Valmiki Ramayana Aranya Kanda Sarga 71 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

यो अरण्यकाण्डको एकसप्ततितम सर्गमा दनु नामक राक्षसले आफ्नो पूर्वरूप र शापको कथा रामलाई सुनाउँछ। महर्षि स्थूलशिराको शापका कारण उसले यो निन्दित रूप प्राप्त गरेको र रामले उसका दुई हात काटेर जलाएपछि शापबाट मुक्त हुनेछ भनी बताइएको छ। इन्द्रसँगको युद्धमा वज्रले घाइते भए पनि ब्रह्माजीको वरदानले उसले लामो आयु पाएको कुरा पनि उल्लेख छ। रामले सीतालाई कसले हरण गरेको हो भनी सोध्दा दनुले आफूलाई दिव्य ज्ञान नभएको र दग्ध भएपछि मात्र त्यो राक्षसलाई चिन्ने बताउँछ। अन्तमा उसले आफूलाई खाल्डोमा विधिपूर्वक जलाउन र त्यसपछि सीताको हरण गर्ने राक्षसको जानकारी दिने प्रस्ताव राख्छ।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ एकसप्ततितमस्सर्गः ।

Shloka 1

पुरा राम महाबाहो महाबलपराक्रम ।
रूपमासीन्ममा चिन्त्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ 1 ॥

purā rāma mahābāho mahābalaparākrama |
rūpamāsīnmamā cintyaṃ triṣu lokeṣu viśrutam || 1 ||

हे महाबाहु, महाबलपराक्रम राम! पहिले मेरो रूप तीनै लोकमा प्रसिद्ध र चिन्तन गर्न योग्य थियो। ^AI

Shloka 2

यथा सोमस्य शक्रस्य सूर्यस्य च यथा वपुः ।
सोऽहं रूपमिदं कृत्वा लोकवित्रासनं महत् ॥ 2 ॥

yathā somasya śakrasya sūryasya ca yathā vapuḥ |
so'haṃ rūpamidaṃ kṛtvā lokavitrāsanaṃ mahat || 2 ||

जसरी चन्द्रमा, इन्द्र र सूर्यको शरीर हुन्छ, त्यसैगरी मैले यो लोकलाई त्रास दिने ठूलो रूप धारण गरेको छु। ^AI

Shloka 3

ऋषीन्वनगतान्राम त्रासयामि ततस्ततः ।
ततस्स्थूलशिरा नाम महर्षिः कोपितो मया ॥ 3 ॥

ṛṣīnvanagatānrāma trāsayāmi tatastataḥ |
tatassthūlaśirā nāma maharṣiḥ kopito mayā || 3 ||

हे राम! त्यसपछि म वनमा गएका ऋषिहरूलाई यताउता त्रास दिन्थें। त्यसपछि स्थूलशिरा नामका महर्षि मबाट क्रोधित भए। ^AI

Shloka 4

सञ्चिन्वन्विविधं वन्यं रूपेणानेन धर्षितः ।
तेनाहमुक्तः प्रेक्ष्यैवं घोरशापाभिधायिना ॥ 4 ॥

sañcinvanvividhaṃ vanyaṃ rūpeṇānena dharṣitaḥ |
tenāhamuktaḥ prekṣyaivaṃ ghoraśāpābhidhāyinā || 4 ||

विविध वन्य वस्तु सञ्चय गर्दै गर्दा यो रूपले आक्रान्त भएका उनले यसरी देखेर घोर शाप बताउँदै मलाई भने। ^AI

Shloka 5

एतदेव नृशंसं ते रूपमस्तु विगर्हितम् ।
स मया याचितः क्रुद्धश्शापस्योन्तो भवेदिति ॥ 5 ॥

etadeva nṛśaṃsaṃ te rūpamastu vigarhitam |
sa mayā yācitaḥ kruddhaśśāpasyonto bhavediti || 5 ||

‘तेरो यही नृशंस रूप निन्दित होस्।’ मैले क्रोधित उनलाई शापको अन्त हुनेछ कि भनी याचना गरें। ^AI

Shloka 6

अभिशापकृतस्येति तेनेदं भाषितं वचः ।
यदा छित्त्वा भुजौ रामस्त्वां दहेद्विजने वने ॥ 6 ॥

abhiśāpakṛtasyeti tenedaṃ bhāṣitaṃ vacaḥ |
yadā chittvā bhujau rāmastvāṃ dahedvijane vane || 6 ||

‘शापको कारण बनेको यो रूप...’ भनी तिनले यो वचन भने — ‘जब रामले तेरा दुई हात काटेर निर्जन वनमा तँलाई जलाउनेछन्।’ ^AI

Shloka 7

तदा त्वं प्राप्स्यसे रूपं स्वमेव विपुलं शुभम् ।
श्रिया विराजितं पुत्रं दनोस्त्वं विद्धि लक्ष्मण ॥ 7 ॥

tadā tvaṃ prāpsyase rūpaṃ svameva vipulaṃ śubham |
śriyā virājitaṃ putraṃ danostvaṃ viddhi lakṣmaṇa || 7 ||

हे लक्ष्मण! तब तँले आफ्नै विशाल र शुभ, श्रीले विराजित रूप प्राप्त गर्नेछस्। तँलाई दनुका पुत्र जान्। ^AI

Shloka 8

इन्द्रकोपादिदं रूपं प्राप्तमेवं रणाजिरे ।
अहं हि तपसोग्रेण पितामहमतोषयम् ॥ 8 ॥

indrakopādidaṃ rūpaṃ prāptamevaṃ raṇājire |
ahaṃ hi tapasogreṇa pitāmahamatoṣayam || 8 ||

यो रूप मैले युद्धभूमिमा इन्द्रको कोपबाट यसैगरी प्राप्त गरें। मैले कठोर तपस्या गरेर पितामहलाई प्रसन्न गराएको थिएँ। ^AI

Shloka 9

दीर्घमायुस्स मे प्रादात्ततो मां विभ्रमोऽस्पृशत् ।
दीर्घमायुर्मया प्राप्तं किं मे शक्रः करिष्यति ॥ 9 ॥

dīrghamāyussa me prādāttato māṃ vibhramo'spṛśat |
dīrghamāyurmayā prāptaṃ kiṃ me śakraḥ kariṣyati || 9 ||

उस (ब्रह्माजी)ले मलाई दीर्घ आयु दिनुभयो, त्यसपछि मलाई कुनै भ्रमले छोएन। मैले दीर्घ आयु प्राप्त गरेँ, अब इन्द्रले मेरो के बिगार्न सक्छन्? ^AI

Shloka 10

इत्येवं बुद्धिमास्थाय रणे शक्रमधर्षयम् ।
तस्य बाहुप्रयुक्तेन वज्रेण शतपर्वणा ॥ 10 ॥

ityevaṃ buddhimāsthāya raṇe śakramadharṣayam |
tasya bāhuprayuktena vajreṇa śataparvaṇā || 10 ||

यसरी बुद्धि बनाएर मैले युद्धमा इन्द्रलाई जितेँ। उनले आफ्ना बाहुले प्रयोग गरेको सय धार भएको वज्रले ^AI

Shloka 11

सक्थिनी चैव मूर्धा च शरीरे सम्प्रवेशितम् ।
स मया याच्यमानस्सन्नानयद्यमसादनम् ॥ 11 ॥

sakthinī caiva mūrdhā ca śarīre sampraveśitam |
sa mayā yācyamānassannānayadyamasādanam || 11 ||

मेरा दुवै जाँघ र शिर शरीरभित्र पसाइदियो। यसरी मबाट याचना गरिँदा पनि उनले मलाई यमलोक पुर्‍याए। ^AI

Shloka 12

पितामहवचस्सत्यं तदस्त्विति ममाब्रवीत् ।
अनाहारः कथं शक्तो भग्नसक्थिशिरोमुखः ॥ 12 ॥

pitāmahavacassatyaṃ tadastviti mamābravīt |
anāhāraḥ kathaṃ śakto bhagnasakthiśiromukhaḥ || 12 ||

ब्रह्माजीको वचन सत्य होस् भनी मलाई भने। जाँघ, शिर र मुख भाँचिएको म कसरी खान नपाई बाँच्न सक्छु? ^AI

Shloka 13

वज्रेणाभिहतः कालं सुदीर्घमपि जीवितुम् ।
एवमुक्तस्तु मे शक्रो बाहू योजनमायतौ ॥ 13 ॥

vajreṇābhihataḥ kālaṃ sudīrghamapi jīvitum |
evamuktastu me śakro bāhū yojanamāyatau || 13 ||

वज्रले घाइते भए पनि धेरै लामो समयसम्म बाँच्न सक्नेछस् भनी इन्द्रले भनेपछि मेरा बाहु एक योजन लामा भए। ^AI

Shloka 14

प्रादादास्यं च मे कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रमकल्पयत् ।
सोऽहं भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां सङ्कृष्यास्मिन्वने चरान् ॥ 14 ॥

prādādāsyaṃ ca me kukṣau tīkṣṇadaṃṣṭramakalpayat |
so'haṃ bhujābhyāṃ dīrghābhyāṃ saṅkṛṣyāsminvane carān || 14 ||

उनले मलाई मुख दिए र मेरो पेटमा तीखा दाँत बनाइदिए। त्यसपछि मैले आफ्ना लामा बाहुले तानेर यस वनमा विचरण गर्ने ^AI

Shloka 15

सिंहव्दिपमृगव्याघ्रान् भक्षयामि समन्ततः ।
स तु मामब्रवीदिन्द्रो यदा रामस्सलक्ष्मणः ॥ 15 ॥

siṃhavdipamṛgavyāghrān bhakṣayāmi samantataḥ |
sa tu māmabravīdindro yadā rāmassalakṣmaṇaḥ || 15 ||

सिंह, हात्ती, मृग र बाघहरूलाई चारैतिरबाट खाइरहेको छु। तब इन्द्रले मलाई भने—जब राम र लक्ष्मणले ^AI

Shloka 16

छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्गं गमिष्यसि ।
अनेन वपुषा राम वनेऽस्मिन्राजसत्तम ॥ 16 ॥

chetsyate samare bāhū tadā svargaṃ gamiṣyasi |
anena vapuṣā rāma vane'sminrājasattama || 16 ||

युद्धमा तिम्रा बाहु काट्नेछन्, तब तिमी स्वर्ग जानेछौ। हे राम, हे राजश्रेष्ठ, यसै शरीरले यस वनमा ^AI

Shloka 17

यद्यत्पश्यामि सर्वस्य ग्रहणं साधु रोचये ।
अवश्यं ग्रहणं रामो मन्येऽहं समुपैष्यति ॥ 17 ॥

yadyatpaśyāmi sarvasya grahaṇaṃ sādhu rocaye |
avaśyaṃ grahaṇaṃ rāmo manye'haṃ samupaiṣyati || 17 ||

जे जे मैले देख्छु, ती सबैलाई ग्रहण गर्नु राम्रो लाग्छ । रामले अवश्य ग्रहण गर्नेछन् भनी म मान्दछु ॥ 17 ॥ ^AI

Shloka 18

इमां बुद्धिं पुरस्कृत्य देहन्यासकृतश्रमः ।
स त्वं रामोऽसि भद्रं ते नाहमन्येन राघव ॥ 18 ॥

imāṃ buddhiṃ puraskṛtya dehanyāsakṛtaśramaḥ |
sa tvaṃ rāmo'si bhadraṃ te nāhamanyena rāghava || 18 ||

यो बुद्धिलाई अगाडि राखेर शरीर त्याग गर्ने श्रम गरेको तिमी नै राम हौ, तिम्रो कल्याण होस्; हे राघव, म अरू कोही होइन ॥ 18 ॥ ^AI

Shloka 19

शक्यो हन्तुं यथातत्त्वमेवमुक्तं महर्षिणा ।
अहं हि मतिसाचिव्यं करिष्यामि नरर्षभ ॥ 19 ॥

śakyo hantuṃ yathātattvamevamuktaṃ maharṣiṇā |
ahaṃ hi matisācivyaṃ kariṣyāmi nararṣabha || 19 ||

महर्षिले यसरी भनेको कुरा यथार्थ रूपमा बुझ्न सकिनेछ; हे नरश्रेष्ठ, म मन्त्रीको काम गर्नेछु ॥ 19 ॥ ^AI

Shloka 20

मित्रं चैवोपदेक्ष्यामि युवाभ्यां संस्कृतोऽग्निना ।
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः ॥ 20 ॥

mitraṃ caivopadekṣyāmi yuvābhyāṃ saṃskṛto'gninā |
evamuktastu dharmātmā danunā tena rāghavaḥ || 20 ||

तिमी दुवैलाई अग्निद्वारा संस्कार गरिएको मित्रलाई पनि उपदेश दिनेछु । त्यसरी दनुले भनेपछि धर्मात्मा राघवले ॥ 20 ॥ ^AI

Shloka 21

इदं जगाद वचनं लक्ष्मणस्योपशृण्वतः ।
रावणेन हृता भार्या मम सीता यशस्स्विनी ॥ 21 ॥

idaṃ jagāda vacanaṃ lakṣmaṇasyopaśṛṇvataḥ |
rāvaṇena hṛtā bhāryā mama sītā yaśassvinī || 21 ||

लक्ष्मण सुनिरहेको बेला यो वचन भने — रावणले मेरी यशस्विनी पत्नी सीतालाई हरण गरेको छ ॥ 21 ॥ ^AI

Shloka 22

निष्क्रान्तस्य जनस्थानात्सहभ्रात्रा यथासुखम् ।
नाममात्रं तु जानामि न रूपं तस्य रक्षसः ॥ 22 ॥

niṣkrāntasya janasthānātsahabhrātrā yathāsukham |
nāmamātraṃ tu jānāmi na rūpaṃ tasya rakṣasaḥ || 22 ||

भाइसहित जनस्थानबाट निस्किएपछि सुखअनुसार मैले त्यस राक्षसको नाममात्र जान्दछु, रूप जान्दिनँ ॥ 22 ॥ ^AI

Shloka 23

निवासं वा प्रभावं वा वयं तस्य न विद्महे ।
शोकार्तानामनाथानामेवं विपरिधावताम् ॥ 23 ॥

nivāsaṃ vā prabhāvaṃ vā vayaṃ tasya na vidmahe |
śokārtānāmanāthānāmevaṃ viparidhāvatām || 23 ||

उसको निवास वा प्रभाव हामी जान्दैनौं; यसरी शोकले पीडित र अनाथ भएर यताउता दौडिरहेका हामीहरूका लागि ॥ 23 ॥ ^AI

Shloka 24

कारुण्यं सदृशं कर्तुमुपकारे च वर्तताम् ।
काष्ठान्यादाय शुष्काणि काले भग्नानि कुञ्जरैः ॥ 24 ॥

kāruṇyaṃ sadṛśaṃ kartumupakāre ca vartatām |
kāṣṭhānyādāya śuṣkāṇi kāle bhagnāni kuñjaraiḥ || 24 ||

उपकारमा लागेका हामीप्रति उचित दया गर्नुहोस्; हात्तीहरूले भाँचेका सुक्खा काठहरू लिएर ॥ 24 ॥ ^AI

Shloka 25

धक्ष्यामस्त्वां वयं वीर श्वभ्रे महति कल्पिते ।
स त्वं सीतां समाचक्ष्व येन वा यत्र वा हृता ॥ 25 ॥

dhakṣyāmastvāṃ vayaṃ vīra śvabhre mahati kalpite |
sa tvaṃ sītāṃ samācakṣva yena vā yatra vā hṛtā || 25 ||

हे वीर! ठूलो खाल्डो तयार पारेर हामी तिमीलाई जलाउनेछौं। त्यसैले तिमी सीतालाई कसले र कहाँ लग्यो भनी बताऊ। ^AI

Shloka 26

कुरु कल्याणमत्यर्थं यदि जानासि तत्त्वतः ।
एवमुक्तस्तु रामेण वाक्यं दनुरनुत्तमम् ॥ 26 ॥

kuru kalyāṇamatyarthaṃ yadi jānāsi tattvataḥ |
evamuktastu rāmeṇa vākyaṃ danuranuttamam || 26 ||

यदि तिमी सत्य रूपमा जान्दछौ भने अत्यन्त कल्याण गर। रामले यसरी भनेपछि त्यो राक्षसले उत्तम वचन बोल्यो। ^AI

Shloka 27

प्रोवाच कुशलो वक्तुं वक्तारमपि राघवम् ।
दिव्यमस्ति न मे ज्ञानं नाभिजानामि मैथिलीम् ॥ 27 ॥

provāca kuśalo vaktuṃ vaktāramapi rāghavam |
divyamasti na me jñānaṃ nābhijānāmi maithilīm || 27 ||

बोल्नमा निपुण त्यो राक्षसले राघव (राम) लाई भन्ने वक्तालाई पनि भन्यो — मलाई दिव्य ज्ञान छैन, म मैथिली (सीता) लाई चिन्दिनँ। ^AI

Shloka 28

यस्तां ज्ञास्यति तं वक्ष्ये दग्धस्स्वं रूपमास्थितः ।
अदग्धस्य तु विज्ञातुं शक्तिरस्ति न मे प्रभो ॥ 28 ॥

yastāṃ jñāsyati taṃ vakṣye dagdhassvaṃ rūpamāsthitaḥ |
adagdhasya tu vijñātuṃ śaktirasti na me prabho || 28 ||

जसले उनलाई चिन्नेछ, म त्यसलाई बताउनेछु; म दग्ध भएर आफ्नो रूप धारण गरेको छु। हे प्रभो! नदग्ध भएको अवस्थामा चाहिँ मलाई जान्ने शक्ति छैन। ^AI

Shloka 29

राक्षसं तं महावीर्यं सीता येन हृता तव ।
विज्ञानं हि मम भ्रष्टं शापदोषेण राघव ॥ 29 ॥

rākṣasaṃ taṃ mahāvīryaṃ sītā yena hṛtā tava |
vijñānaṃ hi mama bhraṣṭaṃ śāpadoṣeṇa rāghava || 29 ||

हे राघव! जसले तिम्री सीतालाई हरे, त्यो महावीर्य राक्षस हो; शापको दोषले मेरो ज्ञान नष्ट भएको छ। ^AI

Shloka 30

स्वकृतेन मया प्राप्तं रूपं लोकविगर्हितम् ।
किं तु यावन्न यात्यस्तं सविता श्रान्तवाहनः ॥ 30 ॥

svakṛtena mayā prāptaṃ rūpaṃ lokavigarhitam |
kiṃ tu yāvanna yātyastaṃ savitā śrāntavāhanaḥ || 30 ||

मैले आफ्नै कर्मले लोकले निन्दा गरेको यो रूप प्राप्त गरेको हुँ। तर जबसम्म थाकेका वाहन भएका सूर्य अस्ताउँदैनन्। ^AI

Shloka 31

तावन्मामवटे क्षिप्त्वा दह राम यथाविधि ।
दग्धस्त्वयाहमवटे न्यायेन रघुनन्धन ॥ 31 ॥

tāvanmāmavaṭe kṣiptvā daha rāma yathāvidhi |
dagdhastvayāhamavaṭe nyāyena raghunandhana || 31 ||

हे राम! तबसम्म मलाई खाल्डोमा फ्याँकेर विधिपूर्वक जलाऊ। हे रघुनन्दन! न्यायपूर्वक तिमीले मलाई खाल्डोमा दग्ध गरेपछि। ^AI

Shloka 32

वक्ष्यामि तमहं वीर यस्तं ज्ञास्यति राक्षसम् ।
तेन सख्यं च कर्तव्यं न्याय्यवृत्तेन राघव ॥ 32 ॥

vakṣyāmi tamahaṃ vīra yastaṃ jñāsyati rākṣasam |
tena sakhyaṃ ca kartavyaṃ nyāyyavṛttena rāghava || 32 ||

हे वीर! म त्यो राक्षसलाई बताउनेछु, जसले त्यसलाई चिन्नेछ। हे राघव! न्यायपूर्ण आचरण भएको उसँग मित्रता पनि गर्नुपर्नेछ। ^AI

Shloka 33

कल्पयिष्यति ते प्रीतस्साहाय्यं लघुविक्रमः ।
न हि तस्यास्त्यविज्ञातं त्रिषु लेकेषु राघव ॥ 33 ॥

kalpayiṣyati te prītassāhāyyaṃ laghuvikramaḥ |
na hi tasyāstyavijñātaṃ triṣu lekeṣu rāghava || 33 ||

हे राघव! प्रसन्न भएको, फुर्तिलो पराक्रम भएको उसले तिमीलाई सहायता गर्नेछ। हे राघव! तीनै लोकमा उसलाई अज्ञात कुनै कुरा छैन। ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकसप्ततितमस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।

अथ एकसप्ततितमस्सर्गः ।

पुरा राम महाबाहो महाबलपराक्रम ।

रूपमासीन्ममा चिन्त्यं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् ॥ 1 ॥

यथा सोमस्य शक्रस्य सूर्यस्य च यथा वपुः ।

सोऽहं रूपमिदं कृत्वा लोकवित्रासनं महत् ॥ 2 ॥

ऋषीन्वनगतान्राम त्रासयामि ततस्ततः ।

ततस्स्थूलशिरा नाम महर्षिः कोपितो मया ॥ 3 ॥

सञ्चिन्वन्विविधं वन्यं रूपेणानेन धर्षितः ।

तेनाहमुक्तः प्रेक्ष्यैवं घोरशापाभिधायिना ॥ 4 ॥

एतदेव नृशंसं ते रूपमस्तु विगर्हितम् ।

स मया याचितः क्रुद्धश्शापस्योन्तो भवेदिति ॥ 5 ॥

अभिशापकृतस्येति तेनेदं भाषितं वचः ।

यदा छित्त्वा भुजौ रामस्त्वां दहेद्विजने वने ॥ 6 ॥

तदा त्वं प्राप्स्यसे रूपं स्वमेव विपुलं शुभम् ।

श्रिया विराजितं पुत्रं दनोस्त्वं विद्धि लक्ष्मण ॥ 7 ॥

इन्द्रकोपादिदं रूपं प्राप्तमेवं रणाजिरे ।

अहं हि तपसोग्रेण पितामहमतोषयम् ॥ 8 ॥

दीर्घमायुस्स मे प्रादात्ततो मां विभ्रमोऽस्पृशत् ।

दीर्घमायुर्मया प्राप्तं किं मे शक्रः करिष्यति ॥ 9 ॥

इत्येवं बुद्धिमास्थाय रणे शक्रमधर्षयम् ।

तस्य बाहुप्रयुक्तेन वज्रेण शतपर्वणा ॥ 10 ॥

सक्थिनी चैव मूर्धा च शरीरे सम्प्रवेशितम् ।

स मया याच्यमानस्सन्नानयद्यमसादनम् ॥ 11 ॥

पितामहवचस्सत्यं तदस्त्विति ममाब्रवीत् ।

अनाहारः कथं शक्तो भग्नसक्थिशिरोमुखः ॥ 12 ॥

वज्रेणाभिहतः कालं सुदीर्घमपि जीवितुम् ।

एवमुक्तस्तु मे शक्रो बाहू योजनमायतौ ॥ 13 ॥

प्रादादास्यं च मे कुक्षौ तीक्ष्णदंष्ट्रमकल्पयत् ।

सोऽहं भुजाभ्यां दीर्घाभ्यां सङ्कृष्यास्मिन्वने चरान् ॥ 14 ॥

सिंहव्दिपमृगव्याघ्रान् भक्षयामि समन्ततः ।

स तु मामब्रवीदिन्द्रो यदा रामस्सलक्ष्मणः ॥ 15 ॥

छेत्स्यते समरे बाहू तदा स्वर्गं गमिष्यसि ।

अनेन वपुषा राम वनेऽस्मिन्राजसत्तम ॥ 16 ॥

यद्यत्पश्यामि सर्वस्य ग्रहणं साधु रोचये ।

अवश्यं ग्रहणं रामो मन्येऽहं समुपैष्यति ॥ 17 ॥

इमां बुद्धिं पुरस्कृत्य देहन्यासकृतश्रमः ।

स त्वं रामोऽसि भद्रं ते नाहमन्येन राघव ॥ 18 ॥

शक्यो हन्तुं यथातत्त्वमेवमुक्तं महर्षिणा ।

अहं हि मतिसाचिव्यं करिष्यामि नरर्षभ ॥ 19 ॥

मित्रं चैवोपदेक्ष्यामि युवाभ्यां संस्कृतोऽग्निना ।

एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दनुना तेन राघवः ॥ 20 ॥

इदं जगाद वचनं लक्ष्मणस्योपशृण्वतः ।

रावणेन हृता भार्या मम सीता यशस्स्विनी ॥ 21 ॥

निष्क्रान्तस्य जनस्थानात्सहभ्रात्रा यथासुखम् ।

नाममात्रं तु जानामि न रूपं तस्य रक्षसः ॥ 22 ॥

निवासं वा प्रभावं वा वयं तस्य न विद्महे ।

शोकार्तानामनाथानामेवं विपरिधावताम् ॥ 23 ॥

कारुण्यं सदृशं कर्तुमुपकारे च वर्तताम् ।

काष्ठान्यादाय शुष्काणि काले भग्नानि कुञ्जरैः ॥ 24 ॥

धक्ष्यामस्त्वां वयं वीर श्वभ्रे महति कल्पिते ।

स त्वं सीतां समाचक्ष्व येन वा यत्र वा हृता ॥ 25 ॥

कुरु कल्याणमत्यर्थं यदि जानासि तत्त्वतः ।

एवमुक्तस्तु रामेण वाक्यं दनुरनुत्तमम् ॥ 26 ॥

प्रोवाच कुशलो वक्तुं वक्तारमपि राघवम् ।

दिव्यमस्ति न मे ज्ञानं नाभिजानामि मैथिलीम् ॥ 27 ॥

यस्तां ज्ञास्यति तं वक्ष्ये दग्धस्स्वं रूपमास्थितः ।

अदग्धस्य तु विज्ञातुं शक्तिरस्ति न मे प्रभो ॥ 28 ॥

राक्षसं तं महावीर्यं सीता येन हृता तव ।

विज्ञानं हि मम भ्रष्टं शापदोषेण राघव ॥ 29 ॥

स्वकृतेन मया प्राप्तं रूपं लोकविगर्हितम् ।

किं तु यावन्न यात्यस्तं सविता श्रान्तवाहनः ॥ 30 ॥

तावन्मामवटे क्षिप्त्वा दह राम यथाविधि ।

दग्धस्त्वयाहमवटे न्यायेन रघुनन्धन ॥ 31 ॥

वक्ष्यामि तमहं वीर यस्तं ज्ञास्यति राक्षसम् ।

तेन सख्यं च कर्तव्यं न्याय्यवृत्तेन राघव ॥ 32 ॥

कल्पयिष्यति ते प्रीतस्साहाय्यं लघुविक्रमः ।

न हि तस्यास्त्यविज्ञातं त्रिषु लेकेषु राघव ॥ 33 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

3.71 अरण्यकाण्ड - एकसप्ततितम सर्गः