Valmiki Ramayana Yuddha Kanda Sarga 49 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

युद्धकाण्डको एकोनपञ्चाश सर्गमा घोर शरबन्धनले बाँधिएका र रगतले भिजेका राम र लक्ष्मणलाई सुग्रीवलगायत वानरहरूले शोकले घेरेर उभिएको वर्णन छ। होसमा आएका रामले शरशय्यामा पल्टेका लक्ष्मणलाई देखेर विलाप गर्दै सीता र जीवनको के काम भनी आमाहरू र भरत-शत्रुघ्नलाई के भन्ने भन्दै दुःख व्यक्त गर्छन्। लक्ष्मणको गुण र आफूप्रतिको निष्ठाको स्मरण गर्दै उनैलाई पछ्याउने निश्चय गरेका रामले सुग्रीवलाई सेनासहित फर्कन अनुमति दिन्छन् र वानरहरूको युद्धको प्रशंसा गर्दै दैवलाई अतिक्रमण गर्न नसकिने बताउँछन्। अन्तमा विभीषणले गदा हातमा लिएर राघव भएतिर आउँछन्।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ एकोनपञ्चाशस्सर्गः ।

Shloka 1

घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।
निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ॥ 1 ॥

ghoreṇaśarabandhenabaddhaudaśarathātmajau |
niḥśvasantauyathānāgauśayānaurudhirokṣitau || 1 ||

घोर शरबन्धनले बाँधिएका, रगतले भिजेका, हात्तीले जस्तै निसास्सिँदै सुतेका दशरथका दुई छोरा (राम र लक्ष्मण) । ^AI

Shloka 2

सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।
परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ॥ 2 ॥

sarvetevānaraśreṣṭhāssasugrīvāmahābalāḥ |
parivāryamahātmānautasthuśśokapariplutāḥ || 2 ||

सुग्रीवलगायत महाबली सबै वानरश्रेष्ठहरूले ती महात्माहरूलाई घेरा हालेर शोकले व्याकुल भई वरिपरि उभिए । ^AI

Shloka 3

एतस्मिन्नन्तरेरामःप्रत्यबुध्यतवीर्यवान् ।
स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्चशरैस्सन्दानितोऽपिसन् ॥ 3 ॥

etasminnantarerāmaḥpratyabudhyatavīryavān |
sthiratvātsattvayogāccaśaraissandānito'pisan || 3 ||

यसै बेला वीर्यवान् राम, बाणहरूले बाँधिएका हुँदा पनि आफ्नो स्थिरता र सत्त्वगुणका कारण होसमा आए । ^AI

Shloka 4

ततोदृष्टवासरुधिरन्निषण्णङ्गाढमर्पितम् ।
भ्रातरन्दीनवदनम्पर्यदेवयदातुरः ॥ 4 ॥

tatodṛṣṭavāsarudhiranniṣaṇṇaṅgāḍhamarpitam |
bhrātarandīnavadanamparyadevayadāturaḥ || 4 ||

तब रगतले भिजेको, गाढा बाँधिएको, दीन मुख भएको, बसेको आफ्नो भाइलाई देखेर रामले आतुर भई विलाप गर्न थाले । ^AI

Shloka 5

किन्नुमेसीतयाकार्यङ्किङ्कार्यञ्जीवितेनवा ।
शयानंयोऽद्यपश्यामिभ्रातरंयुधिनिर्जितम् ॥ 5 ॥

kinnumesītayākāryaṅkiṅkāryañjīvitenavā |
śayānaṃyo'dyapaśyāmibhrātaraṃyudhinirjitam || 5 ||

सीताको के काम, जीवनको के काम ? आज युद्धमा पराजित भई सुतेको आफ्नो भाइलाई देख्दै छु । ^AI

Shloka 6

शक्यासीतासमानारीमर्त्यलोकेविचिन्वता ।
नलक्ष्मणसमोभ्रातासचिवस्साम्पपरायिकः ॥ 6 ॥

śakyāsītāsamānārīmartyalokevicinvatā |
nalakṣmaṇasamobhrātāsacivassāmpaparāyikaḥ || 6 ||

मर्त्यलोकमा खोज्दा पनि सीताको बराबर स्त्री र लक्ष्मणको बराबर भाइ तथा सहायक, जो अन्तिमसम्म साथ दिने थियो, पाइन्न । ^AI

Shloka 7

परित्यक्षाम्यहम्प्राणान्वानराणान्तुपश्याताम् ।
यदिपञ्चत्वमापन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ 7 ॥

parityakṣāmyahamprāṇānvānarāṇāntupaśyātām |
yadipañcatvamāpannassumitrānandavardhanaḥ || 7 ||

यदि सुमित्रानन्दन (लक्ष्मण) मृत्युको वशमा परे भने वानरहरू देख्दादेख्दै म आफ्ना प्राण त्याग गर्नेछु । ^AI

Shloka 8

किन्नुवक्ष्यामिकौसल्याम्मातरङ्किन्नुकैकयीम् ।
कथमम्बांसुमित्राञ्चपुत्रदर्शनलालसाम् ॥ 8 ॥

kinnuvakṣyāmikausalyāmmātaraṅkinnukaikayīm |
kathamambāṃsumitrāñcaputradarśanalālasām || 8 ||

म कौसल्यालाई के भनूँ, कैकेयीलाई के भनूँ ? पुत्रदर्शनको लालसा राख्ने आमा सुमित्रालाई कसरी भनूँ ? ^AI

Shloka 9

विवत्सांवेपमानाञ्चक्रोशन्तीङ्कुररीमिव ।
कथमाश्वासयिष्यामियदियास्यामितंविना ॥ 9 ॥

vivatsāṃvepamānāñcakrośantīṅkurarīmiva |
kathamāśvāsayiṣyāmiyadiyāsyāmitaṃvinā || 9 ||

विवत्सा भएकी गाईझैं काम्ने र कराउने तिमीलाई म कसरी आश्वासन दिन सकूँला? तिमीबिना म कसरी जीवित रहन सकूँला? ^AI

Shloka 10

कथंवक्ष्यामिशत्रुघ्नम्भरतञ्चयशस्विनम् ।
मयासहवनंयातोविनातेनापुनमागतः ॥ 10 ॥

kathaṃvakṣyāmiśatrughnambharatañcayaśasvinam |
mayāsahavanaṃyātovinātenāpunamāgataḥ || 10 ||

शत्रुघ्न र यशस्वी भरतलाई म कसरी भनूँला? मसँगै वन गएको तर मसँगै फर्केर नआएको तिमीलाई देखेर तिनीहरूले मलाई धिक्कार्नेछन्। ^AI

Shloka 11

उपालम्बन्नशक्ष्यामिसोढुम्बतसुमित्रया ।
इहैवदेहन्त्यक्ष्यामिनहिजीवितुमुत्सहे ॥ 11 ॥

upālambannaśakṣyāmisoḍhumbatasumitrayā |
ihaivadehantyakṣyāminahijīvitumutsahe || 11 ||

सुमित्राका पुत्र तिम्रो उपालम्भ म सहन सक्नेछैन। म यहीँ देह त्याग गर्नेछु; म बाँच्न चाहन्नँ। ^AI

Shloka 12

धिङ्मान्दुष्कृतकर्माणमनार्यम्मत्कृतेह्यसौ ।
लक्ष्मणःपतितश्शेतेशरतल्पेगतासुवत् ॥ 12 ॥

dhiṅmānduṣkṛtakarmāṇamanāryammatkṛtehyasau |
lakṣmaṇaḥpatitaśśeteśaratalpegatāsuvat || 12 ||

धिक्कार छ मेरो पापकर्मलाई! मेरो कारणले यो अनार्य लक्ष्मण मरेको जस्तै भई शरशय्यामा पल्टेको छ। ^AI

Shloka 13

त्वन्नित्यंसुविषण्णम्मामाश्वासयसिलक्ष्मण ।
गतासुर्नाद्यशक्तोऽसिमामार्तमभिभाषितुम् ॥ 13 ॥

tvannityaṃsuviṣaṇṇammāmāśvāsayasilakṣmaṇa |
gatāsurnādyaśakto'simāmārtamabhibhāṣitum || 13 ||

हे लक्ष्मण! तिमी सधैं अत्यन्त विषण्ण मलाई आश्वासन दिन्थ्यौ; तर आज प्राण गएको जस्तो भएर तिमी आर्त मलाई सम्बोधन गर्नसमेत अशक्त भएका छौ। ^AI

Shloka 14

येनाद्यबहवोयुद्धेनिहताराक्षसाविनिपातिताः ।
तस्यामेवाद्यशूरस्त्वंशेषेविनिहतःपरैः ॥ 14 ॥

yenādyabahavoyuddhenihatārākṣasāvinipātitāḥ |
tasyāmevādyaśūrastvaṃśeṣevinihataḥparaiḥ || 14 ||

आज जसको युद्धले धेरै राक्षसहरू मारिए र विनाश भए, त्यसै युद्धमा आज शूर तिमी शत्रुहरूद्वारा मारिएर शेष भएका छौ। ^AI

Shloka 15

शयानःशरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिप्लुतः ।
शरजालैचशितोभासिभास्करोऽस्तमिवव्रजन् ॥ 15 ॥

śayānaḥśaratalpe'smin saśoṇitapariplutaḥ |
śarajālaicaśitobhāsibhāskaro'stamivavrajan || 15 ||

रगतले भिजेको यो शरशय्यामा पल्टेको, बाणहरूको जालले ढाकिएको तिमी अस्ताउँदै गरेको सूर्यजस्तै देखिन्छौ। ^AI

Shloka 16

बाणाभिहतमर्मत्वान्नशक्नोत्यभिभाषितुम् ।
रुजाचाब्रुवतोऽप्यस्यदृष्टिरागेणसूच्यते ॥ 16 ॥

bāṇābhihatamarmatvānnaśaknotyabhibhāṣitum |
rujācābruvato'pyasyadṛṣṭirāgeṇasūcyate || 16 ||

बाणले मर्ममा चोट लागेकाले तिमी बोल्न सक्दैनौ; र बोल्न खोज्दा पनि तिम्रो दृष्टिको रागले नै तिम्रो भावना सूचित गर्छ। ^AI

Shloka 17

यथैवमांवनंयान्तमनुयातोमहाद्युतिः ।
अहमप्यनुयास्यामितथैवैनंयमक्ष्यम् ॥ 17 ॥

yathaivamāṃvanaṃyāntamanuyātomahādyutiḥ |
ahamapyanuyāsyāmitathaivainaṃyamakṣyam || 17 ||

जसरी महान् तेजस्वी लक्ष्मण मलाई वनमा जाँदै गरेको पछ्याउँदै आए, त्यसरी नै म पनि उनलाई पछ्याउनेछु, यो निश्चित हो। ^AI

Shloka 18

इष्टबन्धुजनोनित्यम्माञ्चनित्यमनुव्रतः ।
इमामद्यगतोऽवस्थाम्ममानार्यस्यदुर्नयैः ॥ 18 ॥

iṣṭabandhujanonityammāñcanityamanuvrataḥ |
imāmadyagato'vasthāmmamānāryasyadurnayaiḥ || 18 ||

इष्ट बन्धुजन ऊ नित्य मेरो अनुयायी थियो, र आज यो अवस्थामा पुगेको छ — मेरो नार्य (श्रेष्ठ पुरुष) का दुर्नयका कारण। ^AI

Shloka 19

सुरुष्टेनापिवीरेणलक्ष्मणेननसंस्मरे ।
परुषंविप्रियंवापिश्रावितन्नकदाचन ॥ 19 ॥

suruṣṭenāpivīreṇalakṣmaṇenanasaṃsmare |
paruṣaṃvipriyaṃvāpiśrāvitannakadācana || 19 ||

रिसाएको भए पनि वीर लक्ष्मणले मेरो कहिल्यै अपमान गरेको सम्झना छैन, न कठोर वा अप्रिय वचन नै कहिल्यै सुनाएको। ^AI

Shloka 20

विससर्जैकवेगेनपञ्चबाणशतानियः ।
इष्वस्त्रष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्चलक्ष्मणः ॥ 20 ॥

visasarjaikavegenapañcabāṇaśatāniyaḥ |
iṣvastraṣvadhikastasmātkārtavīryāccalakṣmaṇaḥ || 20 ||

जसले एकै वेगले पाँच सय बाण चलाए, इष्वस्त्र (धनुर्विद्या) मा जो कार्तवीर्यभन्दा पनि अधिक थियो — त्यही लक्ष्मण। ^AI

Shloka 21

अस्स्रैरस्त्राणियोहन्याच्छक्रस्यापिमहात्मनः ।
सोऽयमुर्व्यांहतश्शेतेमहार्हशयनोचितः ॥ 21 ॥

assrairastrāṇiyohanyācchakrasyāpimahātmanaḥ |
so'yamurvyāṃhataśśetemahārhaśayanocitaḥ || 21 ||

जसले महात्मा इन्द्रका अस्त्रहरूलाई पनि आफ्ना अस्त्रले हान्न सक्थ्यो, त्यही लक्ष्मण अब पृथ्वीमा ढलेर सुतेको छ — महार्ह शयनको योग्य भएर पनि। ^AI

Shloka 22

तच्चमिथ्याप्रलप्तम्माम्प्रधक्ष्यतिनसंशयः ।
यन्मयानकृतोराजाराक्षसानांविभीषणः ॥ 22 ॥

taccamithyāpralaptammāmpradhakṣyatinasaṃśayaḥ |
yanmayānakṛtorājārākṣasānāṃvibhīṣaṇaḥ || 22 ||

त्यसैले मेरो त्यो व्यर्थ प्रलापले मलाई निश्चय नै जलाउनेछ — किनकि मैले राक्षसहरूका राजा विभीषणलाई राजा बनाइनँ। ^AI

Shloka 23

अस्मिन्मुहूर्तेसुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।
मत्वाहीनंराजन् रावणोऽभिद्रवेद्बली ॥ 23 ॥

asminmuhūrtesugrīva pratiyātumito'rhasi |
matvāhīnaṃrājan rāvaṇo'bhidravedbalī || 23 ||

हे सुग्रीव, यही मुहूर्तमा तिमी यहाँबाट फर्कनु उचित छ। हे राजन्, मलाई हीन देखेर बलवान् रावणले आक्रमण गर्न सक्छ। ^AI

Shloka 24

अङ्गदन्तुपुरस्कत्यससैन्यस्सपरिच्छदम् ।
सागरन्तरसुग्रीव नीलेनचनलेनच ॥ 24 ॥

aṅgadantupuraskatyasasainyassaparicchadam |
sāgarantarasugrīva nīlenacanalenaca || 24 ||

हे सुग्रीव, अङ्गदलाई अगाडि राखेर आफ्नो सेना र परिच्छदसहित, नील र नलसहित, समुद्रतर्फ (जानु उचित छ)। ^AI

Shloka 25

कृतंहनुमताकार्यंयदन्यैर्दुष्करंरणे ।
ऋक्षराजेनतुष्यामिगोलाङ्गूलाधिपेनच ॥ 25 ॥

kṛtaṃhanumatākāryaṃyadanyairduṣkaraṃraṇe |
ṛkṣarājenatuṣyāmigolāṅgūlādhipenaca || 25 ||

हनुमानले गरेको त्यो काम रणभूमिमा अरू कसैले गर्न नसक्ने कठिन कार्य थियो; ऋक्षराज (जाम्बवान्) र गोलाङ्गूलहरूका अधिपति (सुग्रीव) प्रति मै प्रसन्न छु। ^AI

Shloka 26

अङ्गदेनकृतङ्कर्ममैन्देनद्विविदेनच ।
युद्धङ्केसरिणासङ् ख्येघोरंसम्पातिनाकृतम् ॥ 26 ॥

aṅgadenakṛtaṅkarmamaindenadvividenaca |
yuddhaṅkesariṇāsaṅ khyeghoraṃsampātinākṛtam || 26 ||

अङ्गद, मैन्द, द्विविद र केसरीले गरेको कर्म, तथा सम्पातिले संग्राममा गरेको घोर युद्धप्रति पनि म प्रसन्न छु। ^AI

Shloka 27

गवयेनगवाक्षेणशरभेणगजेनच ।
अन्यैश्चहरिभिर्युद्धम्मदर्थेत्यक्तजीवितैः ॥ 27 ॥

gavayenagavākṣeṇaśarabheṇagajenaca |
anyaiścaharibhiryuddhammadarthetyaktajīvitaiḥ || 27 ||

गवय, गवाक्ष, शरभ, गज र मेरो निमित्त जीवन त्यागेका अन्य वानरहरूले गरेको युद्धप्रति पनि (म प्रसन्न छु)। ^AI

Shloka 28

नचातिक्रमितुंशक्यन्दैवंसुग्रीव मानुषैः ।
यत्तुशक्यंवयस्येनसुहृदाचपरन्तप ॥ 28 ॥

nacātikramituṃśakyandaivaṃsugrīva mānuṣaiḥ |
yattuśakyaṃvayasyenasuhṛdācaparantapa || 28 ||

हे सुग्रीव, मानिसहरूले दैवलाई अतिक्रमण गर्न सक्दैनन्; तर हे परन्तप, साथी वा सुहृद्ले गर्न सक्ने जे जति थियो, त्यो सबै गरियो। ^AI

Shloka 29

कृतंसुग्रीव तत्सर्वम्भवताधर्मभीरुणा ।
मित्रकार्यङ्कृतमिदम्भवद्भिर्वानरर्षभाः ॥ 29 ॥

kṛtaṃsugrīva tatsarvambhavatādharmabhīruṇā |
mitrakāryaṅkṛtamidambhavadbhirvānararṣabhāḥ || 29 ||

हे सुग्रीव, धर्मको भय मान्ने तपाईंले त्यो सबै गर्नुभयो; हे वानरर्षभहरू, तपाईंहरूले मित्रको कार्य पूरा गर्नुभयो। ^AI

Shloka 30

अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टङ्गन्तुमर्हथ ।
शुश्रुवुस्तस्यतेसर्वेवानराःपरिदेवनम् ॥ 30 ॥

anujñātāmayāsarveyatheṣṭaṅgantumarhatha |
śuśruvustasyatesarvevānarāḥparidevanam || 30 ||

अब मैले अनुमति दिएँ, तपाईंहरू सबैले इच्छाअनुसार जान योग्य छौ। तब ती सबै वानरहरूले उनको यो विलाप सुने। ^AI

Shloka 31

वर्तयाञ्चक्रूरश्रूणिनेत्रैःकृष्णेतरेक्षणाः ।
ततस्सर्वाण्यनीकानिस्थापयित्वाविभीषणः ॥ 31 ॥

vartayāñcakrūraśrūṇinetraiḥkṛṣṇetarekṣaṇāḥ |
tatassarvāṇyanīkānisthāpayitvāvibhīṣaṇaḥ || 31 ||

कालोभन्दा फरक (राता) आँखा भएका तिनीहरूले आँसु झार्दै समय बिताए। त्यसपछि विभीषणले सबै सेनाहरूलाई राखेर। ^AI

Shloka 32

आजगामगदापाणिस्त्वरितंयत्रराघवः ।
तन्दृष्टवात्वरितंयान्तन्नीलाञ्जनचयोपमम् ॥ 32 ॥

ājagāmagadāpāṇistvaritaṃyatrarāghavaḥ |
tandṛṣṭavātvaritaṃyāntannīlāñjanacayopamam || 32 ||

गदा हातमा लिएर तुरन्त जहाँ राघव थिए, त्यहाँ आए। तुरन्त आउँदै गरेका, नीलाञ्जनको राशिजस्तो देखिने उनलाई देखेर। ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे एकोनपञ्चाशस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ एकोनपञ्चाशस्सर्गः ।

घोरेणशरबन्धेनबद्धौदशरथात्मजौ ।

निःश्वसन्तौयथानागौशयानौरुधिरोक्षितौ ॥ 1 ॥

सर्वेतेवानरश्रेष्ठास्ससुग्रीवामहाबलाः ।

परिवार्यमहात्मानौतस्थुश्शोकपरिप्लुताः ॥ 2 ॥

एतस्मिन्नन्तरेरामःप्रत्यबुध्यतवीर्यवान् ।

स्थिरत्वात्सत्त्वयोगाच्चशरैस्सन्दानितोऽपिसन् ॥ 3 ॥

ततोदृष्टवासरुधिरन्निषण्णङ्गाढमर्पितम् ।

भ्रातरन्दीनवदनम्पर्यदेवयदातुरः ॥ 4 ॥

किन्नुमेसीतयाकार्यङ्किङ्कार्यञ्जीवितेनवा ।

शयानंयोऽद्यपश्यामिभ्रातरंयुधिनिर्जितम् ॥ 5 ॥

शक्यासीतासमानारीमर्त्यलोकेविचिन्वता ।

नलक्ष्मणसमोभ्रातासचिवस्साम्पपरायिकः ॥ 6 ॥

परित्यक्षाम्यहम्प्राणान्वानराणान्तुपश्याताम् ।

यदिपञ्चत्वमापन्नस्सुमित्रानन्दवर्धनः ॥ 7 ॥

किन्नुवक्ष्यामिकौसल्याम्मातरङ्किन्नुकैकयीम् ।

कथमम्बांसुमित्राञ्चपुत्रदर्शनलालसाम् ॥ 8 ॥

विवत्सांवेपमानाञ्चक्रोशन्तीङ्कुररीमिव ।

कथमाश्वासयिष्यामियदियास्यामितंविना ॥ 9 ॥

कथंवक्ष्यामिशत्रुघ्नम्भरतञ्चयशस्विनम् ।

मयासहवनंयातोविनातेनापुनमागतः ॥ 10 ॥

उपालम्बन्नशक्ष्यामिसोढुम्बतसुमित्रया ।

इहैवदेहन्त्यक्ष्यामिनहिजीवितुमुत्सहे ॥ 11 ॥

धिङ्मान्दुष्कृतकर्माणमनार्यम्मत्कृतेह्यसौ ।

लक्ष्मणःपतितश्शेतेशरतल्पेगतासुवत् ॥ 12 ॥

त्वन्नित्यंसुविषण्णम्मामाश्वासयसिलक्ष्मण ।

गतासुर्नाद्यशक्तोऽसिमामार्तमभिभाषितुम् ॥ 13 ॥

येनाद्यबहवोयुद्धेनिहताराक्षसाविनिपातिताः ।

तस्यामेवाद्यशूरस्त्वंशेषेविनिहतःपरैः ॥ 14 ॥

शयानःशरतल्पेऽस्मिन् सशोणितपरिप्लुतः ।

शरजालैचशितोभासिभास्करोऽस्तमिवव्रजन् ॥ 15 ॥

बाणाभिहतमर्मत्वान्नशक्नोत्यभिभाषितुम् ।

रुजाचाब्रुवतोऽप्यस्यदृष्टिरागेणसूच्यते ॥ 16 ॥

यथैवमांवनंयान्तमनुयातोमहाद्युतिः ।

अहमप्यनुयास्यामितथैवैनंयमक्ष्यम् ॥ 17 ॥

इष्टबन्धुजनोनित्यम्माञ्चनित्यमनुव्रतः ।

इमामद्यगतोऽवस्थाम्ममानार्यस्यदुर्नयैः ॥ 18 ॥

सुरुष्टेनापिवीरेणलक्ष्मणेननसंस्मरे ।

परुषंविप्रियंवापिश्रावितन्नकदाचन ॥ 19 ॥

विससर्जैकवेगेनपञ्चबाणशतानियः ।

इष्वस्त्रष्वधिकस्तस्मात्कार्तवीर्याच्चलक्ष्मणः ॥ 20 ॥

अस्स्रैरस्त्राणियोहन्याच्छक्रस्यापिमहात्मनः ।

सोऽयमुर्व्यांहतश्शेतेमहार्हशयनोचितः ॥ 21 ॥

तच्चमिथ्याप्रलप्तम्माम्प्रधक्ष्यतिनसंशयः ।

यन्मयानकृतोराजाराक्षसानांविभीषणः ॥ 22 ॥

अस्मिन्मुहूर्तेसुग्रीव प्रतियातुमितोऽर्हसि ।

मत्वाहीनंराजन् रावणोऽभिद्रवेद्बली ॥ 23 ॥

अङ्गदन्तुपुरस्कत्यससैन्यस्सपरिच्छदम् ।

सागरन्तरसुग्रीव नीलेनचनलेनच ॥ 24 ॥

कृतंहनुमताकार्यंयदन्यैर्दुष्करंरणे ।

ऋक्षराजेनतुष्यामिगोलाङ्गूलाधिपेनच ॥ 25 ॥

अङ्गदेनकृतङ्कर्ममैन्देनद्विविदेनच ।

युद्धङ्केसरिणासङ् ख्येघोरंसम्पातिनाकृतम् ॥ 26 ॥

गवयेनगवाक्षेणशरभेणगजेनच ।

अन्यैश्चहरिभिर्युद्धम्मदर्थेत्यक्तजीवितैः ॥ 27 ॥

नचातिक्रमितुंशक्यन्दैवंसुग्रीव मानुषैः ।

यत्तुशक्यंवयस्येनसुहृदाचपरन्तप ॥ 28 ॥

कृतंसुग्रीव तत्सर्वम्भवताधर्मभीरुणा ।

मित्रकार्यङ्कृतमिदम्भवद्भिर्वानरर्षभाः ॥ 29 ॥

अनुज्ञातामयासर्वेयथेष्टङ्गन्तुमर्हथ ।

शुश्रुवुस्तस्यतेसर्वेवानराःपरिदेवनम् ॥ 30 ॥

वर्तयाञ्चक्रूरश्रूणिनेत्रैःकृष्णेतरेक्षणाः ।

ततस्सर्वाण्यनीकानिस्थापयित्वाविभीषणः ॥ 31 ॥

आजगामगदापाणिस्त्वरितंयत्रराघवः ।

तन्दृष्टवात्वरितंयान्तन्नीलाञ्जनचयोपमम् ॥ 32 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

6.49 युद्धकाण्ड - एकोनपञ्चाश सर्गः