Valmiki Ramayana Sundara Kanda Sarga 30 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Nepali meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Nepali

विक्रमशाली हनुमानले सीता, त्रिजटा र राक्षसीहरूको गर्जन सुनेर नन्दन वनमा रहेकी सीतालाई हेर्दै धेरै चिन्ताहरू चिन्तन गरे। उनले सीतालाई आश्वासन नदिई फर्केमा त्यो गमन दोषयुक्त हुने र सीताले प्राण त्याग गर्न सक्ने ठाने। राक्षसीहरूको सामुन्ने बोल्नु अनुचित हुने भएकाले उनले संस्कृत मानवीय वाणी बोल्दा सीताले रावण ठानेर डराउने र राक्षसीहरूले आक्रमण गर्ने सम्भावनाबारे विचार गरे। अन्तमा उनले रामका शुभ र धर्मयुक्त वचनहरू मधुर वाणीमा सुनाउने र सीतालाई श्रद्धा जगाउने निर्णय गरे।

AI-generated · not yet verified

The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ त्रिंशस्सर्गः ।

Shloka 1

हनुमानपि विक्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः ।
सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जनम् ॥ 1 ॥

hanumānapi vikrāntaḥ sarvaṃ śuśrāva tattvataḥ |
sītāyāstrijaṭāyāśca rākṣasīnāṃ ca tarjanam || 1 ||

विक्रमशाली हनुमानले पनि सीताको, त्रिजटाको र राक्षसीहरूको गर्जन सबैलाई यथार्थ रूपमा सुने। ^AI

Shloka 2

अवेक्षमाणस्तां देवीं देवतामिव नन्दने ।
ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः ॥ 2 ॥

avekṣamāṇastāṃ devīṃ devatāmiva nandane |
tato bahuvidhāṃ cintāṃ cintayāmāsa vānaraḥ || 2 ||

त्यसपछि वानर हनुमानले नन्दन वनमा देवीझैं रहेकी त्यस देवीलाई हेर्दै धेरै प्रकारका चिन्ताहरू चिन्तन गरे। ^AI

Shloka 3

यां कपीनां सहस्राणि सुबहून्ययुतानि च ।
दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयमासादिता मया ॥ 3 ॥

yāṃ kapīnāṃ sahasrāṇi subahūnyayutāni ca |
dikṣu sarvāsu mārgante seyamāsāditā mayā || 3 ||

हजारौं र धेरै अयुत वानरहरूले सबै दिशाहरूमा खोजिरहेकी यिनै देवीलाई मैले प्राप्त गरेको छु। ^AI

Shloka 4

चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोश्शक्तिमवेक्षता ।
गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया ॥ 4 ॥

cāreṇa tu suyuktena śatrośśaktimavekṣatā |
gūḍhena caratā tāvadavekṣitamidaṃ mayā || 4 ||

राम्ररी नियुक्त गुप्तचरको रूपमा शत्रुको शक्तिको निरीक्षण गर्दै गोप्य रूपमा विचरण गर्दा मैले यति बेरसम्म यो सबै देखेको छु। ^AI

Shloka 5

राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयमवेक्षिता ।
राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च ॥ 5 ॥

rākṣasānāṃ viśeṣaśca purī ceyamavekṣitā |
rākṣasādhipaterasya prabhāvo rāvaṇasya ca || 5 ||

राक्षसहरूको विशेषता, यो नगरी, र राक्षसहरूका स्वामी रावणको प्रभाव पनि मैले देखेको छु। ^AI

Shloka 6

युक्तं तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः ।
समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकाङ्क्षिणीम् ॥ 6 ॥

yuktaṃ tasyāprameyasya sarvasattvadayāvataḥ |
samāśvāsayituṃ bhāryāṃ patidarśanakāṅkṣiṇīm || 6 ||

अप्रमेय र सम्पूर्ण प्राणीहरूप्रति दयावान् तिनी (राम) का लागि पतिको दर्शनको आकांक्षा गर्ने आफ्नी पत्नीलाई आश्वासन दिनु उचित छ। ^AI

Shloka 7

अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।
अदृष्टदुःखां दुःखार्तां दुःखस्यान्तमगच्छतीम् ॥ 7 ॥

ahamāśvāsayāmyenāṃ pūrṇacandranibhānanām |
adṛṣṭaduḥkhāṃ duḥkhārtāṃ duḥkhasyāntamagacchatīm || 7 ||

पूर्ण चन्द्रमाजस्तो मुख भएकी, अहिलेसम्म दुःख नदेखेकी, दुःखले आर्त र दुःखको अन्त पाउन नसकेकी यिनलाई म आश्वासन दिन्छु। ^AI

Shloka 8

यद्यप्यहमिमां देवीं शोकोपहतचेतनाम् ।
अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद्गमनं भवेत् ॥ 8 ॥

yadyapyahamimāṃ devīṃ śokopahatacetanām |
anāśvāsya gamiṣyāmi doṣavadgamanaṃ bhavet || 8 ||

यद्यपि शोकले मूर्च्छित चित्त भएकी यी देवीलाई आश्वासन नदिई म गएँ भने त्यो गमन दोषयुक्त हुनेछ। ^AI

Shloka 9

गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी ।
परित्राणमविन्दन्ती जानकी जीवितं त्यजेत् ॥ 9 ॥

gate hi mayi tatreyaṃ rājaputrī yaśasvinī |
paritrāṇamavindantī jānakī jīvitaṃ tyajet || 9 ||

यदि म यहाँबाट गइहालेँ भने, यशस्विनी राजकुमारी जानकीले रक्षाको कुनै उपाय नपाएर प्राण त्याग गर्नेछिन्। ^AI

Shloka 10

मया च स महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः ।
समाश्यासयितुं न्याय्यस्सीतादर्शनलालसः ॥ 10 ॥

mayā ca sa mahābāhuḥ pūrṇacandranibhānanaḥ |
samāśyāsayituṃ nyāyyassītādarśanalālasaḥ || 10 ||

महाबाहु, पूर्ण चन्द्रमाजस्तो मुख भएका ती राम सीताको दर्शन गर्न लालायित छन्; त्यसैले मैले उनलाई आश्वासन दिनु नै उचित हुन्छ। ^AI

Shloka 11

निशाचरीणां प्रत्यक्षमनर्हं चाभिभाषितम् ।
कथन्नु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्रगतो ह्यहम् ॥ 11 ॥

niśācarīṇāṃ pratyakṣamanarhaṃ cābhibhāṣitam |
kathannu khalu kartavyamidaṃ kṛcchragato hyaham || 11 ||

राक्षसीहरूको सामुन्ने बोल्नु पनि अनुचित हुन्छ। म यस्तो कठिन अवस्थामा परेको छु, अब के गर्नु उचित होला? ^AI

Shloka 12

अनेन रात्रिशेषेण यदि नाश्वास्यते मया ।
सर्वथा नास्ति सन्देहः परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ 12 ॥

anena rātriśeṣeṇa yadi nāśvāsyate mayā |
sarvathā nāsti sandehaḥ parityakṣyati jīvitam || 12 ||

यदि यो रात बाँकी रहँदै मैले उनलाई आश्वासन दिइनँ भने, कुनै सन्देह छैन, उनले निश्चय नै प्राण त्याग गर्नेछिन्। ^AI

Shloka 13

रामश्च यदि पृच्छेन्मां किं मां सीताब्रवीद्वचः ।
किमहं तं प्रति ब्रूयामसम्भाष्य सुमध्यमाम् ॥ 13 ॥

rāmaśca yadi pṛcchenmāṃ kiṃ māṃ sītābravīdvacaḥ |
kimahaṃ taṃ prati brūyāmasambhāṣya sumadhyamām || 13 ||

यदि रामले मलाई सीताले के भनिन् भनी सोधे भने, सुमध्यमा सीतासँग बोली नै नबोली मैले उनलाई के जवाफ दिनु? ^AI

Shloka 14

सीतासन्देशरहितं मामितस्त्वरयाऽगतम् ।
निर्दहेदपि काकुत्स्य क्रुद्धस्तीव्रेण चक्षुषा ॥ 14 ॥

sītāsandeśarahitaṃ māmitastvarayā'gatam |
nirdahedapi kākutsya kruddhastīvreṇa cakṣuṣā || 14 ||

सीताको सन्देशविना म यहाँबाट हतारिँदै फर्केँ भने, क्रोधित काकुत्स्य (राम) ले आफ्नो तीव्र दृष्टिले मलाई जलाइदिन सक्छन्। ^AI

Shloka 15

यदि चोद्योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात् ।
व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति ॥ 15 ॥

yadi codyojayiṣyāmi bhartāraṃ rāmakāraṇāt |
vyarthamāgamanaṃ tasya sasainyasya bhaviṣyati || 15 ||

यदि मैले सीताको कारणले उनका पतिलाई युद्धका लागि उत्प्रेरित गरेँ भने, सेनासहित उनको आगमन व्यर्थ हुनेछ। ^AI

Shloka 16

अन्तरं तु अहं आसाद्य राक्षसीनां इह स्थितः ।
शनैः आश्वासयिष्यामि सम्ताप बहुलां इमाम् ॥ 16 ॥

antaraṃ tu ahaṃ āsādya rākṣasīnāṃ iha sthitaḥ |
śanaiḥ āśvāsayiṣyāmi samtāpa bahulāṃ imām || 16 ||

तर मैले यहाँ राक्षसीहरूको बीचमा रहेर मौका पाएँ भने, धेरै सन्तापले भरिएकी यिनलाई बिस्तारै आश्वासन दिनेछु। ^AI

Shloka 17

अहं त्वतितनुश्चैव वानरश्च विशेषतः ।
वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम् ॥ 17 ॥

ahaṃ tvatitanuścaiva vānaraśca viśeṣataḥ |
vācaṃ codāhariṣyāmi mānuṣīmiha saṃskṛtām || 17 ||

म अत्यन्त दुब्लो छु र विशेषतः वानर हुँ। यहाँ म संस्कृत मानवीय वाणी बोल्नेछु। ^AI

Shloka 18

यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम् ।
रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति ॥ 18 ॥

yadi vācaṃ pradāsyāmi dvijātiriva saṃskṛtām |
rāvaṇaṃ manyamānā māṃ sītā bhītā bhaviṣyati || 18 ||

यदि मैले द्विजाति (ब्राह्मण) जस्तै संस्कृत वाणी बोलें भने, मलाई रावण ठानेर सीता डराउनेछिन्। ^AI

Shloka 19

वानरस्य विशेषेण कथं स्यादभिभाषणम् ।
अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाक्यमर्थवत् ॥ 19 ॥

vānarasya viśeṣeṇa kathaṃ syādabhibhāṣaṇam |
avaśyameva vaktavyaṃ mānuṣaṃ vākyamarthavat || 19 ||

वानरको लागि विशेषतः कसरी बोल्ने हो? अवश्य नै अर्थपूर्ण मानवीय वाक्य बोल्नुपर्छ। ^AI

Shloka 20

मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयमनिन्दिता ।
सेयमालोक्य मे रूपं जानकी भाषितं तथा ॥ 20 ॥

mayā sāntvayituṃ śakyā nānyatheyamaninditā |
seyamālokya me rūpaṃ jānakī bhāṣitaṃ tathā || 20 ||

यो निन्दित नभएकी (सीता) मबाट सान्त्वना पाउन सक्नेछिन्, अन्यथा होइन। यिनै जानकीले मेरो रूप र बोलेको कुरा देखेर (बुझ्नेछिन्)। ^AI

Shloka 21

रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासं गमिष्यति ।
ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी ॥ 21 ॥

rakṣobhistrāsitā pūrvaṃ bhūyastrāsaṃ gamiṣyati |
tato jātaparitrāsā śabdaṃ kuryānmanasvinī || 21 ||

पहिले राक्षसहरूबाट त्रासित भइसकेकी उनी फेरि थप त्रासमा पर्नेछिन्। त्यसपछि डराएकी धैर्यवती उनले चिच्याउनेछिन्। ^AI

Shloka 22

जानमाना विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम् ।
सीतया च कृते शब्दे सहसा राक्षसीगणाः ।
नानाप्रहरणो घोरः समेयादन्तकोपमः ॥ 22 ॥

jānamānā viśālākṣī rāvaṇaṃ kāmarūpiṇam |
sītayā ca kṛte śabde sahasā rākṣasīgaṇāḥ |
nānāpraharaṇo ghoraḥ sameyādantakopamaḥ || 22 ||

विशालनयनी (सीता) ले कामरूपी रावण हो भनी जानेकी छिन्। सीताले शब्द गरेपछि तत्काल राक्षसीहरूको समूह, नाना प्रकारका हतियार लिएको र अन्तकसमान भयानक, एकैपटक आउनेछ। ^AI

Shloka 23

ततो मां सम्परिक्षिप्य सर्वतो विकृताननाः ॥ 23 ॥

tato māṃ samparikṣipya sarvato vikṛtānanāḥ || 23 ||

त्यसपछि विकृत मुख भएका तिनीहरूले मलाई सबैतिरबाट घेर्नेछन्। ^AI

Shloka 24

वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं यथाबलम् ।
गृह्य शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् ॥ 24 ॥

vadhe ca grahaṇe caiva kuryuryatnaṃ yathābalam |
gṛhya śākhāḥ praśākhāśca skandhāṃścottamaśākhinām || 24 ||

तिनीहरूले मलाई मार्ने र पक्रने प्रयत्न आ-आफ्नो शक्तिअनुसार गर्नेछन्, उत्तम वृक्षहरूका हाँगा, शाखा र काण्डहरू समातेर। ^AI

Shloka 25

दृष्ट्वा विपरिधावन्तं भवेयुर्भयशङ्किताः ।
मम रूपं च सम्प्रेक्ष्य वने विचरतो महत् ॥ 25 ॥

dṛṣṭvā viparidhāvantaṃ bhaveyurbhayaśaṅkitāḥ |
mama rūpaṃ ca samprekṣya vane vicarato mahat || 25 ||

मेरो ठूलो रूप देखेर र वनमा विचरण गर्दै गरेको मलाई देखेर ती राक्षसीहरू भयले शङ्कित भएर यताउता दौडिनेछन्। ^AI

Shloka 26

राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृताननाः ।
ततः कुर्युस्समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसामपि ॥ 26 ॥

rākṣasyo bhayavitrastā bhaveyurvikṛtānanāḥ |
tataḥ kuryussamāhvānaṃ rākṣasyo rakṣasāmapi || 26 ||

विकृत मुख भएका राक्षसीहरू भयले त्रस्त भएर त्यसपछि राक्षसहरूलाई पनि बोलाउनेछन्। ^AI

Shloka 27

राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने ।
ते शूलशक्तिनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः ॥ 27 ॥

rākṣasendraniyuktānāṃ rākṣasendraniveśane |
te śūlaśaktinistriṃśavividhāyudhapāṇayaḥ || 27 ||

राक्षसेन्द्रले नियुक्त गरेका र राक्षसेन्द्रको निवासमा रहेका ती राक्षसहरू शूल, शक्ति, तरवार र विविध अस्त्रहरू हातमा लिएर। ^AI

Shloka 28

आपतेयुर्विमर्देऽस्मिन्वेगेनोद्वेगकारणात् ।
समृद्धस्तैस्तु परितो विधमन् रक्षसां बलम् ॥ 28 ॥

āpateyurvimarde'sminvegenodvegakāraṇāt |
samṛddhastaistu parito vidhaman rakṣasāṃ balam || 28 ||

यस भय उत्पन्न गर्ने ठूलो संघर्षमा तिनीहरू वेगसाथ दौडेर आउनेछन्; तर मैले ती समृद्ध शक्तिसम्पन्न राक्षसहरूको बललाई चारैतिरबाट नष्ट गर्न सक्नेछु। ^AI

Shloka 29

शक्नुयां न तु सम्प्राप्तुं परं पारं महोदधेः ।
मां वा गृह्णीयुराप्लुत्य बहवश्शीघ्रकारिणः ॥ 29 ॥

śaknuyāṃ na tu samprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ |
māṃ vā gṛhṇīyurāplutya bahavaśśīghrakāriṇaḥ || 29 ||

तर म महासागरको पर पारि पुग्न सक्नेछैनँ; अथवा छिटो काम गर्ने धेरै राक्षसहरूले मलाई उफ्रेर समात्न सक्नेछन्। ^AI

Shloka 30

स्यादियं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत् ।
हिंसाभिरुचयो हिंस्युरिमां वा जनकात्मजाम् ॥ 30 ॥

syādiyaṃ cāgṛhītārthā mama ca grahaṇaṃ bhavet |
hiṃsābhirucayo hiṃsyurimāṃ vā janakātmajām || 30 ||

यदि यो कार्य (सीताको खोजी) फलदायी नभयो भने मेरो ग्रहण हुन सक्छ; हिंसामा रुचि राख्ने तिनीहरूले जनककी छोरीलाई पनि हिंसा गर्न सक्छन्। ^AI

Shloka 31

विपन्नं स्यात्ततः कार्यं रामसुग्रीवयोरिदम् ।
उद्देशे नष्टमार्गेऽस्मिन् राक्षसैः परिवारिते ॥ 31 ॥

vipannaṃ syāttataḥ kāryaṃ rāmasugrīvayoridam |
uddeśe naṣṭamārge'smin rākṣasaiḥ parivārite || 31 ||

त्यसपछि राम र सुग्रीवको यो कार्य नष्ट हुनेछ, किनकि यो उद्देश्य (सीता) को मार्ग राक्षसहरूले घेरेर नष्ट भइसकेको छ। ^AI

Shloka 32

सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते वसति जानकी ।
विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर्मयि संयुगे ॥ 32 ॥

sāgareṇa parikṣipte gupte vasati jānakī |
viśaste vā gṛhīte vā rakṣobhirmayi saṃyuge || 32 ||

समुद्रले घेरिएको र गोप्य स्थानमा जानकी बसिरहेकी छिन्; युद्धमा राक्षसहरूद्वारा म मारिएँ वा पक्रिएँ भने त्यसको के हुने? ^AI

Shloka 33

नान्यं पश्यामि रामस्य सहायं कार्यसाधने ।
विमृशंश्च न पश्यामि यो हते मयि वानरः ॥ 33 ॥

nānyaṃ paśyāmi rāmasya sahāyaṃ kāryasādhane |
vimṛśaṃśca na paśyāmi yo hate mayi vānaraḥ || 33 ||

रामको कार्य सिद्ध गर्ने सहायक अरू कसैलाई म देख्दिनँ। र मै मारिएँ भने यो वानर (मेरो सहायक) को हत्या गर्ने कोही छ कि भनी विचार गर्दा पनि म देख्दिनँ। ^AI

Shloka 34

शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घयेत महोदधिम् ।
कामं हन्तुं समर्थोऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम् ॥ 34 ॥

śatayojanavistīrṇaṃ laṅghayeta mahodadhim |
kāmaṃ hantuṃ samartho'smi sahasrāṇyapi rakṣasām || 34 ||

म एक सय योजन फराकिलो महासागर पनि लङ्घन गर्न सक्छु। राक्षसहरूका हजारौँलाई मार्न पनि म समर्थ छु। ^AI

Shloka 35

न तु शक्ष्यामि सम्प्राप्तुं परं पारं महोदधेः ।
असत्यानि च युद्धानि संशयो मे न रोचते ॥ 35 ॥

na tu śakṣyāmi samprāptuṃ paraṃ pāraṃ mahodadheḥ |
asatyāni ca yuddhāni saṃśayo me na rocate || 35 ||

तर महासागरको पर पारमा पुग्न भने म सक्दिनँ। युद्धहरू अनिश्चित हुन्छन्; मलाई शङ्का मन पर्दैन। ^AI

Shloka 36

कश्च निस्संशयं कार्यं कुर्यात्प्राज्ञः ससंशयम् ।
प्राणत्यागश्च वैदेह्या भवेदनभिभाषणे ॥ 36 ॥

kaśca nissaṃśayaṃ kāryaṃ kuryātprājñaḥ sasaṃśayam |
prāṇatyāgaśca vaidehyā bhavedanabhibhāṣaṇe || 36 ||

कुन बुद्धिमान् व्यक्तिले शङ्कायुक्त कार्यलाई निःशङ्क रूपमा गर्न सक्छ ? र वैदेहीसँग वार्ता नगर्ने हो भने उनको प्राणत्याग हुन सक्छ। ^AI

Shloka 37

एष दोषो महान्हि स्यान्मम सीताभिभाषणे ।
भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः ॥ 37 ॥

eṣa doṣo mahānhi syānmama sītābhibhāṣaṇe |
bhūtāścārthā vinaśyanti deśakālavirodhitāḥ || 37 ||

सीतासँग वार्ता गर्नुमा मलाई यो ठूलो दोष हुन सक्छ; किनकि देश र कालको विरोध भएपछि प्राप्त भएका अर्थहरू पनि नष्ट हुन्छन्। ^AI

Shloka 38

विक्लबं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ।
अर्थानर्थान्तरे बुद्धिनिश्चितापि न शोभते ॥ 38 ॥

viklabaṃ dūtamāsādya tamaḥ sūryodaye yathā |
arthānarthāntare buddhiniścitāpi na śobhate || 38 ||

जसरी सूर्योदयको समयमा अन्धकार नष्ट हुन्छ, त्यसैगरी कायर दूत प्राप्त भएपछि बुद्धिले निश्चित गरेको अर्थ र अनर्थको भेद पनि शोभा दिँदैन। ^AI

Shloka 39

घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ।
न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लब्यं न कथं भवेत् ॥ 39 ॥

ghātayanti hi kāryāṇi dūtāḥ paṇḍitamāninaḥ |
na vinaśyetkathaṃ kāryaṃ vaiklabyaṃ na kathaṃ bhavet || 39 ||

आफूलाई पण्डित मान्ने दूतहरूले कार्यहरू नष्ट गरिदिन्छन्। कार्य कसरी नष्ट नहोस् र कायरता कसरी नहोस् भन्ने कुरा विचारणीय छ। ^AI

लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ।
कथं नु खलु वाक्यं मे शृणुयान्नोद्विजेत वा ।

laṅghanaṃ ca samudrasya kathaṃ nu na vṛthā bhavet |
kathaṃ nu khalu vākyaṃ me śṛṇuyānnodvijeta vā |

समुद्र लङ्घन गर्नु कसरी व्यर्थ नहोस् ? र मेरो वचन उनले कसरी सुनून् र कसरी उद्विग्न नहोऊन् ? ^AI

इति सञ्चिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान्मतिम् ॥ 40 ॥

Shloka 41

राममक्लिष्टकर्माणं सुबन्धुमनुकीर्तयन् ॥ 41 ॥

rāmamakliṣṭakarmāṇaṃ subandhumanukīrtayan || 41 ||

निर्दोष कर्म गर्ने रामको, र उनका असल बन्धुको पनि, कीर्तन गर्दै ॥ ४१ ॥ ^AI

Shloka 42

नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्बन्धुगतमानसाम् ।
इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः ॥ 42 ॥

naināmudvejayiṣyāmi tadbandhugatamānasām |
ikṣvākūṇāṃ variṣṭhasya rāmasya viditātmanaḥ || 42 ||

उनको मन बन्धुहरूमा लागेको छ; म उनलाई व्याकुल बनाउने छैन। इक्ष्वाकु वंशका श्रेष्ठ, आत्मज्ञानी रामका विषयमा ॥ ४२ ॥ ^AI

Shloka 43

शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन् ।
श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन् गिरम् ॥ 43 ॥

śubhāni dharmayuktāni vacanāni samarpayan |
śrāvayiṣyāmi sarvāṇi madhurāṃ prabruvan giram || 43 ||

शुभ र धर्मयुक्त वचनहरू अर्पण गर्दै, मधुर वाणी बोल्दै, म ती सबै सुनाउने छु ॥ ४३ ॥ ^AI

श्रद्धास्यति यथाहीयं तथा सर्वं समादधे ।

śraddhāsyati yathāhīyaṃ tathā sarvaṃ samādadhe |

यिनले श्रद्धा गर्नेछिन्, त्यसैअनुसार म सबै कुरा मिलाउने छु। ^AI

इति स बहुविधं महानुभावो जगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः ।
मधुरमवितथं जगाद वाक्यं द्रुमविटपान्तरमास्थितो हनूमान् ॥ 44 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये सुन्दरकाण्डे त्रिंशस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे सुन्दरकाण्डम् ।

अथ त्रिंशस्सर्गः ।

हनुमानपि विक्रान्तः सर्वं शुश्राव तत्त्वतः ।

सीतायास्त्रिजटायाश्च राक्षसीनां च तर्जनम् ॥ 1 ॥

अवेक्षमाणस्तां देवीं देवतामिव नन्दने ।

ततो बहुविधां चिन्तां चिन्तयामास वानरः ॥ 2 ॥

यां कपीनां सहस्राणि सुबहून्ययुतानि च ।

दिक्षु सर्वासु मार्गन्ते सेयमासादिता मया ॥ 3 ॥

चारेण तु सुयुक्तेन शत्रोश्शक्तिमवेक्षता ।

गूढेन चरता तावदवेक्षितमिदं मया ॥ 4 ॥

राक्षसानां विशेषश्च पुरी चेयमवेक्षिता ।

राक्षसाधिपतेरस्य प्रभावो रावणस्य च ॥ 5 ॥

युक्तं तस्याप्रमेयस्य सर्वसत्त्वदयावतः ।

समाश्वासयितुं भार्यां पतिदर्शनकाङ्क्षिणीम् ॥ 6 ॥

अहमाश्वासयाम्येनां पूर्णचन्द्रनिभाननाम् ।

अदृष्टदुःखां दुःखार्तां दुःखस्यान्तमगच्छतीम् ॥ 7 ॥

यद्यप्यहमिमां देवीं शोकोपहतचेतनाम् ।

अनाश्वास्य गमिष्यामि दोषवद्गमनं भवेत् ॥ 8 ॥

गते हि मयि तत्रेयं राजपुत्री यशस्विनी ।

परित्राणमविन्दन्ती जानकी जीवितं त्यजेत् ॥ 9 ॥

मया च स महाबाहुः पूर्णचन्द्रनिभाननः ।

समाश्यासयितुं न्याय्यस्सीतादर्शनलालसः ॥ 10 ॥

निशाचरीणां प्रत्यक्षमनर्हं चाभिभाषितम् ।

कथन्नु खलु कर्तव्यमिदं कृच्छ्रगतो ह्यहम् ॥ 11 ॥

अनेन रात्रिशेषेण यदि नाश्वास्यते मया ।

सर्वथा नास्ति सन्देहः परित्यक्ष्यति जीवितम् ॥ 12 ॥

रामश्च यदि पृच्छेन्मां किं मां सीताब्रवीद्वचः ।

किमहं तं प्रति ब्रूयामसम्भाष्य सुमध्यमाम् ॥ 13 ॥

सीतासन्देशरहितं मामितस्त्वरयाऽगतम् ।

निर्दहेदपि काकुत्स्य क्रुद्धस्तीव्रेण चक्षुषा ॥ 14 ॥

यदि चोद्योजयिष्यामि भर्तारं रामकारणात् ।

व्यर्थमागमनं तस्य ससैन्यस्य भविष्यति ॥ 15 ॥

अन्तरं तु अहं आसाद्य राक्षसीनां इह स्थितः ।

शनैः आश्वासयिष्यामि सम्ताप बहुलां इमाम् ॥ 16 ॥

अहं त्वतितनुश्चैव वानरश्च विशेषतः ।

वाचं चोदाहरिष्यामि मानुषीमिह संस्कृताम् ॥ 17 ॥

यदि वाचं प्रदास्यामि द्विजातिरिव संस्कृताम् ।

रावणं मन्यमाना मां सीता भीता भविष्यति ॥ 18 ॥

वानरस्य विशेषेण कथं स्यादभिभाषणम् ।

अवश्यमेव वक्तव्यं मानुषं वाक्यमर्थवत् ॥ 19 ॥

मया सान्त्वयितुं शक्या नान्यथेयमनिन्दिता ।

सेयमालोक्य मे रूपं जानकी भाषितं तथा ॥ 20 ॥

रक्षोभिस्त्रासिता पूर्वं भूयस्त्रासं गमिष्यति ।

ततो जातपरित्रासा शब्दं कुर्यान्मनस्विनी ॥ 21 ॥

जानमाना विशालाक्षी रावणं कामरूपिणम् ।

सीतया च कृते शब्दे सहसा राक्षसीगणाः ।

नानाप्रहरणो घोरः समेयादन्तकोपमः ॥ 22 ॥

ततो मां सम्परिक्षिप्य सर्वतो विकृताननाः ॥ 23 ॥

वधे च ग्रहणे चैव कुर्युर्यत्नं यथाबलम् ।

गृह्य शाखाः प्रशाखाश्च स्कन्धांश्चोत्तमशाखिनाम् ॥ 24 ॥

दृष्ट्वा विपरिधावन्तं भवेयुर्भयशङ्किताः ।

मम रूपं च सम्प्रेक्ष्य वने विचरतो महत् ॥ 25 ॥

राक्षस्यो भयवित्रस्ता भवेयुर्विकृताननाः ।

ततः कुर्युस्समाह्वानं राक्षस्यो रक्षसामपि ॥ 26 ॥

राक्षसेन्द्रनियुक्तानां राक्षसेन्द्रनिवेशने ।

ते शूलशक्तिनिस्त्रिंशविविधायुधपाणयः ॥ 27 ॥

आपतेयुर्विमर्देऽस्मिन्वेगेनोद्वेगकारणात् ।

समृद्धस्तैस्तु परितो विधमन् रक्षसां बलम् ॥ 28 ॥

शक्नुयां न तु सम्प्राप्तुं परं पारं महोदधेः ।

मां वा गृह्णीयुराप्लुत्य बहवश्शीघ्रकारिणः ॥ 29 ॥

स्यादियं चागृहीतार्था मम च ग्रहणं भवेत् ।

हिंसाभिरुचयो हिंस्युरिमां वा जनकात्मजाम् ॥ 30 ॥

विपन्नं स्यात्ततः कार्यं रामसुग्रीवयोरिदम् ।

उद्देशे नष्टमार्गेऽस्मिन् राक्षसैः परिवारिते ॥ 31 ॥

सागरेण परिक्षिप्ते गुप्ते वसति जानकी ।

विशस्ते वा गृहीते वा रक्षोभिर्मयि संयुगे ॥ 32 ॥

नान्यं पश्यामि रामस्य सहायं कार्यसाधने ।

विमृशंश्च न पश्यामि यो हते मयि वानरः ॥ 33 ॥

शतयोजनविस्तीर्णं लङ्घयेत महोदधिम् ।

कामं हन्तुं समर्थोऽस्मि सहस्राण्यपि रक्षसाम् ॥ 34 ॥

न तु शक्ष्यामि सम्प्राप्तुं परं पारं महोदधेः ।

असत्यानि च युद्धानि संशयो मे न रोचते ॥ 35 ॥

कश्च निस्संशयं कार्यं कुर्यात्प्राज्ञः ससंशयम् ।

प्राणत्यागश्च वैदेह्या भवेदनभिभाषणे ॥ 36 ॥

एष दोषो महान्हि स्यान्मम सीताभिभाषणे ।

भूताश्चार्था विनश्यन्ति देशकालविरोधिताः ॥ 37 ॥

विक्लबं दूतमासाद्य तमः सूर्योदये यथा ।

अर्थानर्थान्तरे बुद्धिनिश्चितापि न शोभते ॥ 38 ॥

घातयन्ति हि कार्याणि दूताः पण्डितमानिनः ।

न विनश्येत्कथं कार्यं वैक्लब्यं न कथं भवेत् ॥ 39 ॥

लङ्घनं च समुद्रस्य कथं नु न वृथा भवेत् ।

कथं नु खलु वाक्यं मे शृणुयान्नोद्विजेत वा ।

इति सञ्चिन्त्य हनुमांश्चकार मतिमान्मतिम् ॥ 40 ॥

राममक्लिष्टकर्माणं सुबन्धुमनुकीर्तयन् ॥ 41 ॥

नैनामुद्वेजयिष्यामि तद्बन्धुगतमानसाम् ।

इक्ष्वाकूणां वरिष्ठस्य रामस्य विदितात्मनः ॥ 42 ॥

शुभानि धर्मयुक्तानि वचनानि समर्पयन् ।

श्रावयिष्यामि सर्वाणि मधुरां प्रब्रुवन् गिरम् ॥ 43 ॥

श्रद्धास्यति यथाहीयं तथा सर्वं समादधे ।

इति स बहुविधं महानुभावो जगतिपतेः प्रमदामवेक्षमाणः ।

मधुरमवितथं जगाद वाक्यं द्रुमविटपान्तरमास्थितो हनूमान् ॥ 44 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

5.30 सुन्दरकाण्ड - त्रिंश सर्गः