श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ द्वाशीतितमस्सर्गः ।
श्रुत्वातुभीमनिर्ह्रादंशक्राशनिसमस्वनम् ।
वीक्षमाणादिशस्सर्वादुद्रुवुर्वानरर्षभाः ॥ 1 ॥
तानुवाचततःसर्वान्हनुमान् मारुतात्मजः ।
विषण्णवदनान्दीनांस्त्रस्तान्विद्रवतःपृथक् ॥ 2 ॥
कस्माद्विषण्णवदनाविद्रवध्वम्प्लवङ्गमाः ।
त्यक्तयुद्धसमुत्साहाश्शूरत्वङ्क्वनुवोगतम् ॥ 3 ॥
पृष्ठतोऽनुव्रजध्वम्मामग्रतोयन्तमाहवे ।
शूरैरनिजनोपेतैरयुक्तंहिनिवर्तितुम् ॥ 4 ॥
एवमुक्तास्सुसङ्क्रुद्धावायुपुत्रेणधीमता ।
शैलशृङ्गान् द्रुमांश्चवजगृहुर्हृष्टमानसाः ॥ 5 ॥
अभिपेतुश्चगर्जन्तोराक्षसान्वानरर्षभाः ।
परिवार्यहनूमन्तमन्वयुश्चमहाहवे ॥ 6 ॥
स तैर्वानरमुख्यैस्तु हनूमान्सर्वतो वृतः ।
हुताशन इवार्चिष्मानदहच्छत्रुवाहिनीम् ॥ 7 ॥
स राक्षसानाङ्कदनञ्चकारसुमहाकपिः ।
वृतोवानरसैन्येनकालान्तकयोमोपमः ॥ 8 ॥
स तुकोपेनचाविष्टःशोकेन च महाकपिः ।
हनूमान्रावणिरथेमहतीम्पातयच्छिलाम् ॥ 9 ॥
तामापतन्तीन्दृष्टवैवरथस्सारथिनातदा ।
विधेयाश्वसमायुक्तोविदूरमपवाहितः ॥ 10 ॥
तमिन्द्रजितमप्राप्यरथस्थंसहसारथिम् ।
विवेशधरणीम्भित्त्वासाशिलाव्यर्थमुद्यता ॥ 11 ॥
पतितायांशिलायान्तुव्यथितारक्षसाञ्चमूः ।
निपतन्त्या च शिलयाराक्षसामथिताभृशम् ॥ 12 ॥
तमभ्यधावन् शतशोनदन्तःकाननौकसः ।
तेद्रुमांश्चमहाकायागिरिशृङ्गाणिचोद्यताः ॥ 13 ॥
क्षिपनीन्द्रजितंसङ्ख्येवानराभीमविक्रमाः ।
वृक्षशैलमहावर्षंविसृजन्तःप्लवङ्गमाः ॥ 14 ॥
शत्रूणाङ्कदनञ्चक्रुर्नेदुश्चविविधैस्स्वनैः ।
वानरैसैर्महाभीमैर्घोररूपानिशाचराः ॥ 15 ॥
वीर्यादभिहतावृक्षैर्व्यचेष्टन्तरणक्षितौ ।
स्वसैन्यमभिवीक्ष्याथवानरार्दितमिन्द्रजित् ॥ 16 ॥
प्रगृहीतायुधःक्रुद्धःपरानभिमुखोययौ ।
सःशरौघानवसृजन्स्वसैन्येनाभिसम्वृतः ॥ 17 ॥
जघानकपिशार्दूलान्सुबहून्दृष्टविक्रमः ।
शूलैःरशनिभिःखङ्गैः पट्टसैः कूटमुद्गरैः ॥ 18 ॥
तेचाप्यनुचरास्तस्यवानरान्जघ्नुराहवे ।
स्कन्धविटपैश्शालैश्शिलाभिश्चमहाबलः ॥ 19 ॥
हनूमान्कदनञ्चक्रेरक्षसाम्भीमकर्मणाम् ।
सनिवार्यपरानीकमब्रवीत्तान्वनौकसः ॥ 20 ॥
हनूमान् सन्निवर्तध्वं न नस्साध्यमिदम्बलम् ।
त्यक्त्वाप्राणान्विवेष्टन्तोरामप्रियचिकीर्षवः ॥ 21 ॥
यन्निमित्तंहियुध्यामोहतासाजनकात्मजा ।
इममर्थंहिविज्ञाप्यरामंसुग्रीवमेव च ॥ 22 ॥
तौयत्प्रतिविधास्येतेतत्करिष्यामहेवयम् ।
त्युक्त्वावानरश्रेष्ठोवारयन्सर्ववानरान् ॥ 23 ॥
शनैश्शनैरसन्त्रस्तस्सबलस्सन्यवर्तत ।
ततःप्रेक्ष्यहनूमन्तंव्रजन्तंयत्रराघवः ॥ 24 ॥
स होतुकामोदुष्टात्मागतश्चैत्यन्निकुम्भिलाम् ।
निकुम्भिलामधिष्ठायपावकञ्जुहवेन्द्रजित् ॥ 25 ॥
यज्ञभूम्यान्ततोगत्वापावकस्तेनरक्षसा ।
हूयमानःप्रजज्वालमांसशोणितभुक्तदा ॥ 26 ॥
अथेन्द्रजिद्राक्षसभूतये तु ।
जुहाव हव्यं विधिना विधानवत् ।
दृष्ट्वा व्यतिष्ठन्त च राक्षसास्ते ।
महासमूहेषु नयानयज्ञाः ॥ 27 ॥
अथेन्द्रजिद्राक्षभूतयेतुजुहावहव्यंविधिनाविधानवित् ।
दृष्टवाव्यतिष्ठन्त च राक्षसास्तेमहासमूहेषुसमानयज्ञाः ॥ 28 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाशीतितमस्सर्गः ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha dvāśītitamassargaḥ |
śrutvātubhīmanirhrādaṃśakrāśanisamasvanam |
vīkṣamāṇādiśassarvādudruvurvānararṣabhāḥ || 1 ||
tānuvācatataḥsarvānhanumān mārutātmajaḥ |
viṣaṇṇavadanāndīnāṃstrastānvidravataḥpṛthak || 2 ||
kasmādviṣaṇṇavadanāvidravadhvamplavaṅgamāḥ |
tyaktayuddhasamutsāhāśśūratvaṅkvanuvogatam || 3 ||
pṛṣṭhato'nuvrajadhvammāmagratoyantamāhave |
śūrairanijanopetairayuktaṃhinivartitum || 4 ||
evamuktāssusaṅkruddhāvāyuputreṇadhīmatā |
śailaśṛṅgān drumāṃścavajagṛhurhṛṣṭamānasāḥ || 5 ||
abhipetuścagarjantorākṣasānvānararṣabhāḥ |
parivāryahanūmantamanvayuścamahāhave || 6 ||
sa tairvānaramukhyaistu hanūmānsarvato vṛtaḥ |
hutāśana ivārciṣmānadahacchatruvāhinīm || 7 ||
sa rākṣasānāṅkadanañcakārasumahākapiḥ |
vṛtovānarasainyenakālāntakayomopamaḥ || 8 ||
sa tukopenacāviṣṭaḥśokena ca mahākapiḥ |
hanūmānrāvaṇirathemahatīmpātayacchilām || 9 ||
tāmāpatantīndṛṣṭavaivarathassārathinātadā |
vidheyāśvasamāyuktovidūramapavāhitaḥ || 10 ||
tamindrajitamaprāpyarathasthaṃsahasārathim |
viveśadharaṇīmbhittvāsāśilāvyarthamudyatā || 11 ||
patitāyāṃśilāyāntuvyathitārakṣasāñcamūḥ |
nipatantyā ca śilayārākṣasāmathitābhṛśam || 12 ||
tamabhyadhāvan śataśonadantaḥkānanaukasaḥ |
tedrumāṃścamahākāyāgiriśṛṅgāṇicodyatāḥ || 13 ||
kṣipanīndrajitaṃsaṅkhyevānarābhīmavikramāḥ |
vṛkṣaśailamahāvarṣaṃvisṛjantaḥplavaṅgamāḥ || 14 ||
śatrūṇāṅkadanañcakrurneduścavividhaissvanaiḥ |
vānaraisairmahābhīmairghorarūpāniśācarāḥ || 15 ||
vīryādabhihatāvṛkṣairvyaceṣṭantaraṇakṣitau |
svasainyamabhivīkṣyāthavānarārditamindrajit || 16 ||
pragṛhītāyudhaḥkruddhaḥparānabhimukhoyayau |
saḥśaraughānavasṛjansvasainyenābhisamvṛtaḥ || 17 ||
jaghānakapiśārdūlānsubahūndṛṣṭavikramaḥ |
śūlaiḥraśanibhiḥkhaṅgaiḥ paṭṭasaiḥ kūṭamudgaraiḥ || 18 ||
tecāpyanucarāstasyavānarānjaghnurāhave |
skandhaviṭapaiśśālaiśśilābhiścamahābalaḥ || 19 ||
hanūmānkadanañcakrerakṣasāmbhīmakarmaṇām |
sanivāryaparānīkamabravīttānvanaukasaḥ || 20 ||
hanūmān sannivartadhvaṃ na nassādhyamidambalam |
tyaktvāprāṇānviveṣṭantorāmapriyacikīrṣavaḥ || 21 ||
yannimittaṃhiyudhyāmohatāsājanakātmajā |
imamarthaṃhivijñāpyarāmaṃsugrīvameva ca || 22 ||
tauyatpratividhāsyetetatkariṣyāmahevayam |
tyuktvāvānaraśreṣṭhovārayansarvavānarān || 23 ||
śanaiśśanairasantrastassabalassanyavartata |
tataḥprekṣyahanūmantaṃvrajantaṃyatrarāghavaḥ || 24 ||
sa hotukāmoduṣṭātmāgataścaityannikumbhilām |
nikumbhilāmadhiṣṭhāyapāvakañjuhavendrajit || 25 ||
yajñabhūmyāntatogatvāpāvakastenarakṣasā |
hūyamānaḥprajajvālamāṃsaśoṇitabhuktadā || 26 ||
athendrajidrākṣasabhūtaye tu |
juhāva havyaṃ vidhinā vidhānavat |
dṛṣṭvā vyatiṣṭhanta ca rākṣasāste |
mahāsamūheṣu nayānayajñāḥ || 27 ||
athendrajidrākṣabhūtayetujuhāvahavyaṃvidhināvidhānavit |
dṛṣṭavāvyatiṣṭhanta ca rākṣasāstemahāsamūheṣusamānayajñāḥ || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe dvāśītitamassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।
अथ द्वाशीतितमस्सर्गः ।
श्रुत्वातुभीमनिर्ह्रादंशक्राशनिसमस्वनम् ।
वीक्षमाणादिशस्सर्वादुद्रुवुर्वानरर्षभाः ॥ 1 ॥
तानुवाचततःसर्वान्हनुमान् मारुतात्मजः ।
विषण्णवदनान्दीनांस्त्रस्तान्विद्रवतःपृथक् ॥ 2 ॥
कस्माद्विषण्णवदनाविद्रवध्वम्प्लवङ्गमाः ।
त्यक्तयुद्धसमुत्साहाश्शूरत्वङ्क्वनुवोगतम् ॥ 3 ॥
पृष्ठतोऽनुव्रजध्वम्मामग्रतोयन्तमाहवे ।
शूरैरनिजनोपेतैरयुक्तंहिनिवर्तितुम् ॥ 4 ॥
एवमुक्तास्सुसङ्क्रुद्धावायुपुत्रेणधीमता ।
शैलशृङ्गान् द्रुमांश्चवजगृहुर्हृष्टमानसाः ॥ 5 ॥
अभिपेतुश्चगर्जन्तोराक्षसान्वानरर्षभाः ।
परिवार्यहनूमन्तमन्वयुश्चमहाहवे ॥ 6 ॥
स तैर्वानरमुख्यैस्तु हनूमान्सर्वतो वृतः ।
हुताशन इवार्चिष्मानदहच्छत्रुवाहिनीम् ॥ 7 ॥
स राक्षसानाङ्कदनञ्चकारसुमहाकपिः ।
वृतोवानरसैन्येनकालान्तकयोमोपमः ॥ 8 ॥
स तुकोपेनचाविष्टःशोकेन च महाकपिः ।
हनूमान्रावणिरथेमहतीम्पातयच्छिलाम् ॥ 9 ॥
तामापतन्तीन्दृष्टवैवरथस्सारथिनातदा ।
विधेयाश्वसमायुक्तोविदूरमपवाहितः ॥ 10 ॥
तमिन्द्रजितमप्राप्यरथस्थंसहसारथिम् ।
विवेशधरणीम्भित्त्वासाशिलाव्यर्थमुद्यता ॥ 11 ॥
पतितायांशिलायान्तुव्यथितारक्षसाञ्चमूः ।
निपतन्त्या च शिलयाराक्षसामथिताभृशम् ॥ 12 ॥
तमभ्यधावन् शतशोनदन्तःकाननौकसः ।
तेद्रुमांश्चमहाकायागिरिशृङ्गाणिचोद्यताः ॥ 13 ॥
क्षिपनीन्द्रजितंसङ्ख्येवानराभीमविक्रमाः ।
वृक्षशैलमहावर्षंविसृजन्तःप्लवङ्गमाः ॥ 14 ॥
शत्रूणाङ्कदनञ्चक्रुर्नेदुश्चविविधैस्स्वनैः ।
वानरैसैर्महाभीमैर्घोररूपानिशाचराः ॥ 15 ॥
वीर्यादभिहतावृक्षैर्व्यचेष्टन्तरणक्षितौ ।
स्वसैन्यमभिवीक्ष्याथवानरार्दितमिन्द्रजित् ॥ 16 ॥
प्रगृहीतायुधःक्रुद्धःपरानभिमुखोययौ ।
सःशरौघानवसृजन्स्वसैन्येनाभिसम्वृतः ॥ 17 ॥
जघानकपिशार्दूलान्सुबहून्दृष्टविक्रमः ।
शूलैःरशनिभिःखङ्गैः पट्टसैः कूटमुद्गरैः ॥ 18 ॥
तेचाप्यनुचरास्तस्यवानरान्जघ्नुराहवे ।
स्कन्धविटपैश्शालैश्शिलाभिश्चमहाबलः ॥ 19 ॥
हनूमान्कदनञ्चक्रेरक्षसाम्भीमकर्मणाम् ।
सनिवार्यपरानीकमब्रवीत्तान्वनौकसः ॥ 20 ॥
हनूमान् सन्निवर्तध्वं न नस्साध्यमिदम्बलम् ।
त्यक्त्वाप्राणान्विवेष्टन्तोरामप्रियचिकीर्षवः ॥ 21 ॥
यन्निमित्तंहियुध्यामोहतासाजनकात्मजा ।
इममर्थंहिविज्ञाप्यरामंसुग्रीवमेव च ॥ 22 ॥
तौयत्प्रतिविधास्येतेतत्करिष्यामहेवयम् ।
त्युक्त्वावानरश्रेष्ठोवारयन्सर्ववानरान् ॥ 23 ॥
शनैश्शनैरसन्त्रस्तस्सबलस्सन्यवर्तत ।
ततःप्रेक्ष्यहनूमन्तंव्रजन्तंयत्रराघवः ॥ 24 ॥
स होतुकामोदुष्टात्मागतश्चैत्यन्निकुम्भिलाम् ।
निकुम्भिलामधिष्ठायपावकञ्जुहवेन्द्रजित् ॥ 25 ॥
यज्ञभूम्यान्ततोगत्वापावकस्तेनरक्षसा ।
हूयमानःप्रजज्वालमांसशोणितभुक्तदा ॥ 26 ॥
अथेन्द्रजिद्राक्षसभूतये तु ।
जुहाव हव्यं विधिना विधानवत् ।
दृष्ट्वा व्यतिष्ठन्त च राक्षसास्ते ।
महासमूहेषु नयानयज्ञाः ॥ 27 ॥
अथेन्द्रजिद्राक्षभूतयेतुजुहावहव्यंविधिनाविधानवित् ।
दृष्टवाव्यतिष्ठन्त च राक्षसास्तेमहासमूहेषुसमानयज्ञाः ॥ 28 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे द्वाशीतितमस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe yuddhakāṇḍam |
atha dvāśītitamassargaḥ |
śrutvātubhīmanirhrādaṃśakrāśanisamasvanam |
vīkṣamāṇādiśassarvādudruvurvānararṣabhāḥ || 1 ||
tānuvācatataḥsarvānhanumān mārutātmajaḥ |
viṣaṇṇavadanāndīnāṃstrastānvidravataḥpṛthak || 2 ||
kasmādviṣaṇṇavadanāvidravadhvamplavaṅgamāḥ |
tyaktayuddhasamutsāhāśśūratvaṅkvanuvogatam || 3 ||
pṛṣṭhato'nuvrajadhvammāmagratoyantamāhave |
śūrairanijanopetairayuktaṃhinivartitum || 4 ||
evamuktāssusaṅkruddhāvāyuputreṇadhīmatā |
śailaśṛṅgān drumāṃścavajagṛhurhṛṣṭamānasāḥ || 5 ||
abhipetuścagarjantorākṣasānvānararṣabhāḥ |
parivāryahanūmantamanvayuścamahāhave || 6 ||
sa tairvānaramukhyaistu hanūmānsarvato vṛtaḥ |
hutāśana ivārciṣmānadahacchatruvāhinīm || 7 ||
sa rākṣasānāṅkadanañcakārasumahākapiḥ |
vṛtovānarasainyenakālāntakayomopamaḥ || 8 ||
sa tukopenacāviṣṭaḥśokena ca mahākapiḥ |
hanūmānrāvaṇirathemahatīmpātayacchilām || 9 ||
tāmāpatantīndṛṣṭavaivarathassārathinātadā |
vidheyāśvasamāyuktovidūramapavāhitaḥ || 10 ||
tamindrajitamaprāpyarathasthaṃsahasārathim |
viveśadharaṇīmbhittvāsāśilāvyarthamudyatā || 11 ||
patitāyāṃśilāyāntuvyathitārakṣasāñcamūḥ |
nipatantyā ca śilayārākṣasāmathitābhṛśam || 12 ||
tamabhyadhāvan śataśonadantaḥkānanaukasaḥ |
tedrumāṃścamahākāyāgiriśṛṅgāṇicodyatāḥ || 13 ||
kṣipanīndrajitaṃsaṅkhyevānarābhīmavikramāḥ |
vṛkṣaśailamahāvarṣaṃvisṛjantaḥplavaṅgamāḥ || 14 ||
śatrūṇāṅkadanañcakrurneduścavividhaissvanaiḥ |
vānaraisairmahābhīmairghorarūpāniśācarāḥ || 15 ||
vīryādabhihatāvṛkṣairvyaceṣṭantaraṇakṣitau |
svasainyamabhivīkṣyāthavānarārditamindrajit || 16 ||
pragṛhītāyudhaḥkruddhaḥparānabhimukhoyayau |
saḥśaraughānavasṛjansvasainyenābhisamvṛtaḥ || 17 ||
jaghānakapiśārdūlānsubahūndṛṣṭavikramaḥ |
śūlaiḥraśanibhiḥkhaṅgaiḥ paṭṭasaiḥ kūṭamudgaraiḥ || 18 ||
tecāpyanucarāstasyavānarānjaghnurāhave |
skandhaviṭapaiśśālaiśśilābhiścamahābalaḥ || 19 ||
hanūmānkadanañcakrerakṣasāmbhīmakarmaṇām |
sanivāryaparānīkamabravīttānvanaukasaḥ || 20 ||
hanūmān sannivartadhvaṃ na nassādhyamidambalam |
tyaktvāprāṇānviveṣṭantorāmapriyacikīrṣavaḥ || 21 ||
yannimittaṃhiyudhyāmohatāsājanakātmajā |
imamarthaṃhivijñāpyarāmaṃsugrīvameva ca || 22 ||
tauyatpratividhāsyetetatkariṣyāmahevayam |
tyuktvāvānaraśreṣṭhovārayansarvavānarān || 23 ||
śanaiśśanairasantrastassabalassanyavartata |
tataḥprekṣyahanūmantaṃvrajantaṃyatrarāghavaḥ || 24 ||
sa hotukāmoduṣṭātmāgataścaityannikumbhilām |
nikumbhilāmadhiṣṭhāyapāvakañjuhavendrajit || 25 ||
yajñabhūmyāntatogatvāpāvakastenarakṣasā |
hūyamānaḥprajajvālamāṃsaśoṇitabhuktadā || 26 ||
athendrajidrākṣasabhūtaye tu |
juhāva havyaṃ vidhinā vidhānavat |
dṛṣṭvā vyatiṣṭhanta ca rākṣasāste |
mahāsamūheṣu nayānayajñāḥ || 27 ||
athendrajidrākṣabhūtayetujuhāvahavyaṃvidhināvidhānavit |
dṛṣṭavāvyatiṣṭhanta ca rākṣasāstemahāsamūheṣusamānayajñāḥ || 28 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye yuddhakāṇḍe dvāśītitamassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.