 ||

taṃ kāmavṛttaṃ mama sannikṛṣṭaṃ kāmābhiyogācca nivṛttalajjam |

kṣamasva tāvatparavīrahanta stvadbhrātaraṃ vānaravaṃśanātham || 56 ||

maharṣayo dharmatapo'bhikāmāḥ kāmānukāmāḥ pratibaddhamohāḥ |

ayaṃ prakṛtyā capalaḥ kapistu kathaṃ na sajjeta sukheṣu rājā || 57 ||

ityevamuktvā vacanaṃ mahārthaṃ sā vānarī lakṣmaṇamaprameyam |

puna ssakhedaṃ madavihvalañca bharturhitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 58 ||

udyogastu cirājñapta ssugrīveṇa narottama |

kāmasyāpi vidheyena tavārthapratisādhane || 59 ||

āgatā hi mahāvīryā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ |

koṭīśatasahasrāṇi nānānaganivāsinaḥ || 60 ||

tadāgaccha mahābāho cāritraṃ rakṣitaṃ tvayā |

acchalaṃ mitrabhāvena satāṃ dārāvalokanam || 61 ||

tārayā cābhyanujñātastvarayā cāpi coditaḥ |

praviveśa mahābāhurabhyantaramarindamaḥ || 62 ||

tata ssugrīvamāsīnaṃ kāñcane paramāsane |

mahārhāstaraṇopete dadarśādityasannibham || 63 ||

divyābhaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam |

divyamālyāmbaradharaṃ mahendramiva durjayam || 64 ||

divyābharaṇamālābhiḥ pramadābhi ssamāvṛtam |

saṃrabdhatararaktākṣo babhūvāntakasannibhaḥ || 65 ||

rumāṃ tu vīra parirabhya gāḍhaṃ varāsanastho varahemavarṇaḥ |

dadarśa saumitrimadīnasattvaṃ viśālanetrassuviśālanetram || 66 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe trayastriṃśassargaḥ ||

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।

अथ त्रयस्त्रिंशस्सर्गः ।

अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा ।

प्रविवेश गुहां घोरां किष्किन्धां रामशासनात् ॥ 1 ॥

द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः ।

बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलय स्थिताः ॥ 2 ॥

निश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम् ।

बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन् ॥ 3 ॥

स तां रत्नमयीं श्रीमान्दिव्यां पुष्पितकाननाम् ।

रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम् ॥ 4 ॥

हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानापण्योपशोभिताम् ।

सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम् ॥ 5 ॥

देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः ।

दिव्यमाल्याम्बरधरै श्शोभितां प्रियदर्शनैः ॥ 6 ॥

चन्दनागरुपद्मानां गन्धैस्सुरभिगन्धिनाम् ।

मैरेयाणां मधूनां च सम्मोदितमहापथाम् ॥ 7 ॥

विन्ध्यमेरुगिरिप्रख्यैः प्रासादैर्नैकभूमिभिः ।

ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः ॥ 8 ॥

अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविधस्य च ।

गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च ॥ 9 ॥

विद्युन्मालेश्च सम्पाते स्सूर्याक्षस्य हनूमतः ।

वीरबाहो स्सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः ॥ 10 ॥

कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा ।

दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः ॥ 11 ॥

एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम् ।

ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः ॥ 12 ॥

पाण्डुराभ्रप्रकाशानि दिव्यमाल्ययुतानि च ।

प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नै श्शोभितानि च ॥ 13 ॥

पाण्डुरेण तु सालेन परिक्षिप्तं दुरासदम् ।

वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम् ॥ 14 ॥

शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः ।

सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम् ॥ 15 ॥

महेन्द्रदत्तैश्श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसन्निभैः ।

दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैशीतच्छायैर्मनोरमैः ॥ 16 ॥

हरिभिस्संवृतद्वारं बलिभिश्शस्त्रपाणिभिः ।

दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम् ॥ 17 ॥

सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः ।

अवार्यमाणस्सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः ॥ 18 ॥

स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा नानाजनसमाकुलाः ।

प्रविश्य सुमहद्गगुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत् ॥ 19 ॥

हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः ।

महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्रोपशोभितम् ॥ 20 ॥

प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वरम् ।

तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समगीतपदाक्षरम् ॥ 21 ॥

बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः ।

स्त्रियस्सुग्रीवभवने ददर्श सुमहाबलः ॥ 22 ॥

दृष्ट्वाऽभिजनसम्पन्नाश्चित्रमाल्यकृतस्रजः ।

फलमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः ॥ 23 ॥

नातृप्तान्नापि चाव्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान् ।

सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः ॥ 24 ॥

कूजितं नूपुराणां च काञ्चीनां निनदं तथा ।

सन्निशम्य तत श्रीमान्सौमित्रिर्लज्जितोऽभवत् ॥ 25 ॥

रोषवेगप्रकुपितशश्रुत्वा चाभरणस्वनम् ।

चकार ज्यास्वनं वीरो दिशश्शब्देन पूरयन् ॥ 26 ॥

चारित्रेण महाबाहुरपकृष्ट स्सलक्ष्मणः ।

तस्थावेकान्तमाश्रित्य रामकोपसमन्वितः ॥ 27 ॥

तेन चापस्वनेनाथ सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।

विज्ञायाऽगमनं त्रस्त स्सञ्चचाल वरासनात् ॥ 28 ॥

अङ्गदेन यथा मह्यं पुरस्तात्प्रतिवेदितम् ।

सुव्यक्तमेष सम्प्राप्त स्सौमित्रिर्भ्रातृवत्सलः ॥ 29 ॥

अङ्गदेन समाख्यातं ज्यास्वनेन च वानरः ।

बुबुधे लक्ष्मणं प्राप्तं मुखं चास्यव्यशुष्यत ॥ 30 ॥

ततस्तारां हरिश्रेष्ठस्सुग्रीवः प्रियदर्शनाम् ।

उवाच हितमव्यग्रस्त्रास सम्भ्रान्तमानसः ॥ 31 ॥

किन्नु तत्कारणं सुभ्रु प्रकृत्या मृदुमानसः ।

सरोष इव सम्प्राप्तो येनायं राघवानुजः ॥ 32 ॥

किं पश्यसि कुमारस्य रोषस्थानमनिन्दिते ।

न खल्वकारणे कोपमाहरेन्नरसत्तमः ॥ 33 ॥

यदस्य कृतमस्माभिर्बुध्यसे किञ्चिदप्रियम् ।

तदबुद्ध्या सम्प्रधार्याशु क्षिप्रमर्हसि भाषितुम् ॥ 34 ॥

अथवा स्वयमेवैनं द्रष्टुमर्हसि भामिनि ।

वचनै स्सान्त्वयुक्तैश्च प्रसादयितुमर्हसि ॥ 35 ॥

त्वद्दर्शन विशुद्धात्मा न स कोपं करिष्यति ।

न हि स्त्रीषु महात्मानः क्वचित्कुर्वन्ति दारुणम् ॥ 36 ॥

त्वया सान्त्वैरुपक्रान्तं प्रसन्नेन्द्रियमानसम् ।

ततः कमलपत्राक्षं द्रक्ष्याम्यहमरिन्दमम् ॥ 37 ॥

सा प्रस्खलन्ती मदविह्वलाक्षी प्रलम्बकाञ्चीगुण हेमसूत्रा ।

सलक्षणा लक्ष्मणसन्निधानं जगाम तारा नमिताङ्गयष्टिः ॥ 38 ॥

स तां समीक्ष्यैव हरीशपन्तीं तस्थावुदासीनतया महात्मा ।

अवाङ्मुखोऽभून्मनुजेन्द्रपुत्रः स्त्रीसन्निकर्षाद्विनिवृत्तकोपः ॥ 39 ॥

सा पानयोगाद्विनिवृत्तलज्जा दृष्टिप्रसादाच्च नरेन्द्रसूनोः ।

उवाच तारा प्रणयप्रगल्भं वाक्यं महार्थं परिसान्त्वपूर्वम् ॥ 40 ॥

किं कोपमूलं मनुजेन्द्रपुत्र कस्ते न सन्तिष्ठति वाङ्निदेशे ।

क श्शुष्कवृक्षं वनमापतन्तं दवाग्निमासीदति निर्विशङ्कः ॥ 41 ॥

स तस्या वचनं श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमशङ्कितम् ।

भूयः प्रणयदृष्टार्थं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ 42 ॥

किमयं कामवृत्तस्ते लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः ।

भर्ता भर्तृहिते युक्ते न चैनमवबुद्ध्यसे ॥ 43 ॥

न चिन्तयति राज्यार्थं नास्मान् शोकपरायणान् ।

सामात्यपरिषत्तारे पानमेवोपसेवते ॥ 44 ॥

स मासांश्चतुरः कृत्वा प्रमाणं प्लवगेश्वरः ।

व्यतीतां स्तान्मदव्यग्रो विहरन्नावबुध्यते ॥ 45 ॥

न हि धर्मार्थसिद्ध्यर्थं पानमेवं प्रशस्यते ।

पानादर्थश्च धर्मश्च कामश्च परिहीयते ॥ 46 ॥

धर्मलोपो महांस्तावत्कृते ह्यप्रतिकुर्वतः ।

अर्थलोपश्च मित्रस्य नाशे गुणवतो महान् ॥ 47 ॥

मित्रं ह्यर्थगुणश्रेष्ठं सत्यधर्मपरायणम् ।

तद्द्वयं तु परित्यक्तं न तु धर्मे व्यवस्थितम् ॥ 48 ॥

तदेवं प्रस्तुते कार्ये कार्यमस्माभिरुत्तरम् ।

यत्कार्यं कार्यतत्त्वज्ञे तदुदाहर्तुमर्हसि ॥ 49 ॥

सा तस्य धर्मार्थसमाधियुक्तं निशम्य वाक्यं मधुरस्वभावम् ।

तारा गतार्थे मनुजेन्द्रकार्ये विश्वासयुक्तं तमुवाच भूयः ॥ 50 ॥

न कोपकालः क्षितिपालपुत्र न चाति कोप स्स्वजने विधेयः ।

त्वदर्थकामस्य जनस्य तस्य प्रमादमप्यर्हसि वीर सोढुम् ॥ 51 ॥

कोपं कथं नाम गुणप्रकृष्टः कुमार कुर्यादपकृष्टसत्त्वे ।

कस्त्वद्विधः कोपवशं हि गच्छे त्सत्त्वावरुद्धस्तपसः प्रसूतिः ॥ 52 ॥

जानामि रोषं हरिवीरबन्धो र्जानामि कार्यस्य च कालसङ्गम् ।

जानामि कार्यं त्वयि यत्कृतं न स्तच्चापि जानामि यदत्र कार्यम् ॥ 53 ॥

तच्चापि जानामि यथविषह्यं बलं नरश्रेष्ठ शरीरजस्य ।

जानामि यस्मिंश्च जनेऽवबद्धं कामेन सुग्रीवमसक्तमद्य ॥ 54 ॥

न कामतन्त्रे तव बुद्धिरस्ति त्वं वै यथा मन्युवशं प्रपन्नः ।

न देशकालौ हि न चार्थधर्मा ववेक्षते कामरतिर्मनुष्यः ॥ 55 ॥

तं कामवृत्तं मम सन्निकृष्टं कामाभियोगाच्च निवृत्तलज्जम् ।

क्षमस्व तावत्परवीरहन्त स्त्वद्भ्रातरं वानरवंशनाथम् ॥ 56 ॥

महर्षयो धर्मतपोऽभिकामाः कामानुकामाः प्रतिबद्धमोहाः ।

अयं प्रकृत्या चपलः कपिस्तु कथं न सज्जेत सुखेषु राजा ॥ 57 ॥

इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं सा वानरी लक्ष्मणमप्रमेयम् ।

पुन स्सखेदं मदविह्वलञ्च भर्तुर्हितं वाक्यमिदं बभाषे ॥ 58 ॥

उद्योगस्तु चिराज्ञप्त स्सुग्रीवेण नरोत्तम ।

कामस्यापि विधेयेन तवार्थप्रतिसाधने ॥ 59 ॥

आगता हि महावीर्या हरयः कामरूपिणः ।

कोटीशतसहस्राणि नानानगनिवासिनः ॥ 60 ॥

तदागच्छ महाबाहो चारित्रं रक्षितं त्वया ।

अच्छलं मित्रभावेन सतां दारावलोकनम् ॥ 61 ॥

तारया चाभ्यनुज्ञातस्त्वरया चापि चोदितः ।

प्रविवेश महाबाहुरभ्यन्तरमरिन्दमः ॥ 62 ॥

तत स्सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने ।

महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसन्निभम् ॥ 63 ॥

दिव्याभणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम् ।

दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम् ॥ 64 ॥

दिव्याभरणमालाभिः प्रमदाभि स्समावृतम् ।

संरब्धतररक्ताक्षो बभूवान्तकसन्निभः ॥ 65 ॥

रुमां तु वीर परिरभ्य गाढं वरासनस्थो वरहेमवर्णः ।

ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं विशालनेत्रस्सुविशालनेत्रम् ॥ 66 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशस्सर्गः ॥