ଶ୍ରୀମଦ୍ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ରାମାଯଣେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡମ୍ ।
ଅଥ ଷୋଡଶସ୍ସର୍ଗଃ ।
ପ୍ରଶସ୍ଯ ତୁ ପ୍ରଶସ୍ତଵ୍ଯାଂ ସୀତାଂ ତାଂ ହରିପୁଙ୍ଗଵଃ ।
ଗୁଣାଭିରାମଂ ରାମଂ ଚ ପୁନଶ୍ଚିନ୍ତାପରୋଽଭଵତ୍ ॥ 1 ॥
ସ ମୁହୂର୍ତମିଵ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ବାଷ୍ପପର୍ଯାକୁଲେକ୍ଷଣଃ ।
ସୀତାମାଶ୍ରିତ୍ଯ ତେଜସ୍ଵୀ ହନୂମାନ୍ଵିଲଲାପ ହ ॥ 2 ॥
ମାନ୍ଯା ଗୁରୁଵିନୀତସ୍ଯ ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଗୁରୁପ୍ରିଯା ।
ଯଦି ସୀତାଽଽପି ଦୁଃଖାର୍ତା କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ ॥ 3 ॥
ରାମସ୍ଯ ଵ୍ଯଵସାଯଜ୍ଞା ଲକ୍ଷ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ଧୀମତଃ ।
ନାତ୍ଯର୍ଥଂ କ୍ଷୁଭ୍ଯତେ ଦେଵୀ ଗଙ୍ଗେଵ ଜଲଦାଗମେ ॥ 4 ॥
ତୁଲ୍ଯଶୀଲଵଯୋଵୃତ୍ତାଂ ତୁଲ୍ଯାଭିଜନଲକ୍ଷଣାମ୍ ।
ରାଘଵୋଽଽର୍ହତି ଵୈଦେହୀଂ ତଂ ଚେଯମସିତେକ୍ଷଣା ॥ 5 ॥
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନଵହେମାଭାଂ ଲୋକକାନ୍ତାମିଵ ଶ୍ରିଯମ୍ ।
ଜଗାମ ମନସା ରାମଂ ଵଚନଂ ଚେଦମବ୍ରଵୀତ୍ ॥ 6 ॥
ଅସ୍ଯା ହେତୋର୍ଵିଶାଲାକ୍ଷ୍ଯା ହତୋ ଵାଲୀ ମହାବଲଃ ।
ରାଵଣପ୍ରତିମୋ ଵୀର୍ଯେ କବନ୍ଧଶ୍ଚ ନିପାତିତଃ ॥ 7 ॥
ଵିରାଧଶ୍ଚ ହତଃ ସଙ୍ଖ୍ଯେ ରାକ୍ଷସୋ ଭୀମଵିକ୍ରମଃ ।
ଵନେ ରାମେଣ ଵିକ୍ରମ୍ଯ ମହେନ୍ଦ୍ରେଣେଵ ଶମ୍ବରଃ ॥ 8 ॥
ଚତୁର୍ଦଶ ସହସ୍ରାଣି ରକ୍ଷସାଂ ଭୀମକର୍ମଣାମ୍ ।
ନିହତାନି ଜନସ୍ଥାନେ ଶରୈରଗ୍ନିଶିଖୋପମୈଃ ॥ 9 ॥
ଖରଶ୍ଚ ନିହତସଙ୍ଖ୍ଯେ ତ୍ରିଶିରାଶ୍ଚ ନିପାତିତଃ ।
ଦୂଷଣଶ୍ଚ ମହାତେଜା ରାମେଣ ଵିଦିତାତ୍ମନା ॥ 10 ॥
ଐଶ୍ଵର୍ଯଂ ଵାନରାଣାଂ ଚ ଦୁର୍ଲଭଂ ଵାଲିପାଲିତମ୍ ।
ଅସ୍ଯା ନିମିତ୍ତେ ସୁଗ୍ରୀଵଃ ପ୍ରାପ୍ତଵାନ୍ ଲୋକସତ୍କୃତମ୍ ॥ 11 ॥
ସାଗରଶ୍ଚ ମଯା କ୍ରାନ୍ତଶ୍ଶ୍ରୀମାନ୍ନଦନଦୀପତିଃ ।
ଅସ୍ଯା ହେତୋର୍ଵିଶାଲାକ୍ଷ୍ଯାଃ ପୁରୀ ଚେଯମଵେକ୍ଷିତା ॥ 12 ॥
ଯଦି ରାମଃ ସମୁଦ୍ରାନ୍ତାଂ ମେଦିନୀଂ ପରିଵର୍ତଯେତ୍ ।
ଅସ୍ଯାଃ କୃତେ ଜଗଚ୍ଚାପି ଯୁକ୍ତମିତ୍ଯେଵ ମେ ମତିଃ ॥ 13 ॥
ରାଜ୍ଯଂ ଵା ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସୀତା ଵା ଜନକାତ୍ମଜା ।
ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯରାଜ୍ଯଂ ସକଲଂ ସୀତାଯା ନାପ୍ନୁଯାତ୍କଲାମ୍ ॥ 14 ॥
ଇଯଂ ସା ଧର୍ମଶୀଲସ୍ଯ ମୈଥିଲସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ ।
ସୁତା ଜନକରାଜସ୍ଯ ସୀତା ଭର୍ତୃଦୃଢଵ୍ରତା ॥ 15 ॥
ଉତ୍ଥିତା ମେଦିନୀଂ ଭିତ୍ତ୍ଵା କ୍ଷେତ୍ରେ ହଲମୁଖକ୍ଷତେ ।
ପଦ୍ମରେଣୁନିଭୈଃ କୀର୍ଣା ଶୁଭୈଃ କେଦାରପାମ୍ସୁଭିଃ ॥ 16 ॥
ଵିକ୍ରାନ୍ତସ୍ଯାର୍ଯଶୀଲସ୍ଯ ସଂଯୁଗେଷ୍ନ୍ଵିଵର୍ତିନଃ ।
ସ୍ନୁଷା ଦଶରଥସ୍ଯୈଷା ଜ୍ଯେଷ୍ଠା ରାଜ୍ଞୋ ଯଶସ୍ଵିନୀ ॥ 17 ॥
ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ କୃତଜ୍ଞସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ଵିଦିତାତ୍ମନଃ ।
ଇଯଂ ସା ଦଯିତା ଭାର୍ଯା ରାକ୍ଷସୀଵଶମାଗତା ॥ 18 ॥
ସର୍ଵାନ୍ ଭୋଗାନ୍ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଭର୍ତୃସ୍ନେହବଲାତ୍କୃତା ।
ଅଚିନ୍ତଯିତ୍ଵା ଦୁଃଖାନି ପ୍ରଵିଷ୍ଟା ନିର୍ଜନଂ ଵନମ୍ ॥ 19 ॥
ସନ୍ତୁଷ୍ଟା ଫଲମୂଲେନ ଭର୍ତୃଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତା ।
ଯା ପରାଂ ଭଜତେ ପ୍ରୀତିଂ ଵନେଽଽପି ଭଵନେ ଯଥା ॥ 20 ॥
ସେଯଂ କନକଵର୍ଣାଙ୍ଗୀ ନିତ୍ଯଂ ସୁସ୍ମିତଭାଷିଣୀ ।
ସହତେ ଯାତନାମେତାମନର୍ଥାନାମଭାଗିନୀ ॥ 21 ॥
ଇମାଂ ତୁ ଶୀଲସମ୍ପନ୍ନାଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମର୍ହତି ରାଘଵଃ ।
ରାଵଣେନ ପ୍ରମଥିତାଂ ପ୍ରପାମିଵ ପିପାସିତଃ ॥ 22 ॥
ଅସ୍ଯା ନୂନଂ ପୁନର୍ଲାଭାଦ୍ରାଘଵଃ ପ୍ରୀତିମେଷ୍ଯତି ।
ରାଜା ରାଜ୍ଯପରିଭ୍ରଷ୍ଟଃ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ଯେଵ ମେଦିନୀମ୍ ॥ 23 ॥
କାମଭୋଗୈଃ ପରିତ୍ଯକ୍ତା ହୀନା ବନ୍ଧୁଜନେନ ଚ ।
ଧାରଯତ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦେହଂ ତତ୍ସମାଗମକାଙ୍କ୍ଷିଣୀ ॥ 24 ॥
ନୈଷା ପଶ୍ଯତି ରାକ୍ଷସ୍ଯୋ ନେମାନ୍ପୁଷ୍ପଫଲଦ୍ରୁମାନ୍ ।
ଏକସ୍ଥହୃଦଯା ନୂନଂ ରାମମେଵାନୁପଶ୍ଯତି ॥ 25 ॥
ଭର୍ତା ନାମ ପରଂ ନାର୍ଯା ଭୂଷଣଂ ଭୂଷଣାଦପି ।
ଏଷା ତୁ ରହିତା ତେନ ଭୂଷଣାର୍ହା ନ ଶୋଭତେ ॥ 26 ॥
ଦୁଷ୍କରଂ କୁରୁତେ ରାମୋ ହୀନୋ ଯଦନଯା ପ୍ରଭୁଃ ।
ଧାରଯତ୍ଯାତ୍ମନୋ ଦେହଂ ନ ଦୁଃଖେନାଵସୀଦତି ॥ 27 ॥
ଇମାମସିତକେଶାନ୍ତାଂ ଶତପତ୍ରନିଭେକ୍ଷଣାମ୍ ।
ସୁଖାର୍ହାଂ ଦୁଃଖିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମମାପି ଵ୍ଯଥିତଂ ମନଃ ॥ 28 ॥
କ୍ଷତିକ୍ଷମା ପୁଷ୍କରସନ୍ନିଭାକ୍ଷୀ ଯା ରକ୍ଷିତା ରାଘଵଲକ୍ଷ୍ମଣାଭ୍ଯାମ୍ ।
ସା ରାକ୍ଷସୀଭିର୍ଵିକୃତେକ୍ଷଣାଭିଃ ସଂରକ୍ଷ୍ଯତେ ସମ୍ପ୍ରତି ଵୃକ୍ଷମୂଲେ ॥ 29 ॥
ହିମହତନଲିନୀଵ ନଷ୍ଟଶୋଭା ଵ୍ଯସନପରମ୍ପରଯା ନିପୀଡ୍ଯମାନା ।
ସହଚରରହିତେଵ ଚକ୍ରଵାକୀ ଜନକସୁତା କୃପଣାଂ ଦଶାଂ ପ୍ରପନ୍ନା ॥ 30 ॥
ଅସ୍ଯା ହି ପୁଷ୍ପାଵନତାଗ୍ରଶାଖାଃ ଶୋକଂ ଦୃଢଂ ଵୈ ଜନଯନ୍ତ୍ଯଶୋକାଃ ।
ହିମଵ୍ଯପାଯେନ ଚ ଶୀତରଶ୍ମି ରଭ୍ଯୁତ୍ଥିତୋ ନୈକସହସ୍ରରଶ୍ମିଃ ॥ 31 ॥
ଇତ୍ଯେଵମର୍ଥଂ କପିରନ୍ଵଵେକ୍ଷ୍ଯ ସୀତେଯମିତ୍ଯେଵ ନିଵିଷ୍ଟବୁଦ୍ଧିଃ ।
ସଂଶ୍ରିତ୍ଯ ତସ୍ମିନ୍ନିଷସାଦ ଵୃକ୍ଷେ ବଲୀ ହରୀଣାମୃଷଭସ୍ତରସ୍ଵୀ ॥ 32 ॥
ଇତ୍ଯାର୍ଷେ ଶ୍ରୀମଦ୍ରାମାଯଣେ ଵାଲ୍ମୀକୀଯ ଆଦିକାଵ୍ଯେ ସୁନ୍ଦରକାଣ୍ଡେ ଷୋଡଶସ୍ସର୍ଗଃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
praśasya tu praśastavyāṃ sītāṃ tāṃ haripuṅgavaḥ |
guṇābhirāmaṃ rāmaṃ ca punaścintāparo'bhavat || 1 ||
sa muhūrtamiva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |
sītāmāśritya tejasvī hanūmānvilalāpa ha || 2 ||
mānyā guruvinītasya lakṣmaṇasya gurupriyā |
yadi sītā''pi duḥkhārtā kālo hi duratikramaḥ || 3 ||
rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ |
nātyarthaṃ kṣubhyate devī gaṅgeva jaladāgame || 4 ||
tulyaśīlavayovṛttāṃ tulyābhijanalakṣaṇām |
rāghavo''rhati vaidehīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā || 5 ||
tāṃ dṛṣṭvā navahemābhāṃ lokakāntāmiva śriyam |
jagāma manasā rāmaṃ vacanaṃ cedamabravīt || 6 ||
asyā hetorviśālākṣyā hato vālī mahābalaḥ |
rāvaṇapratimo vīrye kabandhaśca nipātitaḥ || 7 ||
virādhaśca hataḥ saṅkhye rākṣaso bhīmavikramaḥ |
vane rāmeṇa vikramya mahendreṇeva śambaraḥ || 8 ||
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ || 9 ||
kharaśca nihatasaṅkhye triśirāśca nipātitaḥ |
dūṣaṇaśca mahātejā rāmeṇa viditātmanā || 10 ||
aiśvaryaṃ vānarāṇāṃ ca durlabhaṃ vālipālitam |
asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavān lokasatkṛtam || 11 ||
sāgaraśca mayā krāntaśśrīmānnadanadīpatiḥ |
asyā hetorviśālākṣyāḥ purī ceyamavekṣitā || 12 ||
yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet |
asyāḥ kṛte jagaccāpi yuktamityeva me matiḥ || 13 ||
rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā |
trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyātkalām || 14 ||
iyaṃ sā dharmaśīlasya maithilasya mahātmanaḥ |
sutā janakarājasya sītā bhartṛdṛḍhavratā || 15 ||
utthitā medinīṃ bhittvā kṣetre halamukhakṣate |
padmareṇunibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedārapāmsubhiḥ || 16 ||
vikrāntasyāryaśīlasya saṃyugeṣnvivartinaḥ |
snuṣā daśarathasyaiṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī || 17 ||
dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya viditātmanaḥ |
iyaṃ sā dayitā bhāryā rākṣasīvaśamāgatā || 18 ||
sarvān bhogānparityajya bhartṛsnehabalātkṛtā |
acintayitvā duḥkhāni praviṣṭā nirjanaṃ vanam || 19 ||
santuṣṭā phalamūlena bhartṛśuśrūṣaṇe ratā |
yā parāṃ bhajate prītiṃ vane''pi bhavane yathā || 20 ||
seyaṃ kanakavarṇāṅgī nityaṃ susmitabhāṣiṇī |
sahate yātanāmetāmanarthānāmabhāginī || 21 ||
imāṃ tu śīlasampannāṃ draṣṭumarhati rāghavaḥ |
rāvaṇena pramathitāṃ prapāmiva pipāsitaḥ || 22 ||
asyā nūnaṃ punarlābhādrāghavaḥ prītimeṣyati |
rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punaḥ prāpyeva medinīm || 23 ||
kāmabhogaiḥ parityaktā hīnā bandhujanena ca |
dhārayatyātmano dehaṃ tatsamāgamakāṅkṣiṇī || 24 ||
naiṣā paśyati rākṣasyo nemānpuṣpaphaladrumān |
ekasthahṛdayā nūnaṃ rāmamevānupaśyati || 25 ||
bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇādapi |
eṣā tu rahitā tena bhūṣaṇārhā na śobhate || 26 ||
duṣkaraṃ kurute rāmo hīno yadanayā prabhuḥ |
dhārayatyātmano dehaṃ na duḥkhenāvasīdati || 27 ||
imāmasitakeśāntāṃ śatapatranibhekṣaṇām |
sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ || 28 ||
kṣatikṣamā puṣkarasannibhākṣī yā rakṣitā rāghavalakṣmaṇābhyām |
sā rākṣasībhirvikṛtekṣaṇābhiḥ saṃrakṣyate samprati vṛkṣamūle || 29 ||
himahatanalinīva naṣṭaśobhā vyasanaparamparayā nipīḍyamānā |
sahacararahiteva cakravākī janakasutā kṛpaṇāṃ daśāṃ prapannā || 30 ||
asyā hi puṣpāvanatāgraśākhāḥ śokaṃ dṛḍhaṃ vai janayantyaśokāḥ |
himavyapāyena ca śītaraśmi rabhyutthito naikasahasraraśmiḥ || 31 ||
ityevamarthaṃ kapiranvavekṣya sīteyamityeva niviṣṭabuddhiḥ |
saṃśritya tasminniṣasāda vṛkṣe balī harīṇāmṛṣabhastarasvī || 32 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।
अथ षोडशस्सर्गः ।
प्रशस्य तु प्रशस्तव्यां सीतां तां हरिपुङ्गवः ।
गुणाभिरामं रामं च पुनश्चिन्तापरोऽभवत् ॥ 1 ॥
स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पपर्याकुलेक्षणः ।
सीतामाश्रित्य तेजस्वी हनूमान्विललाप ह ॥ 2 ॥
मान्या गुरुविनीतस्य लक्ष्मणस्य गुरुप्रिया ।
यदि सीताऽऽपि दुःखार्ता कालो हि दुरतिक्रमः ॥ 3 ॥
रामस्य व्यवसायज्ञा लक्ष्मणस्य च धीमतः ।
नात्यर्थं क्षुभ्यते देवी गङ्गेव जलदागमे ॥ 4 ॥
तुल्यशीलवयोवृत्तां तुल्याभिजनलक्षणाम् ।
राघवोऽऽर्हति वैदेहीं तं चेयमसितेक्षणा ॥ 5 ॥
तां दृष्ट्वा नवहेमाभां लोककान्तामिव श्रियम् ।
जगाम मनसा रामं वचनं चेदमब्रवीत् ॥ 6 ॥
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्या हतो वाली महाबलः ।
रावणप्रतिमो वीर्ये कबन्धश्च निपातितः ॥ 7 ॥
विराधश्च हतः सङ्ख्ये राक्षसो भीमविक्रमः ।
वने रामेण विक्रम्य महेन्द्रेणेव शम्बरः ॥ 8 ॥
चतुर्दश सहस्राणि रक्षसां भीमकर्मणाम् ।
निहतानि जनस्थाने शरैरग्निशिखोपमैः ॥ 9 ॥
खरश्च निहतसङ्ख्ये त्रिशिराश्च निपातितः ।
दूषणश्च महातेजा रामेण विदितात्मना ॥ 10 ॥
ऐश्वर्यं वानराणां च दुर्लभं वालिपालितम् ।
अस्या निमित्ते सुग्रीवः प्राप्तवान् लोकसत्कृतम् ॥ 11 ॥
सागरश्च मया क्रान्तश्श्रीमान्नदनदीपतिः ।
अस्या हेतोर्विशालाक्ष्याः पुरी चेयमवेक्षिता ॥ 12 ॥
यदि रामः समुद्रान्तां मेदिनीं परिवर्तयेत् ।
अस्याः कृते जगच्चापि युक्तमित्येव मे मतिः ॥ 13 ॥
राज्यं वा त्रिषु लोकेषु सीता वा जनकात्मजा ।
त्रैलोक्यराज्यं सकलं सीताया नाप्नुयात्कलाम् ॥ 14 ॥
इयं सा धर्मशीलस्य मैथिलस्य महात्मनः ।
सुता जनकराजस्य सीता भर्तृदृढव्रता ॥ 15 ॥
उत्थिता मेदिनीं भित्त्वा क्षेत्रे हलमुखक्षते ।
पद्मरेणुनिभैः कीर्णा शुभैः केदारपाम्सुभिः ॥ 16 ॥
विक्रान्तस्यार्यशीलस्य संयुगेष्न्विवर्तिनः ।
स्नुषा दशरथस्यैषा ज्येष्ठा राज्ञो यशस्विनी ॥ 17 ॥
धर्मज्ञस्य कृतज्ञस्य रामस्य विदितात्मनः ।
इयं सा दयिता भार्या राक्षसीवशमागता ॥ 18 ॥
सर्वान् भोगान्परित्यज्य भर्तृस्नेहबलात्कृता ।
अचिन्तयित्वा दुःखानि प्रविष्टा निर्जनं वनम् ॥ 19 ॥
सन्तुष्टा फलमूलेन भर्तृशुश्रूषणे रता ।
या परां भजते प्रीतिं वनेऽऽपि भवने यथा ॥ 20 ॥
सेयं कनकवर्णाङ्गी नित्यं सुस्मितभाषिणी ।
सहते यातनामेतामनर्थानामभागिनी ॥ 21 ॥
इमां तु शीलसम्पन्नां द्रष्टुमर्हति राघवः ।
रावणेन प्रमथितां प्रपामिव पिपासितः ॥ 22 ॥
अस्या नूनं पुनर्लाभाद्राघवः प्रीतिमेष्यति ।
राजा राज्यपरिभ्रष्टः पुनः प्राप्येव मेदिनीम् ॥ 23 ॥
कामभोगैः परित्यक्ता हीना बन्धुजनेन च ।
धारयत्यात्मनो देहं तत्समागमकाङ्क्षिणी ॥ 24 ॥
नैषा पश्यति राक्षस्यो नेमान्पुष्पफलद्रुमान् ।
एकस्थहृदया नूनं राममेवानुपश्यति ॥ 25 ॥
भर्ता नाम परं नार्या भूषणं भूषणादपि ।
एषा तु रहिता तेन भूषणार्हा न शोभते ॥ 26 ॥
दुष्करं कुरुते रामो हीनो यदनया प्रभुः ।
धारयत्यात्मनो देहं न दुःखेनावसीदति ॥ 27 ॥
इमामसितकेशान्तां शतपत्रनिभेक्षणाम् ।
सुखार्हां दुःखितां दृष्ट्वा ममापि व्यथितं मनः ॥ 28 ॥
क्षतिक्षमा पुष्करसन्निभाक्षी या रक्षिता राघवलक्ष्मणाभ्याम् ।
सा राक्षसीभिर्विकृतेक्षणाभिः संरक्ष्यते सम्प्रति वृक्षमूले ॥ 29 ॥
हिमहतनलिनीव नष्टशोभा व्यसनपरम्परया निपीड्यमाना ।
सहचररहितेव चक्रवाकी जनकसुता कृपणां दशां प्रपन्ना ॥ 30 ॥
अस्या हि पुष्पावनताग्रशाखाः शोकं दृढं वै जनयन्त्यशोकाः ।
हिमव्यपायेन च शीतरश्मि रभ्युत्थितो नैकसहस्ररश्मिः ॥ 31 ॥
इत्येवमर्थं कपिरन्ववेक्ष्य सीतेयमित्येव निविष्टबुद्धिः ।
संश्रित्य तस्मिन्निषसाद वृक्षे बली हरीणामृषभस्तरस्वी ॥ 32 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे षोडशस्सर्गः ॥
śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe sundarakāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
praśasya tu praśastavyāṃ sītāṃ tāṃ haripuṅgavaḥ |
guṇābhirāmaṃ rāmaṃ ca punaścintāparo'bhavat || 1 ||
sa muhūrtamiva dhyātvā bāṣpaparyākulekṣaṇaḥ |
sītāmāśritya tejasvī hanūmānvilalāpa ha || 2 ||
mānyā guruvinītasya lakṣmaṇasya gurupriyā |
yadi sītā''pi duḥkhārtā kālo hi duratikramaḥ || 3 ||
rāmasya vyavasāyajñā lakṣmaṇasya ca dhīmataḥ |
nātyarthaṃ kṣubhyate devī gaṅgeva jaladāgame || 4 ||
tulyaśīlavayovṛttāṃ tulyābhijanalakṣaṇām |
rāghavo''rhati vaidehīṃ taṃ ceyamasitekṣaṇā || 5 ||
tāṃ dṛṣṭvā navahemābhāṃ lokakāntāmiva śriyam |
jagāma manasā rāmaṃ vacanaṃ cedamabravīt || 6 ||
asyā hetorviśālākṣyā hato vālī mahābalaḥ |
rāvaṇapratimo vīrye kabandhaśca nipātitaḥ || 7 ||
virādhaśca hataḥ saṅkhye rākṣaso bhīmavikramaḥ |
vane rāmeṇa vikramya mahendreṇeva śambaraḥ || 8 ||
caturdaśa sahasrāṇi rakṣasāṃ bhīmakarmaṇām |
nihatāni janasthāne śarairagniśikhopamaiḥ || 9 ||
kharaśca nihatasaṅkhye triśirāśca nipātitaḥ |
dūṣaṇaśca mahātejā rāmeṇa viditātmanā || 10 ||
aiśvaryaṃ vānarāṇāṃ ca durlabhaṃ vālipālitam |
asyā nimitte sugrīvaḥ prāptavān lokasatkṛtam || 11 ||
sāgaraśca mayā krāntaśśrīmānnadanadīpatiḥ |
asyā hetorviśālākṣyāḥ purī ceyamavekṣitā || 12 ||
yadi rāmaḥ samudrāntāṃ medinīṃ parivartayet |
asyāḥ kṛte jagaccāpi yuktamityeva me matiḥ || 13 ||
rājyaṃ vā triṣu lokeṣu sītā vā janakātmajā |
trailokyarājyaṃ sakalaṃ sītāyā nāpnuyātkalām || 14 ||
iyaṃ sā dharmaśīlasya maithilasya mahātmanaḥ |
sutā janakarājasya sītā bhartṛdṛḍhavratā || 15 ||
utthitā medinīṃ bhittvā kṣetre halamukhakṣate |
padmareṇunibhaiḥ kīrṇā śubhaiḥ kedārapāmsubhiḥ || 16 ||
vikrāntasyāryaśīlasya saṃyugeṣnvivartinaḥ |
snuṣā daśarathasyaiṣā jyeṣṭhā rājño yaśasvinī || 17 ||
dharmajñasya kṛtajñasya rāmasya viditātmanaḥ |
iyaṃ sā dayitā bhāryā rākṣasīvaśamāgatā || 18 ||
sarvān bhogānparityajya bhartṛsnehabalātkṛtā |
acintayitvā duḥkhāni praviṣṭā nirjanaṃ vanam || 19 ||
santuṣṭā phalamūlena bhartṛśuśrūṣaṇe ratā |
yā parāṃ bhajate prītiṃ vane''pi bhavane yathā || 20 ||
seyaṃ kanakavarṇāṅgī nityaṃ susmitabhāṣiṇī |
sahate yātanāmetāmanarthānāmabhāginī || 21 ||
imāṃ tu śīlasampannāṃ draṣṭumarhati rāghavaḥ |
rāvaṇena pramathitāṃ prapāmiva pipāsitaḥ || 22 ||
asyā nūnaṃ punarlābhādrāghavaḥ prītimeṣyati |
rājā rājyaparibhraṣṭaḥ punaḥ prāpyeva medinīm || 23 ||
kāmabhogaiḥ parityaktā hīnā bandhujanena ca |
dhārayatyātmano dehaṃ tatsamāgamakāṅkṣiṇī || 24 ||
naiṣā paśyati rākṣasyo nemānpuṣpaphaladrumān |
ekasthahṛdayā nūnaṃ rāmamevānupaśyati || 25 ||
bhartā nāma paraṃ nāryā bhūṣaṇaṃ bhūṣaṇādapi |
eṣā tu rahitā tena bhūṣaṇārhā na śobhate || 26 ||
duṣkaraṃ kurute rāmo hīno yadanayā prabhuḥ |
dhārayatyātmano dehaṃ na duḥkhenāvasīdati || 27 ||
imāmasitakeśāntāṃ śatapatranibhekṣaṇām |
sukhārhāṃ duḥkhitāṃ dṛṣṭvā mamāpi vyathitaṃ manaḥ || 28 ||
kṣatikṣamā puṣkarasannibhākṣī yā rakṣitā rāghavalakṣmaṇābhyām |
sā rākṣasībhirvikṛtekṣaṇābhiḥ saṃrakṣyate samprati vṛkṣamūle || 29 ||
himahatanalinīva naṣṭaśobhā vyasanaparamparayā nipīḍyamānā |
sahacararahiteva cakravākī janakasutā kṛpaṇāṃ daśāṃ prapannā || 30 ||
asyā hi puṣpāvanatāgraśākhāḥ śokaṃ dṛḍhaṃ vai janayantyaśokāḥ |
himavyapāyena ca śītaraśmi rabhyutthito naikasahasraraśmiḥ || 31 ||
ityevamarthaṃ kapiranvavekṣya sīteyamityeva niviṣṭabuddhiḥ |
saṃśritya tasminniṣasāda vṛkṣe balī harīṇāmṛṣabhastarasvī || 32 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye sundarakāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.