കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ സംഹിതായാ-ഞ്ചതുര്ഥകാണ്ഡേ തൃതീയഃ പ്രശ്നഃ - ചിതിവര്ണനം
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹ॒രിഃ॒ ഓമ് ॥
അ॒പാ-ന്ത്വേമ᳚ന്-ഥ്സാദയാമ്യ॒പാ-ന്ത്വോദ്മ᳚ന്-ഥ്സാദയാമ്യ॒പാ-ന്ത്വാ॒ ഭസ്മ᳚ന്-ഥ്സാദയാമ്യ॒പാ-ന്ത്വാ॒ ജ്യോതി॑ഷി സാദയാമ്യ॒പാ-ന്ത്വാ-ഽയ॑നേ സാദയാമ്യര്ണ॒വേ സദ॑നേ സീദ സമു॒ദ്രേ സദ॑നേ സീദ സലി॒ലേ സദ॑നേ സീദാ॒പാ-ങ്ക്ഷയേ॑ സീദാ॒പാഗ്ം സധി॑ഷി സീദാ॒പാ-ന്ത്വാ॒ സദ॑നേ സാദയാമ്യ॒പാ-ന്ത്വാ॑ സ॒ധസ്ഥേ॑ സാദയാമ്യ॒പാ-ന്ത്വാ॒ പുരീ॑ഷേ സാദയാമ്യ॒പാ-ന്ത്വാ॒ യോനൌ॑ സാദയാമ്യ॒പാ-ന്ത്വാ॒ പാഥ॑സി സാദയാമി ഗായ॒ത്രീ ഛന്ദ॑-സ്ത്രി॒ഷ്ടു-പ്ഛന്ദോ॒ ജഗ॑തീ॒ ഛന്ദോ॑-ഽനു॒ഷ്ടു-പ്ഛന്ദഃ॑ പ॒ങ്ക്തിശ്ഛന്ദഃ॑ ॥ 1 ॥
(യോനൌ॒ - പഞ്ച॑ദശ ച) (അ. 1)
അ॒യ-മ്പു॒രോ ഭുവ॒സ്തസ്യ॑ പ്രാ॒ണോ ഭൌ॑വായ॒നോ വ॑സ॒ന്തഃ പ്രാ॑ണായ॒നോ ഗാ॑യ॒ത്രീ വാ॑സ॒ന്തീ ഗാ॑യത്രി॒യൈ ഗാ॑യ॒ത്ര-ങ്ഗാ॑യ॒ത്രാദു॑പാ॒ഗ്ം॒ ശുരു॑പാ॒ഗ്ം॒ ശോസ്ത്രി॒വൃ-ത്ത്രി॒വൃതോ॑ രഥന്ത॒രഗ്ം ര॑ഥന്ത॒രാ-ദ്വസി॑ഷ്ഠ॒ ഋഷിഃ॑ പ്ര॒ജാപ॑തി ഗൃഹീതയാ॒ ത്വയാ᳚ പ്രാ॒ണ-ങ്ഗൃ॑ഹ്ണാമി പ്ര॒ജാഭ്യോ॒-ഽയ-ന്ദ॑ക്ഷി॒ണാ വി॒ശ്വക॑ര്മാ॒ തസ്യ॒ മനോ॑ വൈശ്വകര്മ॒ണ-ങ്ഗ്രീ॒ഷ്മോ മാ॑ന॒സസ്ത്രി॒ഷ്ടുഗ്ഗ്രൈ॒ഷ്മീ ത്രി॒ഷ്ടുഭ॑ ഐ॒ഡമൈ॒ഡാ-ദ॑ന്തര്യാ॒മോ᳚ ഽന്തര്യാ॒മാ-ത്പ॑ഞ്ചദ॒ശഃ പ॑ഞ്ചദ॒ശാ-ദ്ബൃ॒ഹ-ദ്ബൃ॑ഹ॒തോ ഭ॒രദ്വാ॑ജ॒ ഋഷിഃ॑ പ്ര॒ജാപ॑തി ഗൃഹീതയാ॒ ത്വയാ॒ മനോ॑ [ത്വയാ॒ മനഃ॑, ഗൃ॒ഹ്ണാ॒മി॒ പ്ര॒ജാഭ്യോ॒-ഽയ-] 2
ഗൃഹ്ണാമി പ്ര॒ജാഭ്യോ॒-ഽയ-മ്പ॒ശ്ചാ-ദ്വി॒ശ്വവ്യ॑ചാ॒സ്തസ്യ॒ ചക്ഷു॑ര്വൈശ്വവ്യച॒സം-വഁ॒ര്॒ഷാണി॑ ചാക്ഷു॒ഷാണി॒ ജഗ॑തീ വാ॒ര്॒ഷീ ജഗ॑ത്യാ॒ ഋക്ഷ॑മ॒മൃക്ഷ॑മാച്ഛു॒ക്ര-ശ്ശു॒ക്രാ-ഥ്സ॑പ്തദ॒ശ-സ്സ॑പ്തദ॒ശാ-ദ്വൈ॑രൂ॒പം-വൈഁ॑രൂ॒പാ-ദ്വി॒ശ്വാമി॑ത്ര॒ ഋഷിഃ॑ പ്ര॒ജാപ॑തി ഗൃഹീതയാ॒ ത്വയാ॒ ചക്ഷു॑ര്ഗൃഹ്ണാമി പ്ര॒ജാഭ്യ॑ ഇ॒ദമു॑ത്ത॒രാ-ഥ്സുവ॒സ്തസ്യ॒ ശ്രോത്രഗ്ം॑ സൌ॒വഗ്ം ശ॒രച്ഛ്രൌ॒ത്ര്യ॑നു॒ഷ്ടുപ്-ഛാ॑ര॒ദ്യ॑നു॒ഷ്ടുഭഃ॑ സ്വാ॒രഗ്ഗ് സ്വാ॒രാന്മ॒ന്ഥീ മ॒ന്ഥിന॑ ഏകവി॒ഗ്ം॒ശ ഏ॑കവി॒ഗ്ം॒ശാ-ദ്വൈ॑രാ॒ജം-വൈഁ॑രാ॒ജാജ്ജ॒മദ॑ഗ്നി॒ര്॒ ഋഷിഃ॑ പ്ര॒ജാപ॑തി ഗൃഹീതയാ॒ [ഗൃഹീതയാ, ത്വയാ॒] 3
ത്വയാ॒ ശ്രോത്ര॑-ങ്ഗൃഹ്ണാമി പ്ര॒ജാഭ്യ॑ ഇ॒യമു॒പരി॑ മ॒തിസ്തസ്യൈ॒ വാമ്മാ॒തീ ഹേ॑മ॒ന്തോ വാ᳚ച്യായ॒നഃ പ॒ങ്ക്തിര്ഹൈ॑മ॒ന്തീ പ॒ക്ത്യൈ-ന്നി॒ധന॑വന്നി॒ധന॑വത ആഗ്രയ॒ണ ആ᳚ഗ്രയ॒ണാ-ത്ത്രി॑ണവത്രയസ്ത്രി॒ഗ്ം॒ശൌ ത്രി॑ണവത്രയസ്ത്രി॒ഗ്ം॒ശാഭ്യാഗ്ം॑ ശാക്വരരൈവ॒തേ ശാ᳚ക്വരരൈവ॒താഭ്യാം᳚-വിഁ॒ശ്വക॒ര്മര്ഷിഃ॑ പ്ര॒ജാപ॑തി ഗൃഹീതയാ॒ ത്വയാ॒ വാച॑-ങ്ഗൃഹ്ണാമി പ്ര॒ജാഭ്യഃ॑ ॥ 4 ॥
(ത്വയാ॒ മനോ॑-ജ॒മദ॑ഗ്നി॒ര്॒ഋഷിഃ॑ പ്ര॒ജാപ॑തിഗൃഹീതയാ-ത്രി॒ഗ്ം॒ശച്ച॑) (അ. 2)
പ്രാചീ॑ ദി॒ശാം-വഁ॑സ॒ന്ത ഋ॑തൂ॒നാമ॒ഗ്നിര്ദേ॒വതാ॒ ബ്രഹ്മ॒ ദ്രവി॑ണ-ന്ത്രി॒വൃ-ഥ്സ്തോമ॒-സ്സ ഉ॑ പഞ്ചദ॒ശവ॑ര്തനി॒-സ്ത്ര്യവി॒ര്വയഃ॑ കൃ॒തമയാ॑നാ-മ്പുരോവാ॒തോ വാത॒-സ്സാന॑ഗ॒ ഋഷി॑ര്ദക്ഷി॒ണാ ദി॒ശാ-ങ്ഗ്രീ॒ഷ്മ ഋ॑തൂ॒നാമിന്ദ്രോ॑ ദേ॒വതാ᳚ ക്ഷ॒ത്ര-ന്ദ്രവി॑ണ-മ്പഞ്ചദ॒ശ-സ്സ്തോമ॒-സ്സ ഉ॑ സപ്തദ॒ശ വ॑ര്തനി-ര്ദി॑ത്യ॒വാഡ്-വയ॒സ്ത്രേതാ-ഽയാ॑നാ-ന്ദക്ഷിണാദ്വാ॒തോ വാതഃ॑ സനാ॒തന॒ ഋഷിഃ॑ പ്ര॒തീചീ॑ ദി॒ശാം-വഁ॒ര്॒ഷാ ഋ॑തൂ॒നാം-വിഁശ്വേ॑ ദേ॒വാ ദേ॒വതാ॒ വി- [ദേ॒വതാ॒ വിട്, ദ്രവി॑ണഗ്ം] 5
-ഡ്ദ്രവി॑ണഗ്ം സപ്തദ॒ശ സ്തോമ॒-സ്സ ഉ॑ വേകവി॒ഗ്ം॒ ശവ॑ര്തനി-സ്ത്രിവ॒ഥ്സോ വയോ᳚ ദ്വാപ॒രോ-ഽയാ॑നാ-മ്പശ്ചാദ്വാ॒തോ വാതോ॑-ഽഹ॒ഭൂന॒ ഋഷി॒രുദീ॑ചീ ദി॒ശാഗ്ം ശ॒രദ്-ഋ॑തൂ॒നാ-മ്മി॒ത്രാവരു॑ണൌ ദേ॒വതാ॑ പു॒ഷ്ട-ന്ദ്രവി॑ണമേകവി॒ഗ്ം॒ശ-സ്സ്തോമ॒-സ്സ ഉ॑ ത്രിണ॒വവ॑ര്തനി-സ്തുര്യ॒വാ-ഡ്വയ॑ ആസ്ക॒ന്ദോ ഽയാ॑നാമുത്തരാ-ദ്വാ॒തോ വാതഃ॑ പ്ര॒ത്ന ഋഷി॑രൂ॒ര്ധ്വാ ദി॒ശാഗ്ം ഹേ॑മന്തശിശി॒രാവൃ॑തൂ॒നാ-മ്ബൃഹ॒സ്പതി॑ര്ദേ॒വതാ॒ വര്ചോ॒ ദ്രവി॑ണ-ന്ത്രിണ॒വ സ്തോമ॒-സ്സ ഉ॑ ത്രയസ്ത്രി॒ഗ്ം॒ശവ॑ര്തനിഃ പഷ്ഠ॒വാദ്വയോ॑ ഽഭി॒ഭൂരയാ॑നാം-വിഁഷ്വഗ്വാ॒തോ വാതഃ॑ സുപ॒ര്ണ ഋഷിഃ॑ പി॒തരഃ॑ പിതാമ॒ഹാഃ പരേ-ഽവ॑രേ॒ തേ നഃ॑ പാന്തു॒ തേ നോ॑-ഽവന്ത്വ॒സ്മി-ന്ബ്രഹ്മ॑ന്ന॒സ്മിന് ക്ഷ॒ത്രേ᳚-ഽസ്യാ-മാ॒ശിഷ്യ॒സ്യാ-മ്പു॑രോ॒ധായാ॑മ॒സ്മിന് കര്മ॑ന്ന॒സ്യാ-ന്ദേ॒വഹൂ᳚ത്യാമ് ॥ 6 ॥
(വിട് - പ॑ഷ്ഠ॒വാ-ദ്വയോ॒ - ഽഷ്ടാവിഗ്ം॑ശതിശ്ച) (അ. 3)
ധ്രു॒വക്ഷി॑തി -ര്ധ്രു॒വയോ॑നി-ര്ധ്രു॒വാ-ഽസി॑ ധ്രു॒വാം-യോഁനി॒മാ സീ॑ദ സാ॒ദ്ധ്യാ । ഉഖ്യ॑സ്യ കേ॒തു-മ്പ്ര॑ഥ॒മ-മ്പു॒രസ്താ॑ദ॒ശ്വിനാ᳚-ഽദ്ധ്വ॒ര്യൂ സാ॑ദയതാമി॒ഹ ത്വാ᳚ ॥ സ്വേ ദക്ഷേ॒ ദക്ഷ॑പിതേ॒ഹ സീ॑ദ ദേവ॒ത്രാ പൃ॑ഥി॒വീ ബൃ॑ഹ॒തീ രരാ॑ണാ । സ്വാ॒സ॒സ്ഥാ ത॒നുവാ॒ സം-വിഁ॑ശസ്വ പി॒തേവൈ॑ധി സൂ॒നവ॒ ആ സു॒ശേവാ॒-ഽശ്വിനാ᳚ദ്ധ്വ॒ര്യൂ സാ॑ദയതാമി॒ഹ ത്വാ᳚ ॥ കു॒ലാ॒യിനീ॒ വസു॑മതീ വയോ॒ധാ ര॒യി-ന്നോ॑ വര്ധ ബഹു॒ലഗ്ം സു॒വീര᳚മ് । 7
അപാമ॑തി-ന്ദുര്മ॒തി-മ്ബാധ॑മാനാ രാ॒യസ്പോഷേ॑ യ॒ജ്ഞപ॑തിമാ॒ഭജ॑ന്തീ॒ സുവ॑ര്ധേഹി॒ യജ॑മാനായ॒ പോഷ॑മ॒ശ്വിനാ᳚-ഽദ്ധ്വ॒ര്യൂ സാ॑ദയതാമി॒ഹ ത്വാ᳚ ॥ അ॒ഗ്നേഃ പുരീ॑ഷമസി ദേവ॒യാനീ॒ താ-ന്ത്വാ॒ വിശ്വേ॑ അ॒ഭി ഗൃ॑ണന്തു ദേ॒വാഃ । സ്തോമ॑പൃഷ്ഠാ ഘൃ॒തവ॑തീ॒ഹ സീ॑ദ പ്ര॒ജാവ॑ദ॒സ്മേ ദ്രവി॒ണാ ഽഽയ॑ജസ്വാ॒ശ്വിനാ᳚ ഽദ്ധ്വ॒ര്യൂ സാ॑ദയതാമി॒ഹ ത്വാ᳚ ॥ ദി॒വോ മൂ॒ര്ധാ-ഽസി॑ പൃഥി॒വ്യാ നാഭി॑ര്വി॒ഷ്ടമ്ഭ॑നീ ദി॒ശാമധി॑പത്നീ॒ ഭുവ॑നാനാമ് । 8
ഊ॒ര്മിര്ദ്ര॒ഫ്സോ അ॒പാമ॑സി വി॒ശ്വക॑ര്മാ ത॒ ഋഷി॑ര॒ശ്വിനാ᳚-ഽദ്ധ്വ॒ര്യൂ സാ॑ദയതാമി॒ഹ ത്വാ᳚ ॥ സ॒ജൂര്-ഋ॒തുഭിഃ॑ സ॒ജൂര്വി॒ധാഭിഃ॑ സ॒ജൂര്വസു॑ഭി-സ്സ॒ജൂ രു॒ദ്രൈ-സ്സ॒ജൂരാ॑ദി॒ത്യൈ-സ്സ॒ജൂര്വിശ്വൈ᳚ര്ദേ॒വൈ-സ്സ॒ജൂര്ദേ॒വൈ-സ്സ॒ജൂര്ദേ॒വൈര്വ॑യോ-നാ॒ധൈര॒ഗ്നയേ᳚ ത്വാ വൈശ്വാന॒രായാ॒ശ്വിനാ᳚-ഽദ്ധ്വ॒ര്യൂ സാ॑ദയതാമി॒ഹ ത്വാ᳚ ॥ പ്രാ॒ണ-മ്മേ॑ പാഹ്യപാ॒ന-മ്മേ॑ പാഹി വ്യാ॒ന-മ്മേ॑ പാഹി॒ ചക്ഷു॑ര്മ ഉ॒ര്വ്യാ വി ഭാ॑ഹി॒ ശ്രോത്ര॑-മ്മേ ശ്ലോകയാ॒പ-സ്പി॒ന്വൌഷ॑ധീര്ജിന്വ ദ്വി॒പാ-ത്പാ॑ഹി॒ ചതു॑ഷ്പാദവ ദി॒വോ വൃഷ്ടി॒മേര॑യ ॥ 9 ॥
(സു॒വീരം॒ - ഭുവ॑നാനാ - മു॒ര്വ്യാ - സ॒പ്തദ॑ശ ച) (അ. 4)
ത്ര്യവി॒ര്വയ॑സ്ത്രി॒ഷ്ടു-പ്ഛന്ദോ॑ ദിത്യ॒വാ-ഡ്വയോ॑ വി॒രാട് ഛന്ദഃ॒ പഞ്ചാ॑വി॒ര്വയോ॑ ഗായ॒ത്രീ ഛന്ദ॑സ്ത്രിവ॒ഥ്സോ വയ॑ ഉ॒ഷ്ണിഹാ॒ ഛന്ദ॑ സ്തുര്യ॒വാ-ഡ്വയോ॑-ഽനു॒ഷ്ടു-പ്ഛന്ദഃ॑ പഷ്ഠ॒വാ-ദ്വയോ॑ ബൃഹ॒തീ ഛന്ദ॑ ഉ॒ക്ഷാ വയഃ॑ സ॒തോബൃ॑ഹതീ॒ ഛന്ദ॑ ഋഷ॒ഭോ വയഃ॑ ക॒കുച്ഛന്ദോ॑ ധേ॒നുര്വയോ॒ ജഗ॑തീ॒ ഛന്ദോ॑-ഽന॒ഡ്വാന്. വയഃ॑ പ॒ങ്ക്തി ശ്ഛന്ദോ॑ ബ॒സ്തോ വയോ॑ വിവ॒ല-ഞ്ഛന്ദോ॑ വൃ॒ഷ്ണിര്വയോ॑ വിശാ॒ല-ഞ്ഛന്ദഃ॒ പുരു॑ഷോ॒ വയ॑ സ്ത॒ന്ദ്ര-ഞ്ഛന്ദോ᳚ വ്യാ॒ഘ്രോ വയോ-ഽനാ॑ധൃഷ്ട॒-ഞ്ഛന്ദഃ॑ സി॒ഗ്ം॒ഹോ വയ॑ ശ്ഛ॒ദി ശ്ഛന്ദോ॑ വിഷ്ട॒ഭോം-വഁയോ-ഽധി॑പതി॒ ശ്ഛന്ദഃ॑ ക്ഷ॒ത്രം-വഁയോ॒ മയ॑ന്ദ॒-ഞ്ഛന്ദോ॑ വി॒ശ്വക॑ര്മാ॒ വയഃ॑ പരമേ॒ഷ്ഠീ ഛന്ദോ॑ മൂ॒ര്ധാ വയഃ॑ പ്ര॒ജാപ॑തി॒ ശ്ഛന്ദഃ॑ ॥ 10 ॥
(പുരു॑ഷോ॒ വയഃ॒ - ഷ-ഡ്വിഗ്ം॑ശതിശ്ച) (അ. 5)
ഇന്ദ്രാ᳚ഗ്നീ॒ അവ്യ॑ഥമാനാ॒മിഷ്ട॑കാ-ന്ദൃഗ്ംഹതം-യുഁ॒വമ് । പൃ॒ഷ്ഠേന॒ ദ്യാവാ॑പൃഥി॒വീ അ॒ന്തരി॑ക്ഷ-ഞ്ച॒ വി ബാ॑ധതാമ് ॥ വി॒ശ്വക॑ര്മാ ത്വാ സാദയത്വ॒ന്തരി॑ക്ഷസ്യ പൃ॒ഷ്ഠേ വ്യച॑സ്വതീ॒-മ്പ്രഥ॑സ്വതീ॒-മ്ഭാസ്വ॑തീഗ്ം സൂരി॒മതീ॒മാ യാ ദ്യാ-മ്ഭാസ്യാ പൃ॑ഥി॒വീമോര്വ॑ന്തരി॑ക്ഷ-മ॒ന്തരി॑ക്ഷം-യഁച്ഛാ॒ന്തരി॑ക്ഷ-ന്ദൃഗ്ംഹാ॒ന്തരി॑ക്ഷ॒-മ്മാ ഹിഗ്ം॑സീ॒ ര്വിശ്വ॑സ്മൈ പ്രാ॒ണായാ॑പാ॒നായ॑ വ്യാ॒നായോ॑ദാ॒നായ॑ പ്രതി॒ഷ്ഠായൈ॑ ച॒രിത്രാ॑യ വാ॒യുസ്ത്വാ॒-ഽഭി പാ॑തു മ॒ഹ്യാ സ്വ॒സ്ത്യാ ഛ॒ര്ദിഷാ॒ [ഛ॒ര്ദിഷാ᳚, ശന്ത॑മേന॒ തയാ॑] 11
ശന്ത॑മേന॒ തയാ॑ ദേ॒വ॑തയാ-ഽങ്ഗിര॒സ്വ-ദ്ധ്രു॒വാ സീ॑ദ ॥ രാജ്ഞ്യ॑സി॒ പ്രാചീ॒ ദിഗ്-വി॒രാഡ॑സി ദക്ഷി॒ണാ ദി-ഖ്സ॒മ്രാഡ॑സി പ്ര॒തീചീ॒ ദിഖ്-സ്വ॒രാഡ॒സ്യുദീ॑ചീ॒ ദിഗധി॑പത്ന്യസി ബൃഹ॒തീ ദിഗായു॑ര്മേ പാഹി പ്രാ॒ണ-മ്മേ॑ പാഹ്യപാ॒ന-മ്മേ॑ പാഹി വ്യാ॒ന-മ്മേ॑ പാഹി॒ ചക്ഷു॑ര്മേ പാഹി॒ ശ്രോത്ര॑-മ്മേ പാഹി॒ മനോ॑ മേ ജിന്വ॒ വാച॑-മ്മേ പിന്വാ॒ ഽഽത്മാന॑-മ്മേ പാഹി॒ ജ്യോതി॑ര്മേ യച്ഛ ॥ 12 ॥
(ഛ॒ര്ദിഷാ॑ - പിന്വ॒ - ഷട്ച॑) (അ. 6)
മാ ഛന്ദഃ॑ പ്ര॒മാ ഛന്ദഃ॑ പ്രതി॒മാ ഛന്ദോ᳚-ഽസ്രീ॒വി ശ്ഛന്ദഃ॑ പ॒ങ്ക്തി ശ്ഛന്ദ॑ ഉ॒ഷ്ണിഹാ॒ ഛന്ദോ॑ ബൃഹ॒തീ ഛന്ദോ॑-ഽനു॒ഷ്ടു-പ്ഛന്ദോ॑ വി॒രാട് ഛന്ദോ॑ ഗായ॒ത്രീ ഛന്ദ॑-സ്ത്രി॒ഷ്ടു-പ്ഛന്ദോ॒ ജഗ॑തീ॒ ഛന്ദഃ॑ പൃഥി॒വീ ഛന്ദോ॒ ഽന്തരി॑ക്ഷ॒-ഞ്ഛന്ദോ॒ ദ്യൌ ശ്ഛന്ദ॒-സ്സമാ॒ ശ്ഛന്ദോ॒ നക്ഷ॑ത്രാണി॒ ഛന്ദോ॒ മന॒ ശ്ഛന്ദോ॒ വാക് ഛന്ദഃ॑ കൃ॒ഷി ശ്ഛന്ദോ॒ ഹിര॑ണ്യ॒-ഞ്ഛന്ദോ॒ ഗൌ ശ്ഛന്ദോ॒ ഽജാ ഛന്ദോ ഽശ്വ॒ ശ്ഛന്ദഃ॑ ॥ അ॒ഗ്നിര്ദേ॒വതാ॒ [അ॒ഗ്നിര്ദേ॒വതാ᳚, വാതോ॑ ദേ॒വതാ॒] 13
വാതോ॑ ദേ॒വതാ॒ സൂര്യോ॑ ദേ॒വതാ॑ ച॒ന്ദ്രമാ॑ ദേ॒വതാ॒ വസ॑വോ ദേ॒വതാ॑ രു॒ദ്രാ ദേ॒വതാ॑ ഽഽദി॒ത്യാ ദേ॒വതാ॒ വിശ്വേ॑ ദേ॒വാ ദേ॒വതാ॑ മ॒രുതോ॑ ദേ॒വതാ॒ ബൃഹ॒സ്പതി॑ ര്ദേ॒വതേന്ദ്രോ॑ ദേ॒വതാ॒ വരു॑ണോ ദേ॒വതാ॑ മൂ॒ര്ധാ-ഽസി॒ രാ-ഡ്ധ്രു॒വാ-ഽസി॑ ധ॒രുണാ॑ യ॒ന്ത്ര്യ॑സി॒ യമി॑ത്രീ॒ഷേ ത്വോ॒ര്ജേ ത്വാ॑ കൃ॒ഷ്യൈ ത്വാ॒ ക്ഷേമാ॑യ ത്വാ॒ യന്ത്രീ॒ രാ-ഡ്ധ്രു॒വാ-ഽസി॒ ധര॑ണീ ധ॒ര്ത്ര്യ॑സി॒ ധരി॒ത്ര്യായു॑ഷേ ത്വാ॒ വര്ച॑സേ॒ ത്വൌജ॑സേ ത്വാ॒ ബലാ॑യ ത്വാ ॥ 14 ॥
(ദേ॒വതാ - ഽഽയു॑ഷേ ത്വാ॒ - ഷട് ച॑ ) (അ. 7)
ആ॒ശുസ്ത്രി॒വൃ-ദ്ഭാ॒ന്തഃ പ॑ഞ്ചദ॒ശോ വ്യോ॑മ സപ്തദ॒ശഃ പ്രതൂ᳚ര്തിരഷ്ടാദ॒ശ സ്തപോ॑ നവദ॒ശോ॑ ഽഭിവ॒ര്ത-സ്സ॑വി॒ഗ്ം॒ശോ ധ॒രുണ॑ ഏകവി॒ഗ്ം॒ശോ വര്ചോ᳚ ദ്വാവി॒ഗ്ം॒ശ-സ്സ॒മ്ഭര॑ണസ്ത്രയോവി॒ഗ്ം॒ശോ യോനി॑ശ്ചതുര്വി॒ഗ്ം॒ശോ ഗര്ഭാഃ᳚ പഞ്ചവി॒ഗ്ം॒ശ ഓജ॑സ്ത്രിണ॒വഃ ക്രതു॑രേകത്രി॒ഗ്ം॒ശഃ പ്ര॑തി॒ഷ്ഠാ ത്ര॑യസ്ത്രി॒ഗ്ം॒ശോ ബ്ര॒ദ്ധ്നസ്യ॑ വി॒ഷ്ടപ॑-ഞ്ചതുസ്ത്രി॒ഗ്ം॒ശോ നാകഃ॑ ഷട്ത്രി॒ഗ്ം॒ശോ വി॑വ॒ര്തോ᳚-ഽഷ്ടാചത്വാരി॒ഗ്ം॒ശോ ധ॒ര്ത്രശ്ച॑തുഷ്ടോ॒മഃ ॥ 15 ॥
(ആ॒ശുഃ - സ॒പ്തത്രിഗ്ം॑ശത്) (അ. 8)
അ॒ഗ്നേര്ഭാ॒ഗോ॑-ഽസി ദീ॒ക്ഷായാ॒ ആധി॑പത്യ॒-മ്ബ്രഹ്മ॑ സ്പൃ॒ത-ന്ത്രി॒വൃ-ഥ്സ്തോമ॒ ഇന്ദ്ര॑സ്യ ഭാ॒ഗോ॑-ഽസി॒ വിഷ്ണോ॒രാധി॑പത്യ-ങ്ക്ഷ॒ത്രഗ്ഗ് സ്പൃ॒ത-മ്പ॑ഞ്ചദ॒ശ-സ്സ്തോമോ॑ നൃ॒ചക്ഷ॑സാ-മ്ഭാ॒ഗോ॑-ഽസി ധാ॒തുരാധി॑പത്യ-ഞ്ജ॒നിത്രഗ്ഗ്॑ സ്പൃ॒തഗ്ം സ॑പ്തദ॒ശ-സ്സ്തോമോ॑ മി॒ത്രസ്യ॑ ഭാ॒ഗോ॑-ഽസി॒ വരു॑ണ॒സ്യാ-ഽഽധി॑പത്യ-ന്ദി॒വോ വൃ॒ഷ്ടിര്വാതാ᳚-സ്സ്പൃ॒താ ഏ॑കവി॒ഗ്ം॒ശ-സ്സ്തോമോ-ഽദി॑ത്യൈ ഭാ॒ഗോ॑-ഽസി പൂ॒ഷ്ണ ആധി॑പത്യ॒മോജഃ॑ സ്പൃ॒ത-ന്ത്രി॑ണ॒വ-സ്സ്തോമോ॒ വസൂ॑നാ-മ്ഭാ॒ഗോ॑-ഽസി [ ] 16
രു॒ദ്രാണാ॒മാധി॑പത്യ॒-ഞ്ചതു॑ഷ്പാ-ഥ്സ്പൃ॒ത-ഞ്ച॑തുര്വി॒ഗ്ം॒ശ-സ്സ്തോമ॑ ആദി॒ത്യാനാ᳚-മ്ഭാ॒ഗോ॑-ഽസി മ॒രുതാ॒മാധി॑പത്യ॒-ങ്ഗര്ഭാ᳚-സ്സ്പൃ॒താഃ പ॑ഞ്ചവി॒ഗ്ം॒ശ-സ്സ്തോമോ॑ ദേ॒വസ്യ॑ സവി॒തുര്ഭാ॒ഗോ॑-ഽസി॒ ബൃഹ॒സ്പതേ॒രാധി॑പത്യഗ്ം സ॒മീചീ॒ര്ദിശഃ॑ സ്പൃ॒താശ്ച॑തുഷ്ടോ॒മ-സ്സ്തോമോ॒ യാവാ॑നാ-മ്ഭാ॒ഗോ᳚-ഽസ്യയാ॑വാനാ॒മാധി॑പത്യ-മ്പ്ര॒ജാ-സ്സ്പൃ॒താ-ശ്ച॑തു-ശ്ചത്വാരി॒ഗ്ം॒ശ-സ്സ്തോമ॑ ഋഭൂ॒ണാ-മ്ഭാ॒ഗോ॑-ഽസി॒ വിശ്വേ॑ഷാ-ന്ദേ॒വാനാ॒മാധി॑പത്യ-മ്ഭൂ॒ത-ന്നിശാ᳚ന്തഗ്ഗ് സ്പൃ॒ത-ന്ത്ര॑യസ്ത്രി॒ഗ്ം॒ശ-സ്സ്തോമഃ॑ ॥ 17 ॥
(വസൂ॑നാ-മ്ഭാ॒ഗോ॑-ഽസി॒ - ഷട്ച॑ത്വാരിഗ്ംശച്ച) (അ. 9)
ഏക॑യാ-ഽസ്തുവത പ്ര॒ജാ അ॑ധീയന്ത പ്ര॒ജാപ॑തി॒രധി॑പതിരാസീ-ത്തി॒സൃഭി॑രസ്തുവത॒ ബ്രഹ്മാ॑സൃജ്യത॒ ബ്രഹ്മ॑ണ॒സ്പതി॒-രധി॑പതിരാസീ-ത്പ॒ഞ്ചഭി॑രസ്തുവത ഭൂ॒താന്യ॑സൃജ്യന്ത ഭൂ॒താനാ॒-മ്പതി॒രധി॑പതിരാസീ-ഥ്സ॒പ്തഭി॑രസ്തുവത സപ്ത॒ര്॒ഷയോ॑-ഽസൃജ്യന്ത ധാ॒താ-ധി॑പതിരാസീ-ന്ന॒വഭി॑രസ്തുവത പി॒തരോ॑-ഽസൃജ്യ॒ന്താ-ഽദി॑തി॒രധി॑പത്ന്യാസീ-ദേകാദ॒ശഭി॑-രസ്തുവത॒ര്തവോ॑-ഽ സൃജ്യന്താ- ഽഽര്ത॒വോ-ഽധി॑പതി-രാസീ-ത്ത്രയോദ॒ശഭി॑-രസ്തുവത॒ മാസാ॑ അസൃജ്യന്ത സംവഁഥ്സ॒രോ-ഽധി॑പതി- [-ഽധി॑പതിഃ, ആ॒സീ॒-ത്പ॒ഞ്ച॒ദ॒ശഭി॑രസ്തുവത] 18
-രാസീ-ത്പഞ്ചദ॒ശഭി॑രസ്തുവത ക്ഷ॒ത്രമ॑സൃജ്യ॒തേന്ദ്രോ ഽധി॑പതിരാസീ-ഥ്സപ്തദ॒ശഭി॑രസ്തുവത പ॒ശവോ॑-ഽസൃജ്യന്ത॒ ബൃഹ॒സ്പതി॒രധി॑പതി-രാസീന്നവദ॒ശഭി॑-രസ്തുവത ശൂദ്രാ॒ര്യാവ॑സൃജ്യേതാമഹോരാ॒ത്രേ അധി॑പത്നീ ആസ്താ॒മേക॑വിഗ്ം ശത്യാ-ഽസ്തുവ॒തൈക॑ശഫാഃ പ॒ശവോ॑-ഽസൃജ്യന്ത॒ വരു॒ണോ ഽധി॑പതിരാസീ॒-ത്ത്രയോ॑വിഗ്ംശത്യാ-ഽസ്തുവത ക്ഷു॒ദ്രാഃ പ॒ശവോ॑-ഽസൃജ്യന്ത പൂ॒ഷാ ഽധി॑പതിരാസീ॒-ത്പഞ്ച॑വിഗ്ംശത്യാ ഽസ്തുവതാ-ഽഽര॒ണ്യാഃ പ॒ശവോ॑-ഽസൃജ്യന്ത വാ॒യുരധി॑പതിരാസീ-ഥ്സ॒പ്തവിഗ്ം॑ശത്യാ-ഽസ്തുവത॒ ദ്യാവാ॑പൃഥി॒വീ വ്യൈ॑- [ദ്യാവാ॑പൃഥി॒വീ വി, ഈ॒താം॒-വഁസ॑വോ രു॒ദ്രാ] 19
-താം॒-വഁസ॑വോ രു॒ദ്രാ ആ॑ദി॒ത്യാ അനു॒ വ്യാ॑യ॒-ന്തേഷാ॒മാധി॑പത്യമാസീ॒-ന്നവ॑വിഗ്ം ശത്യാ-ഽസ്തുവത॒ വന॒സ്പത॑യോ-ഽസൃജ്യന്ത॒ സോമോ ഽധി॑പതിരാസീ॒-ദേക॑ത്രിഗ്ംശതാ ഽസ്തുവത പ്ര॒ജാ അ॑സൃജ്യന്ത॒ യാവാ॑നാ॒-ഞ്ചായാ॑വാനാ॒-ഞ്ചാ-ഽഽധി॑പത്യമാസീ॒-ത്ത്രയ॑സ്ത്രിഗ്ംശതാ ഽസ്തുവത ഭൂ॒താന്യ॑ശാമ്യ-ന്പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പരമേ॒ഷ്ഠ്യധി॑പതിരാസീത് ॥ 20 ॥
(സം॒വഁ॒ഥ്സ॒രോ-ഽധി॑പതി॒- ര്വി - പഞ്ച॑ത്രിഗ്ംശച്ച) (അ. 10)
ഇ॒യമേ॒വ സാ യാ പ്ര॑ഥ॒മാ വ്യൌച്ഛ॑ദ॒ന്തര॒സ്യാ-ഞ്ച॑രതി॒ പ്രവി॑ഷ്ടാ । വ॒ധൂര്ജ॑ജാന നവ॒ഗജ്ജനി॑ത്രീ॒ ത്രയ॑ ഏനാ-മ്മഹി॒മാനഃ॑ സചന്തേ ॥ ഛന്ദ॑സ്വതീ ഉ॒ഷസാ॒ പേപി॑ശാനേ സമാ॒നം-യോഁനി॒മനു॑ സ॒ഞ്ചര॑ന്തീ । സൂര്യ॑പത്നീ॒ വി ച॑രതഃ പ്രജാന॒തീ കേ॒തു-ങ്കൃ॑ണ്വാ॒നേ അ॒ജര॒ ഭൂരി॑രേതസാ ॥ ഋ॒തസ്യ॒ പന്ഥാ॒മനു॑ തി॒സ്ര ആ-ഽഗു॒സ്ത്രയോ॑ ഘ॒ര്മാസോ॒ അനു॒ ജ്യോതി॒ഷാ-ഽഽഗുഃ॑ । പ്ര॒ജാമേകാ॒ രക്ഷ॒ത്യൂര്ജ॒മേകാ᳚ [ ] 21
വ്ര॒തമേകാ॑ രക്ഷതി ദേവയൂ॒നാമ് ॥ ച॒തു॒ഷ്ടോ॒മോ അ॑ഭവ॒ദ്യാ തു॒രീയാ॑ യ॒ജ്ഞസ്യ॑ പ॒ക്ഷാവൃ॑ഷയോ॒ ഭവ॑ന്തീ । ഗാ॒യ॒ത്രീ-ന്ത്രി॒ഷ്ടുഭ॒-ഞ്ജ॑ഗതീമനു॒ഷ്ടുഭ॑-മ്ബൃ॒ഹദ॒ര്കം-യുഁ॑ഞ്ജാ॒നാ-സ്സുവ॒രാ-ഽഭ॑രന്നി॒ദമ് ॥ പ॒ഞ്ചഭി॑ര്ധാ॒താ വി ദ॑ധാവി॒ദം-യഁ-ത്താസാ॒ഗ്॒ സ്വസൄ॑രജനയ॒-ത്പഞ്ച॑പഞ്ച । താസാ॑മു യന്തി പ്രയ॒വേണ॒ പഞ്ച॒ നാനാ॑ രൂ॒പാണി॒ ക്രത॑വോ॒ വസാ॑നാഃ ॥ ത്രി॒ഗ്ം॒ശ-ഥ്സ്വസാ॑ര॒ ഉപ॑യന്തി നിഷ്കൃ॒തഗ്ം സ॑മാ॒ന-ങ്കേ॒തു-മ്പ്ര॑തിമു॒ഞ്ചമാ॑നാഃ । 22
ഋ॒തൂഗ്സ്ത॑ന്വതേ ക॒വയഃ॑ പ്രജാന॒തീര്മദ്ധ്യേ॑ഛന്ദസഃ॒ പരി॑ യന്തി॒ ഭാസ്വ॑തീഃ ॥ ജ്യോതി॑ഷ്മതീ॒ പ്രതി॑ മുഞ്ചതേ॒ നഭോ॒ രാത്രീ॑ ദേ॒വീ സൂര്യ॑സ്യ വ്ര॒താനി॑ । വി പ॑ശ്യന്തി പ॒ശവോ॒ ജായ॑മാനാ॒ നാനാ॑രൂപാ മാ॒തുര॒സ്യാ ഉ॒പസ്ഥേ᳚ ॥ ഏ॒കാ॒ഷ്ട॒കാ തപ॑സാ॒ തപ്യ॑മാനാ ജ॒ജാന॒ ഗര്ഭ॑-മ്മഹി॒മാന॒മിന്ദ്ര᳚മ് । തേന॒ ദസ്യൂ॒ന് വ്യ॑സഹന്ത ദേ॒വാ ഹ॒ന്താ-ഽസു॑രാണാ-മഭവ॒ച്ഛചീ॑ഭിഃ ॥ അനാ॑നുജാമനു॒ജാ-മ്മാമ॑കര്ത സ॒ത്യം-വഁദ॒ന്ത്യന്വി॑ച്ഛ ഏ॒തത് । ഭൂ॒യാസ॑- [ഭൂ॒യാസ᳚മ്, അ॒സ്യ॒ സു॒മ॒തൌ യഥാ॑] 23
മസ്യ സുമ॒തൌ യഥാ॑ യൂ॒യമ॒ന്യാ വോ॑ അ॒ന്യാമതി॒ മാ പ്ര യു॑ക്ത ॥ അഭൂ॒ന്മമ॑ സുമ॒തൌ വി॒ശ്വവേ॑ദാ॒ ആഷ്ട॑ പ്രതി॒ഷ്ഠാമവി॑ദ॒ദ്ധി ഗാ॒ധമ് । ഭൂ॒യാസ॑മസ്യ സുമ॒തൌ യഥാ॑ യൂ॒യമ॒ന്യാ വോ॑ അ॒ന്യാമതി॒ മാ പ്രയു॑ക്ത ॥ പഞ്ച॒ വ്യു॑ഷ്ടീ॒രനു॒ പഞ്ച॒ ദോഹാ॒ ഗാ-മ്പഞ്ച॑നാമ്നീമൃ॒തവോ-ഽനു॒ പഞ്ച॑ । പഞ്ച॒ ദിശഃ॑ പഞ്ചദ॒ശേന॑ കൢ॒പ്താ-സ്സ॑മാ॒നമൂ᳚ര്ധ്നീര॒ഭി ലോ॒കമേക᳚മ് ॥ 24 ॥
ഋ॒തസ്യ॒ ഗര്ഭഃ॑ പ്രഥ॒മാ വ്യൂ॒ഷുഷ്യ॒പാമേകാ॑ മഹി॒മാന॑-മ്ബിഭര്തി । സൂര്യ॒സ്യൈകാ॒ ചര॑തി നിഷ്കൃ॒തേഷു॑ ഘ॒ര്മസ്യൈകാ॑ സവി॒തൈകാ॒-ന്നി യ॑ച്ഛതി ॥ യാ പ്ര॑ഥ॒മാ വ്യൌച്ഛ॒-ഥ്സാ ധേ॒നുര॑ഭവദ്യ॒മേ । സാ നഃ॒ പയ॑സ്വതീ ധു॒ക്ഷ്വോത്ത॑രാമുത്തരാ॒ഗ്ം॒ സമാ᳚മ് ॥ ശു॒ക്രര്ഷ॑ഭാ॒ നഭ॑സാ॒ ജ്യോതി॒ഷാ ഽഽഗാ᳚-ദ്വി॒ശ്വരൂ॑പാ ശബ॒ലീര॒ഗ്നികേ॑തുഃ । സ॒മാ॒നമര്ഥഗ്ഗ്॑ സ്വപ॒സ്യമാ॑നാ॒ ബിഭ്ര॑തീ ജ॒രാമ॑ജര ഉഷ॒ ആ-ഽഗാഃ᳚ ॥ ഋ॒തൂ॒നാ-മ്പത്നീ᳚ പ്രഥ॒മേയമാ-ഽഗാ॒ദഹ്നാ᳚-ന്നേ॒ത്രീ ജ॑നി॒ത്രീ പ്ര॒ജാനാ᳚മ് । ഏകാ॑ സ॒തീ ബ॑ഹു॒ധോഷോ॒ വ്യു॑ച്ഛ॒സ്യജീ᳚ര്ണാ॒ ത്വ-ഞ്ജ॑രയസി॒ സര്വ॑മ॒ന്യത് ॥ 25 ॥
(ഊര്ജ॒മേകാ᳚ - പ്രതിമു॒ഞ്ചമാ॑നാ - ഭൂ॒യാസ॒ - മേകം॒ - പത്ന്യേ കാ॒ന്ന വിഗ്ം॑ശ॒തിശ്ച॑) (അ. 11)
അഗ്നേ॑ ജാ॒താ-ന്പ്രണു॑ദാ ന-സ്സ॒പത്നാ॒-ന്പ്രത്യജാ॑താഞ്ജാതവേദോ നുദസ്വ । അ॒സ്മേ ദീ॑ദിഹി സു॒മനാ॒ അഹേ॑ഡ॒-ന്തവ॑ സ്യാ॒ഗ്ം॒ ശര്മ॑-ന്ത്രി॒വരൂ॑ഥ ഉ॒ദ്ഭിത് ॥ സഹ॑സാ ജാ॒താ-ന്പ്രണു॑ദാന-സ്സ॒പത്നാ॒-ന്പ്രത്യജാ॑താഞ്ജാതവേദോ നുദസ്വ । അധി॑ നോ ബ്രൂഹി സുമന॒സ്യമാ॑നോ വ॒യഗ്ഗ് സ്യാ॑മ॒ പ്രണു॑ദാ ന-സ്സ॒പത്നാന്॑ ॥ ച॒തു॒ശ്ച॒ത്വാ॒രി॒ഗ്ം॒ശ-സ്സ്തോമോ॒ വര്ചോ॒ ദ്രവി॑ണഗ്ം ഷോഡ॒ശ-സ്സ്തോമ॒ ഓജോ॒ ദ്രവി॑ണ-മ്പൃഥി॒വ്യാഃ പുരീ॑ഷമ॒- [പുരീ॑ഷമസി, അഫ്സോ॒ നാമ॑ ।] 26
-സ്യഫ്സോ॒ നാമ॑ । ഏവ॒ ശ്ഛന്ദോ॒ വരി॑വ॒ ശ്ഛന്ദഃ॑ ശ॒ഭൂം ശ്ഛന്ദഃ॑ പരി॒ഭൂ ശ്ഛന്ദ॑ ആ॒ച്ഛച്ഛന്ദോ॒ മന॒ ശ്ഛന്ദോ॒ വ്യച॒ ശ്ഛന്ദ॒-സ്സിന്ധു॒ ശ്ഛന്ദഃ॑ സമു॒ദ്ര-ഞ്ഛന്ദഃ॑ സലി॒ല-ഞ്ഛന്ദഃ॑ സം॒യഁച്ഛന്ദോ॑ വി॒യച്ഛന്ദോ॑ ബൃ॒ഹച്ഛന്ദോ॑ രഥന്ത॒ര-ഞ്ഛന്ദോ॑ നികാ॒യ ശ്ഛന്ദോ॑ വിവ॒ധ ശ്ഛന്ദോ॒ ഗിര॒ ശ്ഛന്ദോ॒ ഭ്രജ॒ ശ്ഛന്ദഃ॑ സ॒ഷ്ടു-പ്ഛന്ദോ॑ ഽനു॒ഷ്ടു-പ്ഛന്ദഃ॑ ക॒കുച്ഛന്ദ॑ സ്ത്രിക॒കുച്ഛന്ദഃ॑ കാ॒വ്യ-ഞ്ഛന്ദോ᳚ -ഽങ്കു॒പ-ഞ്ഛന്ദഃ॑ [-ഽങ്കു॒പ-ഞ്ഛന്ദഃ॑, പ॒ദപ॑ങ്ക്തി॒ ശ്ഛന്ദോ॒] 27
പ॒ദപ॑ങ്ക്തി॒ ശ്ഛന്ദോ॒ ഽക്ഷര॑പങ്ക്തി॒ ശ്ഛന്ദോ॑ വിഷ്ടാ॒രപ॑ങ്ക്തി॒ ശ്ഛന്ദഃ॑ ക്ഷു॒രോ ഭൃജ്വാ॒ഞ്ഛന്ദഃ॑ പ്ര॒ച്ഛച്ഛന്ദഃ॑ പ॒ക്ഷ ശ്ഛന്ദ॒ ഏവ॒ ശ്ഛന്ദോ॒ വരി॑വ॒ ശ്ഛന്ദോ॒ വയ॒ ശ്ഛന്ദോ॑ വയ॒സ്കൃച്ഛന്ദോ॑ വിശാ॒ല-ഞ്ഛന്ദോ॒ വിഷ്പ॑ര്ധാ॒ ശ്ഛന്ദ॑ ശ്ഛ॒ദി ശ്ഛന്ദോ॑ ദൂരോഹ॒ണ-ഞ്ഛന്ദ॑സ്ത॒ന്ദ്ര-ഞ്ഛന്ദോ᳚ ഽങ്കാ॒ങ്ക-ഞ്ഛന്ദഃ॑ ॥ 28 ॥
(അ॒സ്യ॒ - ങ്കു॒പഞ്ഛന്ദ॒ - സ്ത്രയ॑സ്ത്രിഗ്ംശച്ച) (അ. 12)
അ॒ഗ്നിര്വൃ॒ത്രാണി॑ ജങ്ഘന-ദ്ദ്രവിണ॒സ്യുര്വി॑പ॒ന്യയാ᳚ । സമി॑ദ്ധ-ശ്ശു॒ക്ര ആഹു॑തഃ ॥ ത്വഗ്ം സോ॑മാസി॒ സത്പ॑തി॒സ്ത്വഗ്ം രാജോ॒ത വൃ॑ത്ര॒ഹാ । ത്വ-മ്ഭ॒ദ്രോ അ॑സി॒ ക്രതുഃ॑ ॥ ഭ॒ദ്രാ തേ॑ അഗ്നേ സ്വനീക സ॒ദൃങ്ഗ്ഘോ॒രസ്യ॑ സ॒തോ വിഷു॑ണസ്യ॒ ചാരുഃ॑ । ന യ-ത്തേ॑ ശോ॒ചിസ്തമ॑സാ॒ വര॑ന്ത॒ ന ധ്വ॒സ്മാന॑സ്ത॒നുവി॒ രേപ॒ ആ ധുഃ॑ ॥ ഭ॒ദ്ര-ന്തേ॑ അഗ്നേ സഹസി॒ന്നനീ॑കമുപാ॒ക ആ രോ॑ചതേ॒ സൂര്യ॑സ്യ । 29
രുശ॑-ദ്ദൃ॒ശേ ദ॑ദൃശേ നക്ത॒യാ ചി॒ദരൂ᳚ക്ഷിത-ന്ദൃ॒ശ ആ രൂ॒പേ അന്ന᳚മ് ॥ സൈനാ-ഽനീ॑കേന സുവി॒ദത്രോ॑ അ॒സ്മേ യഷ്ടാ॑ ദേ॒വാഗ്ം ആയ॑ജിഷ്ഠ-സ്സ്വ॒സ്തി । അദ॑ബ്ധോ ഗോ॒പാ ഉ॒ത നഃ॑ പര॒സ്പാ അഗ്നേ᳚ ദ്യു॒മദു॒ത രേ॒വ-ദ്ദി॑ദീഹി ॥ സ്വ॒സ്തി നോ॑ ദി॒വോ അ॑ഗ്നേ പൃഥി॒വ്യാ വി॒ശ്വായു॑ര്ധേഹി യ॒ജഥാ॑യ ദേവ । യ-ഥ്സീ॒മഹി॑ ദിവിജാത॒ പ്രശ॑സ്ത॒-ന്തദ॒സ്മാസു॒ ദ്രവി॑ണ-ന്ധേഹി ചി॒ത്രമ് ॥ യഥാ॑ ഹോത॒ര്മനു॑ഷോ [ഹോത॒ര്മനു॑ഷഃ, ദേ॒വതാ॑താ] 30
ദേ॒വതാ॑താ യ॒ജ്ഞേഭിഃ॑ സൂനോ സഹസോ॒ യജാ॑സി । ഏ॒വാ നോ॑ അ॒ദ്യ സ॑മ॒നാ സ॑മാ॒നാനു॒-ശന്ന॑ഗ്ന ഉശ॒തോ യ॑ക്ഷി ദേ॒വാന് ॥ അ॒ഗ്നിമീ॑ഡേ പു॒രോഹി॑തം-യഁ॒ജ്ഞസ്യ॑ ദേ॒വമൃ॒ത്വിജ᳚മ് । ഹോതാ॑രഗ്ം രത്ന॒ധാത॑മമ് ॥ വൃഷാ॑ സോമ ദ്യു॒മാഗ്ം അ॑സി॒ വൃഷാ॑ ദേവ॒ വൃഷ॑വ്രതഃ । വൃഷാ॒ ധര്മാ॑ണി ദധിഷേ ॥ സാന്ത॑പനാ ഇ॒ദഗ്ം ഹ॒വിര്മരു॑ത॒സ്തജ്ജു॑ജുഷ്ടന । യു॒ഷ്മാകോ॒തീ രി॑ശാദസഃ ॥ യോ നോ॒ മര്തോ॑ വസവോ ദുര്ഹൃണാ॒യുസ്തി॒ര-സ്സ॒ത്യാനി॑ മരുതോ॒ [മരുതഃ, ജിഘാഗ്ം॑സാത് ।] 31
ജിഘാഗ്ം॑സാത് । ദ്രു॒ഹഃ പാശ॒-മ്പ്രതി॒ സ മു॑ചീഷ്ട॒ തപി॑ഷ്ഠേന॒ തപ॑സാ ഹന്തനാ॒ തമ് ॥ സം॒വഁ॒ഥ്സ॒രീണാ॑ മ॒രുതഃ॑ സ്വ॒ര്കാ ഉ॑രു॒ക്ഷയാ॒-സ്സഗ॑ണാ॒ മാനു॑ഷേഷു । തേ᳚-ഽസ്മ-ത്പാശാ॒-ന്പ്ര മു॑ഞ്ച॒ന്ത്വഗ്ംഹ॑സ-സ്സാന്തപ॒നാ മ॑ദി॒രാ മാ॑ദയി॒ഷ്ണവഃ॑ ॥ പി॒പ്രീ॒ഹി ദേ॒വാഗ്ം ഉ॑ശ॒തോ യ॑വിഷ്ഠ വി॒ദ്വാഗ്ം ഋ॒തൂഗ്ംര്-ഋ॑തുപതേ യജേ॒ഹ । യേ ദൈവ്യാ॑ ഋ॒ത്വിജ॒സ്തേഭി॑രഗ്നേ॒ ത്വഗ്ം ഹോതൄ॑ണാമ॒സ്യായ॑ജിഷ്ഠഃ ॥ അഗ്നേ॒ യദ॒ദ്യ വി॒ശോ അ॑ദ്ധ്വരസ്യ ഹോതഃ॒ പാവ॑ക [പാവ॑ക, ശോ॒ചേ॒ വേഷ്ട്വഗ്ം ഹി] 32
ശോചേ॒ വേഷ്ട്വഗ്ം ഹി യജ്വാ᳚ । ഋ॒താ യ॑ജാസി മഹി॒നാ വി യദ്ഭൂര്ഹ॒വ്യാ വ॑ഹ യവിഷ്ഠ॒ യാ തേ॑ അ॒ദ്യ ॥ അ॒ഗ്നിനാ॑ ര॒യി-മ॑ശ്ഞവ॒-ത്പോഷ॑മേ॒വ ദി॒വേദി॑വേ । യ॒ശസം॑-വീഁ॒രവ॑ത്തമമ് ॥ ഗ॒യ॒സ്ഫാനോ॑ അമീവ॒ഹാ വ॑സു॒വി-ത്പു॑ഷ്ടി॒വര്ധ॑നഃ । സു॒മി॒ത്ര-സ്സോ॑മ നോ ഭവ ॥ ഗൃഹ॑മേധാസ॒ ആ ഗ॑ത॒ മരു॑തോ॒ മാ-ഽപ॑ ഭൂതന । പ്ര॒മു॒ഞ്ചന്തോ॑ നോ॒ അഗ്ംഹ॑സഃ ॥ പൂ॒ര്വീഭി॒ര്॒ഹി ദ॑ദാശി॒മ ശ॒രദ്ഭി॑ര്മരുതോ വ॒യമ് । മഹോ॑ഭി- [മഹോ॑ഭിഃ, ച॒ര്॒ഷ॒ണീ॒നാമ് ।] 33
-ശ്ചര്ഷണീ॒നാമ് ॥ പ്രബു॒ദ്ധ്നിയാ॑ ഈരതേ വോ॒ മഹാഗ്ം॑സി॒ പ്രണാമാ॑നി പ്രയജ്യവസ്തിരദ്ധ്വമ് । സ॒ഹ॒സ്രിയ॒-ന്ദമ്യ॑-മ്ഭാ॒ഗമേ॒ത-ങ്ഗൃ॑ഹമേ॒ധീയ॑-മ്മരുതോ ജുഷദ്ധ്വമ് ॥ ഉപ॒ യമേതി॑ യുവ॒തി-സ്സു॒ദക്ഷ॑-ന്ദോ॒ഷാ വസ്തോര്॑. ഹ॒വിഷ്മ॑തീ ഘൃ॒താചീ᳚ । ഉപ॒ സ്വൈന॑മ॒രമ॑തിര്വ-സൂ॒യുഃ ॥ ഇ॒മോ അ॑ഗ്നേ വീ॒തത॑മാനി ഹ॒വ്യാ ഽജ॑സ്രോ വക്ഷി ദേ॒വതാ॑തി॒മച്ഛ॑ । പ്രതി॑ ന ഈഗ്ം സുര॒ഭീണി॑ വിയന്തു ॥ ക്രീ॒ഡം-വഁ॒-ശ്ശര്ധോ॒ മാരു॑തമന॒ര്വാണഗ്ം॑ രഥേ॒ശുഭ᳚മ് । 34
കണ്വാ॑ അ॒ഭി പ്ര ഗാ॑യത ॥ അത്യാ॑സോ॒ ന യേ മ॒രുത॒-സ്സ്വഞ്ചോ॑ യക്ഷ॒ദൃശോ॒ ന ശു॒ഭയ॑ന്ത॒ മര്യാഃ᳚ । തേ ഹ॑ര്മ്യേ॒ഷ്ഠാ-ശ്ശിശ॑വോ॒ ന ശു॒ഭ്രാ വ॒ഥ്സാസോ॒ ന പ്ര॑ക്രീ॒ഡിനഃ॑ പയോ॒ധാഃ ॥ പ്രൈഷാ॒മജ്മേ॑ഷു വിഥു॒രേവ॑ രേജതേ॒ ഭൂമി॒ര്യാമേ॑ഷു॒ യദ്ധ॑ യു॒ഞ്ജതേ॑ ശു॒ഭേ । തേ ക്രീ॒ഡയോ॒ ധുന॑യോ॒ ഭ്രാജ॑ദൃഷ്ടയ-സ്സ്വ॒യ-മ്മ॑ഹി॒ത്വ-മ്പ॑നയന്ത॒ ധൂത॑യഃ ॥ ഉ॒പ॒ഹ്വ॒രേഷു॒ യദചി॑ദ്ധ്വം-യഁ॒യിം-വഁയ॑ ഇവ മരുതഃ॒ കേന॑ [കേന॑, ചി॒-ത്പ॒ഥാ ।] 35
ചി-ത്പ॒ഥാ । ശ്ചോത॑ന്തി॒ കോശാ॒ ഉപ॑ വോ॒ രഥേ॒ഷ്വാ ഘൃ॒തമു॑ക്ഷതാ॒ മധു॑വര്ണ॒മര്ച॑തേ ॥ അ॒ഗ്നിമ॑ഗ്നി॒ഗ്ം॒ ഹവീ॑മഭി॒-സ്സദാ॑ ഹവന്ത വി॒ശ്പതി᳚മ് । ഹ॒വ്യ॒വാഹ॑-മ്പുരുപ്രി॒യമ് ॥ തഗ്ം ഹി ശശ്വ॑ന്ത॒ ഈഡ॑തേ സ്രു॒ചാ ദേ॒വ-ങ്ഘൃ॑ത॒ശ്ചുതാ᳚ । അ॒ഗ്നിഗ്ം ഹ॒വ്യായ॒ വോഢ॑വേ ॥ ഇന്ദ്രാ᳚ഗ്നീ രോച॒നാ ദി॒വ-ശ്ശ്ഞഥ॑ദ്വൃ॒ത്ര മിന്ദ്രം॑-വോഁ വി॒ശ്വത॒സ്പരീന്ദ്ര॒-ന്നരോ॒ വിശ്വ॑കര്മന്. ഹ॒വിഷാ॑ വാവൃധാ॒നോ വിശ്വ॑കര്മന്. ഹ॒വിഷാ॒ വര്ധ॑നേന ॥ 36 ॥
(സൂര്യ॑സ്യ॒ - മനു॑ഷോ - മരുതഃ॒ - പാവ॑ക॒ - മഹോ॑ഭീ - രഥേ॒ശുഭ॒ - ങ്കേന॒ - ഷഡ്ച॑ത്വാരിഗ്ംശച്ച) (അ. 13)
(അ॒പാന്ത്വേമ॑ - ന്ന॒യ-മ്പു॒രോ ഭുവഃ॒ - പ്രാചീ᳚ - ധ്രു॒വക്ഷി॑തി॒ - സ്ത്ര്യവി॒ - രിന്ദ്രാ᳚ഗ്നീ॒ - മാ ഛന്ദ॑ - ആ॒ശുസ്ത്രി॒വൃ - ദ॒ഗ്നേര്ഭാ॒ഗോ᳚ - ഽസ്യേക॑ - യേ॒യമേ॒വ സാ യാ - ഽഗ്നേ॑ ജാ॒താ - ന॒ഗ്നിര്വൃ॒ത്രാണി॒ - ത്രയോ॑ദശ )
(അ॒പാന്ത്വേ - ന്ദ്രാ᳚ഗ്നീ - ഇ॒യമേ॒വ - ദേ॒വതാ॑താ॒ - ഷട്ത്രിഗ്ം॑ശത് )
(അ॒പാന്ത്വേമ॑ന്, ഹ॒വിഷാ॒ വര്ധ॑നേന)
॥ ഹരിഃ॑ ഓമ് ॥
॥ കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ സംഹിതായാ-ഞ്ചതുര്ഥ കാണ്ഡേ തൃതീയഃ പ്രശ്ന-സ്സമാപ്തഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyā-ñcaturthakāṇḍe tṛtīyaḥ praśnaḥ - citivarṇanaṃ
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
a॒pā-ntvema᳚n-thsādayāmya॒pā-ntvodma᳚n-thsādayāmya॒pā-ntvā॒ bhasma᳚n-thsādayāmya॒pā-ntvā॒ jyoti̭ṣi sādayāmya॒pā-ntvā-'ya̭ne sādayāmyarṇa॒ve sada̭ne sīda samu॒dre sada̭ne sīda sali॒le sada̭ne sīdā॒pā-ṅkṣayḙ sīdā॒pāgṃ sadhi̭ṣi sīdā॒pā-ntvā॒ sada̭ne sādayāmya॒pā-ntvā̭ sa॒dhasthḙ sādayāmya॒pā-ntvā॒ purī̭ṣe sādayāmya॒pā-ntvā॒ yonaṷ sādayāmya॒pā-ntvā॒ pātha̭si sādayāmi gāya॒trī chanda̭-stri॒ṣṭu-pchando॒ jaga̭tī॒ chando̭-'nu॒ṣṭu-pchandaḥ̭ pa॒ṅktiśchandaḥ̭ || 1 ||
(yonau॒ - pañca̭daśa ca) (a. 1)
a॒ya-mpu॒ro bhuva॒stasya̭ prā॒ṇo bhaṷvāya॒no va̭sa॒ntaḥ prā̭ṇāya॒no gā̭ya॒trī vā̭sa॒ntī gā̭yatri॒yai gā̭ya॒tra-ṅgā̭ya॒trādṷpā॒gṃ॒ śurṷpā॒gṃ॒ śostri॒vṛ-ttri॒vṛto̭ rathanta॒ragṃ ra̭thanta॒rā-dvasi̭ṣṭha॒ ṛṣiḥ̭ pra॒jāpa̭ti gṛhītayā॒ tvayā᳚ prā॒ṇa-ṅgṛ̭hṇāmi pra॒jābhyo॒-'ya-nda̭kṣi॒ṇā vi॒śvaka̭rmā॒ tasya॒ mano̭ vaiśvakarma॒ṇa-ṅgrī॒ṣmo mā̭na॒sastri॒ṣṭuggrai॒ṣmī tri॒ṣṭubha̭ ai॒ḍamai॒ḍā-da̭ntaryā॒mo᳚ 'ntaryā॒mā-tpa̭ñcada॒śaḥ pa̭ñcada॒śā-dbṛ॒ha-dbṛ̭ha॒to bha॒radvā̭ja॒ ṛṣiḥ̭ pra॒jāpa̭ti gṛhītayā॒ tvayā॒ mano̭ [tvayā॒ manaḥ̭, gṛ॒hṇā॒mi॒ pra॒jābhyo॒-'ya-] 2
gṛhṇāmi pra॒jābhyo॒-'ya-mpa॒ścā-dvi॒śvavya̭cā॒stasya॒ cakṣṷrvaiśvavyaca॒saṃ-va~॒r॒ṣāṇi̭ cākṣu॒ṣāṇi॒ jaga̭tī vā॒r॒ṣī jaga̭tyā॒ ṛkṣa̭ma॒mṛkṣa̭mācchu॒kra-śśu॒krā-thsa̭ptada॒śa-ssa̭ptada॒śā-dvai̭rū॒paṃ-vai~̭rū॒pā-dvi॒śvāmi̭tra॒ ṛṣiḥ̭ pra॒jāpa̭ti gṛhītayā॒ tvayā॒ cakṣṷrgṛhṇāmi pra॒jābhya̭ i॒damṷtta॒rā-thsuva॒stasya॒ śrotragṃ̭ sau॒vagṃ śa॒racchrau॒trya̭nu॒ṣṭup-chā̭ra॒dya̭nu॒ṣṭubhaḥ̭ svā॒ragg svā॒rānma॒nthī ma॒nthina̭ ekavi॒gṃ॒śa ḙkavi॒gṃ॒śā-dvai̭rā॒jaṃ-vai~̭rā॒jājja॒mada̭gni॒r॒ ṛṣiḥ̭ pra॒jāpa̭ti gṛhītayā॒ [gṛhītayā, tvayā॒] 3
tvayā॒ śrotra̭-ṅgṛhṇāmi pra॒jābhya̭ i॒yamu॒pari̭ ma॒tistasyai॒ vāmmā॒tī hḙma॒nto vā᳚cyāya॒naḥ pa॒ṅktirhai̭ma॒ntī pa॒ktyai-nni॒dhana̭vanni॒dhana̭vata āgraya॒ṇa ā᳚graya॒ṇā-ttri̭ṇavatrayastri॒gṃ॒śau tri̭ṇavatrayastri॒gṃ॒śābhyāgṃ̭ śākvararaiva॒te śā᳚kvararaiva॒tābhyāṃ᳚-vi~॒śvaka॒rmarṣiḥ̭ pra॒jāpa̭ti gṛhītayā॒ tvayā॒ vāca̭-ṅgṛhṇāmi pra॒jābhyaḥ̭ || 4 ||
(tvayā॒ mano̭-ja॒mada̭gni॒r॒ṛṣiḥ̭ pra॒jāpa̭tigṛhītayā-tri॒gṃ॒śacca̭) (a. 2)
prācī̭ di॒śāṃ-va~̭sa॒nta ṛ̭tū॒nāma॒gnirde॒vatā॒ brahma॒ dravi̭ṇa-ntri॒vṛ-thstoma॒-ssa ṷ pañcada॒śava̭rtani॒-stryavi॒rvayaḥ̭ kṛ॒tamayā̭nā-mpurovā॒to vāta॒-ssāna̭ga॒ ṛṣi̭rdakṣi॒ṇā di॒śā-ṅgrī॒ṣma ṛ̭tū॒nāmindro̭ de॒vatā᳚ kṣa॒tra-ndravi̭ṇa-mpañcada॒śa-sstoma॒-ssa ṷ saptada॒śa va̭rtani-rdi̭tya॒vāḍ-vaya॒stretā-'yā̭nā-ndakṣiṇādvā॒to vātaḥ̭ sanā॒tana॒ ṛṣiḥ̭ pra॒tīcī̭ di॒śāṃ-va~॒r॒ṣā ṛ̭tū॒nāṃ-vi~śvḙ de॒vā de॒vatā॒ vi- [de॒vatā॒ viṭ, dravi̭ṇagṃ] 5
-ḍdravi̭ṇagṃ saptada॒śa stoma॒-ssa ṷ vekavi॒gṃ॒ śava̭rtani-striva॒thso vayo᳚ dvāpa॒ro-'yā̭nā-mpaścādvā॒to vāto̭-'ha॒bhūna॒ ṛṣi॒rudī̭cī di॒śāgṃ śa॒rad-ṛ̭tū॒nā-mmi॒trāvarṷṇau de॒vatā̭ pu॒ṣṭa-ndravi̭ṇamekavi॒gṃ॒śa-sstoma॒-ssa ṷ triṇa॒vava̭rtani-sturya॒vā-ḍvaya̭ āska॒ndo 'yā̭nāmuttarā-dvā॒to vātaḥ̭ pra॒tna ṛṣi̭rū॒rdhvā di॒śāgṃ hḙmantaśiśi॒rāvṛ̭tū॒nā-mbṛha॒spati̭rde॒vatā॒ varco॒ dravi̭ṇa-ntriṇa॒va stoma॒-ssa ṷ trayastri॒gṃ॒śava̭rtaniḥ paṣṭha॒vādvayo̭ 'bhi॒bhūrayā̭nāṃ-vi~ṣvagvā॒to vātaḥ̭ supa॒rṇa ṛṣiḥ̭ pi॒taraḥ̭ pitāma॒hāḥ pare-'va̭re॒ te naḥ̭ pāntu॒ te no̭-'vantva॒smi-nbrahma̭nna॒smin kṣa॒tre᳚-'syā-mā॒śiṣya॒syā-mpṷro॒dhāyā̭ma॒smin karma̭nna॒syā-nde॒vahū᳚tyām || 6 ||
(viṭ - pa̭ṣṭha॒vā-dvayo॒ - 'ṣṭāvigṃ̭śatiśca) (a. 3)
dhru॒vakṣi̭ti -rdhru॒vayo̭ni-rdhru॒vā-'si̭ dhru॒vāṃ-yo~ni॒mā sī̭da sā॒ddhyā | ukhya̭sya ke॒tu-mpra̭tha॒ma-mpu॒rastā̭da॒śvinā᳚-'ddhva॒ryū sā̭dayatāmi॒ha tvā᳚ || sve dakṣe॒ dakṣa̭pite॒ha sī̭da deva॒trā pṛ̭thi॒vī bṛ̭ha॒tī rarā̭ṇā | svā॒sa॒sthā ta॒nuvā॒ saṃ-vi~̭śasva pi॒tevai̭dhi sū॒nava॒ ā su॒śevā॒-'śvinā᳚ddhva॒ryū sā̭dayatāmi॒ha tvā᳚ || ku॒lā॒yinī॒ vasṷmatī vayo॒dhā ra॒yi-nno̭ vardha bahu॒lagṃ su॒vīra᳚m | 7
apāma̭ti-ndurma॒ti-mbādha̭mānā rā॒yaspoṣḙ ya॒jñapa̭timā॒bhaja̭ntī॒ suva̭rdhehi॒ yaja̭mānāya॒ poṣa̭ma॒śvinā᳚-'ddhva॒ryū sā̭dayatāmi॒ha tvā᳚ || a॒gneḥ purī̭ṣamasi deva॒yānī॒ tā-ntvā॒ viśvḙ a॒bhi gṛ̭ṇantu de॒vāḥ | stoma̭pṛṣṭhā ghṛ॒tava̭tī॒ha sī̭da pra॒jāva̭da॒sme dravi॒ṇā ''ya̭jasvā॒śvinā᳚ 'ddhva॒ryū sā̭dayatāmi॒ha tvā᳚ || di॒vo mū॒rdhā-'si̭ pṛthi॒vyā nābhi̭rvi॒ṣṭambha̭nī di॒śāmadhi̭patnī॒ bhuva̭nānām | 8
ū॒rmirdra॒phso a॒pāma̭si vi॒śvaka̭rmā ta॒ ṛṣi̭ra॒śvinā᳚-'ddhva॒ryū sā̭dayatāmi॒ha tvā᳚ || sa॒jūr-ṛ॒tubhiḥ̭ sa॒jūrvi॒dhābhiḥ̭ sa॒jūrvasṷbhi-ssa॒jū ru॒drai-ssa॒jūrā̭di॒tyai-ssa॒jūrviśvai᳚rde॒vai-ssa॒jūrde॒vai-ssa॒jūrde॒vairva̭yo-nā॒dhaira॒gnaye᳚ tvā vaiśvāna॒rāyā॒śvinā᳚-'ddhva॒ryū sā̭dayatāmi॒ha tvā᳚ || prā॒ṇa-mmḙ pāhyapā॒na-mmḙ pāhi vyā॒na-mmḙ pāhi॒ cakṣṷrma u॒rvyā vi bhā̭hi॒ śrotra̭-mme ślokayā॒pa-spi॒nvauṣa̭dhīrjinva dvi॒pā-tpā̭hi॒ catṷṣpādava di॒vo vṛṣṭi॒mera̭ya || 9 ||
(su॒vīraṃ॒ - bhuva̭nānā - mu॒rvyā - sa॒ptada̭śa ca) (a. 4)
tryavi॒rvaya̭stri॒ṣṭu-pchando̭ ditya॒vā-ḍvayo̭ vi॒rāṭ chandaḥ॒ pañcā̭vi॒rvayo̭ gāya॒trī chanda̭striva॒thso vaya̭ u॒ṣṇihā॒ chanda̭ sturya॒vā-ḍvayo̭-'nu॒ṣṭu-pchandaḥ̭ paṣṭha॒vā-dvayo̭ bṛha॒tī chanda̭ u॒kṣā vayaḥ̭ sa॒tobṛ̭hatī॒ chanda̭ ṛṣa॒bho vayaḥ̭ ka॒kucchando̭ dhe॒nurvayo॒ jaga̭tī॒ chando̭-'na॒ḍvān. vayaḥ̭ pa॒ṅkti śchando̭ ba॒sto vayo̭ viva॒la-ñchando̭ vṛ॒ṣṇirvayo̭ viśā॒la-ñchandaḥ॒ purṷṣo॒ vaya̭ sta॒ndra-ñchando᳚ vyā॒ghro vayo-'nā̭dhṛṣṭa॒-ñchandaḥ̭ si॒gṃ॒ho vaya̭ ścha॒di śchando̭ viṣṭa॒bhoṃ-va~yo-'dhi̭pati॒ śchandaḥ̭ kṣa॒traṃ-va~yo॒ maya̭nda॒-ñchando̭ vi॒śvaka̭rmā॒ vayaḥ̭ parame॒ṣṭhī chando̭ mū॒rdhā vayaḥ̭ pra॒jāpa̭ti॒ śchandaḥ̭ || 10 ||
(purṷṣo॒ vayaḥ॒ - ṣa-ḍvigṃ̭śatiśca) (a. 5)
indrā᳚gnī॒ avya̭thamānā॒miṣṭa̭kā-ndṛgṃhataṃ-yu~॒vam | pṛ॒ṣṭhena॒ dyāvā̭pṛthi॒vī a॒ntari̭kṣa-ñca॒ vi bā̭dhatām || vi॒śvaka̭rmā tvā sādayatva॒ntari̭kṣasya pṛ॒ṣṭhe vyaca̭svatī॒-mpratha̭svatī॒-mbhāsva̭tīgṃ sūri॒matī॒mā yā dyā-mbhāsyā pṛ̭thi॒vīmorva̭ntari̭kṣa-ma॒ntari̭kṣaṃ-ya~cchā॒ntari̭kṣa-ndṛgṃhā॒ntari̭kṣa॒-mmā higṃ̭sī॒ rviśva̭smai prā॒ṇāyā̭pā॒nāya̭ vyā॒nāyo̭dā॒nāya̭ prati॒ṣṭhāyai̭ ca॒ritrā̭ya vā॒yustvā॒-'bhi pā̭tu ma॒hyā sva॒styā cha॒rdiṣā॒ [cha॒rdiṣā᳚, śanta̭mena॒ tayā̭] 11
śanta̭mena॒ tayā̭ de॒va̭tayā-'ṅgira॒sva-ddhru॒vā sī̭da || rājñya̭si॒ prācī॒ dig-vi॒rāḍa̭si dakṣi॒ṇā di-khsa॒mrāḍa̭si pra॒tīcī॒ dikh-sva॒rāḍa॒syudī̭cī॒ digadhi̭patnyasi bṛha॒tī digāyṷrme pāhi prā॒ṇa-mmḙ pāhyapā॒na-mmḙ pāhi vyā॒na-mmḙ pāhi॒ cakṣṷrme pāhi॒ śrotra̭-mme pāhi॒ mano̭ me jinva॒ vāca̭-mme pinvā॒ ''tmāna̭-mme pāhi॒ jyoti̭rme yaccha || 12 ||
(cha॒rdiṣā̭ - pinva॒ - ṣaṭca̭) (a. 6)
mā chandaḥ̭ pra॒mā chandaḥ̭ prati॒mā chando᳚-'srī॒vi śchandaḥ̭ pa॒ṅkti śchanda̭ u॒ṣṇihā॒ chando̭ bṛha॒tī chando̭-'nu॒ṣṭu-pchando̭ vi॒rāṭ chando̭ gāya॒trī chanda̭-stri॒ṣṭu-pchando॒ jaga̭tī॒ chandaḥ̭ pṛthi॒vī chando॒ 'ntari̭kṣa॒-ñchando॒ dyau śchanda॒-ssamā॒ śchando॒ nakṣa̭trāṇi॒ chando॒ mana॒ śchando॒ vāk chandaḥ̭ kṛ॒ṣi śchando॒ hira̭ṇya॒-ñchando॒ gau śchando॒ 'jā chando 'śva॒ śchandaḥ̭ || a॒gnirde॒vatā॒ [a॒gnirde॒vatā᳚, vāto̭ de॒vatā॒] 13
vāto̭ de॒vatā॒ sūryo̭ de॒vatā̭ ca॒ndramā̭ de॒vatā॒ vasa̭vo de॒vatā̭ ru॒drā de॒vatā̭ ''di॒tyā de॒vatā॒ viśvḙ de॒vā de॒vatā̭ ma॒ruto̭ de॒vatā॒ bṛha॒spati̭ rde॒vatendro̭ de॒vatā॒ varṷṇo de॒vatā̭ mū॒rdhā-'si॒ rā-ḍdhru॒vā-'si̭ dha॒ruṇā̭ ya॒ntrya̭si॒ yami̭trī॒ṣe tvo॒rje tvā̭ kṛ॒ṣyai tvā॒ kṣemā̭ya tvā॒ yantrī॒ rā-ḍdhru॒vā-'si॒ dhara̭ṇī dha॒rtrya̭si॒ dhari॒tryāyṷṣe tvā॒ varca̭se॒ tvauja̭se tvā॒ balā̭ya tvā || 14 ||
(de॒vatā - ''yṷṣe tvā॒ - ṣaṭ ca̭ ) (a. 7)
ā॒śustri॒vṛ-dbhā॒ntaḥ pa̭ñcada॒śo vyo̭ma saptada॒śaḥ pratū᳚rtiraṣṭāda॒śa stapo̭ navada॒śo̭ 'bhiva॒rta-ssa̭vi॒gṃ॒śo dha॒ruṇa̭ ekavi॒gṃ॒śo varco᳚ dvāvi॒gṃ॒śa-ssa॒mbhara̭ṇastrayovi॒gṃ॒śo yoni̭ścaturvi॒gṃ॒śo garbhāḥ᳚ pañcavi॒gṃ॒śa oja̭striṇa॒vaḥ kratṷrekatri॒gṃ॒śaḥ pra̭ti॒ṣṭhā tra̭yastri॒gṃ॒śo bra॒ddhnasya̭ vi॒ṣṭapa̭-ñcatustri॒gṃ॒śo nākaḥ̭ ṣaṭtri॒gṃ॒śo vi̭va॒rto᳚-'ṣṭācatvāri॒gṃ॒śo dha॒rtraśca̭tuṣṭo॒maḥ || 15 ||
(ā॒śuḥ - sa॒ptatrigṃ̭śat) (a. 8)
a॒gnerbhā॒go̭-'si dī॒kṣāyā॒ ādhi̭patya॒-mbrahma̭ spṛ॒ta-ntri॒vṛ-thstoma॒ indra̭sya bhā॒go̭-'si॒ viṣṇo॒rādhi̭patya-ṅkṣa॒tragg spṛ॒ta-mpa̭ñcada॒śa-sstomo̭ nṛ॒cakṣa̭sā-mbhā॒go̭-'si dhā॒turādhi̭patya-ñja॒nitragg̭ spṛ॒tagṃ sa̭ptada॒śa-sstomo̭ mi॒trasya̭ bhā॒go̭-'si॒ varṷṇa॒syā-''dhi̭patya-ndi॒vo vṛ॒ṣṭirvātā᳚-sspṛ॒tā ḙkavi॒gṃ॒śa-sstomo-'di̭tyai bhā॒go̭-'si pū॒ṣṇa ādhi̭patya॒mojaḥ̭ spṛ॒ta-ntri̭ṇa॒va-sstomo॒ vasṷ̄nā-mbhā॒go̭-'si [ ] 16
ru॒drāṇā॒mādhi̭patya॒-ñcatṷṣpā-thspṛ॒ta-ñca̭turvi॒gṃ॒śa-sstoma̭ ādi॒tyānā᳚-mbhā॒go̭-'si ma॒rutā॒mādhi̭patya॒-ṅgarbhā᳚-sspṛ॒tāḥ pa̭ñcavi॒gṃ॒śa-sstomo̭ de॒vasya̭ savi॒turbhā॒go̭-'si॒ bṛha॒spate॒rādhi̭patyagṃ sa॒mīcī॒rdiśaḥ̭ spṛ॒tāśca̭tuṣṭo॒ma-sstomo॒ yāvā̭nā-mbhā॒go᳚-'syayā̭vānā॒mādhi̭patya-mpra॒jā-sspṛ॒tā-śca̭tu-ścatvāri॒gṃ॒śa-sstoma̭ ṛbhū॒ṇā-mbhā॒go̭-'si॒ viśvḙṣā-nde॒vānā॒mādhi̭patya-mbhū॒ta-nniśā᳚ntagg spṛ॒ta-ntra̭yastri॒gṃ॒śa-sstomaḥ̭ || 17 ||
(vasṷ̄nā-mbhā॒go̭-'si॒ - ṣaṭca̭tvārigṃśacca) (a. 9)
eka̭yā-'stuvata pra॒jā a̭dhīyanta pra॒jāpa̭ti॒radhi̭patirāsī-tti॒sṛbhi̭rastuvata॒ brahmā̭sṛjyata॒ brahma̭ṇa॒spati॒-radhi̭patirāsī-tpa॒ñcabhi̭rastuvata bhū॒tānya̭sṛjyanta bhū॒tānā॒-mpati॒radhi̭patirāsī-thsa॒ptabhi̭rastuvata sapta॒r॒ṣayo̭-'sṛjyanta dhā॒tā-dhi̭patirāsī-nna॒vabhi̭rastuvata pi॒taro̭-'sṛjya॒ntā-'di̭ti॒radhi̭patnyāsī-dekāda॒śabhi̭-rastuvata॒rtavo̭-' sṛjyantā- ''rta॒vo-'dhi̭pati-rāsī-ttrayoda॒śabhi̭-rastuvata॒ māsā̭ asṛjyanta saṃva~thsa॒ro-'dhi̭pati- [-'dhi̭patiḥ, ā॒sī॒-tpa॒ñca॒da॒śabhi̭rastuvata] 18
-rāsī-tpañcada॒śabhi̭rastuvata kṣa॒trama̭sṛjya॒tendro 'dhi̭patirāsī-thsaptada॒śabhi̭rastuvata pa॒śavo̭-'sṛjyanta॒ bṛha॒spati॒radhi̭pati-rāsīnnavada॒śabhi̭-rastuvata śūdrā॒ryāva̭sṛjyetāmahorā॒tre adhi̭patnī āstā॒meka̭vigṃ śatyā-'stuva॒taika̭śaphāḥ pa॒śavo̭-'sṛjyanta॒ varu॒ṇo 'dhi̭patirāsī॒-ttrayo̭vigṃśatyā-'stuvata kṣu॒drāḥ pa॒śavo̭-'sṛjyanta pū॒ṣā 'dhi̭patirāsī॒-tpañca̭vigṃśatyā 'stuvatā-''ra॒ṇyāḥ pa॒śavo̭-'sṛjyanta vā॒yuradhi̭patirāsī-thsa॒ptavigṃ̭śatyā-'stuvata॒ dyāvā̭pṛthi॒vī vyai̭- [dyāvā̭pṛthi॒vī vi, ī॒tāṃ॒-va~sa̭vo ru॒drā] 19
-tāṃ॒-va~sa̭vo ru॒drā ā̭di॒tyā anu॒ vyā̭ya॒-nteṣā॒mādhi̭patyamāsī॒-nnava̭vigṃ śatyā-'stuvata॒ vana॒spata̭yo-'sṛjyanta॒ somo 'dhi̭patirāsī॒-deka̭trigṃśatā 'stuvata pra॒jā a̭sṛjyanta॒ yāvā̭nā॒-ñcāyā̭vānā॒-ñcā-''dhi̭patyamāsī॒-ttraya̭strigṃśatā 'stuvata bhū॒tānya̭śāmya-npra॒jāpa̭tiḥ parame॒ṣṭhyadhi̭patirāsīt || 20 ||
(saṃ॒va~॒thsa॒ro-'dhi̭pati॒- rvi - pañca̭trigṃśacca) (a. 10)
i॒yame॒va sā yā pra̭tha॒mā vyauccha̭da॒ntara॒syā-ñca̭rati॒ pravi̭ṣṭā | va॒dhūrja̭jāna nava॒gajjani̭trī॒ traya̭ enā-mmahi॒mānaḥ̭ sacante || chanda̭svatī u॒ṣasā॒ pepi̭śāne samā॒naṃ-yo~ni॒manṷ sa॒ñcara̭ntī | sūrya̭patnī॒ vi ca̭rataḥ prajāna॒tī ke॒tu-ṅkṛ̭ṇvā॒ne a॒jara॒ bhūri̭retasā || ṛ॒tasya॒ panthā॒manṷ ti॒sra ā-'gu॒strayo̭ gha॒rmāso॒ anu॒ jyoti॒ṣā-''guḥ̭ | pra॒jāmekā॒ rakṣa॒tyūrja॒mekā᳚ [ ] 21
vra॒tamekā̭ rakṣati devayū॒nām || ca॒tu॒ṣṭo॒mo a̭bhava॒dyā tu॒rīyā̭ ya॒jñasya̭ pa॒kṣāvṛ̭ṣayo॒ bhava̭ntī | gā॒ya॒trī-ntri॒ṣṭubha॒-ñja̭gatīmanu॒ṣṭubha̭-mbṛ॒hada॒rkaṃ-yu~̭ñjā॒nā-ssuva॒rā-'bha̭ranni॒dam || pa॒ñcabhi̭rdhā॒tā vi da̭dhāvi॒daṃ-ya~-ttāsā॒g॒ svasṝ̭rajanaya॒-tpañca̭pañca | tāsā̭mu yanti praya॒veṇa॒ pañca॒ nānā̭ rū॒pāṇi॒ krata̭vo॒ vasā̭nāḥ || tri॒gṃ॒śa-thsvasā̭ra॒ upa̭yanti niṣkṛ॒tagṃ sa̭mā॒na-ṅke॒tu-mpra̭timu॒ñcamā̭nāḥ | 22
ṛ॒tūgsta̭nvate ka॒vayaḥ̭ prajāna॒tīrmaddhyḙchandasaḥ॒ pari̭ yanti॒ bhāsva̭tīḥ || jyoti̭ṣmatī॒ prati̭ muñcate॒ nabho॒ rātrī̭ de॒vī sūrya̭sya vra॒tāni̭ | vi pa̭śyanti pa॒śavo॒ jāya̭mānā॒ nānā̭rūpā mā॒tura॒syā u॒pasthe᳚ || e॒kā॒ṣṭa॒kā tapa̭sā॒ tapya̭mānā ja॒jāna॒ garbha̭-mmahi॒māna॒mindra᳚m | tena॒ dasyū॒n vya̭sahanta de॒vā ha॒ntā-'sṷrāṇā-mabhava॒cchacī̭bhiḥ || anā̭nujāmanu॒jā-mmāma̭karta sa॒tyaṃ-va~da॒ntyanvi̭ccha e॒tat | bhū॒yāsa̭- [bhū॒yāsa᳚m, a॒sya॒ su॒ma॒tau yathā̭] 23
masya suma॒tau yathā̭ yū॒yama॒nyā vo̭ a॒nyāmati॒ mā pra yṷkta || abhū॒nmama̭ suma॒tau vi॒śvavḙdā॒ āṣṭa̭ prati॒ṣṭhāmavi̭da॒ddhi gā॒dham | bhū॒yāsa̭masya suma॒tau yathā̭ yū॒yama॒nyā vo̭ a॒nyāmati॒ mā prayṷkta || pañca॒ vyṷṣṭī॒ranu॒ pañca॒ dohā॒ gā-mpañca̭nāmnīmṛ॒tavo-'nu॒ pañca̭ | pañca॒ diśaḥ̭ pañcada॒śena̭ kḷ॒ptā-ssa̭mā॒namū᳚rdhnīra॒bhi lo॒kameka᳚m || 24 ||
ṛ॒tasya॒ garbhaḥ̭ pratha॒mā vyū॒ṣuṣya॒pāmekā̭ mahi॒māna̭-mbibharti | sūrya॒syaikā॒ cara̭ti niṣkṛ॒teṣṷ gha॒rmasyaikā̭ savi॒taikā॒-nni ya̭cchati || yā pra̭tha॒mā vyauccha॒-thsā dhe॒nura̭bhavadya॒me | sā naḥ॒ paya̭svatī dhu॒kṣvotta̭rāmuttarā॒gṃ॒ samā᳚m || śu॒krarṣa̭bhā॒ nabha̭sā॒ jyoti॒ṣā ''gā᳚-dvi॒śvarṷ̄pā śaba॒līra॒gnikḙtuḥ | sa॒mā॒namarthagg̭ svapa॒syamā̭nā॒ bibhra̭tī ja॒rāma̭jara uṣa॒ ā-'gāḥ᳚ || ṛ॒tū॒nā-mpatnī᳚ pratha॒meyamā-'gā॒dahnā᳚-nne॒trī ja̭ni॒trī pra॒jānā᳚m | ekā̭ sa॒tī ba̭hu॒dhoṣo॒ vyṷccha॒syajī᳚rṇā॒ tva-ñja̭rayasi॒ sarva̭ma॒nyat || 25 ||
(ūrja॒mekā᳚ - pratimu॒ñcamā̭nā - bhū॒yāsa॒ - mekaṃ॒ - patnye kā॒nna vigṃ̭śa॒tiśca̭) (a. 11)
agnḙ jā॒tā-npraṇṷdā na-ssa॒patnā॒-npratyajā̭tāñjātavedo nudasva | a॒sme dī̭dihi su॒manā॒ ahḙḍa॒-ntava̭ syā॒gṃ॒ śarma̭-ntri॒varṷ̄tha u॒dbhit || saha̭sā jā॒tā-npraṇṷdāna-ssa॒patnā॒-npratyajā̭tāñjātavedo nudasva | adhi̭ no brūhi sumana॒syamā̭no va॒yagg syā̭ma॒ praṇṷdā na-ssa॒patnāṋ || ca॒tu॒śca॒tvā॒ri॒gṃ॒śa-sstomo॒ varco॒ dravi̭ṇagṃ ṣoḍa॒śa-sstoma॒ ojo॒ dravi̭ṇa-mpṛthi॒vyāḥ purī̭ṣama॒- [purī̭ṣamasi, aphso॒ nāma̭ |] 26
-syaphso॒ nāma̭ | eva॒ śchando॒ vari̭va॒ śchandaḥ̭ śa॒bhūṃ śchandaḥ̭ pari॒bhū śchanda̭ ā॒cchacchando॒ mana॒ śchando॒ vyaca॒ śchanda॒-ssindhu॒ śchandaḥ̭ samu॒dra-ñchandaḥ̭ sali॒la-ñchandaḥ̭ saṃ॒ya~cchando̭ vi॒yacchando̭ bṛ॒hacchando̭ rathanta॒ra-ñchando̭ nikā॒ya śchando̭ viva॒dha śchando॒ gira॒ śchando॒ bhraja॒ śchandaḥ̭ sa॒ṣṭu-pchando̭ 'nu॒ṣṭu-pchandaḥ̭ ka॒kucchanda̭ strika॒kucchandaḥ̭ kā॒vya-ñchando᳚ -'ṅku॒pa-ñchandaḥ̭ [-'ṅku॒pa-ñchandaḥ̭, pa॒dapa̭ṅkti॒ śchando॒] 27
pa॒dapa̭ṅkti॒ śchando॒ 'kṣara̭paṅkti॒ śchando̭ viṣṭā॒rapa̭ṅkti॒ śchandaḥ̭ kṣu॒ro bhṛjvā॒ñchandaḥ̭ pra॒cchacchandaḥ̭ pa॒kṣa śchanda॒ eva॒ śchando॒ vari̭va॒ śchando॒ vaya॒ śchando̭ vaya॒skṛcchando̭ viśā॒la-ñchando॒ viṣpa̭rdhā॒ śchanda̭ ścha॒di śchando̭ dūroha॒ṇa-ñchanda̭sta॒ndra-ñchando᳚ 'ṅkā॒ṅka-ñchandaḥ̭ || 28 ||
(a॒sya॒ - ṅku॒pañchanda॒ - straya̭strigṃśacca) (a. 12)
a॒gnirvṛ॒trāṇi̭ jaṅghana-ddraviṇa॒syurvi̭pa॒nyayā᳚ | sami̭ddha-śśu॒kra āhṷtaḥ || tvagṃ so̭māsi॒ satpa̭ti॒stvagṃ rājo॒ta vṛ̭tra॒hā | tva-mbha॒dro a̭si॒ kratuḥ̭ || bha॒drā tḙ agne svanīka sa॒dṛṅggho॒rasya̭ sa॒to viṣṷṇasya॒ cāruḥ̭ | na ya-ttḙ śo॒cistama̭sā॒ vara̭nta॒ na dhva॒smāna̭sta॒nuvi॒ repa॒ ā dhuḥ̭ || bha॒dra-ntḙ agne sahasi॒nnanī̭kamupā॒ka ā ro̭cate॒ sūrya̭sya | 29
ruśa̭-ddṛ॒śe da̭dṛśe nakta॒yā ci॒darū᳚kṣita-ndṛ॒śa ā rū॒pe anna᳚m || sainā-'nī̭kena suvi॒datro̭ a॒sme yaṣṭā̭ de॒vāgṃ āya̭jiṣṭha-ssva॒sti | ada̭bdho go॒pā u॒ta naḥ̭ para॒spā agne᳚ dyu॒madu॒ta re॒va-ddi̭dīhi || sva॒sti no̭ di॒vo a̭gne pṛthi॒vyā vi॒śvāyṷrdhehi ya॒jathā̭ya deva | ya-thsī॒mahi̭ divijāta॒ praśa̭sta॒-ntada॒smāsu॒ dravi̭ṇa-ndhehi ci॒tram || yathā̭ hota॒rmanṷṣo [hota॒rmanṷṣaḥ, de॒vatā̭tā] 30
de॒vatā̭tā ya॒jñebhiḥ̭ sūno sahaso॒ yajā̭si | e॒vā no̭ a॒dya sa̭ma॒nā sa̭mā॒nānu॒-śanna̭gna uśa॒to ya̭kṣi de॒vān || a॒gnimī̭ḍe pu॒rohi̭taṃ-ya~॒jñasya̭ de॒vamṛ॒tvija᳚m | hotā̭ragṃ ratna॒dhāta̭mam || vṛṣā̭ soma dyu॒māgṃ a̭si॒ vṛṣā̭ deva॒ vṛṣa̭vrataḥ | vṛṣā॒ dharmā̭ṇi dadhiṣe || sānta̭panā i॒dagṃ ha॒virmarṷta॒stajjṷjuṣṭana | yu॒ṣmāko॒tī ri̭śādasaḥ || yo no॒ marto̭ vasavo durhṛṇā॒yusti॒ra-ssa॒tyāni̭ maruto॒ [marutaḥ, jighāgṃ̭sāt |] 31
jighāgṃ̭sāt | dru॒haḥ pāśa॒-mprati॒ sa mṷcīṣṭa॒ tapi̭ṣṭhena॒ tapa̭sā hantanā॒ tam || saṃ॒va~॒thsa॒rīṇā̭ ma॒rutaḥ̭ sva॒rkā ṷru॒kṣayā॒-ssaga̭ṇā॒ mānṷṣeṣu | te᳚-'sma-tpāśā॒-npra mṷñca॒ntvagṃha̭sa-ssāntapa॒nā ma̭di॒rā mā̭dayi॒ṣṇavaḥ̭ || pi॒prī॒hi de॒vāgṃ ṷśa॒to ya̭viṣṭha vi॒dvāgṃ ṛ॒tūgṃr-ṛ̭tupate yaje॒ha | ye daivyā̭ ṛ॒tvija॒stebhi̭ragne॒ tvagṃ hotṝ̭ṇāma॒syāya̭jiṣṭhaḥ || agne॒ yada॒dya vi॒śo a̭ddhvarasya hotaḥ॒ pāva̭ka [pāva̭ka, śo॒ce॒ veṣṭvagṃ hi] 32
śoce॒ veṣṭvagṃ hi yajvā᳚ | ṛ॒tā ya̭jāsi mahi॒nā vi yadbhūrha॒vyā va̭ha yaviṣṭha॒ yā tḙ a॒dya || a॒gninā̭ ra॒yi-ma̭śñava॒-tpoṣa̭me॒va di॒vedi̭ve | ya॒śasaṃ̭-vī~॒rava̭ttamam || ga॒ya॒sphāno̭ amīva॒hā va̭su॒vi-tpṷṣṭi॒vardha̭naḥ | su॒mi॒tra-sso̭ma no bhava || gṛha̭medhāsa॒ ā ga̭ta॒ marṷto॒ mā-'pa̭ bhūtana | pra॒mu॒ñcanto̭ no॒ agṃha̭saḥ || pū॒rvībhi॒r॒hi da̭dāśi॒ma śa॒radbhi̭rmaruto va॒yam | maho̭bhi- [maho̭bhiḥ, ca॒r॒ṣa॒ṇī॒nām |] 33
-ścarṣaṇī॒nām || prabu॒ddhniyā̭ īrate vo॒ mahāgṃ̭si॒ praṇāmā̭ni prayajyavastiraddhvam | sa॒ha॒sriya॒-ndamya̭-mbhā॒game॒ta-ṅgṛ̭hame॒dhīya̭-mmaruto juṣaddhvam || upa॒ yameti̭ yuva॒ti-ssu॒dakṣa̭-ndo॒ṣā vastor̭. ha॒viṣma̭tī ghṛ॒tācī᳚ | upa॒ svaina̭ma॒rama̭tirva-sū॒yuḥ || i॒mo a̭gne vī॒tata̭māni ha॒vyā 'ja̭sro vakṣi de॒vatā̭ti॒maccha̭ | prati̭ na īgṃ sura॒bhīṇi̭ viyantu || krī॒ḍaṃ-va~॒-śśardho॒ mārṷtamana॒rvāṇagṃ̭ rathe॒śubha᳚m | 34
kaṇvā̭ a॒bhi pra gā̭yata || atyā̭so॒ na ye ma॒ruta॒-ssvañco̭ yakṣa॒dṛśo॒ na śu॒bhaya̭nta॒ maryāḥ᳚ | te ha̭rmye॒ṣṭhā-śśiśa̭vo॒ na śu॒bhrā va॒thsāso॒ na pra̭krī॒ḍinaḥ̭ payo॒dhāḥ || praiṣā॒majmḙṣu vithu॒reva̭ rejate॒ bhūmi॒ryāmḙṣu॒ yaddha̭ yu॒ñjatḙ śu॒bhe | te krī॒ḍayo॒ dhuna̭yo॒ bhrāja̭dṛṣṭaya-ssva॒ya-mma̭hi॒tva-mpa̭nayanta॒ dhūta̭yaḥ || u॒pa॒hva॒reṣu॒ yadaci̭ddhvaṃ-ya~॒yiṃ-va~ya̭ iva marutaḥ॒ kena̭ [kena̭, ci॒-tpa॒thā |] 35
ci-tpa॒thā | ścota̭nti॒ kośā॒ upa̭ vo॒ rathe॒ṣvā ghṛ॒tamṷkṣatā॒ madhṷvarṇa॒marca̭te || a॒gnima̭gni॒gṃ॒ havī̭mabhi॒-ssadā̭ havanta vi॒śpati᳚m | ha॒vya॒vāha̭-mpurupri॒yam || tagṃ hi śaśva̭nta॒ īḍa̭te sru॒cā de॒va-ṅghṛ̭ta॒ścutā᳚ | a॒gnigṃ ha॒vyāya॒ voḍha̭ve || indrā᳚gnī roca॒nā di॒va-śśñatha̭dvṛ॒tra mindraṃ̭-vo~ vi॒śvata॒sparīndra॒-nnaro॒ viśva̭karman. ha॒viṣā̭ vāvṛdhā॒no viśva̭karman. ha॒viṣā॒ vardha̭nena || 36 ||
(sūrya̭sya॒ - manṷṣo - marutaḥ॒ - pāva̭ka॒ - maho̭bhī - rathe॒śubha॒ - ṅkena॒ - ṣaḍca̭tvārigṃśacca) (a. 13)
(a॒pāntvema̭ - nna॒ya-mpu॒ro bhuvaḥ॒ - prācī᳚ - dhru॒vakṣi̭ti॒ - stryavi॒ - rindrā᳚gnī॒ - mā chanda̭ - ā॒śustri॒vṛ - da॒gnerbhā॒go᳚ - 'syeka̭ - ye॒yame॒va sā yā - 'gnḙ jā॒tā - na॒gnirvṛ॒trāṇi॒ - trayo̭daśa )
(a॒pāntve - ndrā᳚gnī - i॒yame॒va - de॒vatā̭tā॒ - ṣaṭtrigṃ̭śat )
(a॒pāntvema̭n, ha॒viṣā॒ vardha̭nena)
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyā-ñcaturtha kāṇḍe tṛtīyaḥ praśna-ssamāptaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताया-ञ्चतुर्थकाण्डे तृतीयः प्रश्नः - चितिवर्णनं
ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,
श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥
अ॒पा-न्त्वेम᳚न्-थ्सादयाम्य॒पा-न्त्वोद्म᳚न्-थ्सादयाम्य॒पा-न्त्वा॒ भस्म᳚न्-थ्सादयाम्य॒पा-न्त्वा॒ ज्योति॑षि सादयाम्य॒पा-न्त्वा-ऽय॑ने सादयाम्यर्ण॒वे सद॑ने सीद समु॒द्रे सद॑ने सीद सलि॒ले सद॑ने सीदा॒पा-ङ्क्षये॑ सीदा॒पाग्ं सधि॑षि सीदा॒पा-न्त्वा॒ सद॑ने सादयाम्य॒पा-न्त्वा॑ स॒धस्थे॑ सादयाम्य॒पा-न्त्वा॒ पुरी॑षे सादयाम्य॒पा-न्त्वा॒ योनौ॑ सादयाम्य॒पा-न्त्वा॒ पाथ॑सि सादयामि गाय॒त्री छन्द॑-स्त्रि॒ष्टु-प्छन्दो॒ जग॑ती॒ छन्दो॑-ऽनु॒ष्टु-प्छन्दः॑ प॒ङ्क्तिश्छन्दः॑ ॥ 1 ॥
(योनौ॒ - पञ्च॑दश च) (अ. 1)
अ॒य-म्पु॒रो भुव॒स्तस्य॑ प्रा॒णो भौ॑वाय॒नो व॑स॒न्तः प्रा॑णाय॒नो गा॑य॒त्री वा॑स॒न्ती गा॑यत्रि॒यै गा॑य॒त्र-ङ्गा॑य॒त्रादु॑पा॒ग्ं॒ शुरु॑पा॒ग्ं॒ शोस्त्रि॒वृ-त्त्रि॒वृतो॑ रथन्त॒रग्ं र॑थन्त॒रा-द्वसि॑ष्ठ॒ ऋषिः॑ प्र॒जाप॑ति गृहीतया॒ त्वया᳚ प्रा॒ण-ङ्गृ॑ह्णामि प्र॒जाभ्यो॒-ऽय-न्द॑क्षि॒णा वि॒श्वक॑र्मा॒ तस्य॒ मनो॑ वैश्वकर्म॒ण-ङ्ग्री॒ष्मो मा॑न॒सस्त्रि॒ष्टुग्ग्रै॒ष्मी त्रि॒ष्टुभ॑ ऐ॒डमै॒डा-द॑न्तर्या॒मो᳚ ऽन्तर्या॒मा-त्प॑ञ्चद॒शः प॑ञ्चद॒शा-द्बृ॒ह-द्बृ॑ह॒तो भ॒रद्वा॑ज॒ ऋषिः॑ प्र॒जाप॑ति गृहीतया॒ त्वया॒ मनो॑ [त्वया॒ मनः॑, गृ॒ह्णा॒मि॒ प्र॒जाभ्यो॒-ऽय-] 2
गृह्णामि प्र॒जाभ्यो॒-ऽय-म्प॒श्चा-द्वि॒श्वव्य॑चा॒स्तस्य॒ चक्षु॑र्वैश्वव्यच॒सं-वँ॒र्॒षाणि॑ चाक्षु॒षाणि॒ जग॑ती वा॒र्॒षी जग॑त्या॒ ऋक्ष॑म॒मृक्ष॑माच्छु॒क्र-श्शु॒क्रा-थ्स॑प्तद॒श-स्स॑प्तद॒शा-द्वै॑रू॒पं-वैँ॑रू॒पा-द्वि॒श्वामि॑त्र॒ ऋषिः॑ प्र॒जाप॑ति गृहीतया॒ त्वया॒ चक्षु॑र्गृह्णामि प्र॒जाभ्य॑ इ॒दमु॑त्त॒रा-थ्सुव॒स्तस्य॒ श्रोत्रग्ं॑ सौ॒वग्ं श॒रच्छ्रौ॒त्र्य॑नु॒ष्टुप्-छा॑र॒द्य॑नु॒ष्टुभः॑ स्वा॒रग्ग् स्वा॒रान्म॒न्थी म॒न्थिन॑ एकवि॒ग्ं॒श ए॑कवि॒ग्ं॒शा-द्वै॑रा॒जं-वैँ॑रा॒जाज्ज॒मद॑ग्नि॒र्॒ ऋषिः॑ प्र॒जाप॑ति गृहीतया॒ [गृहीतया, त्वया॒] 3
त्वया॒ श्रोत्र॑-ङ्गृह्णामि प्र॒जाभ्य॑ इ॒यमु॒परि॑ म॒तिस्तस्यै॒ वाम्मा॒ती हे॑म॒न्तो वा᳚च्याय॒नः प॒ङ्क्तिर्है॑म॒न्ती प॒क्त्यै-न्नि॒धन॑वन्नि॒धन॑वत आग्रय॒ण आ᳚ग्रय॒णा-त्त्रि॑णवत्रयस्त्रि॒ग्ं॒शौ त्रि॑णवत्रयस्त्रि॒ग्ं॒शाभ्याग्ं॑ शाक्वररैव॒ते शा᳚क्वररैव॒ताभ्यां᳚-विँ॒श्वक॒र्मर्षिः॑ प्र॒जाप॑ति गृहीतया॒ त्वया॒ वाच॑-ङ्गृह्णामि प्र॒जाभ्यः॑ ॥ 4 ॥
(त्वया॒ मनो॑-ज॒मद॑ग्नि॒र्॒ऋषिः॑ प्र॒जाप॑तिगृहीतया-त्रि॒ग्ं॒शच्च॑) (अ. 2)
प्राची॑ दि॒शां-वँ॑स॒न्त ऋ॑तू॒नाम॒ग्निर्दे॒वता॒ ब्रह्म॒ द्रवि॑ण-न्त्रि॒वृ-थ्स्तोम॒-स्स उ॑ पञ्चद॒शव॑र्तनि॒-स्त्र्यवि॒र्वयः॑ कृ॒तमया॑ना-म्पुरोवा॒तो वात॒-स्सान॑ग॒ ऋषि॑र्दक्षि॒णा दि॒शा-ङ्ग्री॒ष्म ऋ॑तू॒नामिन्द्रो॑ दे॒वता᳚ क्ष॒त्र-न्द्रवि॑ण-म्पञ्चद॒श-स्स्तोम॒-स्स उ॑ सप्तद॒श व॑र्तनि-र्दि॑त्य॒वाड्-वय॒स्त्रेता-ऽया॑ना-न्दक्षिणाद्वा॒तो वातः॑ सना॒तन॒ ऋषिः॑ प्र॒तीची॑ दि॒शां-वँ॒र्॒षा ऋ॑तू॒नां-विँश्वे॑ दे॒वा दे॒वता॒ वि- [दे॒वता॒ विट्, द्रवि॑णग्ं] 5
-ड्द्रवि॑णग्ं सप्तद॒श स्तोम॒-स्स उ॑ वेकवि॒ग्ं॒ शव॑र्तनि-स्त्रिव॒थ्सो वयो᳚ द्वाप॒रो-ऽया॑ना-म्पश्चाद्वा॒तो वातो॑-ऽह॒भून॒ ऋषि॒रुदी॑ची दि॒शाग्ं श॒रद्-ऋ॑तू॒ना-म्मि॒त्रावरु॑णौ दे॒वता॑ पु॒ष्ट-न्द्रवि॑णमेकवि॒ग्ं॒श-स्स्तोम॒-स्स उ॑ त्रिण॒वव॑र्तनि-स्तुर्य॒वा-ड्वय॑ आस्क॒न्दो ऽया॑नामुत्तरा-द्वा॒तो वातः॑ प्र॒त्न ऋषि॑रू॒र्ध्वा दि॒शाग्ं हे॑मन्तशिशि॒रावृ॑तू॒ना-म्बृह॒स्पति॑र्दे॒वता॒ वर्चो॒ द्रवि॑ण-न्त्रिण॒व स्तोम॒-स्स उ॑ त्रयस्त्रि॒ग्ं॒शव॑र्तनिः पष्ठ॒वाद्वयो॑ ऽभि॒भूरया॑नां-विँष्वग्वा॒तो वातः॑ सुप॒र्ण ऋषिः॑ पि॒तरः॑ पिताम॒हाः परे-ऽव॑रे॒ ते नः॑ पान्तु॒ ते नो॑-ऽवन्त्व॒स्मि-न्ब्रह्म॑न्न॒स्मिन् क्ष॒त्रे᳚-ऽस्या-मा॒शिष्य॒स्या-म्पु॑रो॒धाया॑म॒स्मिन् कर्म॑न्न॒स्या-न्दे॒वहू᳚त्याम् ॥ 6 ॥
(विट् - प॑ष्ठ॒वा-द्वयो॒ - ऽष्टाविग्ं॑शतिश्च) (अ. 3)
ध्रु॒वक्षि॑ति -र्ध्रु॒वयो॑नि-र्ध्रु॒वा-ऽसि॑ ध्रु॒वां-योँनि॒मा सी॑द सा॒द्ध्या । उख्य॑स्य के॒तु-म्प्र॑थ॒म-म्पु॒रस्ता॑द॒श्विना᳚-ऽद्ध्व॒र्यू सा॑दयतामि॒ह त्वा᳚ ॥ स्वे दक्षे॒ दक्ष॑पिते॒ह सी॑द देव॒त्रा पृ॑थि॒वी बृ॑ह॒ती ररा॑णा । स्वा॒स॒स्था त॒नुवा॒ सं-विँ॑शस्व पि॒तेवै॑धि सू॒नव॒ आ सु॒शेवा॒-ऽश्विना᳚द्ध्व॒र्यू सा॑दयतामि॒ह त्वा᳚ ॥ कु॒ला॒यिनी॒ वसु॑मती वयो॒धा र॒यि-न्नो॑ वर्ध बहु॒लग्ं सु॒वीर᳚म् । 7
अपाम॑ति-न्दुर्म॒ति-म्बाध॑माना रा॒यस्पोषे॑ य॒ज्ञप॑तिमा॒भज॑न्ती॒ सुव॑र्धेहि॒ यज॑मानाय॒ पोष॑म॒श्विना᳚-ऽद्ध्व॒र्यू सा॑दयतामि॒ह त्वा᳚ ॥ अ॒ग्नेः पुरी॑षमसि देव॒यानी॒ ता-न्त्वा॒ विश्वे॑ अ॒भि गृ॑णन्तु दे॒वाः । स्तोम॑पृष्ठा घृ॒तव॑ती॒ह सी॑द प्र॒जाव॑द॒स्मे द्रवि॒णा ऽऽय॑जस्वा॒श्विना᳚ ऽद्ध्व॒र्यू सा॑दयतामि॒ह त्वा᳚ ॥ दि॒वो मू॒र्धा-ऽसि॑ पृथि॒व्या नाभि॑र्वि॒ष्टम्भ॑नी दि॒शामधि॑पत्नी॒ भुव॑नानाम् । 8
ऊ॒र्मिर्द्र॒फ्सो अ॒पाम॑सि वि॒श्वक॑र्मा त॒ ऋषि॑र॒श्विना᳚-ऽद्ध्व॒र्यू सा॑दयतामि॒ह त्वा᳚ ॥ स॒जूर्-ऋ॒तुभिः॑ स॒जूर्वि॒धाभिः॑ स॒जूर्वसु॑भि-स्स॒जू रु॒द्रै-स्स॒जूरा॑दि॒त्यै-स्स॒जूर्विश्वै᳚र्दे॒वै-स्स॒जूर्दे॒वै-स्स॒जूर्दे॒वैर्व॑यो-ना॒धैर॒ग्नये᳚ त्वा वैश्वान॒राया॒श्विना᳚-ऽद्ध्व॒र्यू सा॑दयतामि॒ह त्वा᳚ ॥ प्रा॒ण-म्मे॑ पाह्यपा॒न-म्मे॑ पाहि व्या॒न-म्मे॑ पाहि॒ चक्षु॑र्म उ॒र्व्या वि भा॑हि॒ श्रोत्र॑-म्मे श्लोकया॒प-स्पि॒न्वौष॑धीर्जिन्व द्वि॒पा-त्पा॑हि॒ चतु॑ष्पादव दि॒वो वृष्टि॒मेर॑य ॥ 9 ॥
(सु॒वीरं॒ - भुव॑नाना - मु॒र्व्या - स॒प्तद॑श च) (अ. 4)
त्र्यवि॒र्वय॑स्त्रि॒ष्टु-प्छन्दो॑ दित्य॒वा-ड्वयो॑ वि॒राट् छन्दः॒ पञ्चा॑वि॒र्वयो॑ गाय॒त्री छन्द॑स्त्रिव॒थ्सो वय॑ उ॒ष्णिहा॒ छन्द॑ स्तुर्य॒वा-ड्वयो॑-ऽनु॒ष्टु-प्छन्दः॑ पष्ठ॒वा-द्वयो॑ बृह॒ती छन्द॑ उ॒क्षा वयः॑ स॒तोबृ॑हती॒ छन्द॑ ऋष॒भो वयः॑ क॒कुच्छन्दो॑ धे॒नुर्वयो॒ जग॑ती॒ छन्दो॑-ऽन॒ड्वान्. वयः॑ प॒ङ्क्ति श्छन्दो॑ ब॒स्तो वयो॑ विव॒ल-ञ्छन्दो॑ वृ॒ष्णिर्वयो॑ विशा॒ल-ञ्छन्दः॒ पुरु॑षो॒ वय॑ स्त॒न्द्र-ञ्छन्दो᳚ व्या॒घ्रो वयो-ऽना॑धृष्ट॒-ञ्छन्दः॑ सि॒ग्ं॒हो वय॑ श्छ॒दि श्छन्दो॑ विष्ट॒भों-वँयो-ऽधि॑पति॒ श्छन्दः॑ क्ष॒त्रं-वँयो॒ मय॑न्द॒-ञ्छन्दो॑ वि॒श्वक॑र्मा॒ वयः॑ परमे॒ष्ठी छन्दो॑ मू॒र्धा वयः॑ प्र॒जाप॑ति॒ श्छन्दः॑ ॥ 10 ॥
(पुरु॑षो॒ वयः॒ - ष-ड्विग्ं॑शतिश्च) (अ. 5)
इन्द्रा᳚ग्नी॒ अव्य॑थमाना॒मिष्ट॑का-न्दृग्ंहतं-युँ॒वम् । पृ॒ष्ठेन॒ द्यावा॑पृथि॒वी अ॒न्तरि॑क्ष-ञ्च॒ वि बा॑धताम् ॥ वि॒श्वक॑र्मा त्वा सादयत्व॒न्तरि॑क्षस्य पृ॒ष्ठे व्यच॑स्वती॒-म्प्रथ॑स्वती॒-म्भास्व॑तीग्ं सूरि॒मती॒मा या द्या-म्भास्या पृ॑थि॒वीमोर्व॑न्तरि॑क्ष-म॒न्तरि॑क्षं-यँच्छा॒न्तरि॑क्ष-न्दृग्ंहा॒न्तरि॑क्ष॒-म्मा हिग्ं॑सी॒ र्विश्व॑स्मै प्रा॒णाया॑पा॒नाय॑ व्या॒नायो॑दा॒नाय॑ प्रति॒ष्ठायै॑ च॒रित्रा॑य वा॒युस्त्वा॒-ऽभि पा॑तु म॒ह्या स्व॒स्त्या छ॒र्दिषा॒ [छ॒र्दिषा᳚, शन्त॑मेन॒ तया॑] 11
शन्त॑मेन॒ तया॑ दे॒व॑तया-ऽङ्गिर॒स्व-द्ध्रु॒वा सी॑द ॥ राज्ञ्य॑सि॒ प्राची॒ दिग्-वि॒राड॑सि दक्षि॒णा दि-ख्स॒म्राड॑सि प्र॒तीची॒ दिख्-स्व॒राड॒स्युदी॑ची॒ दिगधि॑पत्न्यसि बृह॒ती दिगायु॑र्मे पाहि प्रा॒ण-म्मे॑ पाह्यपा॒न-म्मे॑ पाहि व्या॒न-म्मे॑ पाहि॒ चक्षु॑र्मे पाहि॒ श्रोत्र॑-म्मे पाहि॒ मनो॑ मे जिन्व॒ वाच॑-म्मे पिन्वा॒ ऽऽत्मान॑-म्मे पाहि॒ ज्योति॑र्मे यच्छ ॥ 12 ॥
(छ॒र्दिषा॑ - पिन्व॒ - षट्च॑) (अ. 6)
मा छन्दः॑ प्र॒मा छन्दः॑ प्रति॒मा छन्दो᳚-ऽस्री॒वि श्छन्दः॑ प॒ङ्क्ति श्छन्द॑ उ॒ष्णिहा॒ छन्दो॑ बृह॒ती छन्दो॑-ऽनु॒ष्टु-प्छन्दो॑ वि॒राट् छन्दो॑ गाय॒त्री छन्द॑-स्त्रि॒ष्टु-प्छन्दो॒ जग॑ती॒ छन्दः॑ पृथि॒वी छन्दो॒ ऽन्तरि॑क्ष॒-ञ्छन्दो॒ द्यौ श्छन्द॒-स्समा॒ श्छन्दो॒ नक्ष॑त्राणि॒ छन्दो॒ मन॒ श्छन्दो॒ वाक् छन्दः॑ कृ॒षि श्छन्दो॒ हिर॑ण्य॒-ञ्छन्दो॒ गौ श्छन्दो॒ ऽजा छन्दो ऽश्व॒ श्छन्दः॑ ॥ अ॒ग्निर्दे॒वता॒ [अ॒ग्निर्दे॒वता᳚, वातो॑ दे॒वता॒] 13
वातो॑ दे॒वता॒ सूर्यो॑ दे॒वता॑ च॒न्द्रमा॑ दे॒वता॒ वस॑वो दे॒वता॑ रु॒द्रा दे॒वता॑ ऽऽदि॒त्या दे॒वता॒ विश्वे॑ दे॒वा दे॒वता॑ म॒रुतो॑ दे॒वता॒ बृह॒स्पति॑ र्दे॒वतेन्द्रो॑ दे॒वता॒ वरु॑णो दे॒वता॑ मू॒र्धा-ऽसि॒ रा-ड्ध्रु॒वा-ऽसि॑ ध॒रुणा॑ य॒न्त्र्य॑सि॒ यमि॑त्री॒षे त्वो॒र्जे त्वा॑ कृ॒ष्यै त्वा॒ क्षेमा॑य त्वा॒ यन्त्री॒ रा-ड्ध्रु॒वा-ऽसि॒ धर॑णी ध॒र्त्र्य॑सि॒ धरि॒त्र्यायु॑षे त्वा॒ वर्च॑से॒ त्वौज॑से त्वा॒ बला॑य त्वा ॥ 14 ॥
(दे॒वता - ऽऽयु॑षे त्वा॒ - षट् च॑ ) (अ. 7)
आ॒शुस्त्रि॒वृ-द्भा॒न्तः प॑ञ्चद॒शो व्यो॑म सप्तद॒शः प्रतू᳚र्तिरष्टाद॒श स्तपो॑ नवद॒शो॑ ऽभिव॒र्त-स्स॑वि॒ग्ं॒शो ध॒रुण॑ एकवि॒ग्ं॒शो वर्चो᳚ द्वावि॒ग्ं॒श-स्स॒म्भर॑णस्त्रयोवि॒ग्ं॒शो योनि॑श्चतुर्वि॒ग्ं॒शो गर्भाः᳚ पञ्चवि॒ग्ं॒श ओज॑स्त्रिण॒वः क्रतु॑रेकत्रि॒ग्ं॒शः प्र॑ति॒ष्ठा त्र॑यस्त्रि॒ग्ं॒शो ब्र॒द्ध्नस्य॑ वि॒ष्टप॑-ञ्चतुस्त्रि॒ग्ं॒शो नाकः॑ षट्त्रि॒ग्ं॒शो वि॑व॒र्तो᳚-ऽष्टाचत्वारि॒ग्ं॒शो ध॒र्त्रश्च॑तुष्टो॒मः ॥ 15 ॥
(आ॒शुः - स॒प्तत्रिग्ं॑शत्) (अ. 8)
अ॒ग्नेर्भा॒गो॑-ऽसि दी॒क्षाया॒ आधि॑पत्य॒-म्ब्रह्म॑ स्पृ॒त-न्त्रि॒वृ-थ्स्तोम॒ इन्द्र॑स्य भा॒गो॑-ऽसि॒ विष्णो॒राधि॑पत्य-ङ्क्ष॒त्रग्ग् स्पृ॒त-म्प॑ञ्चद॒श-स्स्तोमो॑ नृ॒चक्ष॑सा-म्भा॒गो॑-ऽसि धा॒तुराधि॑पत्य-ञ्ज॒नित्रग्ग्॑ स्पृ॒तग्ं स॑प्तद॒श-स्स्तोमो॑ मि॒त्रस्य॑ भा॒गो॑-ऽसि॒ वरु॑ण॒स्या-ऽऽधि॑पत्य-न्दि॒वो वृ॒ष्टिर्वाता᳚-स्स्पृ॒ता ए॑कवि॒ग्ं॒श-स्स्तोमो-ऽदि॑त्यै भा॒गो॑-ऽसि पू॒ष्ण आधि॑पत्य॒मोजः॑ स्पृ॒त-न्त्रि॑ण॒व-स्स्तोमो॒ वसू॑ना-म्भा॒गो॑-ऽसि [ ] 16
रु॒द्राणा॒माधि॑पत्य॒-ञ्चतु॑ष्पा-थ्स्पृ॒त-ञ्च॑तुर्वि॒ग्ं॒श-स्स्तोम॑ आदि॒त्याना᳚-म्भा॒गो॑-ऽसि म॒रुता॒माधि॑पत्य॒-ङ्गर्भा᳚-स्स्पृ॒ताः प॑ञ्चवि॒ग्ं॒श-स्स्तोमो॑ दे॒वस्य॑ सवि॒तुर्भा॒गो॑-ऽसि॒ बृह॒स्पते॒राधि॑पत्यग्ं स॒मीची॒र्दिशः॑ स्पृ॒ताश्च॑तुष्टो॒म-स्स्तोमो॒ यावा॑ना-म्भा॒गो᳚-ऽस्यया॑वाना॒माधि॑पत्य-म्प्र॒जा-स्स्पृ॒ता-श्च॑तु-श्चत्वारि॒ग्ं॒श-स्स्तोम॑ ऋभू॒णा-म्भा॒गो॑-ऽसि॒ विश्वे॑षा-न्दे॒वाना॒माधि॑पत्य-म्भू॒त-न्निशा᳚न्तग्ग् स्पृ॒त-न्त्र॑यस्त्रि॒ग्ं॒श-स्स्तोमः॑ ॥ 17 ॥
(वसू॑ना-म्भा॒गो॑-ऽसि॒ - षट्च॑त्वारिग्ंशच्च) (अ. 9)
एक॑या-ऽस्तुवत प्र॒जा अ॑धीयन्त प्र॒जाप॑ति॒रधि॑पतिरासी-त्ति॒सृभि॑रस्तुवत॒ ब्रह्मा॑सृज्यत॒ ब्रह्म॑ण॒स्पति॒-रधि॑पतिरासी-त्प॒ञ्चभि॑रस्तुवत भू॒तान्य॑सृज्यन्त भू॒ताना॒-म्पति॒रधि॑पतिरासी-थ्स॒प्तभि॑रस्तुवत सप्त॒र्॒षयो॑-ऽसृज्यन्त धा॒ता-धि॑पतिरासी-न्न॒वभि॑रस्तुवत पि॒तरो॑-ऽसृज्य॒न्ता-ऽदि॑ति॒रधि॑पत्न्यासी-देकाद॒शभि॑-रस्तुवत॒र्तवो॑-ऽ सृज्यन्ता- ऽऽर्त॒वो-ऽधि॑पति-रासी-त्त्रयोद॒शभि॑-रस्तुवत॒ मासा॑ असृज्यन्त संवँथ्स॒रो-ऽधि॑पति- [-ऽधि॑पतिः, आ॒सी॒-त्प॒ञ्च॒द॒शभि॑रस्तुवत] 18
-रासी-त्पञ्चद॒शभि॑रस्तुवत क्ष॒त्रम॑सृज्य॒तेन्द्रो ऽधि॑पतिरासी-थ्सप्तद॒शभि॑रस्तुवत प॒शवो॑-ऽसृज्यन्त॒ बृह॒स्पति॒रधि॑पति-रासीन्नवद॒शभि॑-रस्तुवत शूद्रा॒र्याव॑सृज्येतामहोरा॒त्रे अधि॑पत्नी आस्ता॒मेक॑विग्ं शत्या-ऽस्तुव॒तैक॑शफाः प॒शवो॑-ऽसृज्यन्त॒ वरु॒णो ऽधि॑पतिरासी॒-त्त्रयो॑विग्ंशत्या-ऽस्तुवत क्षु॒द्राः प॒शवो॑-ऽसृज्यन्त पू॒षा ऽधि॑पतिरासी॒-त्पञ्च॑विग्ंशत्या ऽस्तुवता-ऽऽर॒ण्याः प॒शवो॑-ऽसृज्यन्त वा॒युरधि॑पतिरासी-थ्स॒प्तविग्ं॑शत्या-ऽस्तुवत॒ द्यावा॑पृथि॒वी व्यै॑- [द्यावा॑पृथि॒वी वि, ई॒तां॒-वँस॑वो रु॒द्रा] 19
-तां॒-वँस॑वो रु॒द्रा आ॑दि॒त्या अनु॒ व्या॑य॒-न्तेषा॒माधि॑पत्यमासी॒-न्नव॑विग्ं शत्या-ऽस्तुवत॒ वन॒स्पत॑यो-ऽसृज्यन्त॒ सोमो ऽधि॑पतिरासी॒-देक॑त्रिग्ंशता ऽस्तुवत प्र॒जा अ॑सृज्यन्त॒ यावा॑ना॒-ञ्चाया॑वाना॒-ञ्चा-ऽऽधि॑पत्यमासी॒-त्त्रय॑स्त्रिग्ंशता ऽस्तुवत भू॒तान्य॑शाम्य-न्प्र॒जाप॑तिः परमे॒ष्ठ्यधि॑पतिरासीत् ॥ 20 ॥
(सं॒वँ॒थ्स॒रो-ऽधि॑पति॒- र्वि - पञ्च॑त्रिग्ंशच्च) (अ. 10)
इ॒यमे॒व सा या प्र॑थ॒मा व्यौच्छ॑द॒न्तर॒स्या-ञ्च॑रति॒ प्रवि॑ष्टा । व॒धूर्ज॑जान नव॒गज्जनि॑त्री॒ त्रय॑ एना-म्महि॒मानः॑ सचन्ते ॥ छन्द॑स्वती उ॒षसा॒ पेपि॑शाने समा॒नं-योँनि॒मनु॑ स॒ञ्चर॑न्ती । सूर्य॑पत्नी॒ वि च॑रतः प्रजान॒ती के॒तु-ङ्कृ॑ण्वा॒ने अ॒जर॒ भूरि॑रेतसा ॥ ऋ॒तस्य॒ पन्था॒मनु॑ ति॒स्र आ-ऽगु॒स्त्रयो॑ घ॒र्मासो॒ अनु॒ ज्योति॒षा-ऽऽगुः॑ । प्र॒जामेका॒ रक्ष॒त्यूर्ज॒मेका᳚ [ ] 21
व्र॒तमेका॑ रक्षति देवयू॒नाम् ॥ च॒तु॒ष्टो॒मो अ॑भव॒द्या तु॒रीया॑ य॒ज्ञस्य॑ प॒क्षावृ॑षयो॒ भव॑न्ती । गा॒य॒त्री-न्त्रि॒ष्टुभ॒-ञ्ज॑गतीमनु॒ष्टुभ॑-म्बृ॒हद॒र्कं-युँ॑ञ्जा॒ना-स्सुव॒रा-ऽभ॑रन्नि॒दम् ॥ प॒ञ्चभि॑र्धा॒ता वि द॑धावि॒दं-यँ-त्तासा॒ग्॒ स्वसॄ॑रजनय॒-त्पञ्च॑पञ्च । तासा॑मु यन्ति प्रय॒वेण॒ पञ्च॒ नाना॑ रू॒पाणि॒ क्रत॑वो॒ वसा॑नाः ॥ त्रि॒ग्ं॒श-थ्स्वसा॑र॒ उप॑यन्ति निष्कृ॒तग्ं स॑मा॒न-ङ्के॒तु-म्प्र॑तिमु॒ञ्चमा॑नाः । 22
ऋ॒तूग्स्त॑न्वते क॒वयः॑ प्रजान॒तीर्मद्ध्ये॑छन्दसः॒ परि॑ यन्ति॒ भास्व॑तीः ॥ ज्योति॑ष्मती॒ प्रति॑ मुञ्चते॒ नभो॒ रात्री॑ दे॒वी सूर्य॑स्य व्र॒तानि॑ । वि प॑श्यन्ति प॒शवो॒ जाय॑माना॒ नाना॑रूपा मा॒तुर॒स्या उ॒पस्थे᳚ ॥ ए॒का॒ष्ट॒का तप॑सा॒ तप्य॑माना ज॒जान॒ गर्भ॑-म्महि॒मान॒मिन्द्र᳚म् । तेन॒ दस्यू॒न् व्य॑सहन्त दे॒वा ह॒न्ता-ऽसु॑राणा-मभव॒च्छची॑भिः ॥ अना॑नुजामनु॒जा-म्माम॑कर्त स॒त्यं-वँद॒न्त्यन्वि॑च्छ ए॒तत् । भू॒यास॑- [भू॒यास᳚म्, अ॒स्य॒ सु॒म॒तौ यथा॑] 23
मस्य सुम॒तौ यथा॑ यू॒यम॒न्या वो॑ अ॒न्यामति॒ मा प्र यु॑क्त ॥ अभू॒न्मम॑ सुम॒तौ वि॒श्ववे॑दा॒ आष्ट॑ प्रति॒ष्ठामवि॑द॒द्धि गा॒धम् । भू॒यास॑मस्य सुम॒तौ यथा॑ यू॒यम॒न्या वो॑ अ॒न्यामति॒ मा प्रयु॑क्त ॥ पञ्च॒ व्यु॑ष्टी॒रनु॒ पञ्च॒ दोहा॒ गा-म्पञ्च॑नाम्नीमृ॒तवो-ऽनु॒ पञ्च॑ । पञ्च॒ दिशः॑ पञ्चद॒शेन॑ कॢ॒प्ता-स्स॑मा॒नमू᳚र्ध्नीर॒भि लो॒कमेक᳚म् ॥ 24 ॥
ऋ॒तस्य॒ गर्भः॑ प्रथ॒मा व्यू॒षुष्य॒पामेका॑ महि॒मान॑-म्बिभर्ति । सूर्य॒स्यैका॒ चर॑ति निष्कृ॒तेषु॑ घ॒र्मस्यैका॑ सवि॒तैका॒-न्नि य॑च्छति ॥ या प्र॑थ॒मा व्यौच्छ॒-थ्सा धे॒नुर॑भवद्य॒मे । सा नः॒ पय॑स्वती धु॒क्ष्वोत्त॑रामुत्तरा॒ग्ं॒ समा᳚म् ॥ शु॒क्रर्ष॑भा॒ नभ॑सा॒ ज्योति॒षा ऽऽगा᳚-द्वि॒श्वरू॑पा शब॒लीर॒ग्निके॑तुः । स॒मा॒नमर्थग्ग्॑ स्वप॒स्यमा॑ना॒ बिभ्र॑ती ज॒राम॑जर उष॒ आ-ऽगाः᳚ ॥ ऋ॒तू॒ना-म्पत्नी᳚ प्रथ॒मेयमा-ऽगा॒दह्ना᳚-न्ने॒त्री ज॑नि॒त्री प्र॒जाना᳚म् । एका॑ स॒ती ब॑हु॒धोषो॒ व्यु॑च्छ॒स्यजी᳚र्णा॒ त्व-ञ्ज॑रयसि॒ सर्व॑म॒न्यत् ॥ 25 ॥
(ऊर्ज॒मेका᳚ - प्रतिमु॒ञ्चमा॑ना - भू॒यास॒ - मेकं॒ - पत्न्ये का॒न्न विग्ं॑श॒तिश्च॑) (अ. 11)
अग्ने॑ जा॒ता-न्प्रणु॑दा न-स्स॒पत्ना॒-न्प्रत्यजा॑ताञ्जातवेदो नुदस्व । अ॒स्मे दी॑दिहि सु॒मना॒ अहे॑ड॒-न्तव॑ स्या॒ग्ं॒ शर्म॑-न्त्रि॒वरू॑थ उ॒द्भित् ॥ सह॑सा जा॒ता-न्प्रणु॑दान-स्स॒पत्ना॒-न्प्रत्यजा॑ताञ्जातवेदो नुदस्व । अधि॑ नो ब्रूहि सुमन॒स्यमा॑नो व॒यग्ग् स्या॑म॒ प्रणु॑दा न-स्स॒पत्नान्॑ ॥ च॒तु॒श्च॒त्वा॒रि॒ग्ं॒श-स्स्तोमो॒ वर्चो॒ द्रवि॑णग्ं षोड॒श-स्स्तोम॒ ओजो॒ द्रवि॑ण-म्पृथि॒व्याः पुरी॑षम॒- [पुरी॑षमसि, अफ्सो॒ नाम॑ ।] 26
-स्यफ्सो॒ नाम॑ । एव॒ श्छन्दो॒ वरि॑व॒ श्छन्दः॑ श॒भूं श्छन्दः॑ परि॒भू श्छन्द॑ आ॒च्छच्छन्दो॒ मन॒ श्छन्दो॒ व्यच॒ श्छन्द॒-स्सिन्धु॒ श्छन्दः॑ समु॒द्र-ञ्छन्दः॑ सलि॒ल-ञ्छन्दः॑ सं॒यँच्छन्दो॑ वि॒यच्छन्दो॑ बृ॒हच्छन्दो॑ रथन्त॒र-ञ्छन्दो॑ निका॒य श्छन्दो॑ विव॒ध श्छन्दो॒ गिर॒ श्छन्दो॒ भ्रज॒ श्छन्दः॑ स॒ष्टु-प्छन्दो॑ ऽनु॒ष्टु-प्छन्दः॑ क॒कुच्छन्द॑ स्त्रिक॒कुच्छन्दः॑ का॒व्य-ञ्छन्दो᳚ -ऽङ्कु॒प-ञ्छन्दः॑ [-ऽङ्कु॒प-ञ्छन्दः॑, प॒दप॑ङ्क्ति॒ श्छन्दो॒] 27
प॒दप॑ङ्क्ति॒ श्छन्दो॒ ऽक्षर॑पङ्क्ति॒ श्छन्दो॑ विष्टा॒रप॑ङ्क्ति॒ श्छन्दः॑ क्षु॒रो भृज्वा॒ञ्छन्दः॑ प्र॒च्छच्छन्दः॑ प॒क्ष श्छन्द॒ एव॒ श्छन्दो॒ वरि॑व॒ श्छन्दो॒ वय॒ श्छन्दो॑ वय॒स्कृच्छन्दो॑ विशा॒ल-ञ्छन्दो॒ विष्प॑र्धा॒ श्छन्द॑ श्छ॒दि श्छन्दो॑ दूरोह॒ण-ञ्छन्द॑स्त॒न्द्र-ञ्छन्दो᳚ ऽङ्का॒ङ्क-ञ्छन्दः॑ ॥ 28 ॥
(अ॒स्य॒ - ङ्कु॒पञ्छन्द॒ - स्त्रय॑स्त्रिग्ंशच्च) (अ. 12)
अ॒ग्निर्वृ॒त्राणि॑ जङ्घन-द्द्रविण॒स्युर्वि॑प॒न्यया᳚ । समि॑द्ध-श्शु॒क्र आहु॑तः ॥ त्वग्ं सो॑मासि॒ सत्प॑ति॒स्त्वग्ं राजो॒त वृ॑त्र॒हा । त्व-म्भ॒द्रो अ॑सि॒ क्रतुः॑ ॥ भ॒द्रा ते॑ अग्ने स्वनीक स॒दृङ्ग्घो॒रस्य॑ स॒तो विषु॑णस्य॒ चारुः॑ । न य-त्ते॑ शो॒चिस्तम॑सा॒ वर॑न्त॒ न ध्व॒स्मान॑स्त॒नुवि॒ रेप॒ आ धुः॑ ॥ भ॒द्र-न्ते॑ अग्ने सहसि॒न्ननी॑कमुपा॒क आ रो॑चते॒ सूर्य॑स्य । 29
रुश॑-द्दृ॒शे द॑दृशे नक्त॒या चि॒दरू᳚क्षित-न्दृ॒श आ रू॒पे अन्न᳚म् ॥ सैना-ऽनी॑केन सुवि॒दत्रो॑ अ॒स्मे यष्टा॑ दे॒वाग्ं आय॑जिष्ठ-स्स्व॒स्ति । अद॑ब्धो गो॒पा उ॒त नः॑ पर॒स्पा अग्ने᳚ द्यु॒मदु॒त रे॒व-द्दि॑दीहि ॥ स्व॒स्ति नो॑ दि॒वो अ॑ग्ने पृथि॒व्या वि॒श्वायु॑र्धेहि य॒जथा॑य देव । य-थ्सी॒महि॑ दिविजात॒ प्रश॑स्त॒-न्तद॒स्मासु॒ द्रवि॑ण-न्धेहि चि॒त्रम् ॥ यथा॑ होत॒र्मनु॑षो [होत॒र्मनु॑षः, दे॒वता॑ता] 30
दे॒वता॑ता य॒ज्ञेभिः॑ सूनो सहसो॒ यजा॑सि । ए॒वा नो॑ अ॒द्य स॑म॒ना स॑मा॒नानु॒-शन्न॑ग्न उश॒तो य॑क्षि दे॒वान् ॥ अ॒ग्निमी॑डे पु॒रोहि॑तं-यँ॒ज्ञस्य॑ दे॒वमृ॒त्विज᳚म् । होता॑रग्ं रत्न॒धात॑मम् ॥ वृषा॑ सोम द्यु॒माग्ं अ॑सि॒ वृषा॑ देव॒ वृष॑व्रतः । वृषा॒ धर्मा॑णि दधिषे ॥ सान्त॑पना इ॒दग्ं ह॒विर्मरु॑त॒स्तज्जु॑जुष्टन । यु॒ष्माको॒ती रि॑शादसः ॥ यो नो॒ मर्तो॑ वसवो दुर्हृणा॒युस्ति॒र-स्स॒त्यानि॑ मरुतो॒ [मरुतः, जिघाग्ं॑सात् ।] 31
जिघाग्ं॑सात् । द्रु॒हः पाश॒-म्प्रति॒ स मु॑चीष्ट॒ तपि॑ष्ठेन॒ तप॑सा हन्तना॒ तम् ॥ सं॒वँ॒थ्स॒रीणा॑ म॒रुतः॑ स्व॒र्का उ॑रु॒क्षया॒-स्सग॑णा॒ मानु॑षेषु । ते᳚-ऽस्म-त्पाशा॒-न्प्र मु॑ञ्च॒न्त्वग्ंह॑स-स्सान्तप॒ना म॑दि॒रा मा॑दयि॒ष्णवः॑ ॥ पि॒प्री॒हि दे॒वाग्ं उ॑श॒तो य॑विष्ठ वि॒द्वाग्ं ऋ॒तूग्ंर्-ऋ॑तुपते यजे॒ह । ये दैव्या॑ ऋ॒त्विज॒स्तेभि॑रग्ने॒ त्वग्ं होतॄ॑णाम॒स्याय॑जिष्ठः ॥ अग्ने॒ यद॒द्य वि॒शो अ॑द्ध्वरस्य होतः॒ पाव॑क [पाव॑क, शो॒चे॒ वेष्ट्वग्ं हि] 32
शोचे॒ वेष्ट्वग्ं हि यज्वा᳚ । ऋ॒ता य॑जासि महि॒ना वि यद्भूर्ह॒व्या व॑ह यविष्ठ॒ या ते॑ अ॒द्य ॥ अ॒ग्निना॑ र॒यि-म॑श्ञव॒-त्पोष॑मे॒व दि॒वेदि॑वे । य॒शसं॑-वीँ॒रव॑त्तमम् ॥ ग॒य॒स्फानो॑ अमीव॒हा व॑सु॒वि-त्पु॑ष्टि॒वर्ध॑नः । सु॒मि॒त्र-स्सो॑म नो भव ॥ गृह॑मेधास॒ आ ग॑त॒ मरु॑तो॒ मा-ऽप॑ भूतन । प्र॒मु॒ञ्चन्तो॑ नो॒ अग्ंह॑सः ॥ पू॒र्वीभि॒र्॒हि द॑दाशि॒म श॒रद्भि॑र्मरुतो व॒यम् । महो॑भि- [महो॑भिः, च॒र्॒ष॒णी॒नाम् ।] 33
-श्चर्षणी॒नाम् ॥ प्रबु॒द्ध्निया॑ ईरते वो॒ महाग्ं॑सि॒ प्रणामा॑नि प्रयज्यवस्तिरद्ध्वम् । स॒ह॒स्रिय॒-न्दम्य॑-म्भा॒गमे॒त-ङ्गृ॑हमे॒धीय॑-म्मरुतो जुषद्ध्वम् ॥ उप॒ यमेति॑ युव॒ति-स्सु॒दक्ष॑-न्दो॒षा वस्तोर्॑. ह॒विष्म॑ती घृ॒ताची᳚ । उप॒ स्वैन॑म॒रम॑तिर्व-सू॒युः ॥ इ॒मो अ॑ग्ने वी॒तत॑मानि ह॒व्या ऽज॑स्रो वक्षि दे॒वता॑ति॒मच्छ॑ । प्रति॑ न ईग्ं सुर॒भीणि॑ वियन्तु ॥ क्री॒डं-वँ॒-श्शर्धो॒ मारु॑तमन॒र्वाणग्ं॑ रथे॒शुभ᳚म् । 34
कण्वा॑ अ॒भि प्र गा॑यत ॥ अत्या॑सो॒ न ये म॒रुत॒-स्स्वञ्चो॑ यक्ष॒दृशो॒ न शु॒भय॑न्त॒ मर्याः᳚ । ते ह॑र्म्ये॒ष्ठा-श्शिश॑वो॒ न शु॒भ्रा व॒थ्सासो॒ न प्र॑क्री॒डिनः॑ पयो॒धाः ॥ प्रैषा॒मज्मे॑षु विथु॒रेव॑ रेजते॒ भूमि॒र्यामे॑षु॒ यद्ध॑ यु॒ञ्जते॑ शु॒भे । ते क्री॒डयो॒ धुन॑यो॒ भ्राज॑दृष्टय-स्स्व॒य-म्म॑हि॒त्व-म्प॑नयन्त॒ धूत॑यः ॥ उ॒प॒ह्व॒रेषु॒ यदचि॑द्ध्वं-यँ॒यिं-वँय॑ इव मरुतः॒ केन॑ [केन॑, चि॒-त्प॒था ।] 35
चि-त्प॒था । श्चोत॑न्ति॒ कोशा॒ उप॑ वो॒ रथे॒ष्वा घृ॒तमु॑क्षता॒ मधु॑वर्ण॒मर्च॑ते ॥ अ॒ग्निम॑ग्नि॒ग्ं॒ हवी॑मभि॒-स्सदा॑ हवन्त वि॒श्पति᳚म् । ह॒व्य॒वाह॑-म्पुरुप्रि॒यम् ॥ तग्ं हि शश्व॑न्त॒ ईड॑ते स्रु॒चा दे॒व-ङ्घृ॑त॒श्चुता᳚ । अ॒ग्निग्ं ह॒व्याय॒ वोढ॑वे ॥ इन्द्रा᳚ग्नी रोच॒ना दि॒व-श्श्ञथ॑द्वृ॒त्र मिन्द्रं॑-वोँ वि॒श्वत॒स्परीन्द्र॒-न्नरो॒ विश्व॑कर्मन्. ह॒विषा॑ वावृधा॒नो विश्व॑कर्मन्. ह॒विषा॒ वर्ध॑नेन ॥ 36 ॥
(सूर्य॑स्य॒ - मनु॑षो - मरुतः॒ - पाव॑क॒ - महो॑भी - रथे॒शुभ॒ - ङ्केन॒ - षड्च॑त्वारिग्ंशच्च) (अ. 13)
(अ॒पान्त्वेम॑ - न्न॒य-म्पु॒रो भुवः॒ - प्राची᳚ - ध्रु॒वक्षि॑ति॒ - स्त्र्यवि॒ - रिन्द्रा᳚ग्नी॒ - मा छन्द॑ - आ॒शुस्त्रि॒वृ - द॒ग्नेर्भा॒गो᳚ - ऽस्येक॑ - ये॒यमे॒व सा या - ऽग्ने॑ जा॒ता - न॒ग्निर्वृ॒त्राणि॒ - त्रयो॑दश )
(अ॒पान्त्वे - न्द्रा᳚ग्नी - इ॒यमे॒व - दे॒वता॑ता॒ - षट्त्रिग्ं॑शत् )
(अ॒पान्त्वेम॑न्, ह॒विषा॒ वर्ध॑नेन)
॥ हरिः॑ ओम् ॥
॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय संहिताया-ञ्चतुर्थ काण्डे तृतीयः प्रश्न-स्समाप्तः ॥
kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyā-ñcaturthakāṇḍe tṛtīyaḥ praśnaḥ - citivarṇanaṃ
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
a॒pā-ntvema᳚n-thsādayāmya॒pā-ntvodma᳚n-thsādayāmya॒pā-ntvā॒ bhasma᳚n-thsādayāmya॒pā-ntvā॒ jyoti̭ṣi sādayāmya॒pā-ntvā-'ya̭ne sādayāmyarṇa॒ve sada̭ne sīda samu॒dre sada̭ne sīda sali॒le sada̭ne sīdā॒pā-ṅkṣayḙ sīdā॒pāgṃ sadhi̭ṣi sīdā॒pā-ntvā॒ sada̭ne sādayāmya॒pā-ntvā̭ sa॒dhasthḙ sādayāmya॒pā-ntvā॒ purī̭ṣe sādayāmya॒pā-ntvā॒ yonaṷ sādayāmya॒pā-ntvā॒ pātha̭si sādayāmi gāya॒trī chanda̭-stri॒ṣṭu-pchando॒ jaga̭tī॒ chando̭-'nu॒ṣṭu-pchandaḥ̭ pa॒ṅktiśchandaḥ̭ || 1 ||
(yonau॒ - pañca̭daśa ca) (a. 1)
a॒ya-mpu॒ro bhuva॒stasya̭ prā॒ṇo bhaṷvāya॒no va̭sa॒ntaḥ prā̭ṇāya॒no gā̭ya॒trī vā̭sa॒ntī gā̭yatri॒yai gā̭ya॒tra-ṅgā̭ya॒trādṷpā॒gṃ॒ śurṷpā॒gṃ॒ śostri॒vṛ-ttri॒vṛto̭ rathanta॒ragṃ ra̭thanta॒rā-dvasi̭ṣṭha॒ ṛṣiḥ̭ pra॒jāpa̭ti gṛhītayā॒ tvayā᳚ prā॒ṇa-ṅgṛ̭hṇāmi pra॒jābhyo॒-'ya-nda̭kṣi॒ṇā vi॒śvaka̭rmā॒ tasya॒ mano̭ vaiśvakarma॒ṇa-ṅgrī॒ṣmo mā̭na॒sastri॒ṣṭuggrai॒ṣmī tri॒ṣṭubha̭ ai॒ḍamai॒ḍā-da̭ntaryā॒mo᳚ 'ntaryā॒mā-tpa̭ñcada॒śaḥ pa̭ñcada॒śā-dbṛ॒ha-dbṛ̭ha॒to bha॒radvā̭ja॒ ṛṣiḥ̭ pra॒jāpa̭ti gṛhītayā॒ tvayā॒ mano̭ [tvayā॒ manaḥ̭, gṛ॒hṇā॒mi॒ pra॒jābhyo॒-'ya-] 2
gṛhṇāmi pra॒jābhyo॒-'ya-mpa॒ścā-dvi॒śvavya̭cā॒stasya॒ cakṣṷrvaiśvavyaca॒saṃ-va~॒r॒ṣāṇi̭ cākṣu॒ṣāṇi॒ jaga̭tī vā॒r॒ṣī jaga̭tyā॒ ṛkṣa̭ma॒mṛkṣa̭mācchu॒kra-śśu॒krā-thsa̭ptada॒śa-ssa̭ptada॒śā-dvai̭rū॒paṃ-vai~̭rū॒pā-dvi॒śvāmi̭tra॒ ṛṣiḥ̭ pra॒jāpa̭ti gṛhītayā॒ tvayā॒ cakṣṷrgṛhṇāmi pra॒jābhya̭ i॒damṷtta॒rā-thsuva॒stasya॒ śrotragṃ̭ sau॒vagṃ śa॒racchrau॒trya̭nu॒ṣṭup-chā̭ra॒dya̭nu॒ṣṭubhaḥ̭ svā॒ragg svā॒rānma॒nthī ma॒nthina̭ ekavi॒gṃ॒śa ḙkavi॒gṃ॒śā-dvai̭rā॒jaṃ-vai~̭rā॒jājja॒mada̭gni॒r॒ ṛṣiḥ̭ pra॒jāpa̭ti gṛhītayā॒ [gṛhītayā, tvayā॒] 3
tvayā॒ śrotra̭-ṅgṛhṇāmi pra॒jābhya̭ i॒yamu॒pari̭ ma॒tistasyai॒ vāmmā॒tī hḙma॒nto vā᳚cyāya॒naḥ pa॒ṅktirhai̭ma॒ntī pa॒ktyai-nni॒dhana̭vanni॒dhana̭vata āgraya॒ṇa ā᳚graya॒ṇā-ttri̭ṇavatrayastri॒gṃ॒śau tri̭ṇavatrayastri॒gṃ॒śābhyāgṃ̭ śākvararaiva॒te śā᳚kvararaiva॒tābhyāṃ᳚-vi~॒śvaka॒rmarṣiḥ̭ pra॒jāpa̭ti gṛhītayā॒ tvayā॒ vāca̭-ṅgṛhṇāmi pra॒jābhyaḥ̭ || 4 ||
(tvayā॒ mano̭-ja॒mada̭gni॒r॒ṛṣiḥ̭ pra॒jāpa̭tigṛhītayā-tri॒gṃ॒śacca̭) (a. 2)
prācī̭ di॒śāṃ-va~̭sa॒nta ṛ̭tū॒nāma॒gnirde॒vatā॒ brahma॒ dravi̭ṇa-ntri॒vṛ-thstoma॒-ssa ṷ pañcada॒śava̭rtani॒-stryavi॒rvayaḥ̭ kṛ॒tamayā̭nā-mpurovā॒to vāta॒-ssāna̭ga॒ ṛṣi̭rdakṣi॒ṇā di॒śā-ṅgrī॒ṣma ṛ̭tū॒nāmindro̭ de॒vatā᳚ kṣa॒tra-ndravi̭ṇa-mpañcada॒śa-sstoma॒-ssa ṷ saptada॒śa va̭rtani-rdi̭tya॒vāḍ-vaya॒stretā-'yā̭nā-ndakṣiṇādvā॒to vātaḥ̭ sanā॒tana॒ ṛṣiḥ̭ pra॒tīcī̭ di॒śāṃ-va~॒r॒ṣā ṛ̭tū॒nāṃ-vi~śvḙ de॒vā de॒vatā॒ vi- [de॒vatā॒ viṭ, dravi̭ṇagṃ] 5
-ḍdravi̭ṇagṃ saptada॒śa stoma॒-ssa ṷ vekavi॒gṃ॒ śava̭rtani-striva॒thso vayo᳚ dvāpa॒ro-'yā̭nā-mpaścādvā॒to vāto̭-'ha॒bhūna॒ ṛṣi॒rudī̭cī di॒śāgṃ śa॒rad-ṛ̭tū॒nā-mmi॒trāvarṷṇau de॒vatā̭ pu॒ṣṭa-ndravi̭ṇamekavi॒gṃ॒śa-sstoma॒-ssa ṷ triṇa॒vava̭rtani-sturya॒vā-ḍvaya̭ āska॒ndo 'yā̭nāmuttarā-dvā॒to vātaḥ̭ pra॒tna ṛṣi̭rū॒rdhvā di॒śāgṃ hḙmantaśiśi॒rāvṛ̭tū॒nā-mbṛha॒spati̭rde॒vatā॒ varco॒ dravi̭ṇa-ntriṇa॒va stoma॒-ssa ṷ trayastri॒gṃ॒śava̭rtaniḥ paṣṭha॒vādvayo̭ 'bhi॒bhūrayā̭nāṃ-vi~ṣvagvā॒to vātaḥ̭ supa॒rṇa ṛṣiḥ̭ pi॒taraḥ̭ pitāma॒hāḥ pare-'va̭re॒ te naḥ̭ pāntu॒ te no̭-'vantva॒smi-nbrahma̭nna॒smin kṣa॒tre᳚-'syā-mā॒śiṣya॒syā-mpṷro॒dhāyā̭ma॒smin karma̭nna॒syā-nde॒vahū᳚tyām || 6 ||
(viṭ - pa̭ṣṭha॒vā-dvayo॒ - 'ṣṭāvigṃ̭śatiśca) (a. 3)
dhru॒vakṣi̭ti -rdhru॒vayo̭ni-rdhru॒vā-'si̭ dhru॒vāṃ-yo~ni॒mā sī̭da sā॒ddhyā | ukhya̭sya ke॒tu-mpra̭tha॒ma-mpu॒rastā̭da॒śvinā᳚-'ddhva॒ryū sā̭dayatāmi॒ha tvā᳚ || sve dakṣe॒ dakṣa̭pite॒ha sī̭da deva॒trā pṛ̭thi॒vī bṛ̭ha॒tī rarā̭ṇā | svā॒sa॒sthā ta॒nuvā॒ saṃ-vi~̭śasva pi॒tevai̭dhi sū॒nava॒ ā su॒śevā॒-'śvinā᳚ddhva॒ryū sā̭dayatāmi॒ha tvā᳚ || ku॒lā॒yinī॒ vasṷmatī vayo॒dhā ra॒yi-nno̭ vardha bahu॒lagṃ su॒vīra᳚m | 7
apāma̭ti-ndurma॒ti-mbādha̭mānā rā॒yaspoṣḙ ya॒jñapa̭timā॒bhaja̭ntī॒ suva̭rdhehi॒ yaja̭mānāya॒ poṣa̭ma॒śvinā᳚-'ddhva॒ryū sā̭dayatāmi॒ha tvā᳚ || a॒gneḥ purī̭ṣamasi deva॒yānī॒ tā-ntvā॒ viśvḙ a॒bhi gṛ̭ṇantu de॒vāḥ | stoma̭pṛṣṭhā ghṛ॒tava̭tī॒ha sī̭da pra॒jāva̭da॒sme dravi॒ṇā ''ya̭jasvā॒śvinā᳚ 'ddhva॒ryū sā̭dayatāmi॒ha tvā᳚ || di॒vo mū॒rdhā-'si̭ pṛthi॒vyā nābhi̭rvi॒ṣṭambha̭nī di॒śāmadhi̭patnī॒ bhuva̭nānām | 8
ū॒rmirdra॒phso a॒pāma̭si vi॒śvaka̭rmā ta॒ ṛṣi̭ra॒śvinā᳚-'ddhva॒ryū sā̭dayatāmi॒ha tvā᳚ || sa॒jūr-ṛ॒tubhiḥ̭ sa॒jūrvi॒dhābhiḥ̭ sa॒jūrvasṷbhi-ssa॒jū ru॒drai-ssa॒jūrā̭di॒tyai-ssa॒jūrviśvai᳚rde॒vai-ssa॒jūrde॒vai-ssa॒jūrde॒vairva̭yo-nā॒dhaira॒gnaye᳚ tvā vaiśvāna॒rāyā॒śvinā᳚-'ddhva॒ryū sā̭dayatāmi॒ha tvā᳚ || prā॒ṇa-mmḙ pāhyapā॒na-mmḙ pāhi vyā॒na-mmḙ pāhi॒ cakṣṷrma u॒rvyā vi bhā̭hi॒ śrotra̭-mme ślokayā॒pa-spi॒nvauṣa̭dhīrjinva dvi॒pā-tpā̭hi॒ catṷṣpādava di॒vo vṛṣṭi॒mera̭ya || 9 ||
(su॒vīraṃ॒ - bhuva̭nānā - mu॒rvyā - sa॒ptada̭śa ca) (a. 4)
tryavi॒rvaya̭stri॒ṣṭu-pchando̭ ditya॒vā-ḍvayo̭ vi॒rāṭ chandaḥ॒ pañcā̭vi॒rvayo̭ gāya॒trī chanda̭striva॒thso vaya̭ u॒ṣṇihā॒ chanda̭ sturya॒vā-ḍvayo̭-'nu॒ṣṭu-pchandaḥ̭ paṣṭha॒vā-dvayo̭ bṛha॒tī chanda̭ u॒kṣā vayaḥ̭ sa॒tobṛ̭hatī॒ chanda̭ ṛṣa॒bho vayaḥ̭ ka॒kucchando̭ dhe॒nurvayo॒ jaga̭tī॒ chando̭-'na॒ḍvān. vayaḥ̭ pa॒ṅkti śchando̭ ba॒sto vayo̭ viva॒la-ñchando̭ vṛ॒ṣṇirvayo̭ viśā॒la-ñchandaḥ॒ purṷṣo॒ vaya̭ sta॒ndra-ñchando᳚ vyā॒ghro vayo-'nā̭dhṛṣṭa॒-ñchandaḥ̭ si॒gṃ॒ho vaya̭ ścha॒di śchando̭ viṣṭa॒bhoṃ-va~yo-'dhi̭pati॒ śchandaḥ̭ kṣa॒traṃ-va~yo॒ maya̭nda॒-ñchando̭ vi॒śvaka̭rmā॒ vayaḥ̭ parame॒ṣṭhī chando̭ mū॒rdhā vayaḥ̭ pra॒jāpa̭ti॒ śchandaḥ̭ || 10 ||
(purṷṣo॒ vayaḥ॒ - ṣa-ḍvigṃ̭śatiśca) (a. 5)
indrā᳚gnī॒ avya̭thamānā॒miṣṭa̭kā-ndṛgṃhataṃ-yu~॒vam | pṛ॒ṣṭhena॒ dyāvā̭pṛthi॒vī a॒ntari̭kṣa-ñca॒ vi bā̭dhatām || vi॒śvaka̭rmā tvā sādayatva॒ntari̭kṣasya pṛ॒ṣṭhe vyaca̭svatī॒-mpratha̭svatī॒-mbhāsva̭tīgṃ sūri॒matī॒mā yā dyā-mbhāsyā pṛ̭thi॒vīmorva̭ntari̭kṣa-ma॒ntari̭kṣaṃ-ya~cchā॒ntari̭kṣa-ndṛgṃhā॒ntari̭kṣa॒-mmā higṃ̭sī॒ rviśva̭smai prā॒ṇāyā̭pā॒nāya̭ vyā॒nāyo̭dā॒nāya̭ prati॒ṣṭhāyai̭ ca॒ritrā̭ya vā॒yustvā॒-'bhi pā̭tu ma॒hyā sva॒styā cha॒rdiṣā॒ [cha॒rdiṣā᳚, śanta̭mena॒ tayā̭] 11
śanta̭mena॒ tayā̭ de॒va̭tayā-'ṅgira॒sva-ddhru॒vā sī̭da || rājñya̭si॒ prācī॒ dig-vi॒rāḍa̭si dakṣi॒ṇā di-khsa॒mrāḍa̭si pra॒tīcī॒ dikh-sva॒rāḍa॒syudī̭cī॒ digadhi̭patnyasi bṛha॒tī digāyṷrme pāhi prā॒ṇa-mmḙ pāhyapā॒na-mmḙ pāhi vyā॒na-mmḙ pāhi॒ cakṣṷrme pāhi॒ śrotra̭-mme pāhi॒ mano̭ me jinva॒ vāca̭-mme pinvā॒ ''tmāna̭-mme pāhi॒ jyoti̭rme yaccha || 12 ||
(cha॒rdiṣā̭ - pinva॒ - ṣaṭca̭) (a. 6)
mā chandaḥ̭ pra॒mā chandaḥ̭ prati॒mā chando᳚-'srī॒vi śchandaḥ̭ pa॒ṅkti śchanda̭ u॒ṣṇihā॒ chando̭ bṛha॒tī chando̭-'nu॒ṣṭu-pchando̭ vi॒rāṭ chando̭ gāya॒trī chanda̭-stri॒ṣṭu-pchando॒ jaga̭tī॒ chandaḥ̭ pṛthi॒vī chando॒ 'ntari̭kṣa॒-ñchando॒ dyau śchanda॒-ssamā॒ śchando॒ nakṣa̭trāṇi॒ chando॒ mana॒ śchando॒ vāk chandaḥ̭ kṛ॒ṣi śchando॒ hira̭ṇya॒-ñchando॒ gau śchando॒ 'jā chando 'śva॒ śchandaḥ̭ || a॒gnirde॒vatā॒ [a॒gnirde॒vatā᳚, vāto̭ de॒vatā॒] 13
vāto̭ de॒vatā॒ sūryo̭ de॒vatā̭ ca॒ndramā̭ de॒vatā॒ vasa̭vo de॒vatā̭ ru॒drā de॒vatā̭ ''di॒tyā de॒vatā॒ viśvḙ de॒vā de॒vatā̭ ma॒ruto̭ de॒vatā॒ bṛha॒spati̭ rde॒vatendro̭ de॒vatā॒ varṷṇo de॒vatā̭ mū॒rdhā-'si॒ rā-ḍdhru॒vā-'si̭ dha॒ruṇā̭ ya॒ntrya̭si॒ yami̭trī॒ṣe tvo॒rje tvā̭ kṛ॒ṣyai tvā॒ kṣemā̭ya tvā॒ yantrī॒ rā-ḍdhru॒vā-'si॒ dhara̭ṇī dha॒rtrya̭si॒ dhari॒tryāyṷṣe tvā॒ varca̭se॒ tvauja̭se tvā॒ balā̭ya tvā || 14 ||
(de॒vatā - ''yṷṣe tvā॒ - ṣaṭ ca̭ ) (a. 7)
ā॒śustri॒vṛ-dbhā॒ntaḥ pa̭ñcada॒śo vyo̭ma saptada॒śaḥ pratū᳚rtiraṣṭāda॒śa stapo̭ navada॒śo̭ 'bhiva॒rta-ssa̭vi॒gṃ॒śo dha॒ruṇa̭ ekavi॒gṃ॒śo varco᳚ dvāvi॒gṃ॒śa-ssa॒mbhara̭ṇastrayovi॒gṃ॒śo yoni̭ścaturvi॒gṃ॒śo garbhāḥ᳚ pañcavi॒gṃ॒śa oja̭striṇa॒vaḥ kratṷrekatri॒gṃ॒śaḥ pra̭ti॒ṣṭhā tra̭yastri॒gṃ॒śo bra॒ddhnasya̭ vi॒ṣṭapa̭-ñcatustri॒gṃ॒śo nākaḥ̭ ṣaṭtri॒gṃ॒śo vi̭va॒rto᳚-'ṣṭācatvāri॒gṃ॒śo dha॒rtraśca̭tuṣṭo॒maḥ || 15 ||
(ā॒śuḥ - sa॒ptatrigṃ̭śat) (a. 8)
a॒gnerbhā॒go̭-'si dī॒kṣāyā॒ ādhi̭patya॒-mbrahma̭ spṛ॒ta-ntri॒vṛ-thstoma॒ indra̭sya bhā॒go̭-'si॒ viṣṇo॒rādhi̭patya-ṅkṣa॒tragg spṛ॒ta-mpa̭ñcada॒śa-sstomo̭ nṛ॒cakṣa̭sā-mbhā॒go̭-'si dhā॒turādhi̭patya-ñja॒nitragg̭ spṛ॒tagṃ sa̭ptada॒śa-sstomo̭ mi॒trasya̭ bhā॒go̭-'si॒ varṷṇa॒syā-''dhi̭patya-ndi॒vo vṛ॒ṣṭirvātā᳚-sspṛ॒tā ḙkavi॒gṃ॒śa-sstomo-'di̭tyai bhā॒go̭-'si pū॒ṣṇa ādhi̭patya॒mojaḥ̭ spṛ॒ta-ntri̭ṇa॒va-sstomo॒ vasṷ̄nā-mbhā॒go̭-'si [ ] 16
ru॒drāṇā॒mādhi̭patya॒-ñcatṷṣpā-thspṛ॒ta-ñca̭turvi॒gṃ॒śa-sstoma̭ ādi॒tyānā᳚-mbhā॒go̭-'si ma॒rutā॒mādhi̭patya॒-ṅgarbhā᳚-sspṛ॒tāḥ pa̭ñcavi॒gṃ॒śa-sstomo̭ de॒vasya̭ savi॒turbhā॒go̭-'si॒ bṛha॒spate॒rādhi̭patyagṃ sa॒mīcī॒rdiśaḥ̭ spṛ॒tāśca̭tuṣṭo॒ma-sstomo॒ yāvā̭nā-mbhā॒go᳚-'syayā̭vānā॒mādhi̭patya-mpra॒jā-sspṛ॒tā-śca̭tu-ścatvāri॒gṃ॒śa-sstoma̭ ṛbhū॒ṇā-mbhā॒go̭-'si॒ viśvḙṣā-nde॒vānā॒mādhi̭patya-mbhū॒ta-nniśā᳚ntagg spṛ॒ta-ntra̭yastri॒gṃ॒śa-sstomaḥ̭ || 17 ||
(vasṷ̄nā-mbhā॒go̭-'si॒ - ṣaṭca̭tvārigṃśacca) (a. 9)
eka̭yā-'stuvata pra॒jā a̭dhīyanta pra॒jāpa̭ti॒radhi̭patirāsī-tti॒sṛbhi̭rastuvata॒ brahmā̭sṛjyata॒ brahma̭ṇa॒spati॒-radhi̭patirāsī-tpa॒ñcabhi̭rastuvata bhū॒tānya̭sṛjyanta bhū॒tānā॒-mpati॒radhi̭patirāsī-thsa॒ptabhi̭rastuvata sapta॒r॒ṣayo̭-'sṛjyanta dhā॒tā-dhi̭patirāsī-nna॒vabhi̭rastuvata pi॒taro̭-'sṛjya॒ntā-'di̭ti॒radhi̭patnyāsī-dekāda॒śabhi̭-rastuvata॒rtavo̭-' sṛjyantā- ''rta॒vo-'dhi̭pati-rāsī-ttrayoda॒śabhi̭-rastuvata॒ māsā̭ asṛjyanta saṃva~thsa॒ro-'dhi̭pati- [-'dhi̭patiḥ, ā॒sī॒-tpa॒ñca॒da॒śabhi̭rastuvata] 18
-rāsī-tpañcada॒śabhi̭rastuvata kṣa॒trama̭sṛjya॒tendro 'dhi̭patirāsī-thsaptada॒śabhi̭rastuvata pa॒śavo̭-'sṛjyanta॒ bṛha॒spati॒radhi̭pati-rāsīnnavada॒śabhi̭-rastuvata śūdrā॒ryāva̭sṛjyetāmahorā॒tre adhi̭patnī āstā॒meka̭vigṃ śatyā-'stuva॒taika̭śaphāḥ pa॒śavo̭-'sṛjyanta॒ varu॒ṇo 'dhi̭patirāsī॒-ttrayo̭vigṃśatyā-'stuvata kṣu॒drāḥ pa॒śavo̭-'sṛjyanta pū॒ṣā 'dhi̭patirāsī॒-tpañca̭vigṃśatyā 'stuvatā-''ra॒ṇyāḥ pa॒śavo̭-'sṛjyanta vā॒yuradhi̭patirāsī-thsa॒ptavigṃ̭śatyā-'stuvata॒ dyāvā̭pṛthi॒vī vyai̭- [dyāvā̭pṛthi॒vī vi, ī॒tāṃ॒-va~sa̭vo ru॒drā] 19
-tāṃ॒-va~sa̭vo ru॒drā ā̭di॒tyā anu॒ vyā̭ya॒-nteṣā॒mādhi̭patyamāsī॒-nnava̭vigṃ śatyā-'stuvata॒ vana॒spata̭yo-'sṛjyanta॒ somo 'dhi̭patirāsī॒-deka̭trigṃśatā 'stuvata pra॒jā a̭sṛjyanta॒ yāvā̭nā॒-ñcāyā̭vānā॒-ñcā-''dhi̭patyamāsī॒-ttraya̭strigṃśatā 'stuvata bhū॒tānya̭śāmya-npra॒jāpa̭tiḥ parame॒ṣṭhyadhi̭patirāsīt || 20 ||
(saṃ॒va~॒thsa॒ro-'dhi̭pati॒- rvi - pañca̭trigṃśacca) (a. 10)
i॒yame॒va sā yā pra̭tha॒mā vyauccha̭da॒ntara॒syā-ñca̭rati॒ pravi̭ṣṭā | va॒dhūrja̭jāna nava॒gajjani̭trī॒ traya̭ enā-mmahi॒mānaḥ̭ sacante || chanda̭svatī u॒ṣasā॒ pepi̭śāne samā॒naṃ-yo~ni॒manṷ sa॒ñcara̭ntī | sūrya̭patnī॒ vi ca̭rataḥ prajāna॒tī ke॒tu-ṅkṛ̭ṇvā॒ne a॒jara॒ bhūri̭retasā || ṛ॒tasya॒ panthā॒manṷ ti॒sra ā-'gu॒strayo̭ gha॒rmāso॒ anu॒ jyoti॒ṣā-''guḥ̭ | pra॒jāmekā॒ rakṣa॒tyūrja॒mekā᳚ [ ] 21
vra॒tamekā̭ rakṣati devayū॒nām || ca॒tu॒ṣṭo॒mo a̭bhava॒dyā tu॒rīyā̭ ya॒jñasya̭ pa॒kṣāvṛ̭ṣayo॒ bhava̭ntī | gā॒ya॒trī-ntri॒ṣṭubha॒-ñja̭gatīmanu॒ṣṭubha̭-mbṛ॒hada॒rkaṃ-yu~̭ñjā॒nā-ssuva॒rā-'bha̭ranni॒dam || pa॒ñcabhi̭rdhā॒tā vi da̭dhāvi॒daṃ-ya~-ttāsā॒g॒ svasṝ̭rajanaya॒-tpañca̭pañca | tāsā̭mu yanti praya॒veṇa॒ pañca॒ nānā̭ rū॒pāṇi॒ krata̭vo॒ vasā̭nāḥ || tri॒gṃ॒śa-thsvasā̭ra॒ upa̭yanti niṣkṛ॒tagṃ sa̭mā॒na-ṅke॒tu-mpra̭timu॒ñcamā̭nāḥ | 22
ṛ॒tūgsta̭nvate ka॒vayaḥ̭ prajāna॒tīrmaddhyḙchandasaḥ॒ pari̭ yanti॒ bhāsva̭tīḥ || jyoti̭ṣmatī॒ prati̭ muñcate॒ nabho॒ rātrī̭ de॒vī sūrya̭sya vra॒tāni̭ | vi pa̭śyanti pa॒śavo॒ jāya̭mānā॒ nānā̭rūpā mā॒tura॒syā u॒pasthe᳚ || e॒kā॒ṣṭa॒kā tapa̭sā॒ tapya̭mānā ja॒jāna॒ garbha̭-mmahi॒māna॒mindra᳚m | tena॒ dasyū॒n vya̭sahanta de॒vā ha॒ntā-'sṷrāṇā-mabhava॒cchacī̭bhiḥ || anā̭nujāmanu॒jā-mmāma̭karta sa॒tyaṃ-va~da॒ntyanvi̭ccha e॒tat | bhū॒yāsa̭- [bhū॒yāsa᳚m, a॒sya॒ su॒ma॒tau yathā̭] 23
masya suma॒tau yathā̭ yū॒yama॒nyā vo̭ a॒nyāmati॒ mā pra yṷkta || abhū॒nmama̭ suma॒tau vi॒śvavḙdā॒ āṣṭa̭ prati॒ṣṭhāmavi̭da॒ddhi gā॒dham | bhū॒yāsa̭masya suma॒tau yathā̭ yū॒yama॒nyā vo̭ a॒nyāmati॒ mā prayṷkta || pañca॒ vyṷṣṭī॒ranu॒ pañca॒ dohā॒ gā-mpañca̭nāmnīmṛ॒tavo-'nu॒ pañca̭ | pañca॒ diśaḥ̭ pañcada॒śena̭ kḷ॒ptā-ssa̭mā॒namū᳚rdhnīra॒bhi lo॒kameka᳚m || 24 ||
ṛ॒tasya॒ garbhaḥ̭ pratha॒mā vyū॒ṣuṣya॒pāmekā̭ mahi॒māna̭-mbibharti | sūrya॒syaikā॒ cara̭ti niṣkṛ॒teṣṷ gha॒rmasyaikā̭ savi॒taikā॒-nni ya̭cchati || yā pra̭tha॒mā vyauccha॒-thsā dhe॒nura̭bhavadya॒me | sā naḥ॒ paya̭svatī dhu॒kṣvotta̭rāmuttarā॒gṃ॒ samā᳚m || śu॒krarṣa̭bhā॒ nabha̭sā॒ jyoti॒ṣā ''gā᳚-dvi॒śvarṷ̄pā śaba॒līra॒gnikḙtuḥ | sa॒mā॒namarthagg̭ svapa॒syamā̭nā॒ bibhra̭tī ja॒rāma̭jara uṣa॒ ā-'gāḥ᳚ || ṛ॒tū॒nā-mpatnī᳚ pratha॒meyamā-'gā॒dahnā᳚-nne॒trī ja̭ni॒trī pra॒jānā᳚m | ekā̭ sa॒tī ba̭hu॒dhoṣo॒ vyṷccha॒syajī᳚rṇā॒ tva-ñja̭rayasi॒ sarva̭ma॒nyat || 25 ||
(ūrja॒mekā᳚ - pratimu॒ñcamā̭nā - bhū॒yāsa॒ - mekaṃ॒ - patnye kā॒nna vigṃ̭śa॒tiśca̭) (a. 11)
agnḙ jā॒tā-npraṇṷdā na-ssa॒patnā॒-npratyajā̭tāñjātavedo nudasva | a॒sme dī̭dihi su॒manā॒ ahḙḍa॒-ntava̭ syā॒gṃ॒ śarma̭-ntri॒varṷ̄tha u॒dbhit || saha̭sā jā॒tā-npraṇṷdāna-ssa॒patnā॒-npratyajā̭tāñjātavedo nudasva | adhi̭ no brūhi sumana॒syamā̭no va॒yagg syā̭ma॒ praṇṷdā na-ssa॒patnāṋ || ca॒tu॒śca॒tvā॒ri॒gṃ॒śa-sstomo॒ varco॒ dravi̭ṇagṃ ṣoḍa॒śa-sstoma॒ ojo॒ dravi̭ṇa-mpṛthi॒vyāḥ purī̭ṣama॒- [purī̭ṣamasi, aphso॒ nāma̭ |] 26
-syaphso॒ nāma̭ | eva॒ śchando॒ vari̭va॒ śchandaḥ̭ śa॒bhūṃ śchandaḥ̭ pari॒bhū śchanda̭ ā॒cchacchando॒ mana॒ śchando॒ vyaca॒ śchanda॒-ssindhu॒ śchandaḥ̭ samu॒dra-ñchandaḥ̭ sali॒la-ñchandaḥ̭ saṃ॒ya~cchando̭ vi॒yacchando̭ bṛ॒hacchando̭ rathanta॒ra-ñchando̭ nikā॒ya śchando̭ viva॒dha śchando॒ gira॒ śchando॒ bhraja॒ śchandaḥ̭ sa॒ṣṭu-pchando̭ 'nu॒ṣṭu-pchandaḥ̭ ka॒kucchanda̭ strika॒kucchandaḥ̭ kā॒vya-ñchando᳚ -'ṅku॒pa-ñchandaḥ̭ [-'ṅku॒pa-ñchandaḥ̭, pa॒dapa̭ṅkti॒ śchando॒] 27
pa॒dapa̭ṅkti॒ śchando॒ 'kṣara̭paṅkti॒ śchando̭ viṣṭā॒rapa̭ṅkti॒ śchandaḥ̭ kṣu॒ro bhṛjvā॒ñchandaḥ̭ pra॒cchacchandaḥ̭ pa॒kṣa śchanda॒ eva॒ śchando॒ vari̭va॒ śchando॒ vaya॒ śchando̭ vaya॒skṛcchando̭ viśā॒la-ñchando॒ viṣpa̭rdhā॒ śchanda̭ ścha॒di śchando̭ dūroha॒ṇa-ñchanda̭sta॒ndra-ñchando᳚ 'ṅkā॒ṅka-ñchandaḥ̭ || 28 ||
(a॒sya॒ - ṅku॒pañchanda॒ - straya̭strigṃśacca) (a. 12)
a॒gnirvṛ॒trāṇi̭ jaṅghana-ddraviṇa॒syurvi̭pa॒nyayā᳚ | sami̭ddha-śśu॒kra āhṷtaḥ || tvagṃ so̭māsi॒ satpa̭ti॒stvagṃ rājo॒ta vṛ̭tra॒hā | tva-mbha॒dro a̭si॒ kratuḥ̭ || bha॒drā tḙ agne svanīka sa॒dṛṅggho॒rasya̭ sa॒to viṣṷṇasya॒ cāruḥ̭ | na ya-ttḙ śo॒cistama̭sā॒ vara̭nta॒ na dhva॒smāna̭sta॒nuvi॒ repa॒ ā dhuḥ̭ || bha॒dra-ntḙ agne sahasi॒nnanī̭kamupā॒ka ā ro̭cate॒ sūrya̭sya | 29
ruśa̭-ddṛ॒śe da̭dṛśe nakta॒yā ci॒darū᳚kṣita-ndṛ॒śa ā rū॒pe anna᳚m || sainā-'nī̭kena suvi॒datro̭ a॒sme yaṣṭā̭ de॒vāgṃ āya̭jiṣṭha-ssva॒sti | ada̭bdho go॒pā u॒ta naḥ̭ para॒spā agne᳚ dyu॒madu॒ta re॒va-ddi̭dīhi || sva॒sti no̭ di॒vo a̭gne pṛthi॒vyā vi॒śvāyṷrdhehi ya॒jathā̭ya deva | ya-thsī॒mahi̭ divijāta॒ praśa̭sta॒-ntada॒smāsu॒ dravi̭ṇa-ndhehi ci॒tram || yathā̭ hota॒rmanṷṣo [hota॒rmanṷṣaḥ, de॒vatā̭tā] 30
de॒vatā̭tā ya॒jñebhiḥ̭ sūno sahaso॒ yajā̭si | e॒vā no̭ a॒dya sa̭ma॒nā sa̭mā॒nānu॒-śanna̭gna uśa॒to ya̭kṣi de॒vān || a॒gnimī̭ḍe pu॒rohi̭taṃ-ya~॒jñasya̭ de॒vamṛ॒tvija᳚m | hotā̭ragṃ ratna॒dhāta̭mam || vṛṣā̭ soma dyu॒māgṃ a̭si॒ vṛṣā̭ deva॒ vṛṣa̭vrataḥ | vṛṣā॒ dharmā̭ṇi dadhiṣe || sānta̭panā i॒dagṃ ha॒virmarṷta॒stajjṷjuṣṭana | yu॒ṣmāko॒tī ri̭śādasaḥ || yo no॒ marto̭ vasavo durhṛṇā॒yusti॒ra-ssa॒tyāni̭ maruto॒ [marutaḥ, jighāgṃ̭sāt |] 31
jighāgṃ̭sāt | dru॒haḥ pāśa॒-mprati॒ sa mṷcīṣṭa॒ tapi̭ṣṭhena॒ tapa̭sā hantanā॒ tam || saṃ॒va~॒thsa॒rīṇā̭ ma॒rutaḥ̭ sva॒rkā ṷru॒kṣayā॒-ssaga̭ṇā॒ mānṷṣeṣu | te᳚-'sma-tpāśā॒-npra mṷñca॒ntvagṃha̭sa-ssāntapa॒nā ma̭di॒rā mā̭dayi॒ṣṇavaḥ̭ || pi॒prī॒hi de॒vāgṃ ṷśa॒to ya̭viṣṭha vi॒dvāgṃ ṛ॒tūgṃr-ṛ̭tupate yaje॒ha | ye daivyā̭ ṛ॒tvija॒stebhi̭ragne॒ tvagṃ hotṝ̭ṇāma॒syāya̭jiṣṭhaḥ || agne॒ yada॒dya vi॒śo a̭ddhvarasya hotaḥ॒ pāva̭ka [pāva̭ka, śo॒ce॒ veṣṭvagṃ hi] 32
śoce॒ veṣṭvagṃ hi yajvā᳚ | ṛ॒tā ya̭jāsi mahi॒nā vi yadbhūrha॒vyā va̭ha yaviṣṭha॒ yā tḙ a॒dya || a॒gninā̭ ra॒yi-ma̭śñava॒-tpoṣa̭me॒va di॒vedi̭ve | ya॒śasaṃ̭-vī~॒rava̭ttamam || ga॒ya॒sphāno̭ amīva॒hā va̭su॒vi-tpṷṣṭi॒vardha̭naḥ | su॒mi॒tra-sso̭ma no bhava || gṛha̭medhāsa॒ ā ga̭ta॒ marṷto॒ mā-'pa̭ bhūtana | pra॒mu॒ñcanto̭ no॒ agṃha̭saḥ || pū॒rvībhi॒r॒hi da̭dāśi॒ma śa॒radbhi̭rmaruto va॒yam | maho̭bhi- [maho̭bhiḥ, ca॒r॒ṣa॒ṇī॒nām |] 33
-ścarṣaṇī॒nām || prabu॒ddhniyā̭ īrate vo॒ mahāgṃ̭si॒ praṇāmā̭ni prayajyavastiraddhvam | sa॒ha॒sriya॒-ndamya̭-mbhā॒game॒ta-ṅgṛ̭hame॒dhīya̭-mmaruto juṣaddhvam || upa॒ yameti̭ yuva॒ti-ssu॒dakṣa̭-ndo॒ṣā vastor̭. ha॒viṣma̭tī ghṛ॒tācī᳚ | upa॒ svaina̭ma॒rama̭tirva-sū॒yuḥ || i॒mo a̭gne vī॒tata̭māni ha॒vyā 'ja̭sro vakṣi de॒vatā̭ti॒maccha̭ | prati̭ na īgṃ sura॒bhīṇi̭ viyantu || krī॒ḍaṃ-va~॒-śśardho॒ mārṷtamana॒rvāṇagṃ̭ rathe॒śubha᳚m | 34
kaṇvā̭ a॒bhi pra gā̭yata || atyā̭so॒ na ye ma॒ruta॒-ssvañco̭ yakṣa॒dṛśo॒ na śu॒bhaya̭nta॒ maryāḥ᳚ | te ha̭rmye॒ṣṭhā-śśiśa̭vo॒ na śu॒bhrā va॒thsāso॒ na pra̭krī॒ḍinaḥ̭ payo॒dhāḥ || praiṣā॒majmḙṣu vithu॒reva̭ rejate॒ bhūmi॒ryāmḙṣu॒ yaddha̭ yu॒ñjatḙ śu॒bhe | te krī॒ḍayo॒ dhuna̭yo॒ bhrāja̭dṛṣṭaya-ssva॒ya-mma̭hi॒tva-mpa̭nayanta॒ dhūta̭yaḥ || u॒pa॒hva॒reṣu॒ yadaci̭ddhvaṃ-ya~॒yiṃ-va~ya̭ iva marutaḥ॒ kena̭ [kena̭, ci॒-tpa॒thā |] 35
ci-tpa॒thā | ścota̭nti॒ kośā॒ upa̭ vo॒ rathe॒ṣvā ghṛ॒tamṷkṣatā॒ madhṷvarṇa॒marca̭te || a॒gnima̭gni॒gṃ॒ havī̭mabhi॒-ssadā̭ havanta vi॒śpati᳚m | ha॒vya॒vāha̭-mpurupri॒yam || tagṃ hi śaśva̭nta॒ īḍa̭te sru॒cā de॒va-ṅghṛ̭ta॒ścutā᳚ | a॒gnigṃ ha॒vyāya॒ voḍha̭ve || indrā᳚gnī roca॒nā di॒va-śśñatha̭dvṛ॒tra mindraṃ̭-vo~ vi॒śvata॒sparīndra॒-nnaro॒ viśva̭karman. ha॒viṣā̭ vāvṛdhā॒no viśva̭karman. ha॒viṣā॒ vardha̭nena || 36 ||
(sūrya̭sya॒ - manṷṣo - marutaḥ॒ - pāva̭ka॒ - maho̭bhī - rathe॒śubha॒ - ṅkena॒ - ṣaḍca̭tvārigṃśacca) (a. 13)
(a॒pāntvema̭ - nna॒ya-mpu॒ro bhuvaḥ॒ - prācī᳚ - dhru॒vakṣi̭ti॒ - stryavi॒ - rindrā᳚gnī॒ - mā chanda̭ - ā॒śustri॒vṛ - da॒gnerbhā॒go᳚ - 'syeka̭ - ye॒yame॒va sā yā - 'gnḙ jā॒tā - na॒gnirvṛ॒trāṇi॒ - trayo̭daśa )
(a॒pāntve - ndrā᳚gnī - i॒yame॒va - de॒vatā̭tā॒ - ṣaṭtrigṃ̭śat )
(a॒pāntvema̭n, ha॒viṣā॒ vardha̭nena)
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya saṃhitāyā-ñcaturtha kāṇḍe tṛtīyaḥ praśna-ssamāptaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.