3.29 অরণ্যকাণ্ড - একোনত্রিংশ সর্গঃ

3.29 Aranyakanda - Ekonatrimsha Sargah

✍️ Valmiki 🖋️ Bengali script
📄 Download PDF
শ্রীমদ্বাল্মীকীয রামাযণে অরণ্যকাণ্ডম্ ।
অথ একোনত্রিংশস্সর্গঃ ।
খরং তু বিরথং রামো গদাপাণিমবস্থিতম্ ।
মৃদুপূর্বং মহাতেজাঃ পরুষং বাক্যমব্রবীত্ ॥ 1 ॥
গজাশ্বরথসম্বাধে বলে মহতি তিষ্ঠতা ।
কৃতং সুদারুণং কর্ম সর্বলোকজুগুপ্সিতম্ ॥ 2 ॥
উদ্বেজনীযো ভূতানাং নৃশংসঃ পাপকর্মকৃত্ ।
ত্রযাণামপি লোকানামীশ্বরোঽপি ন তিষ্ঠতি ॥ 3 ॥
কর্ম লোকবিরুদ্ধং তু কুর্বাণং ক্ষণদাচর ।
তীক্ষ্ণং সর্বজনো হন্তি সর্পং দুষ্টমিবাগতম্ ॥ 4 ॥
লোভাত্পাপানি কুর্বাণঃ কামাদ্বা যো ন বুধ্যতে ।
ভ্রষ্টঃ পশ্যতি তস্যান্তং ব্রাহ্মণী করকাদিব ॥ 5 ॥
বসতো দণ্ডকারণ্যে তাপসান্ধর্মচারিণঃ ।
কিন্নু হত্বা মহাভাগান্ফলং প্রাপ্স্যসি রাক্ষস ॥ 6 ॥
ন চিরং পাপকর্মাণঃ ক্রূরা লোকজুগুপ্সিতাঃ ।
ঐশ্বর্যং প্রাপ্য তিষ্ঠন্তি শীর্ণমূলা ইব দ্রুমাঃ ॥ 7 ॥
অবশ্যং লভতে জন্তুঃ ফলং পাপস্য কর্মণঃ ।
ঘোরং পর্যাগতে কালে দ্রুমাঃ পুষ্পমিবার্তবম্ ॥ 8 ॥
নচিরাত্প্রাপ্যতে লোকে পাপানাং কর্মণাং ফলম্ ।
সবিষাণামিবান্নানাং ভুক্তানাং ক্ষণদাচর ॥ 9 ॥
পাপমাচরতাং ঘোরং লোকস্যাপ্রিযমিচ্ছতাম্ ।
অহমাসাদিতো রাজা প্রাণান্হন্তুং নিশাচর ॥ 10 ॥
অদ্য হি ত্বাং মযা মুক্তাশ্শরাঃ কাঞ্চনভূষণাঃ ।
বিদার্যাতিপতিষ্যন্তি বল্মীকমিব পন্নগাঃ ॥ 11 ॥
যে ত্বযা দণ্ডকারণ্যে ভক্ষিতা ধর্মচারিণঃ ।
তানদ্য নিহতস্সঙ্খ্যে সসৈন্যোঽনুগমিষ্যসি ॥ 12 ॥
অদ্য ত্বাং নিহতং বাণৈঃ পশ্যন্তু পরমর্ষযঃ ।
নিরযস্থং বিমানস্থা যে ত্বযা হিংসিতাঃ পুরা ॥ 13 ॥
প্রহর ত্বং যথাকামং কুরু যত্নং কুলাধম ।
অদ্য তে পাতযিষ্যামি শিরস্তালফলং যথা ॥ 14 ॥
এবমুক্তস্তু রামেণ কৃদ্ধস্সংরক্তলোচনঃ ।
প্রত্যুবাচ খরো রামং প্রহসন্ক্রোধমূর্ছিতঃ ॥ 15 ॥
প্রাকৃতান্রাক্ষসান্হত্বা যুদ্ধে দশরথাত্মজ ।
আত্মনা কথমাত্মানমপ্রশস্যং প্রশংসসি ॥ 16 ॥
বিক্রান্তা বলবন্তো বা যে ভবন্তি নরর্ষভাঃ ।
কথযন্তি ন তে কিঞ্চিত্তেজসা স্বেন গর্বিতাঃ ॥ 17 ॥
প্রাকৃতাস্ত্বকৃতাত্মানো লোকে ক্ষত্রিযপাংসনাঃ ।
নিরর্থকং বিকত্থন্তে যথা রাম বিকত্থসে ॥ 18 ॥
কুলং ব্যপদিশন্বীরস্সমরে কোঽভিধাস্যতি ।
মৃত্যুকালে হি সম্প্রাপ্তে স্বযমপ্রস্তবে স্তবম্ ॥ 19 ॥
সর্বথৈব লঘুত্বং তে কত্থনেন বিদর্শিতম্ ।
সুবর্ণপ্রতিরূপেণ তপ্তেনেব কুশাগ্নিনা ॥ 20 ॥
ন তু মামিহ তিষ্ঠন্তং পশ্যসি ত্বং গদাধরম্ ।
ধরাধরমিবাকম্প্যং পর্বতং ধাতুভিশ্চিতম্ ॥ 21 ॥
পর্যাপ্তোঽহং গদাপাণির্হন্তুং প্রাণান্রণে তব ।
ত্রযাণামপি লোকানাং পাশহস্ত ইবান্তকঃ ॥ 22 ॥
কামং বহ্বপি বক্তব্যং ত্বযি বক্ষ্যামি ন ত্বহম্ ।
অস্তং গচ্ছেদ্ধি সবিতা যুদ্ধবিঘ্নস্ততো ভবেত্ ॥ 23 ॥
চতুর্দশ সহস্রাণি রাক্ষসানাং হতানি তে ।
ত্বদ্বিনাশাত্করোম্যেষাং তেষামশ্রুপ্রমার্জনম্ ॥ 24 ॥
ইত্যুক্ত্বা পরমক্রুদ্ধস্তাং গদাং পরমাঙ্গদঃ ।
খরশ্চিক্ষেপ রামায প্রদীপ্তামশনিং যথা ॥ 25 ॥
খরবাহুপ্রযুক্তা সা প্রদীপ্তা মহতী গদা ।
ভস্মবৃক্ষাংশ্চ গুল্মাংশ্চ কৃত্বাগাত্তত্সমীপতঃ ॥ 26 ॥
তামাপতন্তীং জ্বলতাং মৃত্যুপাশোপমাং গদাম্ ।
অন্তরিক্ষগতাং রামচশিচ্ছেদ বহুধা শরৈঃ ॥ 27 ॥
সা বিকীর্ণা শরৈর্ভগ্না পপাত ধরণীতলে ।
গদা মন্ত্রৌষধবলৈর্ব্যালীব বিনিপাতিতা ॥ 28 ॥
ইত্যার্ষে শ্রীমদ্রামাযণে বাল্মীকীয আদিকাব্যে অরণ্যকাণ্ডে একোনত্রিংশস্সর্গঃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekonatriṃśassargaḥ |
kharaṃ tu virathaṃ rāmo gadāpāṇimavasthitam |
mṛdupūrvaṃ mahātejāḥ paruṣaṃ vākyamabravīt || 1 ||
gajāśvarathasambādhe bale mahati tiṣṭhatā |
kṛtaṃ sudāruṇaṃ karma sarvalokajugupsitam || 2 ||
udvejanīyo bhūtānāṃ nṛśaṃsaḥ pāpakarmakṛt |
trayāṇāmapi lokānāmīśvaro'pi na tiṣṭhati || 3 ||
karma lokaviruddhaṃ tu kurvāṇaṃ kṣaṇadācara |
tīkṣṇaṃ sarvajano hanti sarpaṃ duṣṭamivāgatam || 4 ||
lobhātpāpāni kurvāṇaḥ kāmādvā yo na budhyate |
bhraṣṭaḥ paśyati tasyāntaṃ brāhmaṇī karakādiva || 5 ||
vasato daṇḍakāraṇye tāpasāndharmacāriṇaḥ |
kinnu hatvā mahābhāgānphalaṃ prāpsyasi rākṣasa || 6 ||
na ciraṃ pāpakarmāṇaḥ krūrā lokajugupsitāḥ |
aiśvaryaṃ prāpya tiṣṭhanti śīrṇamūlā iva drumāḥ || 7 ||
avaśyaṃ labhate jantuḥ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
ghoraṃ paryāgate kāle drumāḥ puṣpamivārtavam || 8 ||
nacirātprāpyate loke pāpānāṃ karmaṇāṃ phalam |
saviṣāṇāmivānnānāṃ bhuktānāṃ kṣaṇadācara || 9 ||
pāpamācaratāṃ ghoraṃ lokasyāpriyamicchatām |
ahamāsādito rājā prāṇānhantuṃ niśācara || 10 ||
adya hi tvāṃ mayā muktāśśarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
vidāryātipatiṣyanti valmīkamiva pannagāḥ || 11 ||
ye tvayā daṇḍakāraṇye bhakṣitā dharmacāriṇaḥ |
tānadya nihatassaṅkhye sasainyo'nugamiṣyasi || 12 ||
adya tvāṃ nihataṃ bāṇaiḥ paśyantu paramarṣayaḥ |
nirayasthaṃ vimānasthā ye tvayā hiṃsitāḥ purā || 13 ||
prahara tvaṃ yathākāmaṃ kuru yatnaṃ kulādhama |
adya te pātayiṣyāmi śirastālaphalaṃ yathā || 14 ||
evamuktastu rāmeṇa kṛddhassaṃraktalocanaḥ |
pratyuvāca kharo rāmaṃ prahasankrodhamūrchitaḥ || 15 ||
prākṛtānrākṣasānhatvā yuddhe daśarathātmaja |
ātmanā kathamātmānamapraśasyaṃ praśaṃsasi || 16 ||
vikrāntā balavanto vā ye bhavanti nararṣabhāḥ |
kathayanti na te kiñcittejasā svena garvitāḥ || 17 ||
prākṛtāstvakṛtātmāno loke kṣatriyapāṃsanāḥ |
nirarthakaṃ vikatthante yathā rāma vikatthase || 18 ||
kulaṃ vyapadiśanvīrassamare ko'bhidhāsyati |
mṛtyukāle hi samprāpte svayamaprastave stavam || 19 ||
sarvathaiva laghutvaṃ te katthanena vidarśitam |
suvarṇapratirūpeṇa tapteneva kuśāgninā || 20 ||
na tu māmiha tiṣṭhantaṃ paśyasi tvaṃ gadādharam |
dharādharamivākampyaṃ parvataṃ dhātubhiścitam || 21 ||
paryāpto'haṃ gadāpāṇirhantuṃ prāṇānraṇe tava |
trayāṇāmapi lokānāṃ pāśahasta ivāntakaḥ || 22 ||
kāmaṃ bahvapi vaktavyaṃ tvayi vakṣyāmi na tvaham |
astaṃ gaccheddhi savitā yuddhavighnastato bhavet || 23 ||
caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānāṃ hatāni te |
tvadvināśātkaromyeṣāṃ teṣāmaśrupramārjanam || 24 ||
ityuktvā paramakruddhastāṃ gadāṃ paramāṅgadaḥ |
kharaścikṣepa rāmāya pradīptāmaśaniṃ yathā || 25 ||
kharabāhuprayuktā sā pradīptā mahatī gadā |
bhasmavṛkṣāṃśca gulmāṃśca kṛtvāgāttatsamīpataḥ || 26 ||
tāmāpatantīṃ jvalatāṃ mṛtyupāśopamāṃ gadām |
antarikṣagatāṃ rāmacaśiccheda bahudhā śaraiḥ || 27 ||
sā vikīrṇā śarairbhagnā papāta dharaṇītale |
gadā mantrauṣadhabalairvyālīva vinipātitā || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonatriṃśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे अरण्यकाण्डम् ।
अथ एकोनत्रिंशस्सर्गः ।
खरं तु विरथं रामो गदापाणिमवस्थितम् ।
मृदुपूर्वं महातेजाः परुषं वाक्यमब्रवीत् ॥ 1 ॥
गजाश्वरथसम्बाधे बले महति तिष्ठता ।
कृतं सुदारुणं कर्म सर्वलोकजुगुप्सितम् ॥ 2 ॥
उद्वेजनीयो भूतानां नृशंसः पापकर्मकृत् ।
त्रयाणामपि लोकानामीश्वरोऽपि न तिष्ठति ॥ 3 ॥
कर्म लोकविरुद्धं तु कुर्वाणं क्षणदाचर ।
तीक्ष्णं सर्वजनो हन्ति सर्पं दुष्टमिवागतम् ॥ 4 ॥
लोभात्पापानि कुर्वाणः कामाद्वा यो न बुध्यते ।
भ्रष्टः पश्यति तस्यान्तं ब्राह्मणी करकादिव ॥ 5 ॥
वसतो दण्डकारण्ये तापसान्धर्मचारिणः ।
किन्नु हत्वा महाभागान्फलं प्राप्स्यसि राक्षस ॥ 6 ॥
न चिरं पापकर्माणः क्रूरा लोकजुगुप्सिताः ।
ऐश्वर्यं प्राप्य तिष्ठन्ति शीर्णमूला इव द्रुमाः ॥ 7 ॥
अवश्यं लभते जन्तुः फलं पापस्य कर्मणः ।
घोरं पर्यागते काले द्रुमाः पुष्पमिवार्तवम् ॥ 8 ॥
नचिरात्प्राप्यते लोके पापानां कर्मणां फलम् ।
सविषाणामिवान्नानां भुक्तानां क्षणदाचर ॥ 9 ॥
पापमाचरतां घोरं लोकस्याप्रियमिच्छताम् ।
अहमासादितो राजा प्राणान्हन्तुं निशाचर ॥ 10 ॥
अद्य हि त्वां मया मुक्ताश्शराः काञ्चनभूषणाः ।
विदार्यातिपतिष्यन्ति वल्मीकमिव पन्नगाः ॥ 11 ॥
ये त्वया दण्डकारण्ये भक्षिता धर्मचारिणः ।
तानद्य निहतस्सङ्ख्ये ससैन्योऽनुगमिष्यसि ॥ 12 ॥
अद्य त्वां निहतं बाणैः पश्यन्तु परमर्षयः ।
निरयस्थं विमानस्था ये त्वया हिंसिताः पुरा ॥ 13 ॥
प्रहर त्वं यथाकामं कुरु यत्नं कुलाधम ।
अद्य ते पातयिष्यामि शिरस्तालफलं यथा ॥ 14 ॥
एवमुक्तस्तु रामेण कृद्धस्संरक्तलोचनः ।
प्रत्युवाच खरो रामं प्रहसन्क्रोधमूर्छितः ॥ 15 ॥
प्राकृतान्राक्षसान्हत्वा युद्धे दशरथात्मज ।
आत्मना कथमात्मानमप्रशस्यं प्रशंससि ॥ 16 ॥
विक्रान्ता बलवन्तो वा ये भवन्ति नरर्षभाः ।
कथयन्ति न ते किञ्चित्तेजसा स्वेन गर्विताः ॥ 17 ॥
प्राकृतास्त्वकृतात्मानो लोके क्षत्रियपांसनाः ।
निरर्थकं विकत्थन्ते यथा राम विकत्थसे ॥ 18 ॥
कुलं व्यपदिशन्वीरस्समरे कोऽभिधास्यति ।
मृत्युकाले हि सम्प्राप्ते स्वयमप्रस्तवे स्तवम् ॥ 19 ॥
सर्वथैव लघुत्वं ते कत्थनेन विदर्शितम् ।
सुवर्णप्रतिरूपेण तप्तेनेव कुशाग्निना ॥ 20 ॥
न तु मामिह तिष्ठन्तं पश्यसि त्वं गदाधरम् ।
धराधरमिवाकम्प्यं पर्वतं धातुभिश्चितम् ॥ 21 ॥
पर्याप्तोऽहं गदापाणिर्हन्तुं प्राणान्रणे तव ।
त्रयाणामपि लोकानां पाशहस्त इवान्तकः ॥ 22 ॥
कामं बह्वपि वक्तव्यं त्वयि वक्ष्यामि न त्वहम् ।
अस्तं गच्छेद्धि सविता युद्धविघ्नस्ततो भवेत् ॥ 23 ॥
चतुर्दश सहस्राणि राक्षसानां हतानि ते ।
त्वद्विनाशात्करोम्येषां तेषामश्रुप्रमार्जनम् ॥ 24 ॥
इत्युक्त्वा परमक्रुद्धस्तां गदां परमाङ्गदः ।
खरश्चिक्षेप रामाय प्रदीप्तामशनिं यथा ॥ 25 ॥
खरबाहुप्रयुक्ता सा प्रदीप्ता महती गदा ।
भस्मवृक्षांश्च गुल्मांश्च कृत्वागात्तत्समीपतः ॥ 26 ॥
तामापतन्तीं ज्वलतां मृत्युपाशोपमां गदाम् ।
अन्तरिक्षगतां रामचशिच्छेद बहुधा शरैः ॥ 27 ॥
सा विकीर्णा शरैर्भग्ना पपात धरणीतले ।
गदा मन्त्रौषधबलैर्व्यालीव विनिपातिता ॥ 28 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये अरण्यकाण्डे एकोनत्रिंशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe araṇyakāṇḍam |
atha ekonatriṃśassargaḥ |
kharaṃ tu virathaṃ rāmo gadāpāṇimavasthitam |
mṛdupūrvaṃ mahātejāḥ paruṣaṃ vākyamabravīt || 1 ||
gajāśvarathasambādhe bale mahati tiṣṭhatā |
kṛtaṃ sudāruṇaṃ karma sarvalokajugupsitam || 2 ||
udvejanīyo bhūtānāṃ nṛśaṃsaḥ pāpakarmakṛt |
trayāṇāmapi lokānāmīśvaro'pi na tiṣṭhati || 3 ||
karma lokaviruddhaṃ tu kurvāṇaṃ kṣaṇadācara |
tīkṣṇaṃ sarvajano hanti sarpaṃ duṣṭamivāgatam || 4 ||
lobhātpāpāni kurvāṇaḥ kāmādvā yo na budhyate |
bhraṣṭaḥ paśyati tasyāntaṃ brāhmaṇī karakādiva || 5 ||
vasato daṇḍakāraṇye tāpasāndharmacāriṇaḥ |
kinnu hatvā mahābhāgānphalaṃ prāpsyasi rākṣasa || 6 ||
na ciraṃ pāpakarmāṇaḥ krūrā lokajugupsitāḥ |
aiśvaryaṃ prāpya tiṣṭhanti śīrṇamūlā iva drumāḥ || 7 ||
avaśyaṃ labhate jantuḥ phalaṃ pāpasya karmaṇaḥ |
ghoraṃ paryāgate kāle drumāḥ puṣpamivārtavam || 8 ||
nacirātprāpyate loke pāpānāṃ karmaṇāṃ phalam |
saviṣāṇāmivānnānāṃ bhuktānāṃ kṣaṇadācara || 9 ||
pāpamācaratāṃ ghoraṃ lokasyāpriyamicchatām |
ahamāsādito rājā prāṇānhantuṃ niśācara || 10 ||
adya hi tvāṃ mayā muktāśśarāḥ kāñcanabhūṣaṇāḥ |
vidāryātipatiṣyanti valmīkamiva pannagāḥ || 11 ||
ye tvayā daṇḍakāraṇye bhakṣitā dharmacāriṇaḥ |
tānadya nihatassaṅkhye sasainyo'nugamiṣyasi || 12 ||
adya tvāṃ nihataṃ bāṇaiḥ paśyantu paramarṣayaḥ |
nirayasthaṃ vimānasthā ye tvayā hiṃsitāḥ purā || 13 ||
prahara tvaṃ yathākāmaṃ kuru yatnaṃ kulādhama |
adya te pātayiṣyāmi śirastālaphalaṃ yathā || 14 ||
evamuktastu rāmeṇa kṛddhassaṃraktalocanaḥ |
pratyuvāca kharo rāmaṃ prahasankrodhamūrchitaḥ || 15 ||
prākṛtānrākṣasānhatvā yuddhe daśarathātmaja |
ātmanā kathamātmānamapraśasyaṃ praśaṃsasi || 16 ||
vikrāntā balavanto vā ye bhavanti nararṣabhāḥ |
kathayanti na te kiñcittejasā svena garvitāḥ || 17 ||
prākṛtāstvakṛtātmāno loke kṣatriyapāṃsanāḥ |
nirarthakaṃ vikatthante yathā rāma vikatthase || 18 ||
kulaṃ vyapadiśanvīrassamare ko'bhidhāsyati |
mṛtyukāle hi samprāpte svayamaprastave stavam || 19 ||
sarvathaiva laghutvaṃ te katthanena vidarśitam |
suvarṇapratirūpeṇa tapteneva kuśāgninā || 20 ||
na tu māmiha tiṣṭhantaṃ paśyasi tvaṃ gadādharam |
dharādharamivākampyaṃ parvataṃ dhātubhiścitam || 21 ||
paryāpto'haṃ gadāpāṇirhantuṃ prāṇānraṇe tava |
trayāṇāmapi lokānāṃ pāśahasta ivāntakaḥ || 22 ||
kāmaṃ bahvapi vaktavyaṃ tvayi vakṣyāmi na tvaham |
astaṃ gaccheddhi savitā yuddhavighnastato bhavet || 23 ||
caturdaśa sahasrāṇi rākṣasānāṃ hatāni te |
tvadvināśātkaromyeṣāṃ teṣāmaśrupramārjanam || 24 ||
ityuktvā paramakruddhastāṃ gadāṃ paramāṅgadaḥ |
kharaścikṣepa rāmāya pradīptāmaśaniṃ yathā || 25 ||
kharabāhuprayuktā sā pradīptā mahatī gadā |
bhasmavṛkṣāṃśca gulmāṃśca kṛtvāgāttatsamīpataḥ || 26 ||
tāmāpatantīṃ jvalatāṃ mṛtyupāśopamāṃ gadām |
antarikṣagatāṃ rāmacaśiccheda bahudhā śaraiḥ || 27 ||
sā vikīrṇā śarairbhagnā papāta dharaṇītale |
gadā mantrauṣadhabalairvyālīva vinipātitā || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye araṇyakāṇḍe ekonatriṃśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in