Valmiki Ramayana Sundara Kanda Sarga 16 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Telugu meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Telugu

వాల్మీకి రామాయణంలోని సుందరకాండ షోడశ సర్గలో, హనుమంతుడు అశోకవనంలో సీతను చూసి, ఆమె గుణాలను, రాముని ప్రశంసించి ధ్యానించి విలపిస్తాడు. సీత రామునకు సమాన శీలం, వయస్సు, కులం కలిగినదని, ఆమె కోసమే రాముడు వాలి, కబంధుడు, విరాధుడు, ఖరుడు మొదలైన వారిని సంహరించాడని హనుమంతుడు తలచుకుంటాడు. సీత భర్తపై ప్రేమతో అడవిలో దుఃఖాలను సహిస్తూ, రాక్షస స్త్రీల మధ్య ఏకాగ్రచిత్తురాలై రాముడినే స్మరిస్తోందని, ఆమెను తిరిగి పొందడం వల్ల రాముడు ప్రీతిని పొందుతాడని హనుమంతుడు భావిస్తాడు. చివరగా, ఆమె సీత అని నిశ్చయించిన హనుమంతుడు ఆ వృక్షాన్ని ఆశ్రయించి కూర్చుంటాడు.

AI-generated · not yet verified

The Telugu meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Gujarati meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Gujarati

આ સર્ગમાં હનુમાન સીતાની પ્રશંસા કર્યા પછી રામનું ચિંતન કરે છે અને સીતાની દશા જોઈ વિલાપ કરે છે. તેઓ યાદ કરે છે કે સીતાના કારણે જ વાલી, વિરાધ, ખર, ત્રિશિરા, દૂષણ અને જનસ્થાનના રાક્ષસોનો નાશ થયો અને સુગ્રીવને રાજ્ય મળ્યું. હનુમાન માને છે કે સીતા માટે રામ સમગ્ર પૃથ્વી ઉલટાવે તોપણ યોગ્ય જ છે, કારણ કે ત્રણે લોકનું રાજ્ય સીતાના એક કળાં જેટલું પણ નથી. અંતે તેઓ નિશ્ચય કરે છે કે આ સીતા જ છે અને વૃક્ષને આશ્રયીને બેસી જાય છે.

AI-generated · not yet verified

The Gujarati meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

यो सुन्दरकाण्डको सोह्रौँ सर्गमा हनुमान्ले सीताको प्रशंसा गरेपछि रामको स्मरण गर्दै चिन्तामा परेको र विलाप गरेको वर्णन छ। उनले सीताकै कारणले वाली, कबन्ध, विराध, खर, त्रिशिरा र दूषणजस्ता राक्षसहरू मारिएको र सुग्रीवले वानर ऐश्वर्य प्राप्त गरेको बताउँछन्। सीता धर्मशील जनककी छोरी, दशरथकी जेठी बुहारी र रामकी प्रिय पत्नी भएर पनि राक्षसीको वशमा परेकी र पतिको आशामा देह धारण गरिरहेकी छिन् भनी उनले भनेका छन्। अन्तमा हनुमान्ले 'यी सीता हुन्' भनी मनमा निश्चय गरेर त्यही वृक्षमा आश्रय लिएर बसे।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

⚠️ AI-generated translation — the Marathi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Marathi

या सर्गात हनुमान सीतेचे गुण वर्णून रामाचे चिंतन करतात आणि तिच्या दुःखाबद्दल विलाप करतात. सीता रामाला योग्य पत्नी असल्याचे ते म्हणतात आणि तिच्यासाठी वाली, विराध, खर, त्रिशिरा व दूषण यांचा वध व सुग्रीवाला राज्यप्राप्ती झाल्याचे आठवतात. सीतेच्या हेतूनेच आपण सागर ओलांडल्याचे सांगून तिच्यासाठी त्रैलोक्याचे राज्यही तुच्छ असल्याचे ते बोलतात. जनकाची कन्या, दशरथाची सून व रामाची प्रिया असलेली सीता राक्षसींच्या ताब्यात दुःख सहन करीत असल्याचे वर्णन करून हनुमान तिच्या पुनःप्राप्तीने राम आनंदित होईल असे म्हणतात. शेवटी 'ही सीता आहे' असा निश्चय करून ते वृक्षाचा आश्रय घेऊन बसतात.

AI-generated · not yet verified

The Marathi meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ षोडशस्सर्गः ।

Shloka 1

प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुङ्गवः ।
गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ 1 ॥

praśasya tu praśastavyāṃ sītāṃ tāṃ haripuṅgavaḥ |
guṇābhirāmaṃ rāmaṃ ca punaścintāparo'bhavat || 1 ||

તે પ્રશસ્ત થવા યોગ્ય સીતાની પ્રશંસા કરીને, વાનરશ્રેષ્ઠ હનુમાન ફરી ગુણોથી મનોહર રામનું ચિંતન કરવા લાગ્યા. ^AI

त्या प्रशंसनीय सीतेची प्रशंसा करून, हा वानरश्रेष्ठ पुन्हा गुणांनी मनोहर अशा रामाचे चिंतन करू लागला. ^AI

प्रशंसनीय गुण भएकी सीताको प्रशंसा गरेपछि, गुणहरूले मनोहर रामको पनि स्मरण गर्दै वानरश्रेष्ठ हनुमान् फेरि चिन्तामा परे ॥ 1 ॥ ^AI

ఆ ప్రశంసనీయురాలైన సీతను ప్రశంసించి, గుణాలతో అందమైన రాముణ్ణి కూడా స్మరించి, ఆ కపిశ్రేష్ఠుడు మళ్ళీ చింతాపరుడయ్యాడు. ^AI

Shloka 2

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान्विललाप ह ॥ 2 ॥

sa muhūrtamiva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |
sītāmāśritya tejasvī hanūmānvilalāpa ha || 2 ||

તે તેજસ્વી હનુમાને એક ક્ષણ જેટલું ધ્યાન ધર્યું, તેમની આંખો આંસુથી ભરાઈ ગઈ, અને સીતાને આશ્રયે તે વિલાપ કરવા લાગ્યા. ^AI

तेजस्वी हनुमानाने क्षणभर ध्यान केले आणि डोळ्यांत अश्रू दाटून आल्यावर सीतेचा आधार घेऊन विलाप केला. ^AI

तेजस्वी हनुमान्ले केही क्षण ध्यान गरे, आँखा आँसुले भरिए, र सीताको आश्रय लिँदै यसरी विलाप गरे ॥ 2 ॥ ^AI

ఆ తేజస్వి అయిన హనుమంతుడు ఒక ముహూర్తకాలం ధ్యానించి, కన్నీళ్ళతో నిండిన కళ్ళతో, సీతను ఆశ్రయించి విలపించాడు. ^AI

Shloka 3

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया ।
यदि सीताऽऽपि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥ 3 ॥

mānyā guruvinītasya lakṣmaṇasya gurupriyā |
yadi sītā''pi duḥkhārtā kālo hi duratikramaḥ || 3 ||

ગુરુજનોથી વિનીત લક્ષ્મણની પૂજ્ય અને ગુરુજનોની પ્રિય એવી સીતા પણ જો દુઃખથી પીડિત હોય, તો તેમાં નવાઈ નહીં, કારણ કે કાળનું ઉલ્લંઘન કરવું અશક્ય છે. ^AI

गुरूंनी विनय दिलेल्या लक्ष्मणाची जी गुरुप्रिया आहे, ती सीताही जर दुःखाने आर्त झाली असेल, तर (आश्चर्य नाही,) कारण काळाचे उल्लंघन करणे कठीण आहे. ^AI

गुरुजनको अनुशासनमा रहेका लक्ष्मणकी गुरुप्रिया (सीता) पनि यदि दुःखले आर्त भइन् भने — काललाई नाघ्न सकिँदैन (काल दुर्लङ्घ्य छ) ॥ 3 ॥ ^AI

గురువులచే వినయంగా పెంచబడిన లక్ష్మణునకు మాన్యురాలు, గురుప్రియురాలు అయిన సీత కూడా దుఃఖంతో ఆర్తి చెందితే, కాలం అతిక్రమించలేనిది కదా. ^AI

Shloka 4

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः ।
नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे ॥ 4 ॥

rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ |
nātyarthaṃ kṣubhyate devī gaṅgeva jaladāgame || 4 ||

રામના સંકલ્પને જાણનારી અને બુદ્ધિમાન લક્ષ્મણની પણ જાણનારી એ દેવી વર્ષાઋતુમાં ગંગા જેવી બહુ ક્ષોભ પામતી નથી. ^AI

रामाच्या आणि बुद्धिमान लक्ष्मणाच्या निश्चयाला जाणणारी ही देवी मेघागमनाच्या वेळी गंगेप्रमाणे फारशी क्षुब्ध होत नाही. ^AI

रामको दृढ निश्चय र बुद्धिमान् लक्ष्मणको स्वभाव जान्ने यी देवी अत्यधिक विचलित हुँदिनन् — जलद (मेघ) आउँदा गङ्गा जस्तै ॥ 4 ॥ ^AI

రాముని నిశ్చయాన్ని, బుద్ధిమంతుడైన లక్ష్మణుని నిశ్చయాన్ని తెలిసిన ఆ దేవి, మేఘాగమన కాలంలో గంగ నది వలె అత్యధికంగా క్షోభించదు. ^AI

Shloka 5

तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम् ।
राघवोऽऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा ॥ 5 ॥

tulyaśīlavayovṛttāṃ tulyābhijanalakṣaṇām |
rāghavo''rhati vaidehīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā || 5 ||

સમાન શીલ, વય અને આચરણવાળી, સમાન કુળ અને લક્ષણવાળી એ વૈદેહી સીતા રાઘવ રામને યોગ્ય છે, અને કાળી આંખોવાળી એ સીતાને રામ યોગ્ય છે. ^AI

समान शील, वय आणि वर्तन असलेली, समान कुलीनता व लक्षणे असलेली ही वैदेही राघवाला योग्य आहे, आणि हा राघवही या काळ्या डोळ्यांच्या सीतेला योग्य आहे. ^AI

समान शील, वय र आचरण भएकी, समान कुल र लक्षण भएकी वैदेहीलाई राघव (राम) योग्य छन्, र यी कालो आँखा भएकी सीता पनि रामकै योग्य छिन् ॥ 5 ॥ ^AI

సమాన శీలం, వయస్సు, నడవడిక కలిగిన, సమాన కులం, లక్షణాలు కలిగిన వైదేహిని రాఘవుడు అర్హుడు; ఆ నల్లని కళ్ళు కలిగిన ఆమె కూడా అతనికి అర్హురాలు. ^AI

Shloka 6

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम् ।
जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ 6 ॥

tāṃ dṛṣṭvā navahemābhāṃ lokakāntāmiva śriyam |
jagāma manasā rāmaṃ vacanaṃ cedamabravīt || 6 ||

નવા સોનાના જેવી કાંતિવાળી, લોકોને પ્રિય એવી લક્ષ્મી જેવી તે સીતાને જોઈને, તેમણે મનથી રામને યાદ કર્યા અને આ વચન કહ્યું. ^AI

नव्या सोन्यासारखी कांती असलेली, लोकांना प्रिय अशी लक्ष्मीसारखी तिला पाहून त्याने मनाने रामाकडे जाऊन हे वचन बोलले. ^AI

नयाँ सुनाजस्तै चम्किली, संसारलाई मन पर्ने लक्ष्मीजस्ती सीतालाई देखेर हनुमान्ले मनमा रामको स्मरण गरे र यी वचन बोले ॥ 6 ॥ ^AI

కొత్త బంగారం వంటి కాంతి కలిగిన, లోకానికి ప్రియమైన లక్ష్మి వలె ఉన్న ఆమెను చూసి, మనస్సులో రాముని చేరి ఈ మాటలు పలికాడు. ^AI

Shloka 7

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः ।
रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥ 7 ॥

asyā hetorviśālākṣyā hato vālī mahābalaḥ |
rāvaṇapratimo vīrye kabandhaśca nipātitaḥ || 7 ||

આ વિશાળાક્ષી સીતાના કારણે જ મહાબળવાન વાલી માર્યો ગયો, અને પરાક્રમમાં રાવણ જેવો કબંધ પણ પાડી નાખવામાં આવ્યો. ^AI

या विशालाक्षीच्या हेतूनेच महाबलवान वाली मारला गेला, आणि पराक्रमात रावणासारखा कबंधही पाडला गेला. ^AI

यी विशालनयना सीताकै कारणले महाबली वाली मारिए, र वीर्यमा रावणसँग तुलना गर्न सकिने कबन्ध पनि ढालियो ॥ 7 ॥ ^AI

విశాలమైన కళ్ళు కలిగిన ఈమె కోసం మహాబలుడైన వాలి చంపబడ్డాడు; పరాక్రమంలో రావణునికి సమానుడైన కబంధుడు కూడా పడదోయబడ్డాడు. ^AI

Shloka 8

विराधश्च हतः सङ्ख्ये राक्षसो भीमविक्रमः ।
वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥ 8 ॥

virādhaśca hataḥ saṅkhye rākṣaso bhīmavikramaḥ |
vane rāmeṇa vikramya mahendreṇeva śambaraḥ || 8 ||

ભયંકર પરાક્રમવાળો રાક્ષસ વિરાધ પણ યુદ્ધમાં રામે પરાક્રમ કરીને માર્યો, જેમ મહેન્દ્રે શંબરને માર્યો હતો. ^AI

तसेच भीम पराक्रमाचा राक्षस विराधही रामाने वनात पराक्रम करून संग्रामात मारला, जसा इंद्राने शंबरास मारले होते. ^AI

भीम पराक्रम भएको राक्षस विराध पनि युद्धमा मारियो — वनमा रामले पराक्रम गर्दै, जसरी इन्द्रले शम्बरलाई मारेका थिए ॥ 8 ॥ ^AI

భయంకర పరాక్రమం కలిగిన విరాధుడు అనే రాక్షసుడు కూడా యుద్ధంలో రాముని చేత పరాక్రమించి చంపబడ్డాడు, మహేంద్రుడు శంబరుని చంపినట్లు. ^AI

Shloka 9

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ 9 ॥

caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ || 9 ||

જનસ્થાનમાં અગ્નિશિખા જેવા બાણોથી ભયંકર કર્મ કરનારા ચૌદ હજાર રાક્ષસો માર્યા ગયા. ^AI

जनस्थानात भीमकर्मा राक्षसांची चौदा हजारे अग्नीच्या ज्वालेसारख्या बाणांनी मारली गेली. ^AI

जनस्थानमा अग्निको शिखाजस्ता बाणहरूद्वारा भीमकर्म गर्ने चौध हजार राक्षसहरू मारिए। ^AI

అగ్నిజ్వాలల వంటి బాణాలతో జనస్థానంలో భయంకర కర్మలు కలిగిన పద్నాలుగు వేల రాక్షసులు సంహరించబడిరి. ^AI

Shloka 10

खरश्च निहतसङ्ख्ये त्रिशिराश्च निपातितः ।
दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना ॥ 10 ॥

kharaśca nihatasaṅkhye triśirāśca nipātitaḥ |
dūṣaṇaśca mahātejā rāmeṇa viditātmanā || 10 ||

જ્ઞાની રામે યુદ્ધમાં ખરનો સંહાર કર્યો, ત્રિશિરાને પાડ્યો અને મહાતેજસ્વી દૂષણનો પણ નાશ કર્યો. ^AI

आणि विदितात्मा रामाने संग्रामात खर, त्रिशिरा व महातेजस्वी दूषण हे मारले गेले. ^AI

ज्ञानी रामद्वारा युद्धमा खर मारियो, त्रिशिरा पात गरियो र महातेजस्वी दूषण पनि मारियो। ^AI

మహాతేజస్వియైన, తెలిసిన ఆత్మ కలిగిన రాముడిచే యుద్ధంలో ఖరుడు సంహరించబడెను, త్రిశిరుడు కూలదోయబడెను, దూషణుడును నిహతుడాయెను. ^AI

Shloka 11

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् ।
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवान् लोकसत्कृतम् ॥ 11 ॥

aiśvaryaṃ vānarāṇāṃ ca durlabhaṃ vālipālitam |
asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavān lokasatkṛtam || 11 ||

વાનરોનું જે દુર્લભ ઐશ્વર્ય વાલિએ ભોગવ્યું હતું, તે આ સીતાને કારણે સુગ્રીવે લોકો દ્વારા પૂજિત થઈને પ્રાપ્ત કર્યું. ^AI

वानरांचे वालीने पालित केलेले दुर्लभ असे ऐश्वर्य हिच्यामुळे सुग्रीवाला प्राप्त झाले, जे लोकांनी सत्कारलेले आहे. ^AI

वालिले पालन गरेको वानरहरूको दुर्लभ ऐश्वर्य यिनकै कारणले सुग्रीवले प्राप्त गरे, जो लोकले सम्मानित छ। ^AI

వాలి పాలించిన వానరుల ఐశ్వర్యము దుర్లభము. ఈమె నిమిత్తమే సుగ్రీవుడు లోకసత్కృతమైన దానిని పొందెను. ^AI

Shloka 12

सागरश्च मया क्रान्तश्श्रीमान्नदनदीपतिः ।
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयमवेक्षिता ॥ 12 ॥

sāgaraśca mayā krāntaśśrīmānnadanadīpatiḥ |
asyā hetorviśālākṣyāḥ purī ceyamavekṣitā || 12 ||

મેં શ્રીમાન નદ-નદીઓના સ્વામી સાગરને પણ આ વિશાળનયના સીતાને કારણે ઓળંગ્યો, અને આ નગરી પણ તેને માટે જોઈ. ^AI

आणि मी श्रीमान नदनदीपती सागर ओलांडला; या विशालाक्षीच्या हेतूने ही पुरी पाहिली. ^AI

मैले श्रीमान् नदनदीपति समुद्रलाई पनि तरेको छु; यी विशालाक्षीको कारणले नै यो नगरी पनि हेरिएको छ। ^AI

ఈమె కొరకే నేను శ్రీమంతుడును, నదులకు నదులకు ప్రభువును అయిన సాగరమును దాటితిని; విశాలాక్షి అయిన ఈమె కొరకే ఈ పురియు చూడబడినది. ^AI

Shloka 13

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् ।
अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः ॥ 13 ॥

yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet |
asyāḥ kṛte jagaccāpi yuktamityeva me matiḥ || 13 ||

જો રામ સમુદ્રના કિનારા સુધીની સમગ્ર પૃથ્વીને આ સીતા માટે ઉલટાવી નાખે, તો પણ તે યોગ્ય જ છે — એવી મારી માન્યતા છે. ^AI

जर रामाने समुद्राच्या अंतापर्यंतची पृथ्वी उलथून टाकली, तरी हिच्यासाठी जगही उलथून टाकणे योग्य आहे अशीच माझी बुद्धी आहे. ^AI

यदि रामले समुद्रको अन्त्यसम्मको पृथ्वीलाई परिवर्तन गर्नुहुन्छ भने पनि यिनकै लागि सम्पूर्ण जगत् पनि उचित हो भन्ने मेरो मत छ। ^AI

రాముడు సముద్రాంతము వరకు గల భూమిని తిరిగి పరివర్తింపజేసినను, ఈమె కొరకు జగత్తును కూడా (ఇచ్చినను) అది యుక్తమే అనియే నా అభిప్రాయము. ^AI

Shloka 14

राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा ।
त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात्कलाम् ॥ 14 ॥

rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā |
trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyātkalām || 14 ||

ત્રણે લોકોનું રાજ્ય કે જનકની પુત્રી સીતા — આખું ત્રૈલોક્ય રાજ્ય સીતાના એક કળાં જેટલું પણ ન થાય. ^AI

तीनही लोकांचे राज्य असो वा जनकाची कन्या सीता असो — संपूर्ण त्रैलोक्याचे राज्य सीतेच्या कलांशाचीही बरोबरी करू शकत नाही. ^AI

तीनै लोकको राज्य वा जनककी छोरी सीता — सम्पूर्ण त्रैलोक्य राज्यले पनि सीताको कलाको बराबरी गर्न सक्दैन। ^AI

ముల్లోకములలోని రాజ్యమైనను, జనకుని కుమార్తె అయిన సీతయైనను — సమస్త త్రైలోక్య రాజ్యమును సీత యొక్క కలకు సమానము కాదు. ^AI

Shloka 15

इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः ।
सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥ 15 ॥

iyaṃ sā dharmaśīlasya maithilasya mahātmanaḥ |
sutā janakarājasya sītā bhartṛdṛḍhavratā || 15 ||

આ એ જ ધર્મશીલ મહાત્મા જનક રાજાની પુત્રી સીતા છે, જે પતિમાં દૃઢ વ્રત ધરાવે છે. ^AI

ही ती धर्मशील महात्मा मिथिलेश्वर जनक राजाची कन्या सीता आहे, जी पतीविषयी दृढ व्रत पाळणारी आहे. ^AI

यी नै धर्मशील महात्मा जनक राजाकी छोरी, पतिव्रता दृढ व्रत भएकी सीता हुन्। ^AI

ఈమె ధర్మశీలుడును, మహాత్ముడును అయిన మిథిలాధిపతి జనకరాజు కుమార్తె; భర్తయందు దృఢవ్రత కలిగిన సీత. ^AI

Shloka 16

उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते ।
पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपाम्सुभिः ॥ 16 ॥

utthitā medinīṃ bhittvā kṣetre halamukhakṣate |
padmareṇunibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedārapāmsubhiḥ || 16 ||

હળના મુખથી ખૂંદાયેલા ખેતરમાં પૃથ્વીને ફાડીને પ્રગટ થયેલી, કમળની પરાગ જેવા શુભ કેદારના ધૂળથી ઢંકાયેલી આ સીતા છે. ^AI

ही पृथ्वी फोडून उठली, हलाच्या मुखाने क्षत झालेल्या शेतात; पद्मपरागासारख्या शुभ केदारांच्या बारीक मातीने ती व्यापलेली होती. ^AI

यी पृथ्वीलाई फोडेर उठेकी थिइन्, हलको मुखले चिरिएको खेतमा; पद्मरेणुजस्ता शुभ केदारको धूलोले ढाकिएकी थिइन्। ^AI

హలముఖముచే క్షతము చేయబడిన క్షేత్రములో భూమిని చీల్చుకొని పైకి లేచినది; పద్మపరాగము వంటి శుభమైన కేదారపు బురదరేణువులచే నిండినది. ^AI

Shloka 17

विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्न्विवर्तिनः ।
स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ 17 ॥

vikrāntasyāryaśīlasya saṃyugeṣnvivartinaḥ |
snuṣā daśarathasyaiṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī || 17 ||

આ દશરથ રાજાની પુત્રવધૂ છે, જે પરાક્રમી, ઉદાર સ્વભાવવાળા અને યુદ્ધોમાં ભ્રમણ કરનારા (શૂરવીર) રાજાની જ્યેષ્ઠા (મોટી પુત્રવધૂ) છે અને યશસ્વિની છે. ^AI

ही दशरथ राजाची सुना आहे — पराक्रमी, सदाचारी व संग्रामात न डगमगणाऱ्या (शत्रूशी भिडणाऱ्या) राजाची ज्येष्ठ व यशस्वी सून. ^AI

वीरतापूर्वक लड्ने, आर्य स्वभावका, युद्धमा अग्रसर हुने दशरथ राजाकी यी जेठी बुहारी हुन्, जो यशस्विनी छिन्। ^AI

పరాక్రమవంతుడు, ఆర్యశీలుడు, యుద్ధాలలో తిరుగుతూ పోరాడేవాడు అయిన దశరథ మహారాజు యొక్క పెద్ద కోడలు, కీర్తివంతురాలు ఈమె. ^AI

Shloka 18

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः ।
इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता ॥ 18 ॥

dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya viditātmanaḥ |
iyaṃ sā dayitā bhāryā rākṣasīvaśamāgatā || 18 ||

ધર્મજ્ઞ, કૃતજ્ઞ અને આત્મજ્ઞાની રામની આ પ્રિય પત્ની રાક્ષસીના વશમાં આવી ગઈ છે. ^AI

धर्मज्ञ, कृतज्ञ व आत्मज्ञानी अशा रामाची ही प्रिय पत्नी राक्षसीच्या ताब्यात आली आहे. ^AI

धर्म जान्ने, गुण बुझ्ने, आत्मज्ञानी रामकी यी प्रिय पत्नी राक्षसीको वशमा परेकी छिन्। ^AI

ధర్మం తెలిసినవాడు, చేసిన మేలు మరచనివాడు, తనను తాను తెలుసుకున్నవాడు అయిన రాముని యొక్క ప్రియమైన భార్య ఈమె, రాక్షసుల అధీనతకు లోనైంది. ^AI

Shloka 19

सर्वान् भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता ।
अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ 19 ॥

sarvān bhogānparityajya bhartṛsnehabalātkṛtā |
acintayitvā duḥkhāni praviṣṭā nirjanaṃ vanam || 19 ||

તે પતિના સ્નેહના બળે બધા ભોગોનો ત્યાગ કરીને, દુઃખોનો વિચાર ન કરીને નિર્જન વનમાં પ્રવેશી છે. ^AI

सर्व भोग सोडून, पतीच्या स्नेहाच्या बळाने विवश होऊन, दुःखांचा विचारही न करता ती निर्जन वनात शिरली. ^AI

सबै भोग त्यागेर, पतिको स्नेहको बलले विवश भएर, दुःखहरूको चिन्ता नगरी यी निर्जन वनमा प्रवेश गरेकी छिन्। ^AI

సమస్త భోగాలను విడిచిపెట్టి, భర్తపై ప్రేమ బలంతో, దుఃఖాలను లెక్కించకుండా నిర్జనమైన అడవిలో ప్రవేశించింది. ^AI

Shloka 20

सन्तुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता ।
या परां भजते प्रीतिं वनेऽऽपि भवने यथा ॥ 20 ॥

santuṣṭā phalamūlena bhartṛśuśrūṣaṇe ratā |
yā parāṃ bhajate prītiṃ vane''pi bhavane yathā || 20 ||

તે ફળ-મૂળથી સંતુષ્ટ રહીને પતિની સેવામાં રત રહેતી હતી, અને વનમાં પણ ઘરની જેમ પરમ પ્રીતિ ભોગવતી હતી. ^AI

फळमुळांनी संतुष्ट राहून पतीच्या सेवेत तत्पर अशी ही स्त्री वनातही घरासारखाच परम आनंद अनुभवते. ^AI

फलमूलले सन्तुष्ट हुने, पतिको सेवामा लागिरहने, वनमा पनि घरमा जस्तै परम प्रीति भोग्ने यी हुन्। ^AI

పండ్లు, దుంపలతో సంతృప్తి చెందుతూ, భర్తకు సేవ చేయడంలో ఆసక్తి కలిగి, అడవిలో కూడా ఇంటిలో ఉన్నట్లే అత్యంత ప్రీతిని పొందుతున్నది. ^AI

Shloka 21

सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी ।
सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी ॥ 21 ॥

seyaṃ kanakavarṇāṅgī nityaṃ susmitabhāṣiṇī |
sahate yātanāmetāmanarthānāmabhāginī || 21 ||

સોનાના રંગ જેવા શરીરવાળી, નિત્ય મધુર હાસ્યવાળી અને બોલતી આ સ્ત્રી, જે અનર્થોમાં ભાગ ધરાવનારી નથી, આ યાતના સહન કરી રહી છે. ^AI

सुवर्णासारखा वर्ण असलेली, नित्य गोड हसून बोलणारी ही स्त्री, अनर्थांना पात्र नसतानाही ही यातना सहन करीत आहे. ^AI

सुनौलो वर्णको शरीर भएकी, नित्य मधुर मुस्कान र वाणी भएकी, अनर्थको भागी नभएकी यी स्त्रीले यो यातना सहिरहेकी छिन्। ^AI

బంగారు వర్ణం కలిగిన శరీరం గలది, ఎల్లప్పుడూ మధురంగా నవ్వుతూ మాట్లాడేది, అనర్థాలకు భాగస్వామి కానిది అయిన ఈమె ఈ యాతనను సహిస్తోంది. ^AI

Shloka 22

इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमर्हति राघवः ।
रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः ॥ 22 ॥

imāṃ tu śīlasampannāṃ draṣṭumarhati rāghavaḥ |
rāvaṇena pramathitāṃ prapāmiva pipāsitaḥ || 22 ||

રાઘવ (રામ) ને આ શીલસંપન્ન સ્ત્રીને જોવા યોગ્ય છે, જેમ તૃષાતુર માણસને રાવણે વિધ્વસ્ત કરેલા પાણીના પ્રપા (પાણીના સ્થાન) ને જોવા યોગ્ય છે. ^AI

तहानलेल्या माणसाने (पाण्याने भरलेली) प्रपा (पाणपोई) जशी पाहण्याची इच्छा धरतो, तशी राघवाने शीलसंपन्न, रावणाने पीडिलेल्या हिला पाहण्याची इच्छा धरावी. ^AI

शीलसम्पन्न यिनलाई राघवले देख्नु उचित छ, जसरी तिर्खाएको मानिसले रावणद्वारा नष्ट गरिएको प्रपा (पानीघाट) देख्न चाहन्छ। ^AI

శీలసంపన్నురాలైన ఈమెను, రావణునిచే పీడించబడినదానిని, దాహం కలిగినవాడు మంచినీటి కొలను చూడదగినట్లు రాఘవుడు చూడదగును. ^AI

Shloka 23

अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति ।
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥ 23 ॥

asyā nūnaṃ punarlābhādrāghavaḥ prītimeṣyati |
rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punaḥ prāpyeva medinīm || 23 ||

આની ફરી પ્રાપ્તિથી રાઘવને ચોક્કસ પ્રીતિ થશે, જેમ રાજ્યભ્રષ્ટ રાજાને ફરી પૃથ્વી પ્રાપ્ત થતાં થાય છે. ^AI

हिच्या पुन्हा प्राप्तीमुळे राघव निश्चयच आनंदित होईल — जसा राज्यभ्रष्ट राजा पुन्हा पृथ्वी मिळाल्यावर होतो. ^AI

यिनको पुनः प्राप्तिबाट राघवले निश्चय नै प्रीति पाउनेछन्, जसरी राज्यबाट भ्रष्ट राजाले पुनः पृथ्वी पाएझैं। ^AI

ఈమెను తిరిగి పొందడం వల్ల రాఘవుడు నిశ్చయంగా ప్రీతిని పొందుతాడు, రాజ్యభ్రష్టుడైన రాజు తిరిగి భూమిని పొందినట్లు. ^AI

Shloka 24

कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च ।
धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी ॥ 24 ॥

kāmabhogaiḥ parityaktā hīnā bandhujanena ca |
dhārayatyātmano dehaṃ tatsamāgamakāṅkṣiṇī || 24 ||

કામભોગોથી પરિત્યક્ત, બંધુજનોથી વિહીન થયેલી તે, તેમના (પતિના) સમાગમની આકાંક્ષા રાખીને પોતાનું શરીર ધારણ કરી રહી છે. ^AI

कामभोगांनी वर्जित झालेली व बांधवजनांपासून वेगळी झालेली ही स्त्री, त्याच्या (पतीच्या) समागमाची आकांक्षा धरून आपले शरीर टिकवून आहे. ^AI

कामभोगबाट वञ्चित, बन्धुजनबाट पनि हीन भएकी यी उनको समागमको आशा राख्दै आफ्नो देह धारण गरिरहेकी छिन्। ^AI

కామభోగాలచే విడువబడినది, బంధుజనంతో కూడా వియోగం పొందినది, అతనితో కలయికను ఆశిస్తూ తన దేహాన్ని ధరిస్తోంది. ^AI

Shloka 25

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान् ।
एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति ॥ 25 ॥

naiṣā paśyati rākṣasyo nemānpuṣpaphaladrumān |
ekasthahṛdayā nūnaṃ rāmamevānupaśyati || 25 ||

આ રાક્ષસીઓને તે જોતી નથી, અને આ ફૂલ-ફળવાળાં વૃક્ષોને પણ જોતી નથી; નિઃશંકપણે તેનું મન એક જ સ્થાને સ્થિર છે અને તે ફક્ત રામને જ જોઈ રહી છે. ^AI

ही राक्षसी स्त्रियांना पाहत नाही आणि ही फुलांची व फळांची झाडेही पाहत नाही. तिचे मन एकनिष्ठ असून ती निश्चयाने केवळ रामालाच पाहत आहे. ^AI

यी राक्षसीहरूलाई उनी देख्दिनन्, यी फूल र फल फल्ने वृक्षहरूलाई पनि देख्दिनन्। निश्चय नै उनको हृदय एकै ठाउँमा स्थिर छ, उनी रामलाई नै हेरिरहेकी छिन्। ^AI

ఈమె రాక్షస స్త్రీలను చూడదు; ఈ పుష్పఫల వృక్షాలను కూడా చూడదు. ఏకాగ్రచిత్తురాలై నిశ్చయంగా రాముడినే చూస్తూ ఉంది. ^AI

Shloka 26

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि ।
एषा तु रहिता तेन भूषणार्हा न शोभते ॥ 26 ॥

bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇādapi |
eṣā tu rahitā tena bhūṣaṇārhā na śobhate || 26 ||

સ્ત્રી માટે પતિ એ અલંકારથી પણ શ્રેષ્ઠ અલંકાર કહેવાય છે; પરંતુ આ સ્ત્રી તેના વિના રહિત છે, તેથી અલંકારને લાયક હોવા છતાં તે શોભતી નથી. ^AI

स्त्रीसाठी पती हा दागिन्यांपेक्षाही श्रेष्ठ अलंकार असतो. ही मात्र त्याच्यापासून वेगळी झाली असल्याने दागिन्यांना योग्य असूनही शोभत नाही. ^AI

नारीका लागि पति नै सर्वोत्तम आभूषण हुन्, आभूषणभन्दा पनि बढी। तर यी भने पतिबाट रहित भएकीले आभूषणको योग्य भएर पनि शोभा पाइरहेकी छैनन्। ^AI

స్త్రీకి భర్తయే భూషణములకంటే శ్రేష్ఠమైన భూషణము. ఈమె అతనిచే విడువబడినది కావున భూషణములకు అర్హురాలైనను శోభించడం లేదు. ^AI

Shloka 27

दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः ।
धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति ॥ 27 ॥

duṣkaraṃ kurute rāmo hīno yadanayā prabhuḥ |
dhārayatyātmano dehaṃ na duḥkhenāvasīdati || 27 ||

પ્રભુ રામ આ સ્ત્રીથી વિયુક્ત થઈને પોતાનો દેહ ધારણ કરે છે, તે ખરેખર દુષ્કર કાર્ય કરે છે; તેમ છતાં દુઃખથી ગ્રસ્ત થઈને પોતાનો દેહ નથી ત્યજતા. ^AI

ही स्त्री विरहित असूनही प्रभू राम आपला देह धारण करतो, हे त्याने मोठे कठीण कर्म केले आहे; तो दुःखाने कोसळत नाही. ^AI

यी स्त्रीबाट वियुक्त भएर पनि प्रभु रामले आफ्नो देह धारण गरिरहेका छन् — यो उनले कठिन कार्य गरिरहेका छन्, र दुःखले गर्दा थलिएका छैनन्। ^AI

ఈమెచే విడువబడిన ప్రభువైన రాముడు తన శరీరాన్ని ధరించి, దుఃఖముచే క్రుంగిపోకుండా ఉండుట చాలా కష్టమైన పనిని చేస్తున్నాడు. ^AI

Shloka 28

इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् ।
सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः ॥ 28 ॥

imāmasitakeśāntāṃ śatapatranibhekṣaṇām |
sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ || 28 ||

કાળા કેશવાળી, કમળના પાન જેવાં નેત્રોવાળી, સુખને લાયક આ સ્ત્રીને દુઃખી જોઈને મારું મન પણ વ્યથિત થઈ જાય છે. ^AI

काळ्या केसांच्या टोकापर्यंत सुंदर, कमळाच्या पाकळ्यांसारखे नेत्र असलेली, सुखाला योग्य अशी ही दुःखी स्त्री पाहून माझेही मन व्यथित झाले आहे. ^AI

कालो केश भएकी, सय पत्रजस्ता नेत्र भएकी, सुखको योग्य यी दुःखिनीलाई देखेर मेरो मन पनि व्यथित भएको छ। ^AI

నల్లని కేశముల చివరలు కలది, తామరపువ్వు వంటి కన్నులు కలది, సుఖమునకు అర్హురాలైన ఈమె దుఃఖితురాలిగా ఉండుట చూచి నా మనస్సు కూడా వ్యథ చెందుతోంది. ^AI

Shloka 29

क्षतिक्षमा पुष्करसन्निभाक्षी या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् ।
सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले ॥ 29 ॥

kṣatikṣamā puṣkarasannibhākṣī yā rakṣitā rāghavalakṣmaṇābhyām |
sā rākṣasībhirvikṛtekṣaṇābhiḥ saṃrakṣyate samprati vṛkṣamūle || 29 ||

કમળ જેવાં નેત્રોવાળી, ક્ષતિ સહન કરવા સમર્થ એવી જે સ્ત્રી રાઘવ અને લક્ષ્મણ દ્વારા રક્ષિત હતી, તે જ સ્ત્રી હવે વિકૃત નેત્રોવાળી રાક્ષસીઓ દ્વારા વૃક્ષના મૂળમાં રક્ષિત (ઘેરાયેલી) છે. ^AI

जी क्षमाशील आहे, जिचे नेत्र कमळासारखे आहेत, जिला राघव व लक्ष्मण यांनी रक्षिले होते, तीच सीता आता विकृत नेत्रांच्या राक्षसींकडून वृक्षाच्या मुळाशी रक्षिली जात आहे. ^AI

जो क्षमाशील र कमलजस्ता आँखा भएकी थिइन्, जसलाई राघव र लक्ष्मणले रक्षा गरेका थिए, त्यही सीतालाई अहिले विकृत नेत्र भएका राक्षसीहरूले वृक्षको फेदमा पहरा दिइरहेका छन्। ^AI

హానిని సహించగలిగినది, తామరపువ్వు వంటి కన్నులు కలది, రాఘవుడు లక్ష్మణుడు ఇద్దరిచే రక్షించబడినది అయిన ఆమె ఇప్పుడు వికృతమైన కన్నులు కల రాక్షస స్త్రీలచే వృక్షము మూలమున రక్షించబడుతోంది. ^AI

Shloka 30

हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना ।
सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥ 30 ॥

himahatanalinīva naṣṭaśobhā vyasanaparamparayā nipīḍyamānā |
sahacararahiteva cakravākī janakasutā kṛpaṇāṃ daśāṃ prapannā || 30 ||

હિમથી નષ્ટ થયેલી કમળિનીની જેમ શોભા ગુમાવીને, વ્યસનોની પરંપરાથી પીડાતી, સાથી વિનાની ચક્રવાકીની જેમ જનકની પુત્રી દયનીય દશાને પ્રાપ્ત થઈ છે. ^AI

हिमेने ग्रासलेल्या कमळिणीसारखी शोभा नष्ट झालेली, दुःखाच्या परंपरेने पिळून काढलेली, साथीदाराविरहित चक्रवाकी स्त्रीसारखी जनककन्या ही दयनीय अवस्थेस प्राप्त झाली आहे. ^AI

हिउँले ग्रस्त कमलिनीझैं शोभा नष्ट भएकी, विपत्तिको परम्पराले पीडित, साथीबाट रहित चक्रवाकीझैं भएकी जनककुमारी सीता दयनीय अवस्थामा पुगेकी छिन्। ^AI

హిమముచే దెబ్బతిన్న తామరకొలను వలె శోభ నశించినది, ఆపదల పరంపరచే పీడించబడుతున్నది, తోడు లేని చక్రవాకి వలె ఉన్నది అయిన జనకుని కుమార్తె దీనావస్థను పొందింది. ^AI

Shloka 31

अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः ।
हिमव्यपायेन च शीतरश्मि रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥ 31 ॥

asyā hi puṣpāvanatāgraśākhāḥ śokaṃ dṛḍhaṃ vai janayantyaśokāḥ |
himavyapāyena ca śītaraśmi rabhyutthito naikasahasraraśmiḥ || 31 ||

આના પર ફૂલોથી નમેલી ટોચવાળી ડાળીઓવાળા અશોક વૃક્ષો ઘેરો શોક ઉત્પન્ન કરે છે; અને હિમના અંત સાથે શીતરશ્મિ (ચંદ્ર) પણ અનેક સહસ્ર કિરણો સાથે ઉદય પામ્યો છે. ^AI

हिच्यासमोर फुलांनी वाकलेल्या शाखांची अशोकवृक्षे खरोखर तीव्र शोक उत्पन्न करतात; आणि हिवाळ्याच्या अंताने हजारो किरणांचा शीतरश्मी सूर्यही उगवला आहे. ^AI

यिनका फूलले निहुरिएका टुप्प्रा भएका अशोक वृक्षहरूले निश्चय नै गहिरो शोक उत्पन्न गराउँछन्। अनि हिउँ हटेपछि हजारौं किरण भएको शीतरश्मि (चन्द्रमा) पनि उदाएको छ। ^AI

ఈమెకు పుష్పములచే వంగిన కొనగల కొమ్మలు కల అశోక వృక్షములు దృఢమైన శోకమును కలిగిస్తున్నాయి. హిమము తొలగుటచే వేయి కిరణములు కల సూర్యుడు కూడా పైకి లేచాడు. ^AI

Shloka 32

इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव निविष्टबुद्धिः ।
संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥ 32 ॥

ityevamarthaṃ kapiranvavekṣya sīteyamityeva niviṣṭabuddhiḥ |
saṃśritya tasminniṣasāda vṛkṣe balī harīṇāmṛṣabhastarasvī || 32 ||

આ પ્રમાણે અર્થનું અવલોકન કરીને, 'આ સીતા જ છે' એમ મનમાં નિશ્ચય કરીને, વાનરોમાં શ્રેષ્ઠ, બળવાન અને વેગવાન એવો તે કપિ તે વૃક્ષને આશ્રયીને બેસી ગયો. ^AI

अशा प्रकारे हा अर्थ विचार करून, 'ही सीता आहे' अशी ज्याची बुद्धी निश्चित झाली आहे, तो बलवान, वानरांमध्ये श्रेष्ठ व वेगवान कपी त्या वृक्षाचा आश्रय घेऊन त्यावर बसला. ^AI

यसरी यो अर्थ विचार गरेर, 'यी सीता हुन्' भनी मनमा निश्चय गरेर, त्यो बलवान्, वानरहरूमा श्रेष्ठ र वेगवान् कपिले त्यही वृक्षमा आश्रय लिएर बसे। ^AI

ఈ విధంగా అర్థమును పరిశీలించి, 'ఈమె సీత' అని నిశ్చయించిన బుద్ధి కలవాడు, బలవంతుడు, వానరులలో శ్రేష్ఠుడు, వేగము కలవాడు అయిన ఆ కపి ఆ వృక్షమును ఆశ్రయించి కూర్చున్నాడు. ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षोडशस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ षोडशस्सर्गः ।

प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुङ्गवः ।

गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ 1 ॥

स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।

सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान्विललाप ह ॥ 2 ॥

मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया ।

यदि सीताऽऽपि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥ 3 ॥

रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः ।

नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे ॥ 4 ॥

तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम् ।

राघवोऽऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा ॥ 5 ॥

तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम् ।

जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ 6 ॥

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः ।

रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥ 7 ॥

विराधश्च हतः सङ्ख्ये राक्षसो भीमविक्रमः ।

वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥ 8 ॥

चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।

निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ 9 ॥

खरश्च निहतसङ्ख्ये त्रिशिराश्च निपातितः ।

दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना ॥ 10 ॥

ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् ।

अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवान् लोकसत्कृतम् ॥ 11 ॥

सागरश्च मया क्रान्तश्श्रीमान्नदनदीपतिः ।

अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयमवेक्षिता ॥ 12 ॥

यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् ।

अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः ॥ 13 ॥

राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा ।

त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात्कलाम् ॥ 14 ॥

इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः ।

सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥ 15 ॥

उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते ।

पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपाम्सुभिः ॥ 16 ॥

विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्न्विवर्तिनः ।

स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ 17 ॥

धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः ।

इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता ॥ 18 ॥

सर्वान् भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता ।

अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ 19 ॥

सन्तुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता ।

या परां भजते प्रीतिं वनेऽऽपि भवने यथा ॥ 20 ॥

सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी ।

सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी ॥ 21 ॥

इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमर्हति राघवः ।

रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः ॥ 22 ॥

अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति ।

राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥ 23 ॥

कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च ।

धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी ॥ 24 ॥

नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान् ।

एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति ॥ 25 ॥

भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि ।

एषा तु रहिता तेन भूषणार्हा न शोभते ॥ 26 ॥

दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः ।

धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति ॥ 27 ॥

इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् ।

सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः ॥ 28 ॥

क्षतिक्षमा पुष्करसन्निभाक्षी या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् ।

सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले ॥ 29 ॥

हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना ।

सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥ 30 ॥

अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः ।

हिमव्यपायेन च शीतरश्मि रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥ 31 ॥

इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव निविष्टबुद्धिः ।

संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥ 32 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

5.16 सुन्दरकाण्ड - षोडश सर्गः