ശ്രീമദ്വാല്മീകീയ രാമായണേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡമ് ।
അഥ ത്രയസ്ത്രിംശസ്സര്ഗഃ ।
അഥ പ്രതിസമാദിഷ്ടോ ലക്ഷ്മണഃ പരവീരഹാ ।
പ്രവിവേശ ഗുഹാം ഘോരാം കിഷ്കിന്ധാം രാമശാസനാത് ॥ 1 ॥
ദ്വാരസ്ഥാ ഹരയസ്തത്ര മഹാകായാ മഹാബലാഃ ।
ബഭൂവുര്ലക്ഷ്മണം ദൃഷ്ട്വാ സര്വേ പ്രാഞ്ജലയ സ്ഥിതാഃ ॥ 2 ॥
നിശ്വസന്തം തു തം ദൃഷ്ട്വാ ക്രുദ്ധം ദശരഥാത്മജമ് ।
ബഭൂവുര്ഹരയസ്ത്രസ്താ ന ചൈനം പര്യവാരയന് ॥ 3 ॥
സ താം രത്നമയീം ശ്രീമാന്ദിവ്യാം പുഷ്പിതകാനനാമ് ।
രമ്യാം രത്നസമാകീര്ണാം ദദര്ശ മഹതീം ഗുഹാമ് ॥ 4 ॥
ഹര്മ്യപ്രാസാദസമ്ബാധാം നാനാപണ്യോപശോഭിതാമ് ।
സര്വകാമഫലൈര്വൃക്ഷൈഃ പുഷ്പിതൈരുപശോഭിതാമ് ॥ 5 ॥
ദേവഗന്ധര്വപുത്രൈശ്ച വാനരൈഃ കാമരൂപിഭിഃ ।
ദിവ്യമാല്യാമ്ബരധരൈ ശ്ശോഭിതാം പ്രിയദര്ശനൈഃ ॥ 6 ॥
ചന്ദനാഗരുപദ്മാനാം ഗന്ധൈസ്സുരഭിഗന്ധിനാമ് ।
മൈരേയാണാം മധൂനാം ച സമ്മോദിതമഹാപഥാമ് ॥ 7 ॥
വിന്ധ്യമേരുഗിരിപ്രഖ്യൈഃ പ്രാസാദൈര്നൈകഭൂമിഭിഃ ।
ദദര്ശ ഗിരിനദ്യശ്ച വിമലാസ്തത്ര രാഘവഃ ॥ 8 ॥
അങ്ഗദസ്യ ഗൃഹം രമ്യം മൈന്ദസ്യ ദ്വിവിധസ്യ ച ।
ഗവയസ്യ ഗവാക്ഷസ്യ ഗജസ്യ ശരഭസ്യ ച ॥ 9 ॥
വിദ്യുന്മാലേശ്ച സമ്പാതേ സ്സൂര്യാക്ഷസ്യ ഹനൂമതഃ ।
വീരബാഹോ സ്സുബാഹോശ്ച നലസ്യ ച മഹാത്മനഃ ॥ 10 ॥
കുമുദസ്യ സുഷേണസ്യ താരജാമ്ബവതോസ്തഥാ ।
ദധിവക്ത്രസ്യ നീലസ്യ സുപാടലസുനേത്രയോഃ ॥ 11 ॥
ഏതേഷാം കപിമുഖ്യാനാം രാജമാര്ഗേ മഹാത്മനാമ് ।
ദദര്ശ ഗൃഹമുഖ്യാനി മഹാസാരാണി ലക്ഷ്മണഃ ॥ 12 ॥
പാണ്ഡുരാഭ്രപ്രകാശാനി ദിവ്യമാല്യയുതാനി ച ।
പ്രഭൂതധനധാന്യാനി സ്ത്രീരത്നൈ ശ്ശോഭിതാനി ച ॥ 13 ॥
പാണ്ഡുരേണ തു സാലേന പരിക്ഷിപ്തം ദുരാസദമ് ।
വാനരേന്ദ്രഗൃഹം രമ്യം മഹേന്ദ്രസദനോപമമ് ॥ 14 ॥
ശുക്ലൈഃ പ്രാസാദശിഖരൈഃ കൈലാസശിഖരോപമൈഃ ।
സര്വകാമഫലൈര്വൃക്ഷൈഃ പുഷ്പിതൈരുപശോഭിതമ് ॥ 15 ॥
മഹേന്ദ്രദത്തൈശ്ശ്രീമദ്ഭിര്നീലജീമൂതസന്നിഭൈഃ ।
ദിവ്യപുഷ്പഫലൈര്വൃക്ഷൈശീതച്ഛായൈര്മനോരമൈഃ ॥ 16 ॥
ഹരിഭിസ്സംവൃതദ്വാരം ബലിഭിശ്ശസ്ത്രപാണിഭിഃ ।
ദിവ്യമാല്യാവൃതം ശുഭ്രം തപ്തകാഞ്ചനതോരണമ് ॥ 17 ॥
സുഗ്രീവസ്യ ഗൃഹം രമ്യം പ്രവിവേശ മഹാബലഃ ।
അവാര്യമാണസ്സൌമിത്രിര്മഹാഭ്രമിവ ഭാസ്കരഃ ॥ 18 ॥
സ സപ്ത കക്ഷ്യാ ധര്മാത്മാ നാനാജനസമാകുലാഃ ।
പ്രവിശ്യ സുമഹദ്ഗഗുപ്തം ദദര്ശാന്തഃപുരം മഹത് ॥ 19 ॥
ഹൈമരാജതപര്യങ്കൈര്ബഹുഭിശ്ച വരാസനൈഃ ।
മഹാര്ഹാസ്തരണോപേതൈസ്തത്ര തത്രോപശോഭിതമ് ॥ 20 ॥
പ്രവിശന്നേവ സതതം ശുശ്രാവ മധുരസ്വരമ് ।
തന്ത്രീഗീതസമാകീര്ണം സമഗീതപദാക്ഷരമ് ॥ 21 ॥
ബഹ്വീശ്ച വിവിധാകാരാ രൂപയൌവനഗര്വിതാഃ ।
സ്ത്രിയസ്സുഗ്രീവഭവനേ ദദര്ശ സുമഹാബലഃ ॥ 22 ॥
ദൃഷ്ട്വാഽഭിജനസമ്പന്നാശ്ചിത്രമാല്യകൃതസ്രജഃ ।
ഫലമാല്യകൃതവ്യഗ്രാ ഭൂഷണോത്തമഭൂഷിതാഃ ॥ 23 ॥
നാതൃപ്താന്നാപി ചാവ്യഗ്രാന്നാനുദാത്തപരിച്ഛദാന് ।
സുഗ്രീവാനുചരാംശ്ചാപി ലക്ഷയാമാസ ലക്ഷ്മണഃ ॥ 24 ॥
കൂജിതം നൂപുരാണാം ച കാഞ്ചീനാം നിനദം തഥാ ।
സന്നിശമ്യ തത ശ്രീമാന്സൌമിത്രിര്ലജ്ജിതോഽഭവത് ॥ 25 ॥
രോഷവേഗപ്രകുപിതശശ്രുത്വാ ചാഭരണസ്വനമ് ।
ചകാര ജ്യാസ്വനം വീരോ ദിശശ്ശബ്ദേന പൂരയന് ॥ 26 ॥
ചാരിത്രേണ മഹാബാഹുരപകൃഷ്ട സ്സലക്ഷ്മണഃ ।
തസ്ഥാവേകാന്തമാശ്രിത്യ രാമകോപസമന്വിതഃ ॥ 27 ॥
തേന ചാപസ്വനേനാഥ സുഗ്രീവഃ പ്ലവഗാധിപഃ ।
വിജ്ഞായാഽഗമനം ത്രസ്ത സ്സഞ്ചചാല വരാസനാത് ॥ 28 ॥
അങ്ഗദേന യഥാ മഹ്യം പുരസ്താത്പ്രതിവേദിതമ് ।
സുവ്യക്തമേഷ സമ്പ്രാപ്ത സ്സൌമിത്രിര്ഭ്രാതൃവത്സലഃ ॥ 29 ॥
അങ്ഗദേന സമാഖ്യാതം ജ്യാസ്വനേന ച വാനരഃ ।
ബുബുധേ ലക്ഷ്മണം പ്രാപ്തം മുഖം ചാസ്യവ്യശുഷ്യത ॥ 30 ॥
തതസ്താരാം ഹരിശ്രേഷ്ഠസ്സുഗ്രീവഃ പ്രിയദര്ശനാമ് ।
ഉവാച ഹിതമവ്യഗ്രസ്ത്രാസ സമ്ഭ്രാന്തമാനസഃ ॥ 31 ॥
കിന്നു തത്കാരണം സുഭ്രു പ്രകൃത്യാ മൃദുമാനസഃ ।
സരോഷ ഇവ സമ്പ്രാപ്തോ യേനായം രാഘവാനുജഃ ॥ 32 ॥
കിം പശ്യസി കുമാരസ്യ രോഷസ്ഥാനമനിന്ദിതേ ।
ന ഖല്വകാരണേ കോപമാഹരേന്നരസത്തമഃ ॥ 33 ॥
യദസ്യ കൃതമസ്മാഭിര്ബുധ്യസേ കിഞ്ചിദപ്രിയമ് ।
തദബുദ്ധ്യാ സമ്പ്രധാര്യാശു ക്ഷിപ്രമര്ഹസി ഭാഷിതുമ് ॥ 34 ॥
അഥവാ സ്വയമേവൈനം ദ്രഷ്ടുമര്ഹസി ഭാമിനി ।
വചനൈ സ്സാന്ത്വയുക്തൈശ്ച പ്രസാദയിതുമര്ഹസി ॥ 35 ॥
ത്വദ്ദര്ശന വിശുദ്ധാത്മാ ന സ കോപം കരിഷ്യതി ।
ന ഹി സ്ത്രീഷു മഹാത്മാനഃ ക്വചിത്കുര്വന്തി ദാരുണമ് ॥ 36 ॥
ത്വയാ സാന്ത്വൈരുപക്രാന്തം പ്രസന്നേന്ദ്രിയമാനസമ് ।
തതഃ കമലപത്രാക്ഷം ദ്രക്ഷ്യാമ്യഹമരിന്ദമമ് ॥ 37 ॥
സാ പ്രസ്ഖലന്തീ മദവിഹ്വലാക്ഷീ പ്രലമ്ബകാഞ്ചീഗുണ ഹേമസൂത്രാ ।
സലക്ഷണാ ലക്ഷ്മണസന്നിധാനം ജഗാമ താരാ നമിതാങ്ഗയഷ്ടിഃ ॥ 38 ॥
സ താം സമീക്ഷ്യൈവ ഹരീശപന്തീം തസ്ഥാവുദാസീനതയാ മഹാത്മാ ।
അവാങ്മുഖോഽഭൂന്മനുജേന്ദ്രപുത്രഃ സ്ത്രീസന്നികര്ഷാദ്വിനിവൃത്തകോപഃ ॥ 39 ॥
സാ പാനയോഗാദ്വിനിവൃത്തലജ്ജാ ദൃഷ്ടിപ്രസാദാച്ച നരേന്ദ്രസൂനോഃ ।
ഉവാച താരാ പ്രണയപ്രഗല്ഭം വാക്യം മഹാര്ഥം പരിസാന്ത്വപൂര്വമ് ॥ 40 ॥
കിം കോപമൂലം മനുജേന്ദ്രപുത്ര കസ്തേ ന സന്തിഷ്ഠതി വാങ്നിദേശേ ।
ക ശ്ശുഷ്കവൃക്ഷം വനമാപതന്തം ദവാഗ്നിമാസീദതി നിര്വിശങ്കഃ ॥ 41 ॥
സ തസ്യാ വചനം ശ്രുത്വാ സാന്ത്വപൂര്വമശങ്കിതമ് ।
ഭൂയഃ പ്രണയദൃഷ്ടാര്ഥം ലക്ഷ്മണോ വാക്യമബ്രവീത് ॥ 42 ॥
കിമയം കാമവൃത്തസ്തേ ലുപ്തധര്മാര്ഥസങ്ഗ്രഹഃ ।
ഭര്താ ഭര്തൃഹിതേ യുക്തേ ന ചൈനമവബുദ്ധ്യസേ ॥ 43 ॥
ന ചിന്തയതി രാജ്യാര്ഥം നാസ്മാന് ശോകപരായണാന് ।
സാമാത്യപരിഷത്താരേ പാനമേവോപസേവതേ ॥ 44 ॥
സ മാസാംശ്ചതുരഃ കൃത്വാ പ്രമാണം പ്ലവഗേശ്വരഃ ।
വ്യതീതാം സ്താന്മദവ്യഗ്രോ വിഹരന്നാവബുധ്യതേ ॥ 45 ॥
ന ഹി ധര്മാര്ഥസിദ്ധ്യര്ഥം പാനമേവം പ്രശസ്യതേ ।
പാനാദര്ഥശ്ച ധര്മശ്ച കാമശ്ച പരിഹീയതേ ॥ 46 ॥
ധര്മലോപോ മഹാംസ്താവത്കൃതേ ഹ്യപ്രതികുര്വതഃ ।
അര്ഥലോപശ്ച മിത്രസ്യ നാശേ ഗുണവതോ മഹാന് ॥ 47 ॥
മിത്രം ഹ്യര്ഥഗുണശ്രേഷ്ഠം സത്യധര്മപരായണമ് ।
തദ്ദ്വയം തു പരിത്യക്തം ന തു ധര്മേ വ്യവസ്ഥിതമ് ॥ 48 ॥
തദേവം പ്രസ്തുതേ കാര്യേ കാര്യമസ്മാഭിരുത്തരമ് ।
യത്കാര്യം കാര്യതത്ത്വജ്ഞേ തദുദാഹര്തുമര്ഹസി ॥ 49 ॥
സാ തസ്യ ധര്മാര്ഥസമാധിയുക്തം നിശമ്യ വാക്യം മധുരസ്വഭാവമ് ।
താരാ ഗതാര്ഥേ മനുജേന്ദ്രകാര്യേ വിശ്വാസയുക്തം തമുവാച ഭൂയഃ ॥ 50 ॥
ന കോപകാലഃ ക്ഷിതിപാലപുത്ര ന ചാതി കോപ സ്സ്വജനേ വിധേയഃ ।
ത്വദര്ഥകാമസ്യ ജനസ്യ തസ്യ പ്രമാദമപ്യര്ഹസി വീര സോഢുമ് ॥ 51 ॥
കോപം കഥം നാമ ഗുണപ്രകൃഷ്ടഃ കുമാര കുര്യാദപകൃഷ്ടസത്ത്വേ ।
കസ്ത്വദ്വിധഃ കോപവശം ഹി ഗച്ഛേ ത്സത്ത്വാവരുദ്ധസ്തപസഃ പ്രസൂതിഃ ॥ 52 ॥
ജാനാമി രോഷം ഹരിവീരബന്ധോ ര്ജാനാമി കാര്യസ്യ ച കാലസങ്ഗമ് ।
ജാനാമി കാര്യം ത്വയി യത്കൃതം ന സ്തച്ചാപി ജാനാമി യദത്ര കാര്യമ് ॥ 53 ॥
തച്ചാപി ജാനാമി യഥവിഷഹ്യം ബലം നരശ്രേഷ്ഠ ശരീരജസ്യ ।
ജാനാമി യസ്മിംശ്ച ജനേഽവബദ്ധം കാമേന സുഗ്രീവമസക്തമദ്യ ॥ 54 ॥
ന കാമതന്ത്രേ തവ ബുദ്ധിരസ്തി ത്വം വൈ യഥാ മന്യുവശം പ്രപന്നഃ ।
ന ദേശകാലൌ ഹി ന ചാര്ഥധര്മാ വവേക്ഷതേ കാമരതിര്മനുഷ്യഃ ॥ 55 ॥
തം കാമവൃത്തം മമ സന്നികൃഷ്ടം കാമാഭിയോഗാച്ച നിവൃത്തലജ്ജമ് ।
ക്ഷമസ്വ താവത്പരവീരഹന്ത സ്ത്വദ്ഭ്രാതരം വാനരവംശനാഥമ് ॥ 56 ॥
മഹര്ഷയോ ധര്മതപോഽഭികാമാഃ കാമാനുകാമാഃ പ്രതിബദ്ധമോഹാഃ ।
അയം പ്രകൃത്യാ ചപലഃ കപിസ്തു കഥം ന സജ്ജേത സുഖേഷു രാജാ ॥ 57 ॥
ഇത്യേവമുക്ത്വാ വചനം മഹാര്ഥം സാ വാനരീ ലക്ഷ്മണമപ്രമേയമ് ।
പുന സ്സഖേദം മദവിഹ്വലഞ്ച ഭര്തുര്ഹിതം വാക്യമിദം ബഭാഷേ ॥ 58 ॥
ഉദ്യോഗസ്തു ചിരാജ്ഞപ്ത സ്സുഗ്രീവേണ നരോത്തമ ।
കാമസ്യാപി വിധേയേന തവാര്ഥപ്രതിസാധനേ ॥ 59 ॥
ആഗതാ ഹി മഹാവീര്യാ ഹരയഃ കാമരൂപിണഃ ।
കോടീശതസഹസ്രാണി നാനാനഗനിവാസിനഃ ॥ 60 ॥
തദാഗച്ഛ മഹാബാഹോ ചാരിത്രം രക്ഷിതം ത്വയാ ।
അച്ഛലം മിത്രഭാവേന സതാം ദാരാവലോകനമ് ॥ 61 ॥
താരയാ ചാഭ്യനുജ്ഞാതസ്ത്വരയാ ചാപി ചോദിതഃ ।
പ്രവിവേശ മഹാബാഹുരഭ്യന്തരമരിന്ദമഃ ॥ 62 ॥
തത സ്സുഗ്രീവമാസീനം കാഞ്ചനേ പരമാസനേ ।
മഹാര്ഹാസ്തരണോപേതേ ദദര്ശാദിത്യസന്നിഭമ് ॥ 63 ॥
ദിവ്യാഭണചിത്രാങ്ഗം ദിവ്യരൂപം യശസ്വിനമ് ।
ദിവ്യമാല്യാമ്ബരധരം മഹേന്ദ്രമിവ ദുര്ജയമ് ॥ 64 ॥
ദിവ്യാഭരണമാലാഭിഃ പ്രമദാഭി സ്സമാവൃതമ് ।
സംരബ്ധതരരക്താക്ഷോ ബഭൂവാന്തകസന്നിഭഃ ॥ 65 ॥
രുമാം തു വീര പരിരഭ്യ ഗാഢം വരാസനസ്ഥോ വരഹേമവര്ണഃ ।
ദദര്ശ സൌമിത്രിമദീനസത്ത്വം വിശാലനേത്രസ്സുവിശാലനേത്രമ് ॥ 66 ॥
ഇത്യാര്ഷേ ശ്രീമദ്രാമായണേ വാല്മീകീയ ആദികാവ്യേ കിഷ്കിന്ധാകാണ്ഡേ ത്രയസ്ത്രിംശസ്സര്ഗഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha trayastriṃśassargaḥ |
atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt || 1 ||
dvārasthā harayastatra mahākāyā mahābalāḥ |
babhūvurlakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalaya sthitāḥ || 2 ||
niśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam |
babhūvurharayastrastā na cainaṃ paryavārayan || 3 ||
sa tāṃ ratnamayīṃ śrīmāndivyāṃ puṣpitakānanām |
ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām || 4 ||
harmyaprāsādasambādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām || 5 ||
devagandharvaputraiśca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |
divyamālyāmbaradharai śśobhitāṃ priyadarśanaiḥ || 6 ||
candanāgarupadmānāṃ gandhaissurabhigandhinām |
maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca sammoditamahāpathām || 7 ||
vindhyamerugiriprakhyaiḥ prāsādairnaikabhūmibhiḥ |
dadarśa girinadyaśca vimalāstatra rāghavaḥ || 8 ||
aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividhasya ca |
gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca || 9 ||
vidyunmāleśca sampāte ssūryākṣasya hanūmataḥ |
vīrabāho ssubāhośca nalasya ca mahātmanaḥ || 10 ||
kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatostathā |
dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ || 11 ||
eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām |
dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ || 12 ||
pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca |
prabhūtadhanadhānyāni strīratnai śśobhitāni ca || 13 ||
pāṇḍureṇa tu sālena parikṣiptaṃ durāsadam |
vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam || 14 ||
śuklaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitam || 15 ||
mahendradattaiśśrīmadbhirnīlajīmūtasannibhaiḥ |
divyapuṣpaphalairvṛkṣaiśītacchāyairmanoramaiḥ || 16 ||
haribhissaṃvṛtadvāraṃ balibhiśśastrapāṇibhiḥ |
divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam || 17 ||
sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |
avāryamāṇassaumitrirmahābhramiva bhāskaraḥ || 18 ||
sa sapta kakṣyā dharmātmā nānājanasamākulāḥ |
praviśya sumahadgaguptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat || 19 ||
haimarājataparyaṅkairbahubhiśca varāsanaiḥ |
mahārhāstaraṇopetaistatra tatropaśobhitam || 20 ||
praviśanneva satataṃ śuśrāva madhurasvaram |
tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram || 21 ||
bahvīśca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ |
striyassugrīvabhavane dadarśa sumahābalaḥ || 22 ||
dṛṣṭvā'bhijanasampannāścitramālyakṛtasrajaḥ |
phalamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 23 ||
nātṛptānnāpi cāvyagrānnānudāttaparicchadān |
sugrīvānucarāṃścāpi lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 24 ||
kūjitaṃ nūpurāṇāṃ ca kāñcīnāṃ ninadaṃ tathā |
sanniśamya tata śrīmānsaumitrirlajjito'bhavat || 25 ||
roṣavegaprakupitaśaśrutvā cābharaṇasvanam |
cakāra jyāsvanaṃ vīro diśaśśabdena pūrayan || 26 ||
cāritreṇa mahābāhurapakṛṣṭa ssalakṣmaṇaḥ |
tasthāvekāntamāśritya rāmakopasamanvitaḥ || 27 ||
tena cāpasvanenātha sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
vijñāyā'gamanaṃ trasta ssañcacāla varāsanāt || 28 ||
aṅgadena yathā mahyaṃ purastātprativeditam |
suvyaktameṣa samprāpta ssaumitrirbhrātṛvatsalaḥ || 29 ||
aṅgadena samākhyātaṃ jyāsvanena ca vānaraḥ |
bubudhe lakṣmaṇaṃ prāptaṃ mukhaṃ cāsyavyaśuṣyata || 30 ||
tatastārāṃ hariśreṣṭhassugrīvaḥ priyadarśanām |
uvāca hitamavyagrastrāsa sambhrāntamānasaḥ || 31 ||
kinnu tatkāraṇaṃ subhru prakṛtyā mṛdumānasaḥ |
saroṣa iva samprāpto yenāyaṃ rāghavānujaḥ || 32 ||
kiṃ paśyasi kumārasya roṣasthānamanindite |
na khalvakāraṇe kopamāharennarasattamaḥ || 33 ||
yadasya kṛtamasmābhirbudhyase kiñcidapriyam |
tadabuddhyā sampradhāryāśu kṣipramarhasi bhāṣitum || 34 ||
athavā svayamevainaṃ draṣṭumarhasi bhāmini |
vacanai ssāntvayuktaiśca prasādayitumarhasi || 35 ||
tvaddarśana viśuddhātmā na sa kopaṃ kariṣyati |
na hi strīṣu mahātmānaḥ kvacitkurvanti dāruṇam || 36 ||
tvayā sāntvairupakrāntaṃ prasannendriyamānasam |
tataḥ kamalapatrākṣaṃ drakṣyāmyahamarindamam || 37 ||
sā praskhalantī madavihvalākṣī pralambakāñcīguṇa hemasūtrā |
salakṣaṇā lakṣmaṇasannidhānaṃ jagāma tārā namitāṅgayaṣṭiḥ || 38 ||
sa tāṃ samīkṣyaiva harīśapantīṃ tasthāvudāsīnatayā mahātmā |
avāṅmukho'bhūnmanujendraputraḥ strīsannikarṣādvinivṛttakopaḥ || 39 ||
sā pānayogādvinivṛttalajjā dṛṣṭiprasādācca narendrasūnoḥ |
uvāca tārā praṇayapragalbhaṃ vākyaṃ mahārthaṃ parisāntvapūrvam || 40 ||
kiṃ kopamūlaṃ manujendraputra kaste na santiṣṭhati vāṅnideśe |
ka śśuṣkavṛkṣaṃ vanamāpatantaṃ davāgnimāsīdati nirviśaṅkaḥ || 41 ||
sa tasyā vacanaṃ śrutvā sāntvapūrvamaśaṅkitam |
bhūyaḥ praṇayadṛṣṭārthaṃ lakṣmaṇo vākyamabravīt || 42 ||
kimayaṃ kāmavṛttaste luptadharmārthasaṅgrahaḥ |
bhartā bhartṛhite yukte na cainamavabuddhyase || 43 ||
na cintayati rājyārthaṃ nāsmān śokaparāyaṇān |
sāmātyapariṣattāre pānamevopasevate || 44 ||
sa māsāṃścaturaḥ kṛtvā pramāṇaṃ plavageśvaraḥ |
vyatītāṃ stānmadavyagro viharannāvabudhyate || 45 ||
na hi dharmārthasiddhyarthaṃ pānamevaṃ praśasyate |
pānādarthaśca dharmaśca kāmaśca parihīyate || 46 ||
dharmalopo mahāṃstāvatkṛte hyapratikurvataḥ |
arthalopaśca mitrasya nāśe guṇavato mahān || 47 ||
mitraṃ hyarthaguṇaśreṣṭhaṃ satyadharmaparāyaṇam |
taddvayaṃ tu parityaktaṃ na tu dharme vyavasthitam || 48 ||
tadevaṃ prastute kārye kāryamasmābhiruttaram |
yatkāryaṃ kāryatattvajñe tadudāhartumarhasi || 49 ||
sā tasya dharmārthasamādhiyuktaṃ niśamya vākyaṃ madhurasvabhāvam |
tārā gatārthe manujendrakārye viśvāsayuktaṃ tamuvāca bhūyaḥ || 50 ||
na kopakālaḥ kṣitipālaputra na cāti kopa ssvajane vidheyaḥ |
tvadarthakāmasya janasya tasya pramādamapyarhasi vīra soḍhum || 51 ||
kopaṃ kathaṃ nāma guṇaprakṛṣṭaḥ kumāra kuryādapakṛṣṭasattve |
kastvadvidhaḥ kopavaśaṃ hi gacche tsattvāvaruddhastapasaḥ prasūtiḥ || 52 ||
jānāmi roṣaṃ harivīrabandho rjānāmi kāryasya ca kālasaṅgam |
jānāmi kāryaṃ tvayi yatkṛtaṃ na staccāpi jānāmi yadatra kāryam || 53 ||
taccāpi jānāmi yathaviṣahyaṃ balaṃ naraśreṣṭha śarīrajasya |
jānāmi yasmiṃśca jane'vabaddhaṃ kāmena sugrīvamasaktamadya || 54 ||
na kāmatantre tava buddhirasti tvaṃ vai yathā manyuvaśaṃ prapannaḥ |
na deśakālau hi na cārthadharmā vavekṣate kāmaratirmanuṣyaḥ || 55 ||
taṃ kāmavṛttaṃ mama sannikṛṣṭaṃ kāmābhiyogācca nivṛttalajjam |
kṣamasva tāvatparavīrahanta stvadbhrātaraṃ vānaravaṃśanātham || 56 ||
maharṣayo dharmatapo'bhikāmāḥ kāmānukāmāḥ pratibaddhamohāḥ |
ayaṃ prakṛtyā capalaḥ kapistu kathaṃ na sajjeta sukheṣu rājā || 57 ||
ityevamuktvā vacanaṃ mahārthaṃ sā vānarī lakṣmaṇamaprameyam |
puna ssakhedaṃ madavihvalañca bharturhitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 58 ||
udyogastu cirājñapta ssugrīveṇa narottama |
kāmasyāpi vidheyena tavārthapratisādhane || 59 ||
āgatā hi mahāvīryā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
koṭīśatasahasrāṇi nānānaganivāsinaḥ || 60 ||
tadāgaccha mahābāho cāritraṃ rakṣitaṃ tvayā |
acchalaṃ mitrabhāvena satāṃ dārāvalokanam || 61 ||
tārayā cābhyanujñātastvarayā cāpi coditaḥ |
praviveśa mahābāhurabhyantaramarindamaḥ || 62 ||
tata ssugrīvamāsīnaṃ kāñcane paramāsane |
mahārhāstaraṇopete dadarśādityasannibham || 63 ||
divyābhaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam |
divyamālyāmbaradharaṃ mahendramiva durjayam || 64 ||
divyābharaṇamālābhiḥ pramadābhi ssamāvṛtam |
saṃrabdhatararaktākṣo babhūvāntakasannibhaḥ || 65 ||
rumāṃ tu vīra parirabhya gāḍhaṃ varāsanastho varahemavarṇaḥ |
dadarśa saumitrimadīnasattvaṃ viśālanetrassuviśālanetram || 66 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe trayastriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ त्रयस्त्रिंशस्सर्गः ।
अथ प्रतिसमादिष्टो लक्ष्मणः परवीरहा ।
प्रविवेश गुहां घोरां किष्किन्धां रामशासनात् ॥ 1 ॥
द्वारस्था हरयस्तत्र महाकाया महाबलाः ।
बभूवुर्लक्ष्मणं दृष्ट्वा सर्वे प्राञ्जलय स्थिताः ॥ 2 ॥
निश्वसन्तं तु तं दृष्ट्वा क्रुद्धं दशरथात्मजम् ।
बभूवुर्हरयस्त्रस्ता न चैनं पर्यवारयन् ॥ 3 ॥
स तां रत्नमयीं श्रीमान्दिव्यां पुष्पितकाननाम् ।
रम्यां रत्नसमाकीर्णां ददर्श महतीं गुहाम् ॥ 4 ॥
हर्म्यप्रासादसम्बाधां नानापण्योपशोभिताम् ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभिताम् ॥ 5 ॥
देवगन्धर्वपुत्रैश्च वानरैः कामरूपिभिः ।
दिव्यमाल्याम्बरधरै श्शोभितां प्रियदर्शनैः ॥ 6 ॥
चन्दनागरुपद्मानां गन्धैस्सुरभिगन्धिनाम् ।
मैरेयाणां मधूनां च सम्मोदितमहापथाम् ॥ 7 ॥
विन्ध्यमेरुगिरिप्रख्यैः प्रासादैर्नैकभूमिभिः ।
ददर्श गिरिनद्यश्च विमलास्तत्र राघवः ॥ 8 ॥
अङ्गदस्य गृहं रम्यं मैन्दस्य द्विविधस्य च ।
गवयस्य गवाक्षस्य गजस्य शरभस्य च ॥ 9 ॥
विद्युन्मालेश्च सम्पाते स्सूर्याक्षस्य हनूमतः ।
वीरबाहो स्सुबाहोश्च नलस्य च महात्मनः ॥ 10 ॥
कुमुदस्य सुषेणस्य तारजाम्बवतोस्तथा ।
दधिवक्त्रस्य नीलस्य सुपाटलसुनेत्रयोः ॥ 11 ॥
एतेषां कपिमुख्यानां राजमार्गे महात्मनाम् ।
ददर्श गृहमुख्यानि महासाराणि लक्ष्मणः ॥ 12 ॥
पाण्डुराभ्रप्रकाशानि दिव्यमाल्ययुतानि च ।
प्रभूतधनधान्यानि स्त्रीरत्नै श्शोभितानि च ॥ 13 ॥
पाण्डुरेण तु सालेन परिक्षिप्तं दुरासदम् ।
वानरेन्द्रगृहं रम्यं महेन्द्रसदनोपमम् ॥ 14 ॥
शुक्लैः प्रासादशिखरैः कैलासशिखरोपमैः ।
सर्वकामफलैर्वृक्षैः पुष्पितैरुपशोभितम् ॥ 15 ॥
महेन्द्रदत्तैश्श्रीमद्भिर्नीलजीमूतसन्निभैः ।
दिव्यपुष्पफलैर्वृक्षैशीतच्छायैर्मनोरमैः ॥ 16 ॥
हरिभिस्संवृतद्वारं बलिभिश्शस्त्रपाणिभिः ।
दिव्यमाल्यावृतं शुभ्रं तप्तकाञ्चनतोरणम् ॥ 17 ॥
सुग्रीवस्य गृहं रम्यं प्रविवेश महाबलः ।
अवार्यमाणस्सौमित्रिर्महाभ्रमिव भास्करः ॥ 18 ॥
स सप्त कक्ष्या धर्मात्मा नानाजनसमाकुलाः ।
प्रविश्य सुमहद्गगुप्तं ददर्शान्तःपुरं महत् ॥ 19 ॥
हैमराजतपर्यङ्कैर्बहुभिश्च वरासनैः ।
महार्हास्तरणोपेतैस्तत्र तत्रोपशोभितम् ॥ 20 ॥
प्रविशन्नेव सततं शुश्राव मधुरस्वरम् ।
तन्त्रीगीतसमाकीर्णं समगीतपदाक्षरम् ॥ 21 ॥
बह्वीश्च विविधाकारा रूपयौवनगर्विताः ।
स्त्रियस्सुग्रीवभवने ददर्श सुमहाबलः ॥ 22 ॥
दृष्ट्वाऽभिजनसम्पन्नाश्चित्रमाल्यकृतस्रजः ।
फलमाल्यकृतव्यग्रा भूषणोत्तमभूषिताः ॥ 23 ॥
नातृप्तान्नापि चाव्यग्रान्नानुदात्तपरिच्छदान् ।
सुग्रीवानुचरांश्चापि लक्षयामास लक्ष्मणः ॥ 24 ॥
कूजितं नूपुराणां च काञ्चीनां निनदं तथा ।
सन्निशम्य तत श्रीमान्सौमित्रिर्लज्जितोऽभवत् ॥ 25 ॥
रोषवेगप्रकुपितशश्रुत्वा चाभरणस्वनम् ।
चकार ज्यास्वनं वीरो दिशश्शब्देन पूरयन् ॥ 26 ॥
चारित्रेण महाबाहुरपकृष्ट स्सलक्ष्मणः ।
तस्थावेकान्तमाश्रित्य रामकोपसमन्वितः ॥ 27 ॥
तेन चापस्वनेनाथ सुग्रीवः प्लवगाधिपः ।
विज्ञायाऽगमनं त्रस्त स्सञ्चचाल वरासनात् ॥ 28 ॥
अङ्गदेन यथा मह्यं पुरस्तात्प्रतिवेदितम् ।
सुव्यक्तमेष सम्प्राप्त स्सौमित्रिर्भ्रातृवत्सलः ॥ 29 ॥
अङ्गदेन समाख्यातं ज्यास्वनेन च वानरः ।
बुबुधे लक्ष्मणं प्राप्तं मुखं चास्यव्यशुष्यत ॥ 30 ॥
ततस्तारां हरिश्रेष्ठस्सुग्रीवः प्रियदर्शनाम् ।
उवाच हितमव्यग्रस्त्रास सम्भ्रान्तमानसः ॥ 31 ॥
किन्नु तत्कारणं सुभ्रु प्रकृत्या मृदुमानसः ।
सरोष इव सम्प्राप्तो येनायं राघवानुजः ॥ 32 ॥
किं पश्यसि कुमारस्य रोषस्थानमनिन्दिते ।
न खल्वकारणे कोपमाहरेन्नरसत्तमः ॥ 33 ॥
यदस्य कृतमस्माभिर्बुध्यसे किञ्चिदप्रियम् ।
तदबुद्ध्या सम्प्रधार्याशु क्षिप्रमर्हसि भाषितुम् ॥ 34 ॥
अथवा स्वयमेवैनं द्रष्टुमर्हसि भामिनि ।
वचनै स्सान्त्वयुक्तैश्च प्रसादयितुमर्हसि ॥ 35 ॥
त्वद्दर्शन विशुद्धात्मा न स कोपं करिष्यति ।
न हि स्त्रीषु महात्मानः क्वचित्कुर्वन्ति दारुणम् ॥ 36 ॥
त्वया सान्त्वैरुपक्रान्तं प्रसन्नेन्द्रियमानसम् ।
ततः कमलपत्राक्षं द्रक्ष्याम्यहमरिन्दमम् ॥ 37 ॥
सा प्रस्खलन्ती मदविह्वलाक्षी प्रलम्बकाञ्चीगुण हेमसूत्रा ।
सलक्षणा लक्ष्मणसन्निधानं जगाम तारा नमिताङ्गयष्टिः ॥ 38 ॥
स तां समीक्ष्यैव हरीशपन्तीं तस्थावुदासीनतया महात्मा ।
अवाङ्मुखोऽभून्मनुजेन्द्रपुत्रः स्त्रीसन्निकर्षाद्विनिवृत्तकोपः ॥ 39 ॥
सा पानयोगाद्विनिवृत्तलज्जा दृष्टिप्रसादाच्च नरेन्द्रसूनोः ।
उवाच तारा प्रणयप्रगल्भं वाक्यं महार्थं परिसान्त्वपूर्वम् ॥ 40 ॥
किं कोपमूलं मनुजेन्द्रपुत्र कस्ते न सन्तिष्ठति वाङ्निदेशे ।
क श्शुष्कवृक्षं वनमापतन्तं दवाग्निमासीदति निर्विशङ्कः ॥ 41 ॥
स तस्या वचनं श्रुत्वा सान्त्वपूर्वमशङ्कितम् ।
भूयः प्रणयदृष्टार्थं लक्ष्मणो वाक्यमब्रवीत् ॥ 42 ॥
किमयं कामवृत्तस्ते लुप्तधर्मार्थसङ्ग्रहः ।
भर्ता भर्तृहिते युक्ते न चैनमवबुद्ध्यसे ॥ 43 ॥
न चिन्तयति राज्यार्थं नास्मान् शोकपरायणान् ।
सामात्यपरिषत्तारे पानमेवोपसेवते ॥ 44 ॥
स मासांश्चतुरः कृत्वा प्रमाणं प्लवगेश्वरः ।
व्यतीतां स्तान्मदव्यग्रो विहरन्नावबुध्यते ॥ 45 ॥
न हि धर्मार्थसिद्ध्यर्थं पानमेवं प्रशस्यते ।
पानादर्थश्च धर्मश्च कामश्च परिहीयते ॥ 46 ॥
धर्मलोपो महांस्तावत्कृते ह्यप्रतिकुर्वतः ।
अर्थलोपश्च मित्रस्य नाशे गुणवतो महान् ॥ 47 ॥
मित्रं ह्यर्थगुणश्रेष्ठं सत्यधर्मपरायणम् ।
तद्द्वयं तु परित्यक्तं न तु धर्मे व्यवस्थितम् ॥ 48 ॥
तदेवं प्रस्तुते कार्ये कार्यमस्माभिरुत्तरम् ।
यत्कार्यं कार्यतत्त्वज्ञे तदुदाहर्तुमर्हसि ॥ 49 ॥
सा तस्य धर्मार्थसमाधियुक्तं निशम्य वाक्यं मधुरस्वभावम् ।
तारा गतार्थे मनुजेन्द्रकार्ये विश्वासयुक्तं तमुवाच भूयः ॥ 50 ॥
न कोपकालः क्षितिपालपुत्र न चाति कोप स्स्वजने विधेयः ।
त्वदर्थकामस्य जनस्य तस्य प्रमादमप्यर्हसि वीर सोढुम् ॥ 51 ॥
कोपं कथं नाम गुणप्रकृष्टः कुमार कुर्यादपकृष्टसत्त्वे ।
कस्त्वद्विधः कोपवशं हि गच्छे त्सत्त्वावरुद्धस्तपसः प्रसूतिः ॥ 52 ॥
जानामि रोषं हरिवीरबन्धो र्जानामि कार्यस्य च कालसङ्गम् ।
जानामि कार्यं त्वयि यत्कृतं न स्तच्चापि जानामि यदत्र कार्यम् ॥ 53 ॥
तच्चापि जानामि यथविषह्यं बलं नरश्रेष्ठ शरीरजस्य ।
जानामि यस्मिंश्च जनेऽवबद्धं कामेन सुग्रीवमसक्तमद्य ॥ 54 ॥
न कामतन्त्रे तव बुद्धिरस्ति त्वं वै यथा मन्युवशं प्रपन्नः ।
न देशकालौ हि न चार्थधर्मा ववेक्षते कामरतिर्मनुष्यः ॥ 55 ॥
तं कामवृत्तं मम सन्निकृष्टं कामाभियोगाच्च निवृत्तलज्जम् ।
क्षमस्व तावत्परवीरहन्त स्त्वद्भ्रातरं वानरवंशनाथम् ॥ 56 ॥
महर्षयो धर्मतपोऽभिकामाः कामानुकामाः प्रतिबद्धमोहाः ।
अयं प्रकृत्या चपलः कपिस्तु कथं न सज्जेत सुखेषु राजा ॥ 57 ॥
इत्येवमुक्त्वा वचनं महार्थं सा वानरी लक्ष्मणमप्रमेयम् ।
पुन स्सखेदं मदविह्वलञ्च भर्तुर्हितं वाक्यमिदं बभाषे ॥ 58 ॥
उद्योगस्तु चिराज्ञप्त स्सुग्रीवेण नरोत्तम ।
कामस्यापि विधेयेन तवार्थप्रतिसाधने ॥ 59 ॥
आगता हि महावीर्या हरयः कामरूपिणः ।
कोटीशतसहस्राणि नानानगनिवासिनः ॥ 60 ॥
तदागच्छ महाबाहो चारित्रं रक्षितं त्वया ।
अच्छलं मित्रभावेन सतां दारावलोकनम् ॥ 61 ॥
तारया चाभ्यनुज्ञातस्त्वरया चापि चोदितः ।
प्रविवेश महाबाहुरभ्यन्तरमरिन्दमः ॥ 62 ॥
तत स्सुग्रीवमासीनं काञ्चने परमासने ।
महार्हास्तरणोपेते ददर्शादित्यसन्निभम् ॥ 63 ॥
दिव्याभणचित्राङ्गं दिव्यरूपं यशस्विनम् ।
दिव्यमाल्याम्बरधरं महेन्द्रमिव दुर्जयम् ॥ 64 ॥
दिव्याभरणमालाभिः प्रमदाभि स्समावृतम् ।
संरब्धतररक्ताक्षो बभूवान्तकसन्निभः ॥ 65 ॥
रुमां तु वीर परिरभ्य गाढं वरासनस्थो वरहेमवर्णः ।
ददर्श सौमित्रिमदीनसत्त्वं विशालनेत्रस्सुविशालनेत्रम् ॥ 66 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे त्रयस्त्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha trayastriṃśassargaḥ |
atha pratisamādiṣṭo lakṣmaṇaḥ paravīrahā |
praviveśa guhāṃ ghorāṃ kiṣkindhāṃ rāmaśāsanāt || 1 ||
dvārasthā harayastatra mahākāyā mahābalāḥ |
babhūvurlakṣmaṇaṃ dṛṣṭvā sarve prāñjalaya sthitāḥ || 2 ||
niśvasantaṃ tu taṃ dṛṣṭvā kruddhaṃ daśarathātmajam |
babhūvurharayastrastā na cainaṃ paryavārayan || 3 ||
sa tāṃ ratnamayīṃ śrīmāndivyāṃ puṣpitakānanām |
ramyāṃ ratnasamākīrṇāṃ dadarśa mahatīṃ guhām || 4 ||
harmyaprāsādasambādhāṃ nānāpaṇyopaśobhitām |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitām || 5 ||
devagandharvaputraiśca vānaraiḥ kāmarūpibhiḥ |
divyamālyāmbaradharai śśobhitāṃ priyadarśanaiḥ || 6 ||
candanāgarupadmānāṃ gandhaissurabhigandhinām |
maireyāṇāṃ madhūnāṃ ca sammoditamahāpathām || 7 ||
vindhyamerugiriprakhyaiḥ prāsādairnaikabhūmibhiḥ |
dadarśa girinadyaśca vimalāstatra rāghavaḥ || 8 ||
aṅgadasya gṛhaṃ ramyaṃ maindasya dvividhasya ca |
gavayasya gavākṣasya gajasya śarabhasya ca || 9 ||
vidyunmāleśca sampāte ssūryākṣasya hanūmataḥ |
vīrabāho ssubāhośca nalasya ca mahātmanaḥ || 10 ||
kumudasya suṣeṇasya tārajāmbavatostathā |
dadhivaktrasya nīlasya supāṭalasunetrayoḥ || 11 ||
eteṣāṃ kapimukhyānāṃ rājamārge mahātmanām |
dadarśa gṛhamukhyāni mahāsārāṇi lakṣmaṇaḥ || 12 ||
pāṇḍurābhraprakāśāni divyamālyayutāni ca |
prabhūtadhanadhānyāni strīratnai śśobhitāni ca || 13 ||
pāṇḍureṇa tu sālena parikṣiptaṃ durāsadam |
vānarendragṛhaṃ ramyaṃ mahendrasadanopamam || 14 ||
śuklaiḥ prāsādaśikharaiḥ kailāsaśikharopamaiḥ |
sarvakāmaphalairvṛkṣaiḥ puṣpitairupaśobhitam || 15 ||
mahendradattaiśśrīmadbhirnīlajīmūtasannibhaiḥ |
divyapuṣpaphalairvṛkṣaiśītacchāyairmanoramaiḥ || 16 ||
haribhissaṃvṛtadvāraṃ balibhiśśastrapāṇibhiḥ |
divyamālyāvṛtaṃ śubhraṃ taptakāñcanatoraṇam || 17 ||
sugrīvasya gṛhaṃ ramyaṃ praviveśa mahābalaḥ |
avāryamāṇassaumitrirmahābhramiva bhāskaraḥ || 18 ||
sa sapta kakṣyā dharmātmā nānājanasamākulāḥ |
praviśya sumahadgaguptaṃ dadarśāntaḥpuraṃ mahat || 19 ||
haimarājataparyaṅkairbahubhiśca varāsanaiḥ |
mahārhāstaraṇopetaistatra tatropaśobhitam || 20 ||
praviśanneva satataṃ śuśrāva madhurasvaram |
tantrīgītasamākīrṇaṃ samagītapadākṣaram || 21 ||
bahvīśca vividhākārā rūpayauvanagarvitāḥ |
striyassugrīvabhavane dadarśa sumahābalaḥ || 22 ||
dṛṣṭvā'bhijanasampannāścitramālyakṛtasrajaḥ |
phalamālyakṛtavyagrā bhūṣaṇottamabhūṣitāḥ || 23 ||
nātṛptānnāpi cāvyagrānnānudāttaparicchadān |
sugrīvānucarāṃścāpi lakṣayāmāsa lakṣmaṇaḥ || 24 ||
kūjitaṃ nūpurāṇāṃ ca kāñcīnāṃ ninadaṃ tathā |
sanniśamya tata śrīmānsaumitrirlajjito'bhavat || 25 ||
roṣavegaprakupitaśaśrutvā cābharaṇasvanam |
cakāra jyāsvanaṃ vīro diśaśśabdena pūrayan || 26 ||
cāritreṇa mahābāhurapakṛṣṭa ssalakṣmaṇaḥ |
tasthāvekāntamāśritya rāmakopasamanvitaḥ || 27 ||
tena cāpasvanenātha sugrīvaḥ plavagādhipaḥ |
vijñāyā'gamanaṃ trasta ssañcacāla varāsanāt || 28 ||
aṅgadena yathā mahyaṃ purastātprativeditam |
suvyaktameṣa samprāpta ssaumitrirbhrātṛvatsalaḥ || 29 ||
aṅgadena samākhyātaṃ jyāsvanena ca vānaraḥ |
bubudhe lakṣmaṇaṃ prāptaṃ mukhaṃ cāsyavyaśuṣyata || 30 ||
tatastārāṃ hariśreṣṭhassugrīvaḥ priyadarśanām |
uvāca hitamavyagrastrāsa sambhrāntamānasaḥ || 31 ||
kinnu tatkāraṇaṃ subhru prakṛtyā mṛdumānasaḥ |
saroṣa iva samprāpto yenāyaṃ rāghavānujaḥ || 32 ||
kiṃ paśyasi kumārasya roṣasthānamanindite |
na khalvakāraṇe kopamāharennarasattamaḥ || 33 ||
yadasya kṛtamasmābhirbudhyase kiñcidapriyam |
tadabuddhyā sampradhāryāśu kṣipramarhasi bhāṣitum || 34 ||
athavā svayamevainaṃ draṣṭumarhasi bhāmini |
vacanai ssāntvayuktaiśca prasādayitumarhasi || 35 ||
tvaddarśana viśuddhātmā na sa kopaṃ kariṣyati |
na hi strīṣu mahātmānaḥ kvacitkurvanti dāruṇam || 36 ||
tvayā sāntvairupakrāntaṃ prasannendriyamānasam |
tataḥ kamalapatrākṣaṃ drakṣyāmyahamarindamam || 37 ||
sā praskhalantī madavihvalākṣī pralambakāñcīguṇa hemasūtrā |
salakṣaṇā lakṣmaṇasannidhānaṃ jagāma tārā namitāṅgayaṣṭiḥ || 38 ||
sa tāṃ samīkṣyaiva harīśapantīṃ tasthāvudāsīnatayā mahātmā |
avāṅmukho'bhūnmanujendraputraḥ strīsannikarṣādvinivṛttakopaḥ || 39 ||
sā pānayogādvinivṛttalajjā dṛṣṭiprasādācca narendrasūnoḥ |
uvāca tārā praṇayapragalbhaṃ vākyaṃ mahārthaṃ parisāntvapūrvam || 40 ||
kiṃ kopamūlaṃ manujendraputra kaste na santiṣṭhati vāṅnideśe |
ka śśuṣkavṛkṣaṃ vanamāpatantaṃ davāgnimāsīdati nirviśaṅkaḥ || 41 ||
sa tasyā vacanaṃ śrutvā sāntvapūrvamaśaṅkitam |
bhūyaḥ praṇayadṛṣṭārthaṃ lakṣmaṇo vākyamabravīt || 42 ||
kimayaṃ kāmavṛttaste luptadharmārthasaṅgrahaḥ |
bhartā bhartṛhite yukte na cainamavabuddhyase || 43 ||
na cintayati rājyārthaṃ nāsmān śokaparāyaṇān |
sāmātyapariṣattāre pānamevopasevate || 44 ||
sa māsāṃścaturaḥ kṛtvā pramāṇaṃ plavageśvaraḥ |
vyatītāṃ stānmadavyagro viharannāvabudhyate || 45 ||
na hi dharmārthasiddhyarthaṃ pānamevaṃ praśasyate |
pānādarthaśca dharmaśca kāmaśca parihīyate || 46 ||
dharmalopo mahāṃstāvatkṛte hyapratikurvataḥ |
arthalopaśca mitrasya nāśe guṇavato mahān || 47 ||
mitraṃ hyarthaguṇaśreṣṭhaṃ satyadharmaparāyaṇam |
taddvayaṃ tu parityaktaṃ na tu dharme vyavasthitam || 48 ||
tadevaṃ prastute kārye kāryamasmābhiruttaram |
yatkāryaṃ kāryatattvajñe tadudāhartumarhasi || 49 ||
sā tasya dharmārthasamādhiyuktaṃ niśamya vākyaṃ madhurasvabhāvam |
tārā gatārthe manujendrakārye viśvāsayuktaṃ tamuvāca bhūyaḥ || 50 ||
na kopakālaḥ kṣitipālaputra na cāti kopa ssvajane vidheyaḥ |
tvadarthakāmasya janasya tasya pramādamapyarhasi vīra soḍhum || 51 ||
kopaṃ kathaṃ nāma guṇaprakṛṣṭaḥ kumāra kuryādapakṛṣṭasattve |
kastvadvidhaḥ kopavaśaṃ hi gacche tsattvāvaruddhastapasaḥ prasūtiḥ || 52 ||
jānāmi roṣaṃ harivīrabandho rjānāmi kāryasya ca kālasaṅgam |
jānāmi kāryaṃ tvayi yatkṛtaṃ na staccāpi jānāmi yadatra kāryam || 53 ||
taccāpi jānāmi yathaviṣahyaṃ balaṃ naraśreṣṭha śarīrajasya |
jānāmi yasmiṃśca jane'vabaddhaṃ kāmena sugrīvamasaktamadya || 54 ||
na kāmatantre tava buddhirasti tvaṃ vai yathā manyuvaśaṃ prapannaḥ |
na deśakālau hi na cārthadharmā vavekṣate kāmaratirmanuṣyaḥ || 55 ||
taṃ kāmavṛttaṃ mama sannikṛṣṭaṃ kāmābhiyogācca nivṛttalajjam |
kṣamasva tāvatparavīrahanta stvadbhrātaraṃ vānaravaṃśanātham || 56 ||
maharṣayo dharmatapo'bhikāmāḥ kāmānukāmāḥ pratibaddhamohāḥ |
ayaṃ prakṛtyā capalaḥ kapistu kathaṃ na sajjeta sukheṣu rājā || 57 ||
ityevamuktvā vacanaṃ mahārthaṃ sā vānarī lakṣmaṇamaprameyam |
puna ssakhedaṃ madavihvalañca bharturhitaṃ vākyamidaṃ babhāṣe || 58 ||
udyogastu cirājñapta ssugrīveṇa narottama |
kāmasyāpi vidheyena tavārthapratisādhane || 59 ||
āgatā hi mahāvīryā harayaḥ kāmarūpiṇaḥ |
koṭīśatasahasrāṇi nānānaganivāsinaḥ || 60 ||
tadāgaccha mahābāho cāritraṃ rakṣitaṃ tvayā |
acchalaṃ mitrabhāvena satāṃ dārāvalokanam || 61 ||
tārayā cābhyanujñātastvarayā cāpi coditaḥ |
praviveśa mahābāhurabhyantaramarindamaḥ || 62 ||
tata ssugrīvamāsīnaṃ kāñcane paramāsane |
mahārhāstaraṇopete dadarśādityasannibham || 63 ||
divyābhaṇacitrāṅgaṃ divyarūpaṃ yaśasvinam |
divyamālyāmbaradharaṃ mahendramiva durjayam || 64 ||
divyābharaṇamālābhiḥ pramadābhi ssamāvṛtam |
saṃrabdhatararaktākṣo babhūvāntakasannibhaḥ || 65 ||
rumāṃ tu vīra parirabhya gāḍhaṃ varāsanastho varahemavarṇaḥ |
dadarśa saumitrimadīnasattvaṃ viśālanetrassuviśālanetram || 66 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe trayastriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.