Valmiki Ramayana Yuddha Kanda Sarga 28 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

युद्धकाण्डको अष्टाविंश सर्गमा शुकले रावणलाई रामको पक्षमा रहेका वानर सेनाको विवरण दिन्छन्। उनले सुग्रीवका सचिवहरू, मैन्द र द्विविद, हनुमान्, लक्ष्मण, विभीषण र सुग्रीवलाई देखाउँदै तिनका बल र पराक्रमको वर्णन गर्छन्। हनुमान्ले बाल्यकालमा सूर्यतर्फ उडेको र हनु भाँचिएको कथा पनि यहाँ उल्लेख छ। साथै कोटि, शङ्कु, बृन्द, पद्म आदि संख्याका आधारमा वानर सेनाको विशाल परिमाण गणना गरिएको छ। अन्तमा शुकले यति ठूलो सेना नजिक आएको देखेर विजयका लागि परम प्रयत्न गर्न रावणलाई सल्लाह दिन्छन्।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ अष्टाविंशस्सर्गः ।

Shloka 1

साराणस्यवचश्श्रुत्वारावणंराक्षसाधिपम् ।
बलमादिश्यतत्सर्वंशुकोवाक्यमथाब्रवीत् ॥ 1 ॥

sārāṇasyavacaśśrutvārāvaṇaṃrākṣasādhipam |
balamādiśyatatsarvaṃśukovākyamathābravīt || 1 ||

शुकले सारणको वचन सुनेर राक्षसहरूका अधिपति रावणलाई त्यो सम्पूर्ण सेना आदेश दिएपछि, त्यसपछि शुकले वचन बोले। ^AI

Shloka 2

स्थितान्पश्यसियानेतान्मत्तानिवमहाद्विपान् ।
न्यग्रोधानिवगाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव ॥ 2 ॥

sthitānpaśyasiyānetānmattānivamahādvipān |
nyagrodhānivagāṅgeyān sālān haimavatāniva || 2 ||

हेर, यी मत्त महागजहरूजस्तै उभिएका छन्, गङ्गाका किनारका न्यग्रोध वृक्षहरूजस्तै र हिमालयका साल वृक्षहरूजस्तै। ^AI

Shloka 3

एतेदुष्प्रसहाराजन्बलिनःकामरूपिणः ।
दैत्यदानवसङ्काशायुद्धेदेवपराक्रमाः ॥ 3 ॥

eteduṣprasahārājanbalinaḥkāmarūpiṇaḥ |
daityadānavasaṅkāśāyuddhedevaparākramāḥ || 3 ||

यी दुर्जय, बलवान् र कामरूप धारण गर्ने वानरहरू दैत्य र दानवहरूसँग समान छन्, युद्धमा देवताहरूजस्तै पराक्रम भएका छन्। ^AI

Shloka 4

एषाङ्कोटिसहस्राणिनवपञ्चचसप्तच ।
तथाशङ्खुसहस्राणितथाबृन्दशतानिच ॥ 4 ॥

eṣāṅkoṭisahasrāṇinavapañcacasaptaca |
tathāśaṅkhusahasrāṇitathābṛndaśatānica || 4 ||

यिनीहरूका कोटि नौ, पाँच र सात हजार छन्, त्यस्तै शङ्खु हजार र बृन्द सय छन्। ^AI

Shloka 5

एतेसुग्रीवसचिवाःकिष्किन्धानिलयास्सदा ।
हरयोदेवगन्धर्वैरुत्पन्नाःकामरूपिणः ॥ 5 ॥

etesugrīvasacivāḥkiṣkindhānilayāssadā |
harayodevagandharvairutpannāḥkāmarūpiṇaḥ || 5 ||

यी सुग्रीवका सचिव हुन्, सधैँ किष्किन्धामा निवास गर्ने वानरहरू हुन्, देवता र गन्धर्वहरूबाट उत्पन्न भएका र कामरूप धारण गर्ने हुन्। ^AI

Shloka 6

यौतौपश्यसितिष्ठन्तौकुमारौदेवरूपिणौ ।
मैन्दश्चद्विविदश्चोभौताभ्यान्नास्तिसमोयुधि ॥ 6 ॥

yautaupaśyasitiṣṭhantaukumāraudevarūpiṇau |
maindaścadvividaścobhautābhyānnāstisamoyudhi || 6 ||

हेर, यी दुई देवरूपधारी कुमारहरू उभिएका छन् — मैन्द र द्विविद दुवै; यिनीहरूसँग युद्धमा समान कोही छैन। ^AI

Shloka 7

ब्राह्मणासममज्ञातावमृतप्राशिनापुभौ ।
आशंसेतेयुथालङ्कामेतौमर्दितुमोजसा ॥ 7 ॥

brāhmaṇāsamamajñātāvamṛtaprāśināpubhau |
āśaṃseteyuthālaṅkāmetaumarditumojasā || 7 ||

यी दुवैलाई ब्राह्मणसमान ज्ञात गरिएको छ, अमृतपान गर्ने र पवित्र हुन्; यी दुवैले आफ्नो बलले युथालङ्कालाई मर्दन गर्ने आशा राख्छन्। ^AI

Shloka 8

यन्तुपश्यसितिष्टन्तम्प्रभिन्नमिवकुञ्जरम् ।
योबलात् क्षोभयेत् क्रुद्धस्समुद्रमपिवानरः ॥ 8 ॥

yantupaśyasitiṣṭantamprabhinnamivakuñjaram |
yobalāt kṣobhayet kruddhassamudramapivānaraḥ || 8 ||

हेर, त्यो वानर उभिएको छ — मत्त हात्तीजस्तो; क्रुद्ध भएर त्यो बलले समुद्रलाई पनि क्षोभित गर्न सक्छ। ^AI

Shloka 9

एषोऽभिगन्तालङ्कायावैदेह्यास्तवचप्रभोः ।
एनम्पश्यपुरादृष्टंवानरम्पुनरागतम् ॥ 9 ॥

eṣo'bhigantālaṅkāyāvaidehyāstavacaprabhoḥ |
enampaśyapurādṛṣṭaṃvānarampunarāgatam || 9 ||

यो वानर तपाईंको प्रभु वैदेहीको अगाडि लङ्का जानेछ। यसलाई हेर्नुहोस्, यो वानर पहिले नगरबाट गएको थियो र फेरि फर्केर आएको छ। ^AI

Shloka 10

ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वात आत्मज इति श्रुतः ।
हनूमान् इति विख्यातो लन्घितो येन सागरः ॥ 10 ॥

jyeṣṭhaḥ kesariṇaḥ putro vāta ātmaja iti śrutaḥ |
hanūmān iti vikhyāto langhito yena sāgaraḥ || 10 ||

यो केसरीको ज्येष्ठ पुत्र हो, वायुको आत्मज भनेर सुनिएको छ। यो हनुमान भनेर प्रसिद्ध छ, जसले सागरलाई लङ्घन गरेको थियो। ^AI

Shloka 11

कामरूपीहरिश्रेष्टोबलरूपसमन्वितः ।
अनिवार्यगतिश्चैवयथासततगःप्रभुः ॥ 11 ॥

kāmarūpīhariśreṣṭobalarūpasamanvitaḥ |
anivāryagatiścaivayathāsatatagaḥprabhuḥ || 11 ||

यो कामरूपी हरिश्रेष्ठ हो, बल र रूपले सम्पन्न छ। यसको गति अनिवार्य छ र यो सधैं गतिशील प्रभु हो। ^AI

Shloka 12

उद्यन्तभास्करन्दृष्टवाबालःकिलपिपासितः ।
त्रियोजनसहस्रन्तुअध्वानमवतीर्यहि ॥ 12 ॥

udyantabhāskarandṛṣṭavābālaḥkilapipāsitaḥ |
triyojanasahasrantuadhvānamavatīryahi || 12 ||

बालक हुँदा उदाउँदो सूर्यलाई देखेर तिर्खाएको हुँदा, तीन हजार योजन बाटो तय गरेर ^AI

Shloka 13

आदित्यमाहरिष्यामिनमेक्षुत्प्रतियास्यति ।
इतिसञ्चिन्त्यमनसापुरैषबलदर्पितः ॥ 13 ॥

ādityamāhariṣyāminamekṣutpratiyāsyati |
itisañcintyamanasāpuraiṣabaladarpitaḥ || 13 ||

म आदित्यलाई ल्याउनेछु, यो मेरो इच्छा पूरा गर्न जानेछ भनी मनमा सोचेर, यो बल र दर्पले युक्त भएर गयो। ^AI

Shloka 14

अनाधृष्यतमन्देवमपिदेवर्षिदानवैः ।
अनासाघैवपतितोभास्करोदयनेगिरौ ॥ 14 ॥

anādhṛṣyatamandevamapidevarṣidānavaiḥ |
anāsāghaivapatitobhāskarodayanegirau || 14 ||

देव, देवर्षि र दानवहरूले पनि जसलाई जित्न नसक्ने त्यस्तो देवतालाई, अप्राप्य भए पनि सूर्य उदय हुने पर्वतमा खसाल्यो। ^AI

Shloka 15

पतितस्यकपेरस्यहनुरेकाशिलातले ।
किञ्चिद्भिन्नादृढहनोर्हनूमानेषतेनवै ॥ 15 ॥

patitasyakaperasyahanurekāśilātale |
kiñcidbhinnādṛḍhahanorhanūmāneṣatenavai || 15 ||

खसेको त्यो वानरको हनु एक शिलाको तलमा अलिकति भाँचियो, र यो हनुमान त्यसैले हनुमान भनिएको हो। ^AI

Shloka 16

सत्यमागमयोगेनममैषविदितोहरिः ।
नास्यशक्यम्बलंरूपम्प्रभावोवाऽपिभाषितम् ॥ 16 ॥

satyamāgamayogenamamaiṣaviditohariḥ |
nāsyaśakyambalaṃrūpamprabhāvovā'pibhāṣitam || 16 ||

सत्य हो, आगम योगको कारणले यो हरि मलाई ज्ञात भएको छ। यसको बल, रूप वा प्रभाव वर्णन गर्न सकिँदैन। ^AI

Shloka 17

एषआशंसतेलङ्कामेकोमर्दितुमोजसा ।
येवजाज्वल्यतेऽपौवैधूमकेतुस्तवाद्यवै ॥ 17 ॥

eṣaāśaṃsatelaṅkāmekomarditumojasā |
yevajājvalyate'pauvaidhūmaketustavādyavai || 17 ||

यो एक्लै आफ्नो शक्तिले लङ्कालाई कुल्चन चाहन्छ। आज यो तिम्रा सामु धुवाँरहित अग्नि जस्तै प्रज्वलित भइरहेको छ। ^AI

Shloka 18

लङ्कायान्निहितश्चापिकथंविस्मरसेकपिम् ।
यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।
इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ॥ 18 ॥

laṅkāyānnihitaścāpikathaṃvismarasekapim |
yaścaiṣo'nantaraśśūraśśyāmaḥpadmanibhekṣaṇaḥ |
ikṣvākūṇāmatiratholokevikhyātapauruṣa || 18 ||

लङ्कामा राखिएको त्यो कपिलाई कसरी बिर्सन्छौ? अनि यो जो अहिले नै शूरवीर छ, श्यामवर्णको र पद्मजस्ता आँखा भएको छ, इक्ष्वाकुहरूमध्ये अतिरथी र लोकमा पुरुषार्थका लागि प्रख्यात छ। ^AI

Shloka 19

यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मन्नातिवर्तते ।
योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ॥ 19 ॥

yasminnacalatedharmoyodharmannātivartate |
yobrāhmamastraṃvedāṃścavedavedavidāṃvaraḥ || 19 ||

जसमा धर्म कहिल्यै चल्दैन र जो धर्मबाट कहिल्यै विचलित हुँदैन, जो ब्राह्म अस्त्र र वेदहरू जान्दछ र वेदविद्हरूमध्ये श्रेष्ठ छ। ^AI

Shloka 20

योभिन्द्याद्गगनम्बाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।
यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ॥ 20 ॥

yobhindyādgaganambāṇaiḥparvatāṃścāpidārayet |
yasyamṛtyorivakrodhaśśakrasyevaparākramaḥ || 20 ||

जो आफ्ना बाणहरूले आकाशलाई चिर्न सक्छ र पर्वतहरूलाई पनि फोर्न सक्छ, जसको क्रोध मृत्युको जस्तो छ र पराक्रम इन्द्रको जस्तो छ। ^AI

Shloka 21

यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।
सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ॥ 21 ॥

yasyabhāryājanasthānātsītācāpihṛtātvayā |
saeṣarāmastvāṃyoddhuṃrājansamabhivartate || 21 ||

जसकी पत्नी सीतालाई तिमीले जनस्थानबाट हरण गरेका थियौ, त्यही राम, हे राजन्, तिमीसँग युद्ध गर्न अगाडि बढिरहेका छन्। ^AI

Shloka 22

यस्यैषदक्षिणेपार्श्वेशुद्धजाम्बूनदप्रभः ।
विशालवक्षास्ताम्राक्षोनीलकुञ्जितमूर्धजः ॥ 22 ॥

yasyaiṣadakṣiṇepārśveśuddhajāmbūnadaprabhaḥ |
viśālavakṣāstāmrākṣonīlakuñjitamūrdhajaḥ || 22 ||

जसको दाहिने पट्टि यो शुद्ध सुनको जस्तो कान्ति भएको, फराकिलो वक्ष, ताम्रवर्णका आँखा र नीलो घुम्रेको कपाल भएको छ। ^AI

Shloka 23

एषोऽस्यलक्ष्मणोनामभ्राताप्राणसमःप्रियः ।
नयेयुद्धेचकुशलस्सर्वशस्त्रभृतंवरः ॥ 23 ॥

eṣo'syalakṣmaṇonāmabhrātāprāṇasamaḥpriyaḥ |
nayeyuddhecakuśalassarvaśastrabhṛtaṃvaraḥ || 23 ||

यिनी रामका भाइ हुन्, नाम लक्ष्मण, प्राणसरह प्रिय। युद्धमा निपुण र शस्त्रधारीहरूमध्ये श्रेष्ठ हुन्। ^AI

Shloka 24

अमर्षीदुर्जयोजेताविक्रान्तोबुद्धिमान् बली ।
रामस्यदक्षिणोबाहुर्नित्यम्प्राणोबहिश्चरः ॥ 24 ॥

amarṣīdurjayojetāvikrāntobuddhimān balī |
rāmasyadakṣiṇobāhurnityamprāṇobahiścaraḥ || 24 ||

अमर्षी, दुर्जय, विजयी, विक्रान्त, बुद्धिमान् र बलवान् — यिनी रामका दाहिने बाहु हुन्, सधैं उनका प्राण बाहिर चल्ने जस्ता हुन्। ^AI

Shloka 25

नह्येषराघवस्यार्थेजीवितम्परिरक्षति ।
एषैवाशंसतेयुद्धेनिहन्तुंसर्वराक्षसान् ॥ 25 ॥

nahyeṣarāghavasyārthejīvitamparirakṣati |
eṣaivāśaṃsateyuddhenihantuṃsarvarākṣasān || 25 ||

यसले राघवका लागि जीवनको रक्षा गर्दैन; यसले त युद्ध गरेर सबै राक्षसहरूलाई मार्ने आशा मात्र राख्छ। ^AI

Shloka 26

यस्तुसव्यमसौपक्षंरामस्याश्रित्यतिष्ठति ।
रक्षोगणपरिक्षिप्तोराजाह्येषविभीषणः ॥ 26 ॥

yastusavyamasaupakṣaṃrāmasyāśrityatiṣṭhati |
rakṣogaṇaparikṣiptorājāhyeṣavibhīṣaṇaḥ || 26 ||

जसले रामको बायाँ पक्ष आश्रय गरेर बसेको छ, राक्षसहरूको समूहले घेरिएको यो राजा विभीषण हो। ^AI

Shloka 27

श्रीमताराजराजेनलङ्कायामभिषेचितः ।
त्वामेवप्रतिसंरब्दोयुद्धायैषोऽभिवर्तते ॥ 27 ॥

śrīmatārājarājenalaṅkāyāmabhiṣecitaḥ |
tvāmevapratisaṃrabdoyuddhāyaiṣo'bhivartate || 27 ||

श्रीमान् राजराज (रावण) ले लङ्कामा अभिषेक गरेका यी विभीषण तिमीसँग युद्धका लागि उत्सुक भएर अगाडि बढिरहेका छन्। ^AI

Shloka 28

यन्तुपस्यसितिष्ठन्तम्मध्येगिरिमिवाचलम् ।
सर्वशाखामृगेन्द्राणाम्भर्तारममितौजसम् ॥ 28 ॥

yantupasyasitiṣṭhantammadhyegirimivācalam |
sarvaśākhāmṛgendrāṇāmbhartāramamitaujasam || 28 ||

जो सबै शाखामृगहरू (वानरहरू) का इन्द्रहरूका स्वामी, असीमित तेज भएका, बीचमा अचल पर्वतजस्तै स्थिर भएर बसेका छन्। ^AI

Shloka 29

तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।
यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ॥ 29 ॥

tejayaśasābud dhyājñānenābhijanenaca |
yaḥkapīnatibabhrājahimavānivaparvatān || 29 ||

जो तेज, यश, बुद्धि, ज्ञान र कुलीनताले पर्वतहरूमाझ हिमालयजस्तै अत्यन्त शोभायमान भए। ^AI

Shloka 30

किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।
दुर्गाम्पर्वतदुर्गस्ताम्प्रधानैस्सहयूथपैः ॥ 30 ॥

kiṣkindhāṃyassamadhyāsteguhāṃsagahanadrumām |
durgāmparvatadurgastāmpradhānaissahayūthapaiḥ || 30 ||

जसले गुफा र घना वृक्षहरू भएको, पर्वतले दुर्गम बनाएको किष्किन्धालाई प्रमुख यूथपतिहरूसहित अधिकार गरेर बसेको छ। ^AI

Shloka 31

यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।
कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ॥ 31 ॥

yasyaiṣākāñcanīmālāśobhiteśatapuṣkarā |
kāntādevamanuṣyāṇāṃyasyāṃlakṣmīpratiṣṭhitā || 31 ||

जसको सुनौलो मालाले शोभित, सय पुष्कर (कमल) भएको, देवता र मनुष्यहरूका लागि कान्त (प्रिय) यो नगरीमा लक्ष्मी प्रतिष्ठित छिन्। ^AI

Shloka 32

एताञ्चमालान्ताराञ्चकपिराज्यञ्चशाश्वतम् ।
सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ॥ 32 ॥

etāñcamālāntārāñcakapirājyañcaśāśvatam |
sugrīvovālinaṃhatvārāmeṇapratipāditaḥ || 32 ||

यी माला, तारा र शाश्वत कपिराज्यलाई सुग्रीवले वालिलाई मारेर रामबाट प्राप्त गरेका हुन्। ^AI

Shloka 33

शतंशतसहस्राणाङ्कोटिमाहुर्मनीषिणः ।
शतङ्कोटिसहस्राणांशङ्कुः इत्यभिधीयते ॥ 33 ॥

śataṃśatasahasrāṇāṅkoṭimāhurmanīṣiṇaḥ |
śataṅkoṭisahasrāṇāṃśaṅkuḥ ityabhidhīyate || 33 ||

विद्वान्हरूले एक सय सय हजार कोटिलाई 'कोटि' भन्छन्; र एक सय कोटि हजारलाई 'शङ्कु' भनिन्छ। ^AI

Shloka 34

शतंशङ्कुसहस्राणाम्महाशङ्कुः इतिस्मृतः ॥ 34 ॥

śataṃśaṅkusahasrāṇāmmahāśaṅkuḥ itismṛtaḥ || 34 ||

एक सय हजार शङ्कुलाई 'महाशङ्कु' भनिन्छ। ^AI

Shloka 35

महाशङ्कुसहस्राणांशतम्बृन्दमिहोच्यते ।
शतम्बृन्दसहस्राणाम्महावृन्दमितिस्मृतम् ॥ 35 ॥

mahāśaṅkusahasrāṇāṃśatambṛndamihocyate |
śatambṛndasahasrāṇāmmahāvṛndamitismṛtam || 35 ||

यहाँ एक सय हजार महाशङ्कुलाई 'बृन्द' भनिन्छ; र एक सय हजार बृन्दलाई 'महाबृन्द' भनिन्छ। ^AI

Shloka 36

महाबृन्दसहस्राणांशतम्पद्ममिहोच्यते ।
शतम्पद्मसहस्राणाम्महापद्ममितिस्मृतिम् ॥ 36 ॥

mahābṛndasahasrāṇāṃśatampadmamihocyate |
śatampadmasahasrāṇāmmahāpadmamitismṛtim || 36 ||

एक सय हजार महाबृन्दलाई यहाँ 'पद्म' भनिन्छ; र एक सय हजार पद्मलाई 'महापद्म' भनिन्छ। ^AI

Shloka 37

महापद्मसहस्राणांशतङ्खर्वमिहोच्यते ।
शतङ्खर्वसहस्राणाम्महाखर्वमिवोच्यते ॥ 37 ॥

mahāpadmasahasrāṇāṃśataṅkharvamihocyate |
śataṅkharvasahasrāṇāmmahākharvamivocyate || 37 ||

एक सय हजार महापद्मलाई यहाँ 'खर्व' भनिन्छ; र एक सय हजार खर्वलाई 'महाखर्व' भनिन्छ। ^AI

Shloka 38

महाखर्वसहस्राणां समुद्रमभिधीयते ।
शतं समुद्रसाहस्रमोघ इत्यभिधीयते ॥ 38 ॥

mahākharvasahasrāṇāṃ samudramabhidhīyate |
śataṃ samudrasāhasramogha ityabhidhīyate || 38 ||

एक सय हजार महाखर्वलाई 'समुद्र' भनिन्छ; र एक सय हजार समुद्रलाई 'ओघ' भनिन्छ। ^AI

Shloka 39

शतमोघसहस्राणां महौघ इति विश्रुतः ।
एवं कोटि सहस्रेण शन्कूनां च शतेन च ॥ 39 ॥

śatamoghasahasrāṇāṃ mahaugha iti viśrutaḥ |
evaṃ koṭi sahasreṇa śankūnāṃ ca śatena ca || 39 ||

एक सय हजार ओघलाई 'महौघ' भनिने प्रसिद्ध छ। यसै प्रकार एक हजार कोटि र एक सय शङ्कुद्वारा पनि गणना गरिन्छ। ^AI

Shloka 40

महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।
महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ॥ 40 ॥

mahāśaṅkusahasreṇatathābṛndaśatenaca |
mahābṛndasahasreṇatathāpadmaśatenaca || 40 ||

त्यसै गरी एक हजार महाशङ्कु, एक सय बृन्द, एक हजार महाबृन्द र एक सय पद्मद्वारा पनि गणना गरिन्छ। ^AI

Shloka 41

हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।
समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ॥ 41 ॥

hāpadmasahasreṇatathākharvaśatenaca |
samudreṇacatenaivamahaughenatathaivaca || 41 ||

त्यसैगरी हजार पद्म, सय खर्व, त्यसैगरी समुद्र र महौघ समेत गणना गरिएको सेना। ^AI

Shloka 42

एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।
विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ॥ 42 ॥

eṣakoṭimahaughenasamudrasadṛśenaca |
vibhīṣaṇenasacivaiḥrākṣasaiḥparivāritaḥ || 42 ||

यो कोटि महौघ र समुद्रसदृश सेनाले घेरिएको विभीषण आफ्ना मन्त्रीहरू र राक्षसहरूसँगै छ। ^AI

Shloka 43

सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।
महाबलवृतोनित्यम्महाबलपराक्रमः ॥ 43 ॥

sugrīvovānarendrastvāṃyuddhārthamamavartate |
mahābalavṛtonityammahābalaparākramaḥ || 43 ||

वानरेन्द्र सुग्रीव महाबलवान् र महापराक्रमी सेनाले नित्य घेरिएर तिमीसँग युद्धका लागि तयार भएर बसेको छ। ^AI

Shloka 44

इमाम्महाराजसमीक्ष्यवाहिनीमुपस्थिताम्प्रज्वलितग्रहोपमाम् ।
ततःप्रयत्नःपरमोविधीयतांयथाजयस्स्यान्नपरैःपराजयः ॥ 44 ॥

imāmmahārājasamīkṣyavāhinīmupasthitāmprajvalitagrahopamām |
tataḥprayatnaḥparamovidhīyatāṃyathājayassyānnaparaiḥparājayaḥ || 44 ||

हे महाराज, प्रज्वलित ग्रहजस्तो देखिने यो ठूलो सेना नजिक आएको देखेर अब यस्तो परम प्रयत्न गर्नुहोस् कि विजय हाम्रै होस् र अरूबाट पराजय नहोस्। ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये युद्धकाण्डे अष्टाविंशस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे युद्धकाण्डम् ।

अथ अष्टाविंशस्सर्गः ।

साराणस्यवचश्श्रुत्वारावणंराक्षसाधिपम् ।

बलमादिश्यतत्सर्वंशुकोवाक्यमथाब्रवीत् ॥ 1 ॥

स्थितान्पश्यसियानेतान्मत्तानिवमहाद्विपान् ।

न्यग्रोधानिवगाङ्गेयान् सालान् हैमवतानिव ॥ 2 ॥

एतेदुष्प्रसहाराजन्बलिनःकामरूपिणः ।

दैत्यदानवसङ्काशायुद्धेदेवपराक्रमाः ॥ 3 ॥

एषाङ्कोटिसहस्राणिनवपञ्चचसप्तच ।

तथाशङ्खुसहस्राणितथाबृन्दशतानिच ॥ 4 ॥

एतेसुग्रीवसचिवाःकिष्किन्धानिलयास्सदा ।

हरयोदेवगन्धर्वैरुत्पन्नाःकामरूपिणः ॥ 5 ॥

यौतौपश्यसितिष्ठन्तौकुमारौदेवरूपिणौ ।

मैन्दश्चद्विविदश्चोभौताभ्यान्नास्तिसमोयुधि ॥ 6 ॥

ब्राह्मणासममज्ञातावमृतप्राशिनापुभौ ।

आशंसेतेयुथालङ्कामेतौमर्दितुमोजसा ॥ 7 ॥

यन्तुपश्यसितिष्टन्तम्प्रभिन्नमिवकुञ्जरम् ।

योबलात् क्षोभयेत् क्रुद्धस्समुद्रमपिवानरः ॥ 8 ॥

एषोऽभिगन्तालङ्कायावैदेह्यास्तवचप्रभोः ।

एनम्पश्यपुरादृष्टंवानरम्पुनरागतम् ॥ 9 ॥

ज्येष्ठः केसरिणः पुत्रो वात आत्मज इति श्रुतः ।

हनूमान् इति विख्यातो लन्घितो येन सागरः ॥ 10 ॥

कामरूपीहरिश्रेष्टोबलरूपसमन्वितः ।

अनिवार्यगतिश्चैवयथासततगःप्रभुः ॥ 11 ॥

उद्यन्तभास्करन्दृष्टवाबालःकिलपिपासितः ।

त्रियोजनसहस्रन्तुअध्वानमवतीर्यहि ॥ 12 ॥

आदित्यमाहरिष्यामिनमेक्षुत्प्रतियास्यति ।

इतिसञ्चिन्त्यमनसापुरैषबलदर्पितः ॥ 13 ॥

अनाधृष्यतमन्देवमपिदेवर्षिदानवैः ।

अनासाघैवपतितोभास्करोदयनेगिरौ ॥ 14 ॥

पतितस्यकपेरस्यहनुरेकाशिलातले ।

किञ्चिद्भिन्नादृढहनोर्हनूमानेषतेनवै ॥ 15 ॥

सत्यमागमयोगेनममैषविदितोहरिः ।

नास्यशक्यम्बलंरूपम्प्रभावोवाऽपिभाषितम् ॥ 16 ॥

एषआशंसतेलङ्कामेकोमर्दितुमोजसा ।

येवजाज्वल्यतेऽपौवैधूमकेतुस्तवाद्यवै ॥ 17 ॥

लङ्कायान्निहितश्चापिकथंविस्मरसेकपिम् ।

यश्चैषोऽनन्तरश्शूरश्श्यामःपद्मनिभेक्षणः ।

इक्ष्वाकूणामतिरथोलोकेविख्यातपौरुष ॥ 18 ॥

यस्मिन्नचलतेधर्मोयोधर्मन्नातिवर्तते ।

योब्राह्ममस्त्रंवेदांश्चवेदवेदविदांवरः ॥ 19 ॥

योभिन्द्याद्गगनम्बाणैःपर्वतांश्चापिदारयेत् ।

यस्यमृत्योरिवक्रोधश्शक्रस्येवपराक्रमः ॥ 20 ॥

यस्यभार्याजनस्थानात्सीताचापिहृतात्वया ।

सएषरामस्त्वांयोद्धुंराजन्समभिवर्तते ॥ 21 ॥

यस्यैषदक्षिणेपार्श्वेशुद्धजाम्बूनदप्रभः ।

विशालवक्षास्ताम्राक्षोनीलकुञ्जितमूर्धजः ॥ 22 ॥

एषोऽस्यलक्ष्मणोनामभ्राताप्राणसमःप्रियः ।

नयेयुद्धेचकुशलस्सर्वशस्त्रभृतंवरः ॥ 23 ॥

अमर्षीदुर्जयोजेताविक्रान्तोबुद्धिमान् बली ।

रामस्यदक्षिणोबाहुर्नित्यम्प्राणोबहिश्चरः ॥ 24 ॥

नह्येषराघवस्यार्थेजीवितम्परिरक्षति ।

एषैवाशंसतेयुद्धेनिहन्तुंसर्वराक्षसान् ॥ 25 ॥

यस्तुसव्यमसौपक्षंरामस्याश्रित्यतिष्ठति ।

रक्षोगणपरिक्षिप्तोराजाह्येषविभीषणः ॥ 26 ॥

श्रीमताराजराजेनलङ्कायामभिषेचितः ।

त्वामेवप्रतिसंरब्दोयुद्धायैषोऽभिवर्तते ॥ 27 ॥

यन्तुपस्यसितिष्ठन्तम्मध्येगिरिमिवाचलम् ।

सर्वशाखामृगेन्द्राणाम्भर्तारममितौजसम् ॥ 28 ॥

तेजयशसाबुद् ध्याज्ञानेनाभिजनेनच ।

यःकपीनतिबभ्राजहिमवानिवपर्वतान् ॥ 29 ॥

किष्किन्धांयस्समध्यास्तेगुहांसगहनद्रुमाम् ।

दुर्गाम्पर्वतदुर्गस्ताम्प्रधानैस्सहयूथपैः ॥ 30 ॥

यस्यैषाकाञ्चनीमालाशोभितेशतपुष्करा ।

कान्तादेवमनुष्याणांयस्यांलक्ष्मीप्रतिष्ठिता ॥ 31 ॥

एताञ्चमालान्ताराञ्चकपिराज्यञ्चशाश्वतम् ।

सुग्रीवोवालिनंहत्वारामेणप्रतिपादितः ॥ 32 ॥

शतंशतसहस्राणाङ्कोटिमाहुर्मनीषिणः ।

शतङ्कोटिसहस्राणांशङ्कुः इत्यभिधीयते ॥ 33 ॥

शतंशङ्कुसहस्राणाम्महाशङ्कुः इतिस्मृतः ॥ 34 ॥

महाशङ्कुसहस्राणांशतम्बृन्दमिहोच्यते ।

शतम्बृन्दसहस्राणाम्महावृन्दमितिस्मृतम् ॥ 35 ॥

महाबृन्दसहस्राणांशतम्पद्ममिहोच्यते ।

शतम्पद्मसहस्राणाम्महापद्ममितिस्मृतिम् ॥ 36 ॥

महापद्मसहस्राणांशतङ्खर्वमिहोच्यते ।

शतङ्खर्वसहस्राणाम्महाखर्वमिवोच्यते ॥ 37 ॥

महाखर्वसहस्राणां समुद्रमभिधीयते ।

शतं समुद्रसाहस्रमोघ इत्यभिधीयते ॥ 38 ॥

शतमोघसहस्राणां महौघ इति विश्रुतः ।

एवं कोटि सहस्रेण शन्कूनां च शतेन च ॥ 39 ॥

महाशङ्कुसहस्रेणतथाबृन्दशतेनच ।

महाबृन्दसहस्रेणतथापद्मशतेनच ॥ 40 ॥

हापद्मसहस्रेणतथाखर्वशतेनच ।

समुद्रेणचतेनैवमहौघेनतथैवच ॥ 41 ॥

एषकोटिमहौघेनसमुद्रसदृशेनच ।

विभीषणेनसचिवैःराक्षसैःपरिवारितः ॥ 42 ॥

सुग्रीवोवानरेन्द्रस्त्वांयुद्धार्थममवर्तते ।

महाबलवृतोनित्यम्महाबलपराक्रमः ॥ 43 ॥

इमाम्महाराजसमीक्ष्यवाहिनीमुपस्थिताम्प्रज्वलितग्रहोपमाम् ।

ततःप्रयत्नःपरमोविधीयतांयथाजयस्स्यान्नपरैःपराजयः ॥ 44 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

6.28 युद्धकाण्ड - अष्टाविंश सर्गः