കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ ദ്വിതീയാഷ്ടകേ ദ്വിതീയഃ പ്രപാഠകഃ - ഹോതൃബ്രാഹ്മണമ്
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹ॒രിഃ॒ ഓമ് ॥
അനുവാകം 1 - ദശഹോതൃമന്ത്രസ്യ ക്രത്വര്ഥപുരുഷാര്ഥപ്രയോഗൌ
പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത പ്ര॒ജാ-സ്സൃ॑ജേ॒യേതി॑ । സ ഏ॒ത-ന്ദശ॑ഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മന॑സാ ഽനു॒ദ്രുത്യ॑ ദര്ഭസ്ത॒മ്ബേ॑-ഽജുഹോത് । തതോ॒ വൈ സ പ്ര॒ജാ അ॑സൃജത । താ അ॑സ്മാഥ്സൃ॒ഷ്ടാ അപാ᳚ക്രാമന്ന് । താ ഗ്രഹേ॑ണാഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹ॑സ്യ ഗ്രഹ॒ത്വമ് । യഃ കാ॒മയേ॑ത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ ദശ॑ഹോതാര॒-മ്മന॑സാ ഽനു॒ദ്രുത്യ॑ ദര്ഭസ്ത॒മ്ബേ ജു॑ഹുയാത് । പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വൈ ദശ॑ഹോതാ ॥ 1 ॥
പ്ര॒ജാപ॑തിരേ॒വ ഭൂ॒ത്വാ പ്ര ജാ॑യതേ ॥ മന॑സാ ജുഹോതി । മന॑ ഇവ॒ ഹി പ്ര॒ജാപ॑തിഃ । പ്ര॒ജാപ॑തേ॒രാപ്ത്യൈ᳚ ॥ പൂ॒ര്ണയാ॑ ജുഹോതി । പൂ॒ര്ണ ഇ॑വ॒ ഹി പ്ര॒ജാപ॑തിഃ । പ്ര॒ജാപ॑തേ॒രാപ്ത്യൈ᳚ ॥ ന്യൂ॑നയാ ജുഹോതി । ന്യൂ॑നാ॒ദ്ധി പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പ്ര॒ജാ അസൃ॑ജത । പ്ര॒ജാനാ॒ഗ്ം॒ സൃഷ്ട്യൈ᳚ ॥ 2 ॥
ദ॒ര്ഭ॒സ്ത॒മ്ബേ ജു॑ഹോതി । ഏ॒തസ്മാ॒ദ്വൈ യോനേഃ᳚ പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പ്ര॒ജാ അ॑സൃജത । യസ്മാ॑ദേ॒വ യോനേഃ᳚ പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പ്ര॒ജാ അസൃ॑ജത । തസ്മാ॑ദേ॒വ യോനേഃ॒ പ്ര ജാ॑യതേ ॥ ബ്രാ॒ഹ്മ॒ണോ ദ॑ക്ഷിണ॒ത ഉപാ᳚സ്തേ । ബ്രാ॒ഹ്മ॒ണോ വൈ പ്ര॒ജാനാ॑-മുപദ്ര॒ഷ്ടാ । ഉ॒പ॒ദ്ര॒ഷ്ടു॒മത്യേ॒വ പ്ര ജാ॑യതേ ॥ ഗ്രഹോ॑ ഭവതി । പ്ര॒ജാനാഗ്ം॑ സൃ॒ഷ്ടാനാ॒-ന്ധൃത്യൈ᳚ ॥ യ-മ്ബ്രാ᳚ഹ്മ॒ണം-വിഁ॒ദ്യാം-വിഁ॒ദ്വാഗ്ംസം॒-യഁശോ॒ നര്ച്ഛേത് ॥ 3 ॥
സോ-ഽര॑ണ്യ-മ്പ॒രേത്യ॑ । ദ॒ര്ഭ॒സ്ത॒മ്ബ-മു॒ദ്ഗ്രത്ഥ്യ॑ । ബ്രാ॒ഹ്മ॒ണ-ന്ദ॑ക്ഷിണ॒തോ നി॒ഷാദ്യ॑ । ചതു॑ര്ഹോതൄ॒ന് വ്യാച॑ക്ഷീത । ഏ॒തദ്വൈ ദേ॒വാനാ᳚-മ്പര॒മ-ങ്ഗുഹ്യ॒-മ്ബ്രഹ്മ॑ । യച്ചതു॑ര്ഹോതാരഃ । തദേ॒വ പ്ര॑കാ॒ശ-ങ്ഗ॑മയതി । തദേ॑ന-മ്പ്രകാ॒ശ-ങ്ഗ॒തമ് । പ്ര॒കാ॒ശ-മ്പ്ര॒ജാനാ᳚-ങ്ഗമയതി ॥ ദ॒ര്ഭ॒സ്ത॒മ്ബ-മു॒ദ്ഗ്രത്ഥ്യ॒ വ്യാച॑ഷ്ടേ ॥ 4 ॥
അ॒ഗ്നി॒വാന്. വൈ ദ॑ര്ഭസ്ത॒മ്ബഃ । അ॒ഗ്നി॒വത്യേ॒വ വ്യാച॑ഷ്ടേ ॥ ബ്രാ॒ഹ്മ॒ണോ ദ॑ക്ഷിണ॒ത ഉപാ᳚സ്തേ । ബ്രാ॒ഹ്മ॒ണോ വൈ പ്ര॒ജാനാ॑-മുപദ്ര॒ഷ്ടാ । ഉ॒പ॒ദ്ര॒ഷ്ടു॒-മത്യേ॒വൈനം॒-യഁശ॑ ഋച്ഛതി ॥ ഈ॒ശ്വ॒ര-ന്തം-യഁശോ-ഽര്തോ॒രിത്യാ॑ഹുഃ । യസ്യാന്തേ᳚ വ്യാ॒ചഷ്ട॒ ഇതി॑ । വര॒സ്തസ്മൈ॒ ദേയഃ॑ । യദേ॒വൈന॒-ന്തത്രോ॑പ॒ നമ॑തി । തദേ॒വാവ॑ രുന്ധേ ॥ 5 ॥
അ॒ഗ്നിമാ॒ദധാ॑നോ॒ ദശ॑ഹോത്രാ॒ ഽരണി॒മവ॑ദദ്ധ്യാത് । പ്രജാ॑തമേ॒വൈന॒-മാധ॑ത്തേ । തേനൈ॒വോദ്ദ്രുത്യാ᳚ഗ്നിഹോ॒ത്ര-ഞ്ജു॑ഹുയാത് । പ്രജാ॑തമേ॒വൈന॑ജ്ജുഹോതി । ഹ॒വിര്നി॑ര്വ॒ഫ്സ്യന്-ദശ॑ഹോതാരം॒-വ്യാഁച॑ക്ഷീത । പ്രജാ॑തമേ॒വൈന॒-ന്നിര്വ॑പതി । സാ॒മി॒ധേ॒നീ-ര॑നുവ॒ക്ഷ്യന്-ദശ॑ഹോതാരം॒-വ്യാഁച॑ക്ഷീത । സാ॒മി॒ധേ॒നീരേ॒വ സൃ॒ഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ॒ പ്ര ത॑നുതേ । അഥോ॑ യ॒ജ്ഞോ വൈ ദശ॑ഹോതാ । യ॒ജ്ഞമേ॒വ ത॑നുതേ ॥ 6 ॥
അ॒ഭി॒ചര॒ന്-ദശ॑ഹോതാര-ഞ്ജുഹുയാത് । നവ॒ വൈ പുരു॑ഷേ പ്രാ॒ണാഃ । നാഭി॑ര്ദശ॒മീ । സപ്രാ॑ണമേ॒വൈന॑-മ॒ഭിച॑രതി । ഏ॒താവ॒ദ്വൈ പുരു॑ഷസ്യ॒ സ്വമ് । യാവ॑-ത്പ്രാ॒ണാഃ । യാവ॑ദേ॒വാസ്യാസ്തി॑ । തദ॒ഭിച॑രതി ॥ സ്വകൃ॑ത॒ ഇരി॑ണേ ജുഹോതി പ്രദ॒രേ വാ᳚ । ഏ॒തദ്വാ അ॒സ്യൈ നിര്-ഋ॑തിഗൃഹീതമ് । നിര്-ഋ॑തി ഗൃഹീത ഏ॒വൈന॒-ന്നിര്-ഋ॑ത്യാ ഗ്രാഹയതി ॥ യ-ദ്വാ॒ചഃ ക്രൂ॒രമ് । തേന॒ വഷ॑ട്കരോതി । വാ॒ച ഏ॒വൈന॑-ങ്ക്രൂ॒രേണ॒ പ്ര വൃ॑ശ്ചതി । താ॒ജഗാര്തി॒മാര്ച്ഛ॑തി ॥ 7 ॥
(ദശ॑ഹോതാ॒ - സൃഷ്ട്യാ॑ - ഋ॒ച്ഛേ-ദ്- വ്യാച॑ഷ്ടേ - രുന്ധ - ഏ॒വ ത॑നുതേ॒ - നിര്-ഋ॑തിഗൃഹീത॒-മ്പഞ്ച॑ ച) (അ. 1)
അനുവാകം 2 - ചതുര്ഹോത്രാദിമന്ത്രാണാ-ങ്ക്രത്വര്ഥപ്രയോഗഃ
പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത ദര്ശപൂര്ണമാ॒സൌ സൃ॑ജേ॒യേതി॑ । സ ഏ॒ത-ഞ്ചതു॑ര്ഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑-ഽജുഹോത് । തതോ॒ വൈ സ ദ॑ര്ശപൂര്ണമാ॒സാവ॑സൃജത । താവ॑സ്മാ-ഥ്സൃ॒ഷ്ടാവപാ᳚ക്രാമതാമ് । തൌ ഗ്രഹേ॑ണാ ഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹ॑സ്യ ഗ്രഹ॒ത്വമ് । ദ॒ര്॒ശ॒പൂ॒ര്ണ॒മാ॒സാ-വാ॒ലഭ॑മാനഃ । ചതു॑ര്ഹോതാര॒-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑-ഹവ॒നീയേ॑ ജുഹുയാത് । ദ॒ര്॒ശ॒പൂ॒ര്ണ॒മാ॒സാവേ॒വ സൃ॒ഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ॒ പ്ര ത॑നുതേ ॥ 8 ॥
ഗ്രഹോ॑ ഭവതി । ദ॒ര്॒ശ॒പൂ॒ര്ണ॒മാ॒സയോ᳚-സ്സൃ॒ഷ്ടയോ॒ര്ധൃത്യൈ᳚ ॥ സോ॑-ഽകാമയത ചാതുര്മാ॒സ്യാനി॑ സൃജേ॒യേതി॑ । സ ഏ॒ത-മ്പഞ്ച॑ഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑-ഽജുഹോത് । തതോ॒ വൈ സ ചാ॑തുര്മാ॒സ്യാന്യ॑സൃജത । താന്യ॑സ്മാ-ഥ്സൃ॒ഷ്ടാന്യപാ᳚ക്രാമന്ന് । താനി॒ ഗ്രഹേ॑ണാഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹ॑സ്യ ഗ്രഹ॒ത്വമ് । ചാ॒തു॒ര്മാ॒സ്യാന്യാ॒ലഭ॑മാനഃ ॥ 9 ॥
പഞ്ച॑ഹോതാര॒-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑ ജുഹുയാത് । ചാ॒തു॒ര്മാ॒സ്യാന്യേ॒വ സൃ॒ഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ॒ പ്ര ത॑നുതേ । ഗ്രഹോ॑ ഭവതി । ചാ॒തു॒ര്മാ॒സ്യാനാഗ്ം॑ സൃ॒ഷ്ടാനാ॒-ന്ധൃത്യൈ᳚ ॥ സോ॑-ഽകാമയത പശുബ॒ന്ധഗ്ം സൃ॑ജേ॒യേതി॑ । സ ഏ॒തഗ്ം ഷഡ്ഢോ॑താര-മപശ്യത് । ത-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑-ഽജുഹോത് । തതോ॒ വൈ സ പ॑ശുബ॒ന്ധമ॑സൃജത । സോ᳚-ഽസ്മാ-ഥ്സൃ॒ഷ്ടോ ഽപാ᳚ക്രാമത് । ത-ങ്ഗ്രഹേ॑ണാഗൃഹ്ണാത് ॥ 10 ॥
തദ്ഗ്രഹ॑സ്യ ഗ്രഹ॒ത്വമ് । പ॒ശു॒ബ॒ന്ധേന॑ യ॒ക്ഷ്യമാ॑ണഃ । ഷഡ്ഢോ॑താര॒-മ്മന॑സാ ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑ ജുഹുയാത് । പ॒ശു॒ബ॒ന്ധമേ॒വ സൃ॒ഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ॒ പ്ര ത॑നുതേ । ഗ്രഹോ॑ ഭവതി । പ॒ശു॒ബ॒ന്ധസ്യ॑ സൃ॒ഷ്ടസ്യ॒ ധൃത്യൈ᳚ ॥ സോ॑-ഽകാമയത സൌ॒മ്യ-മ॑ദ്ധ്വ॒രഗ്ം സൃ॑ജേ॒യേതി॑ । സ ഏ॒തഗ്ം സ॒പ്തഹോ॑താര-മപശ്യത് । ത-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑ ഽജുഹോത് । തതോ॒ വൈ സ സൌ॒മ്യ-മ॑ദ്ധ്വ॒ര-മ॑സൃജത ॥ 11 ॥
സോ᳚-ഽസ്മാ-ഥ്സൃ॒ഷ്ടോ-ഽപാ᳚ക്രാമത് । ത-ങ്ഗ്രഹേ॑ണാഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹ॑സ്യ ഗ്രഹ॒ത്വമ് । ദീ॒ക്ഷി॒ഷ്യമാ॑ണഃ । സ॒പ്തഹോ॑താര॒-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑ ജുഹുയാത് । സൌ॒മ്യമേ॒വാദ്ധ്വ॒രഗ്ം സൃ॒ഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ॒ പ്ര ത॑നുതേ । ഗ്രഹോ॑ ഭവതി । സൌ॒മ്യസ്യാ᳚-ദ്ധ്വ॒രസ്യ॑ സൃ॒ഷ്ടസ്യ॒ ധൃത്യൈ᳚ ॥ ദേ॒വേഭ്യോ॒ വൈ യ॒ജ്ഞോ ന പ്രാഭ॑വത് । തമേ॑താവ॒ച്ഛ-സ്സമ॑ഭരന്ന് ॥ 12 ॥
യ-ഥ്സ॑ഭാം॒രാഃ । തതോ॒ വൈ തേഭ്യോ॑ യ॒ജ്ഞഃ പ്രാഭ॑വത് । യ-ഥ്സ॑ഭാം॒രാ ഭവ॑ന്തി । യ॒ജ്ഞസ്യ॒ പ്രഭൂ᳚ത്യൈ ॥ ആ॒തി॒ത്ഥ്യമാ॒സാദ്യ॒ വ്യാച॑ഷ്ടേ । യ॒ജ്ഞ॒മു॒ഖം-വാഁ ആ॑തി॒ഥ്യമ് । മു॒ഖ॒ത ഏ॒വ യ॒ജ്ഞഗ്ം സ॒ഭൃന്ത്യ॒ പ്ര ത॑നുതേ ॥ അയ॑ജ്ഞോ॒ വാ ഏ॒ഷഃ । യോ॑-ഽപ॒ത്നീകഃ॑ । ന പ്ര॒ജാഃ പ്ര ജാ॑യേരന്ന് । പത്നീ॒ര്വ്യാച॑ഷ്ടേ । യ॒ജ്ഞമേ॒വാകഃ॑ । പ്ര॒ജാനാ᳚-മ്പ്ര॒ജന॑നായ ॥ ഉ॒പ॒സഥ്സു॒ വ്യാച॑ഷ്ടേ । ഏ॒തദ്വൈ പത്നീ॑നാ-മാ॒യത॑നമ് । സ്വ ഏ॒വൈനാ॑ ആ॒യത॒നേ-ഽവ॑ കല്പയതി ॥ 13 ॥
(ത॒നു॒ത॒ - ആ॒ലഭ॑മാനോ - ഽഗൃഹ്ണാ - ദസൃജ - താഭര - ഞ്ജായേര॒ന്-ഥ്ഷട്ച॑) (അ. 2)
അനുവാകം 3 - ചതുര്ഹോതൃപഞ്ചഹോതൃമന്ത്രഗ്രഹഭാഗയോഃ പുരുഷാര്ഥ പ്രയോഗഃ
പ്ര॒ജാപ॑തി-രകാമയത॒ പ്ര ജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ തപോ॑-ഽതപ്യത । സ ത്രി॒വൃത॒ഗ്ഗ്॒ സ്തോമ॑-മസൃജത । ത-മ്പ॑ഞ്ചദ॒ശസ്തോമോ॑ മദ്ധ്യ॒ത ഉദ॑തൃണത് । തൌ പൂ᳚ര്വപ॒ക്ഷശ്ചാ॑പരപ॒ക്ഷശ്ചാ॑ഭവതാമ് । പൂ॒ര്വ॒പ॒ക്ഷ-ന്ദേ॒വാ അന്വസൃ॑ജ്യന്ത । അ॒പ॒ര॒പ॒ക്ഷ-മന്വസു॑രാഃ । തതോ॑ ദേ॒വാ അഭ॑വന്ന് । പരാ-ഽസു॑രാഃ । യ-ങ്കാ॒മയേ॑ത॒ വസീ॑യാന്-ഥ്സ്യാ॒ദിതി॑ ॥ 14 ॥
ത-മ്പൂ᳚ര്വപ॒ക്ഷേ യാ॑ജയേത് । വസീ॑യാനേ॒വ ഭ॑വതി । യ-ങ്കാ॒മയേ॑ത॒ പാപീ॑യാന്-ഥ്സ്യാ॒ദിതി॑ । തമ॑പരപ॒ക്ഷേ യാ॑ജയേത് । പാപീ॑യാനേ॒വ ഭ॑വതി । തസ്മാ᳚-ത്പൂര്വപ॒ക്ഷോ॑ ¶പ॒ക്ഷാത്-ക॑രു॒ണ്യ॑തരഃ ॥ പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വൈ ദശ॑ഹോതാ । ചതു॑ര്ഹോതാ॒ പഞ്ച॑ഹോതാ । ഷഡ്ഢോ॑താ സ॒പ്തഹോ॑താ । ഋ॒തവഃ॑ സംവഁഥ്സ॒രഃ ॥ 15 ॥
പ്ര॒ജാഃ പ॒ശവ॑ ഇ॒മേ ലോ॒കാഃ । യ ഏ॒വ-മ്പ്ര॒ജാപ॑തി-മ്ബ॒ഹോര്ഭൂയാഗ്ം॑സം॒-വേഁദ॑ । ബ॒ഹോരേ॒വ ഭൂയാ᳚-ന്ഭവതി ॥ പ്ര॒ജാപ॑തി-ര്ദേവാസു॒രാന॑സൃജത । സ ഇന്ദ്ര॒മപി॒ നാസൃ॑ജത । ത-ന്ദേ॒വാ അ॑ബ്രുവന്ന് । ഇന്ദ്ര॑-ന്നോ ജന॒യേതി॑ । സോ᳚-ഽബ്രവീത് । യഥാ॒ ഽഹം-യുഁ॒ഷ്മാഗ് സ്തപ॒സാ ഽസൃ॑ക്ഷി । ഏ॒വമിന്ദ്ര॑-ഞ്ജനയദ്ധ്വ॒മിതി॑ ॥ 16 ॥
തേ തപോ॑-ഽതപ്യന്ത । ത ആ॒ത്മന്നിന്ദ്ര॑-മപശ്യന്ന് । തമ॑ബ്രുവന്ന് । ജായ॒സ്വേതി॑ । സോ᳚-ഽബ്രവീത് । കി-മ്ഭാ॑ഗ॒ധേയ॑-മ॒ഭിജ॑നിഷ്യ॒ ഇതി॑ । ഋ॒തൂന്-ഥ്സം॑വഁഥ്സ॒രമ് । പ്ര॒ജാഃ പ॒ശൂന് । ഇ॒മാല് ഁലോ॒കാനിത്യ॑ബ്രുവന്ന് । തം-വൈഁ മാ-ഽഽഹു॑ത്യാ॒ പ്രജ॑നയ॒തേത്യ॑ബ്രവീത് ॥ 17 ॥
ത-ഞ്ചതു॑ര്ഹോത്രാ॒ പ്രാജ॑നയന്ന് ॥ യഃ കാ॒മയേ॑ത വീ॒രോ മ॒ ആ ജാ॑യേ॒തേതി॑ । സ ചതു॑ര്ഹോതാര-ഞ്ജുഹുയാത് । പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വൈ ചതു॑ര്ഹോതാ । പ്ര॒ജാപ॑തിരേ॒വ ഭൂ॒ത്വാ പ്രജാ॑യതേ । ജ॒ജന॒ദിന്ദ്ര॑-മിന്ദ്രി॒യായ॒ സ്വാഹേതി॒ ഗ്രഹേ॑ണ ജുഹോതി । ആ-ഽസ്യ॑ വീ॒രോ ജാ॑യതേ । വീ॒രഗ്ം ഹി ദേ॒വാ ഏ॒തയാ ഽഽഹു॑ത്യാ॒ പ്രാജ॑നയന്ന് ॥ ആ॒ദി॒ത്യാശ്ചാങ്ഗി॑രസശ്ച സുവ॒ര്ഗേ ലോ॒കേ᳚ ഽസ്പര്ധന്ത । വ॒യ-മ്പൂര്വേ॑ സുവ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമി॑യാമ വ॒യ-മ്പൂര്വ॒ ഇതി॑ ॥ 18 ॥
ത ആ॑ദി॒ത്യാ ഏ॒ത-മ്പഞ്ച॑ഹോതാര-മപശ്യന്ന് । ത-മ്പു॒രാ പ്രാ॑തരനുവാ॒കാദാഗ്നീ᳚ദ്ധ്രേ ഽജുഹവുഃ । തതോ॒ വൈ തേ പൂര്വേ॑ സുവ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമാ॑യന്ന് । യ-സ്സു॑വ॒ര്ഗകാ॑മ॒-സ്സ്യാത് । സ പഞ്ച॑ഹോതാര-മ്പു॒രാ പ്രാ॑തരനുവാ॒കാദാഗ്നീ᳚ദ്ധ്രേ ജുഹുയാത് । സം॒വഁ॒ഥ്സ॒രോ വൈ പഞ്ച॑ഹോതാ । സം॒വഁ॒ഥ്സ॒ര-സ്സു॑വ॒ര്ഗോ ലോ॒കഃ । സം॒വഁ॒ഥ്സ॒ര ഏ॒വര്തുഷു॑ പ്രതി॒ഷ്ഠായ॑ । സു॒വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമേ॑തി ॥ തേ᳚ബ്രുവ॒-ന്നങ്ഗി॑രസ ആദി॒ത്യാന് ॥ 19 ॥
ക്വ॑ സ്ഥ । ക്വ॑ വ-സ്സ॒ദ്ഭ്യോ ഹ॒വ്യം-വഁ॑ക്ഷ്യാമ॒ ഇതി॑ । ഛന്ദ॒-സ്സ്വിത്യ॑ബ്രുവന്ന് । ഗാ॒യ॒ത്രി॒യാ-ന്ത്രി॒ഷ്ടുഭി॒-ജഗ॑ത്യാ॒മിതി॑ । തസ്മാ॒ച്ഛന്ദഃ॑ സു സ॒ദ്ഭ്യ ആ॑ദി॒ത്യേഭ്യഃ॑ । ആ॒ങ്ഗീ॒ര॒സീഃ പ്ര॒ജാ ഹ॒വ്യം-വഁ॑ഹന്തി । വഹ॑ന്ത്യസ്മൈ പ്ര॒ജാ ബ॒ലിമ് । ഐന॒മപ്ര॑തിഖ്യാത-ങ്ഗച്ഛതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ ദ്വാദ॑ശ॒ മാസാഃ॒ പഞ്ച॒ര്തവഃ॑ । ത്രയ॑ ഇ॒മേ ലോ॒കാഃ । അ॒സാവാ॑ദി॒ത്യ ഏ॑കവി॒ഗ്ം॒ശഃ । ഏ॒തസ്മി॒ന് വാ ഏ॒ഷ ശ്രി॒തഃ । ഏ॒തസ്മി॒ന്-പ്രതി॑ഷ്ഠിതഃ । യ ഏ॒വമേ॒തഗ്ഗ് ശ്രി॒ത-മ്പ്രതി॑ഷ്ഠിതം॒-വേഁദ॑ । പ്രത്യേ॒വ തി॑ഷ്ഠതി ॥ 20 ॥
(സ്യാ॒ദിതി॑ - സംവഁഥ്സ॒രോ - ജ॑നയദ്ധ്വ॒മിതീ - ത്യ॑ബ്രവീ॒ത് - പൂര്വ॒ ഇത്യാ॑ - ദി॒ത്യാന് - ഋ॒തവ॒-ഷ്ഷട്ച॑) (അ. 3)
അനുവാകം 4 - ജഗ-ഥ്സൃഷ്ടികഥനമുഖേന ഹോതൃമന്ത്രപ്രശംസാ
പ്ര॒ജാപ॑തി-രകാമയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ ഏ॒ത-ന്ദശ॑ഹോതാര-മപശ്യത് । തേന॑ ദശ॒ധാ ഽഽത്മാനം॑-വിഁ॒ധായ॑ । ദശ॑ഹോത്രാ ഽതപ്യത । തസ്യ॒ ചിത്തി॒-സ്സ്രുഗാസീ᳚ത് । ചി॒ത്തമാജ്യ᳚മ് । തസ്യൈ॒താ॑വത്യേ॒വ വാഗാസീ᳚ത് । ഏ॒താവാന്॑. യജ്ഞക്ര॒തുഃ ॥ സ ചതു॑ര്ഹോതാര-മസൃജത । സോ॑-ഽനന്ദത് ॥ 21 ॥
അസൃ॑ക്ഷി॒ വാ ഇ॒മമിതി॑ । തസ്യ॒ സോമോ॑ ഹ॒വിരാസീ᳚ത് । സ ചതു॑ര്ഹോത്രാ ഽതപ്യത । സോ॑-ഽതാമ്യത് । സ ഭൂരിതി॒ വ്യാഹ॑രത് । സ ഭൂമി॑മസൃജത । അ॒ഗ്നി॒ഹോ॒ത്ര-ന്ദ॑ര്ശപൂര്ണമാ॒സൌ യജൂഗ്ം॑ഷി । സ ദ്വി॒തീയ॑മതപ്യത । സോ॑-ഽതാമ്യത് । സ ഭുവ॒ ഇതി॒ വ്യാഹ॑രത് ॥ 22 ॥
സോ᳚-ഽന്തരി॑ക്ഷ-മസൃജത । ചാ॒തു॒ര്മാ॒സ്യാനി॒ സാമാ॑നി । സ തൃ॒തീയ॑മതപ്യത । സോ॑-ഽതാമ്യത് । സ സുവ॒രിതി॒ വ്യാഹ॑രത് । സ ദിവ॑മസൃജത । അ॒ഗ്നി॒ഷ്ടോ॒മ-മു॒ക്ഥ്യ॑-മതിരാ॒ത്രമൃചഃ॑ । ഏ॒താ വൈ വ്യാഹൃ॑തയ ഇ॒മേ ലോ॒കാഃ । ഇ॒മാ-ന്ഖലു॒ വൈ ലോ॒കാനനു॑ പ്ര॒ജാഃ പ॒ശവ॒ശ്ഛന്ദാഗ്ം॑സി॒ പ്രാജാ॑യന്ത । യ ഏ॒വമേ॒താഃ പ്ര॒ജാപ॑തേഃ പ്രഥ॒മാ വ്യാഹൃ॑തീഃ॒ പ്രജാ॑താ॒ വേദ॑ ॥ 23 ॥
പ്ര പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭി॑-ര്മിഥു॒നൈ-ര്ജാ॑യതേ ॥ സ പഞ്ച॑ഹോതാര-മസൃജത । സ ഹ॒വിര്നാ-വി॑ന്ദത । തസ്മൈ॒ സോമ॑-സ്ത॒നുവ॒-മ്പ്രായ॑ച്ഛത് । ഏ॒ത-ത്തേ॑ ഹ॒വിരിതി॑ । സ പഞ്ച॑ഹോത്രാ ഽതപ്യത । സോ॑-ഽതാമ്യത് । സ പ്ര॒ത്യങ്ങ॑ബാധത । സോ-ഽസു॑രാ-നസൃജത । തദ॒സ്യാ പ്രി॑യമാസീത് ॥ 24 ॥
ത-ദ്ദു॒ര്വര്ണ॒ഗ്ം॒ ഹിര॑ണ്യമഭവത് । ത-ദ്ദു॒ര്വര്ണ॑സ്യ॒ ഹിര॑ണ്യസ്യ॒ ജന്മ॑ । സ ദ്വി॒തീയ॑മതപ്യത । സോ॑-ഽതാമ്യത് । സ പ്രാംഅ॑ബാധത । സ ദേ॒വാന॑സൃജത । തദ॑സ്യ പ്രി॒യമ॑സീത് । ത-ഥ്സു॒വര്ണ॒ഗ്ം॒ ഹിര॑ണ്യമഭവത് । ത-ഥ്സു॒വര്ണ॑സ്യ॒ ഹിര॑ണ്യസ്യ॒ ജന്മ॑ । യ ഏ॒വഗ്ം സു॒വര്ണ॑സ്യ॒ ഹിര॑ണ്യസ്യ॒ ജന്മ॒ വേദ॑ ॥ 25 ॥
സു॒വര്ണ॑ ആ॒ത്മനാ॑ ഭവതി । ദു॒ര്വര്ണോ᳚-ഽസ്യ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യഃ । തസ്മാ᳚-ഥ്സു॒വര്ണ॒ഗ്ം॒ ഹിര॑ണ്യ-മ്ഭാ॒ര്യ᳚മ് । സു॒വര്ണ॑ ഏ॒വ ഭ॑വതി । ഐന॑-മ്പ്രി॒യ-ങ്ഗ॑ച്ഛതി॒ നാപ്രി॑യമ് ॥ സ സ॒പ്തഹോ॑താര-മസൃജത । സ സ॒പ്തഹോ᳚ത്രൈ॒വ സു॑വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമൈ᳚ത് ॥ ത്രി॒ണ॒വേന॒ സ്തോമേ॑നൈ॒ഭ്യോ ലോ॒കേഭ്യോ-ഽസു॑രാ॒-ന്പ്രാണു॑ദത । ത്ര॒യ॒സ്ത്രി॒ഗ്ം॒ശേന॒ പ്രത്യ॑തിഷ്ഠത് । ഏ॒ക॒വി॒ഗ്ം॒ശേന॒ രുച॑മധത്ത ॥ 26 ॥
സ॒പ്ത॒ദ॒ശേന॒ പ്രാജാ॑യത । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന്-ഥ്സോമേ॑ന॒ യജ॑തേ । സ॒പ്തഹോ᳚ത്രൈ॒വ സു॑വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമേ॑തി । ത്രി॒ണ॒വേന॒ സ്തോമേ॑നൈ॒ഭ്യോ ലോ॒കേഭ്യോ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യാ॒ന്-പ്രണു॑ദതേ । ത്ര॒യ॒സ്ത്രി॒ഗ്ം॒ശേന॒ പ്രതി॑ തിഷ്ഠതി । ഏ॒ക॒വി॒ഗ്ം॒ശേന॒ രുച॑-ന്ധത്തേ । സ॒പ്ത॒ദ॒ശേന॒ പ്രജാ॑യതേ । തസ്മാ᳚-ഥ്സപ്തദ॒ശ-സ്സ്തോമോ॒ ന നി॒ര്॒ഹൃത്യഃ॑ । പ്ര॒ജാപ॑തി॒ ര്വൈ സ॑പ്തദ॒ശഃ । പ്ര॒ജാപ॑തിമേ॒വ മ॑ദ്ധ്യ॒തോ ധ॑ത്തേ॒ പ്രജാ᳚ത്യൈ ॥ 27 ॥
(അ॒ന॒ന്ദ॒-ദ്- ഭുവ॒ ഇതി॒ വ്യാഹ॑ര॒-ദ്- വേദാ॑ - സീ॒-ദ്- വേദാ॑ - ധത്ത॒ - പ്രജാ᳚ത്യൈ) (അ. 4)
അനുവാകം 5 - ദക്ഷിണാപ്രതിഗ്രഹമന്ത്രവ്യാഖ്യാനമ്
ദേ॒വാ വൈ വരു॑ണമയാജയന്ന് । സ യസ്യൈ॑ യസ്യൈ ദേ॒വതാ॑യൈ॒ ദക്ഷി॑ണാ॒മന॑യത് । താമ॑വ്ലീനാത് । തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । വ്യാ॒വൃത്യ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാമ । തഥാ॑ നോ॒ ദക്ഷി॑ണാ॒ ന വ്ലേ᳚ഷ്യ॒തീതി॑ । തേ വ്യാ॒വൃത്യ॒ പ്രത്യ॑ഗൃഹ്ണന്ന് । തതോ॒ വൈ താ-ന്ദക്ഷി॑ണാ॒ നാവ്ലീ॑നാത് । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന് വ്യാ॒വൃത്യ॒ ദക്ഷി॑ണാ-മ്പ്രതിഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । നൈന॒-ന്ദക്ഷി॑ണാ വ്ലീനാതി ॥ 28 ॥
രാജാ᳚ ത്വാ॒ വരു॑ണോ നയതു ദേവി ദക്ഷിണേ॒-ഽഗ്നയേ॒ ഹിര॑ണ്യ॒മിത്യാ॑ഹ । ആ॒ഗ്നേ॒യം-വൈഁ ഹിര॑ണ്യമ് । സ്വയൈ॒വൈന॑-ദ്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । സോമാ॑യ॒ വാസ॒ ഇത്യാ॑ഹ । സൌ॒മ്യം-വൈഁ വാസഃ॑ । സ്വയൈ॒വൈന॑-ദ്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । രു॒ദ്രായ॒ ഗാമിത്യാ॑ഹ । രൌ॒ദ്രീ വൈ ഗൌഃ । സ്വയൈ॒വൈനാ᳚-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । വരു॑ണാ॒യാശ്വ॒മിത്യാ॑ഹ ॥ 29 ॥
വാ॒രു॒ണോ വാ അശ്വഃ॑ । സ്വയൈ॒വൈന॑-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । പ്രാ॒ജാപ॑തയേ॒ പുരു॑ഷ॒മിത്യാ॑ഹ । പ്രാ॒ജാ॒പ॒ത്യോ വൈ പുരു॑ഷഃ । സ്വയൈ॒വൈന॑-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । മന॑വേ॒ തല്പ॒മിത്യാ॑ഹ । മാ॒ന॒വോ വൈ തല്പഃ॑ । സ്വയൈ॒വൈന॑-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । ഉ॒ത്താ॒നായാ᳚ങ്ഗീര॒സായാന॒ ഇത്യാ॑ഹ । ഇ॒യം-വാഁ ഉ॑ത്താ॒ന ആ᳚ങ്ഗീര॒സഃ ॥ 30 ॥
അ॒നയൈ॒വൈന॒ത്-പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി ॥ വൈ॒ശ്വാ॒ന॒ര്യാര്ചാ രഥ॒-മ്പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । വൈ॒ശ്വാ॒ന॒രോ വൈ ദേ॒വത॑യാ॒ രഥഃ॑ । സ്വയൈ॒വൈന॑-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി ॥ തേനാ॑മൃത॒ത്വമ॑ശ്യാ॒-മിത്യാ॑ഹ । അ॒മൃത॑മേ॒വാത്മന്-ധ॑ത്തേ ॥ വയോ॑ ദാ॒ത്ര ഇത്യാ॑ഹ । വയ॑ ഏ॒വൈന॑-ങ്കൃ॒ത്വാ । സു॒വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒ക-ങ്ഗ॑മയതി ॥ മയോ॒ മഹ്യ॑മസ്തു പ്രതിഗ്രഹീ॒ത്ര ഇത്യാ॑ഹ ॥ 31 ॥
യദ്വൈ ശി॒വമ് । തന്മയഃ॑ । ആ॒ത്മന॑ ഏ॒വൈഷാ പരീ᳚ത്തിഃ ॥ ക ഇ॒ദ-ങ്കസ്മാ॑ അദാ॒ദിത്യാ॑ഹ । പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വൈ കഃ । സ പ്ര॒ജാപ॑തയേ ദദാതി ॥ കാമഃ॒ കാമാ॒യേത്യാ॑ഹ । കാമേ॑ന॒ ഹി ദദാ॑തി । കാമേ॑ന പ്രതിഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ ॥ കാമോ॑ ദാ॒താ കാമഃ॑ പ്രതി ഗ്രഹീ॒തേത്യാ॑ഹ ॥ 32 ॥
കാമോ॒ ഹി ദാ॒താ । കാമഃ॑ പ്രതി ഗ്രഹീ॒താ ॥ കാമഗ്ം॑ സമു॒ദ്ര-മാവി॒ശേത്യാ॑ഹ । സ॒മു॒ദ്ര ഇ॑വ॒ ഹി കാമഃ॑ । നേവ॒ ഹി കാമ॒സ്യാന്തോ-ഽസ്തി॑ । ന സ॑മു॒ദ്രസ്യ॑ ॥ കാമേ॑ന ത്വാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാ॒മീത്യാ॑ഹ । യേന॒ കാമേ॑ന പ്രതി ഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । സ ഏ॒വൈന॑മ॒മുഷ്മി॑ല് ഁലോ॒കേ കാമ॒ ആഗ॑ച്ഛതി ॥ കാമൈ॒തത്ത॑ ഏ॒ഷാ തേ॑ കാമ॒ ദക്ഷി॒ണേത്യാ॑ഹ । കാമ॑ ഏ॒വ ത-ദ്യജ॑മാനോ॒-ഽമുഷ്മി॑ല് ഁലോ॒കേ ദക്ഷി॑ണാമിച്ഛതി । ന പ്ര॑തിഗ്രഹീ॒തരി॑ ॥ യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന്-ദക്ഷി॑ണാ-മ്പ്രതിഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । അ॒നൃ॒ണാമേ॒വൈനാ॒-മ്പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി ॥ 33 ॥
(വ്ലീ॒നാ॒ത്യ - ശ്വ॒മിത്യാ॑ഹാ - ങ്ഗിര॒സഃ - പ്ര॑തിഗ്രഹീ॒ത്ര ഇത്യാ॑ഹ - പ്രതിഗ്രഹീ॒തേത്യാ॑ഹ॒ - ദക്ഷി॒ണേത്യാ॑ഹ ച॒ത്വാരി॑ ച) (അ. 5)
അനുവാകം 6 - ദ്വാദശാഹദശമേ-ഽഹനി ഹോതൃമന്ത്രാഃ
അന്തോ॒ വാ ഏ॒ഷ യ॒ജ്ഞസ്യ॑ । യ-ദ്ദ॑ശ॒മമഹഃ॑ । ദ॒ശ॒മേ-ഽഹ᳚ന്-ഥ്സര്പരാ॒ജ്ഞിയാ॑ ഋ॒ഗ്ഭി-സ്സ്തു॑വന്തി । യ॒ജ്ഞസ്യൈ॒വാന്ത॑-ങ്ഗ॒ത്വാ । അ॒ന്നാദ്യ॒മവ॑രുന്ധതേ ॥ തി॒സൃഭിഃ॑ സ്തുവന്തി । ത്രയ॑ ഇ॒മേ ലോ॒കാഃ । ഏ॒ഭ്യ ഏ॒വ ലോ॒കേഭ്യോ॒-ഽന്നാദ്യ॒മവ॑രുന്ധതേ । പൃശ്നി॑വതീ-ര്ഭവന്തി । അന്നം॒-വൈഁ പൃശ്നി॑ ॥ 34 ॥
അന്ന॑മേ॒വാവ॑-രുന്ധതേ ॥ മന॑സാ॒ പ്രസ്തൌ॑തി । മന॒സോദ്ഗാ॑യതി । മന॑സാ॒ പ്രതി॑ ഹരതി । മന॑ ഇവ॒ ഹി പ്ര॒ജാപ॑തിഃ । പ്ര॒ജാപ॑തേ॒രാപ്ത്യൈ᳚ ॥ ദേ॒വാ വൈ സ॒ര്പാഃ । തേഷാ॑മി॒യഗ്ം രാജ്ഞീ᳚ । യ-ഥ്സ॑ര്പരാ॒ജ്ഞിയാ॑ ഋ॒ഗ്ഭി-സ്സ്തു॒വന്തി॑ । അ॒സ്യാമേ॒വ പ്രതി॑ തിഷ്ഠന്തി ॥ 35 ॥
ചതു॑ര്ഹോതൄ॒ന്॒. ഹോതാ॒ വ്യാച॑ഷ്ടേ । സ്തു॒തമനു॑ശഗ്ംസതി॒ ശാന്ത്യൈ᳚ ॥ അന്തോ॒ വാ ഏ॒ഷ യ॒ജ്ഞസ്യ॑ । യ-ദ്ദ॑ശ॒മമഹഃ॑ । ഏ॒ത-ത്ഖലു॒ വൈ ദേ॒വാനാ᳚-മ്പര॒മ-ങ്ഗുഹ്യ॒-മ്ബ്രഹ്മ॑ । യച്ചതു॑ര്ഹോതാരഃ । ദ॒ശ॒മേ-ഽഹ॒ഗ്ഗ്॒-ശ്ചതു॑ര്ഹോതൄ॒ന് വ്യാച॑ഷ്ടേ । യ॒ജ്ഞസ്യൈ॒വാന്ത॑-ങ്ഗ॒ത്വാ । പ॒ര॒മ-ന്ദേ॒വാനാ॒-ങ്ഗുഹ്യ॒-മ്ബ്രഹ്മാവ॑രുന്ധേ । തദേ॒വ പ്ര॑കാ॒ശ-ങ്ഗ॑മയതി ॥ 36 ॥
തദേ॑ന-മ്പ്രകാ॒ശ-ങ്ഗ॒തമ് । പ്ര॒കാ॒ശ-മ്പ്ര॒ജാനാ᳚-ങ്ഗമയതി ॥ വാചം॑-യഁച്ഛതി । യ॒ജ്ഞസ്യ॒ ധൃത്യൈ᳚ ॥ യ॒ജ॒മാ॒ന॒ദേ॒വ॒ത്യം॑-വാഁ അഹഃ॑ । ഭ്രാ॒തൃ॒വ്യ॒ദേ॒വ॒ത്യാ॑ രാത്രിഃ॑ । അഹ്നാ॒ രാത്രി॑-ന്ധ്യായേത് । ഭ്രാതൃ॑വ്യസ്യൈ॒വ തല്ലോ॒കം-വൃഁ॑ങ്ക്തേ । യദ്ദിവാ॒ വാചം॑-വിഁസൃ॒ജേത് । അഹ॒ര്ഭ്രാതൃ॑വ്യാ॒യോച്ഛിഗ്ം॑ഷേത് । യന്നക്തം॑-വിഁസൃ॒ജേത് । രാത്രി॒-മ്ഭ്രാതൃ॑വ്യാ॒യോച്ഛിഗ്ം॑ഷേത് । അ॒ധി॒വൃ॒ക്ഷ॒സൂ॒ര്യേ വാചം॒-വിഁസൃ॑ജതി । ഏ॒താവ॑ന്തമേ॒വാസ്മൈ॑ ലോ॒കമുച്ഛിഗ്ം॑ഷതി । യാവ॑ദാദി॒ത്യോ᳚-ഽസ്ത॒മേതി॑ ॥ 37 ॥
(പൃശ്നി॑ - തിഷ്ഠന്തി - ഗമയതി - ശിഗ്ംഷേ॒-ത്പഞ്ച॑ ച) (അ. 6)
അനുവാകം 7 - സപ്തഹോതൃമന്ത്രസാധ്യയജ്ഞപ്രശംസാ
പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പ്ര॒ജാ അ॑സൃജത । താ-സ്സൃ॒ഷ്ടാ-സ്സമ॑ശ്ലിഷ്യന്ന് । താ രൂ॒പേണാനു॒ പ്രാവി॑ശത് । തസ്മാ॑ദാഹുഃ । രൂ॒പം-വൈഁ പ്ര॒ജാപ॑തി॒രിതി॑ । താ നാമ്നാ-ഽനു॒ പ്രാവി॑ശത് । തസ്മാ॑ദാഹുഃ । നാമ॒ വൈ പ്ര॒ജാപ॑തി॒രിതി॑ । തസ്മാ॒ദപ്യാ॑ ഽമി॒ത്രൌ സ॒ഗന്ത്യ॑ । നാമ്നാ॒ ചേദ്ധ്വയേ॑തേ ॥ 38 ॥
മി॒ത്രമേ॒വ ഭ॑വതഃ ॥ പ്ര॒ജാപ॑തി-ര്ദേവാസു॒രാന॑സൃജത । സ ഇന്ദ്ര॒മപി॒ നാസൃ॑ജത । ത-ന്ദേ॒വാ അ॑ബ്രുവന്ന് । ഇന്ദ്ര॑-ന്നോ ജന॒യേതി॑ । സ ആ॒ത്മ-ന്നിന്ദ്ര॑-മപശ്യത് । തമ॑സൃജത । ത-ന്ത്രി॒ഷ്ടുഗ്-വീ॒ര്യ॑-മ്ഭൂ॒ത്വാ-ഽനു॒ പ്രാവി॑ശത് । തസ്യ॒ വജ്രഃ॑ പഞ്ചദ॒ശോ ഹസ്ത॒ ആപ॑ദ്യത । തേനോ॒ദയ്യാസു॑രാന॒ഭ്യ॑ ഭവത് ॥ 39 ॥
യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । അ॒ഭി ഭ്രാതൃ॑വ്യാ-ന്ഭവതി ॥ തേ ദേ॒വാ അസു॑രൈ-ര്വി॒ജിത്യ॑ । സു॒വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമാ॑യന്ന് । തേ॑-ഽമുഷ്മി॑ല് ഁലോ॒കേ വ്യ॑ക്ഷുദ്ധ്യന്ന് । തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । അ॒മുതഃ॑ പ്രദാനം॒-വാഁ ഉപ॑ജിജീവി॒മേതി॑ । തേ സ॒പ്തഹോ॑താരം-യഁ॒ജ്ഞം-വിഁ॒ധായാ॒യാസ്യ᳚മ് । ആ॒ങ്ഗീ॒ര॒സ-മ്പ്രാഹി॑ണ്വന്ന് । ഏ॒തേനാ॒മുത്ര॑ കല്പ॒യേതി॑ ॥ 40 ॥
തസ്യ॒ വാ ഇ॒യ-ങ്ക്ലൃപ്തിഃ॑ । യദി॒ദ-ങ്കി-ഞ്ച॑ । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । കല്പ॑തേ-ഽസ്മൈ । സ വാ അ॒യ-മ്മ॑നു॒ഷ്യേ॑ഷു യ॒ജ്ഞ-സ്സ॒പ്തഹോ॑താ । അ॒മുത്ര॑ സ॒ദ്ഭ്യോ ദേ॒വേഭ്യോ॑ ഹ॒വ്യം-വഁ॑ഹതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । ഉപൈ॑നം-യഁ॒ജ്ഞോ ന॑മതി ॥ സോ॑-ഽമന്യത । അ॒ഭി വാ ഇ॒മേ᳚-ഽസ്മാ-ല്ലോ॒കാദ॒മുംലോഁ॒ക-ങ്ക॑മിഷ്യന്ത॒ ഇതി॑ । സ വാച॑സ്പതേ॒ ഹൃദിതി॒ വ്യാഹ॑രത് । തസ്മാ᳚-ത്പു॒ത്രോ ഹൃദ॑യമ് । തസ്മാ॑ദ॒സ്മാ-ല്ലോ॒കാദ॒മും-ലോഁ॒ക-ന്നാഭികാ॑മയന്തേ । പു॒ത്രോ ഹി ഹൃദ॑യമ് ॥ 41 ॥
(ഹ്വയേ॑ത - അഭവത് - കല്പ॒യേ - തീതി॑ ച॒ത്വാരി॑ ച) (അ. 7)
അനുവാകം 8 - ഹോതൃമന്ത്രാണാം സോമയാഗാങ്ഗത്വമ്
ദേ॒വാ വൈ ചതു॑ര്ഹോതൃഭി-ര്യ॒ജ്ഞമ॑തന്വത । തേ വി പാ॒പ്മനാ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യേ॒ണാജ॑യന്ത । അ॒ഭി സു॑വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമ॑ജയന്ന് । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാഗ്-ശ്ചതു॑ര്ഹോതൃഭിര്യ॒ജ്ഞ-ന്ത॑നു॒തേ । വി പാ॒പ്മനാ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യേണ ജയതേ । അ॒ഭി സു॑വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒ക-ഞ്ജ॑യതി ॥ ഷഡ്ഢോ᳚ത്രാ പ്രായ॒ണീയ॒മാസാ॑ദയതി । അ॒മുഷ്മൈ॒ വൈ ലോ॒കായ॒ ഷഡ്ഢോ॑താ । ഘ്നന്തി॒ ഖലു॒ വാ ഏ॒ത-ഥ്സോമ᳚മ് । യദ॑ഭിഷു॒ണ്വന്തി॑ ॥ 42 ॥
ഋ॒ജു॒ധൈവൈന॑മ॒മും-ലോഁ॒ക-ങ്ഗ॑മയതി । ചതു॑ര്ഹോത്രാ ഽഽതി॒ത്ഥ്യമ് । യശോ॒ വൈ ചതു॑ര്ഹോതാ । യശ॑ ഏ॒വാത്മന്-ധ॑ത്തേ । പഞ്ച॑ഹോത്രാ പ॒ശുമുപ॑ സാദയതി । സു॒വ॒ര്ഗ്യോ॑ വൈ പഞ്ച॑ഹോതാ । യജ॑മാനഃ പ॒ശുഃ । യജ॑മാനമേ॒വ സു॑വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒ക-ങ്ഗ॑മയതി । ഗ്രഹാ᳚ന്-ഗൃഹീ॒ത്വാ സ॒പ്തഹോ॑താര-ഞ്ജുഹോതി । ഇ॒ന്ദ്രി॒യം-വൈഁ സ॒പ്തഹോ॑താ ॥ 43 ॥
ഇ॒ന്ദ്രി॒യമേ॒വാത്മന്-ധ॑ത്തേ ॥ യോ വൈ ചതു॑ര്ഹോതൄ-നനുസവ॒ന-ന്ത॒ര്പയ॑തി । തൃപ്യ॑തി പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭിഃ॑ । ഉപൈ॑നഗ്ം സോമപീ॒ഥോ ന॑മതി । ബ॒ഹി॒ഷ്പവ॒മാ॒നേ ദശ॑ഹോതാരം॒-വ്യാഁച॑ക്ഷീത । മാദ്ധ്യ॑ന്ദിനേ॒ പവ॑മാനേ॒ ചതു॑ര്ഹോതാരമ് । ആര്ഭ॑വേ॒ പവ॑മാനേ॒ പഞ്ച॑ഹോതാരമ് । പി॒തൃ॒യ॒ജ്ഞേ ഷഡ്ഢോ॑താരമ് । യ॒ജ്ഞാ॒യ॒ജ്ഞിയ॑സ്യ സ്തോ॒ത്രേ സ॒പ്തഹോ॑താരമ് । അ॒നു॒സ॒വ॒നമേ॒വൈനാഗ്॑ സ്തര്പയതി ॥ 44 ॥
തൃപ്യ॑തി പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭിഃ॑ । ഉപൈ॑നഗ്ം സോമപീ॒ഥോ ന॑മതി ॥ ദേ॒വാ വൈ ചതു॑ര്ഹോതൃഭി-സ്സ॒ത്രമാ॑സത । ഋദ്ധി॑പരിമിതം॒-യഁശ॑സ്കാമാഃ । തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । യന്നഃ॑ പ്രഥ॒മം-യഁശ॑ ഋ॒ച്ഛാത് । സര്വേ॑ഷാ-ന്ന॒സ്ത-ഥ്സ॒ഹാസ॒ദിതി॑ । സോമ॒ശ്ചതു॑ര്ഹോത്രാ । അ॒ഗ്നിഃ പഞ്ച॑ഹോത്രാ । ധാ॒താ ഷഡ്ഢോ᳚ത്രാ ॥ 45 ॥
ഇന്ദ്രഃ॑ സ॒പ്തഹോ᳚ത്രാ । പ്ര॒ജാപ॑തി॒-ര്ദശ॑ഹോത്രാ । തേഷാ॒ഗ്ം॒ സോമ॒ഗ്ം॒ രാജാ॑നം॒-യഁശ॑ ആര്ച്ഛത് ॥ തന്ന്യ॑കാമയത । തേനാപാ᳚ക്രാമത് । തേന॑ പ്ര॒ലായ॑മചരത് । ത-ന്ദേ॒വാഃ പ്രൈ॒ഷൈഃ പ്രൈഷ॑മൈച്ഛന്ന് । തത്-പ്രൈ॒ഷാണാ᳚-മ്പ്രൈഷ॒ത്വമ് । നി॒വിദ്ഭി॒ര്ന്യ॑വേദയന്ന് । തന്നി॒വിദാ᳚-ന്നിവി॒ത്ത്വമ് ॥ 46 ॥
ആ॒പ്രീഭി॑രാപ്നുവന്ന് । തദാ॒പ്രീണാ॑മാപ്രി॒ത്വമ് । തമ॑ഘ്നന്ന് । തസ്യ॒ യശോ॒ വ്യ॑ഗൃഹ്ണത । തേ ഗ്രഹാ॑ അഭവന്ന് । തദ്ഗ്രഹാ॑ണാ-ങ്ഗ്രഹ॒ത്വമ് । യസ്യൈ॒വം-വിഁ॒ദുഷോ॒ ഗ്രഹാ॑ ഗൃ॒ഹ്യന്തേ᳚ । തസ്യ॒ ത്വേ॑വ ഗൃ॑ഹീ॒താഃ ॥ തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । യോ വൈ ന॒-ശ്ശ്രേഷ്ഠോ-ഽഭൂ᳚ത് ॥ 47 ॥
തമ॑വധിഷ്മ । പുന॑രി॒മഗ്ം സു॑വാമഹാ॒ ഇതി॑ । ത-ഞ്ഛന്ദോ॑ഭി-രസുവന്ത । തച്ഛന്ദ॑സാ-ഞ്ഛന്ദ॒സ്ത്വമ് । സാമ്നാ॒ സമാന॑യന്ന് । ത-ഥ്സാമ്നഃ॑ സാമ॒ത്വമ് । ഉ॒ക്ഥൈ-രുദ॑സ്ഥാപയന്ന് । തദു॒ക്ഥാനാ॑-മുക്ഥ॒ത്വമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । പ്രത്യേ॒വ തി॑ഷ്ഠതി ॥ 48 ॥
സര്വ॒മായു॑രേതി ॥ സോമോ॒ വൈ യശഃ॑ । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന്-ഥ്സോമ॑മാ॒ഗച്ഛ॑തി । യശ॑ ഏ॒വൈന॑മൃച്ഛതി । തസ്മാ॑ദാഹുഃ । യശ്ചൈ॒വം-വേഁദ॒ യശ്ച॒ ന । താവു॒ഭൌ സോമ॒-മാഗ॑ച്ഛതഃ । സോമോ॒ ഹി യശഃ॑ । ത-ന്ത്വാ-ഽവ യശ॑ ഋച്ഛ॒തീത്യാ॑ഹുഃ । യ-സ്സോമേ॒ സോമ॒-മ്പ്രാഹേതി॑ । തസ്മാ॒-ഥ്സോമേ॒ സോമഃ॒ പ്രോച്യഃ॑ । യശ॑ ഏ॒വൈന॑മൃച്ഛതി ॥ 49 ॥
(അ॒ഭി॒ഷു॒ണ്വന്തി॑ - സ॒പ്തഹോ॑താ - തര്പയതി॒ - ഷഡ്ഢോ᳚ത്രാ - നിവി॒ത്ത്വ - മഭൂ᳚ത് - തിഷ്ഠതി॒ - പ്രാഹേതി॒ ദ്വേ ച॑) (അ. 8)
അനുവാകം 9 - ഹോതൃമന്ത്രോത്പത്തികഥനപ്രസങ്ഗേന ജഗ-ഥ്സൃഷ്ടിഃ
ഇ॒ദം-വാഁ അഗ്രേ॒ നൈവ കിഞ്ച॒നാസീ᳚ത് । ന ദ്യൌരാ॑സീത് । ന പൃ॑ഥി॒വീ । നാന്തരി॑ക്ഷമ് । തദസ॑ദേ॒വ സന്മനോ॑ ഽകുരുത॒ സ്യാമിതി॑ । തദ॑തപ്യത । തസ്മാ᳚ത്-തേപാ॒നാദ്ധൂ॒മോ॑-ഽജായത । ത-ദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യത । തസ്മാ᳚ത്-തേപാ॒നാദ॒ഗ്നി-ര॑ജായത । ത-ദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യത ॥ 50 ॥
തസ്മാ᳚ത്-തേപാ॒നാജ്ജ്യോതി॑-രജായത । ത-ദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യത । തസ്മാ᳚ത്-തേപാ॒നാദ॒ര്ചി-ര॑ജായത । ത-ദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യത । തസ്മാ᳚ത്-തേപാ॒നാന്മരീ॑ചയോ-ഽജായന്ത । ത-ദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യത । തസ്മാ᳚ത്-തേപാ॒നാദു॑ദാ॒രാ അ॑ജായന്ത । ത-ദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യത । തദ॒ഭ്രമി॑വ॒ സമ॑ഹന്യത ॥ ത-ദ്വ॒സ്തിമ॑ഭിനത് ॥ 51 ॥
സ സ॑മു॒ദ്രോ॑-ഽഭവത് । തസ്മാ᳚-ഥ്സമു॒ദ്രസ്യ॒ ന പി॑ബന്തി । പ്ര॒ജന॑നമിവ॒ ഹി മന്യ॑ന്തേ । തസ്മാ᳚-ത്പ॒ശോ-ര്ജായ॑മാനാ॒ദാപഃ॑ പു॒രസ്താ᳚-ദ്യന്തി ॥ ത-ദ്ദശ॑ഹോ॒താ-ഽന്വ॑സൃജ്യത । പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വൈ ദശ॑ ഹോതാ ॥ യ ഏ॒വ-ന്തപ॑സോ വീ॒ര്യം॑-വിഁ॒ദ്വാഗ്സ്തപ്യ॑തേ । ഭവ॑ത്യേ॒വ ॥ തദ്വാ ഇ॒ദമാപഃ॑ സലി॒ല-മാ॑സീത് । സോ॑-ഽരോദീത്-പ്ര॒ജാപ॑തിഃ ॥ 52 ॥
സ കസ്മാ॑ അജ്ഞി । യ-ദ്യ॒സ്യാ അപ്ര॑തിഷ്ഠായാ॒ ഇതി॑ । യദ॒ഫ്സ്വ॑-വാപ॑ദ്യത । സാ പൃ॑ഥി॒വ്യ॑ഭവത് । യദ്വ്യമൃ॑ഷ്ട । തദ॒ന്തരി॑ക്ഷ-മഭവത് । യദൂ॒ര്ധ്വ-മു॒ദമൃ॑ഷ്ട । സാ ദ്യൌര॑ഭവത് । യദരോ॑ദീത് । തദ॒നയോ॑ രോദ॒സ്ത്വമ് ॥ 53 ॥
യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । നാസ്യ॑ ഗൃ॒ഹേ രു॑ദന്തി । ഏ॒തദ്വാ ഏ॒ഷാം-ലോഁ॒കാനാ॒-ഞ്ജന്മ॑ । യ ഏ॒വമേ॒ഷാം-ലോഁ॒കാനാ॒-ഞ്ജന്മ॒ വേദ॑ । നൈഷു ലോ॒കേ-ഷ്വാര്തി॒മാര്ച്ഛ॑തി । സ ഇ॒മാ-മ്പ്ര॑തി॒ഷ്ഠാ-മ॑വിന്ദത ॥ സ ഇ॒മാ-മ്പ്ര॑തി॒ഷ്ഠാം-വിഁ॒ത്ത്വാ ഽകാ॑മയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ തപോ॑-ഽതപ്യത । സോ᳚-ഽന്തര്വാ॑നഭവത് । സ ജ॒ഘനാ॒ദസു॑രാ-നസൃജത ॥ 54 ॥
തേഭ്യോ॑ മൃ॒ന്മയേ॒ പാത്രേ-ഽന്ന॑മദുഹത് । യാ-ഽസ്യ॒ സാ ത॒നൂരാസീ᳚ത് । താമപാ॑ഹത । സാ തമി॑സ്രാ-ഽഭവത് ॥ സോ॑-ഽകാമയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ തപോ॑-ഽതപ്യത । സോ᳚-ഽന്തര്വാ॑-നഭവത് । സ പ്ര॒ജന॑നാദേ॒വ പ്ര॒ജാ അ॑സൃജത । തസ്മാ॑ദി॒മാ ഭൂയി॑ഷ്ഠാഃ । പ്ര॒ജന॑നാ॒ദ്ധ്യേ॑നാ॒ അസൃ॑ജത ॥ 55 ॥
താഭ്യോ॑ ദാരു॒മയേ॒ പാത്രേ॒ പയോ॑-ഽദുഹത । യാ-ഽസ്യ॒ സാ ത॒നൂരാസീ᳚ത് । താമപാ॑ഹത । സാ ജോഥ്സ്നാ॑ ഽഭവത് ॥ സോ॑-ഽകാമയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സതപോ॑-ഽതപ്യത । സോ᳚-ഽന്തര്വാ॑-നഭവത് । സ ഉ॑പപ॒ക്ഷാഭ്യാ॑-മേ॒വര്തൂന॑സൃജത । തേഭ്യോ॑ രജ॒തേ പാത്രേ॑ ഘൃ॒തമ॑ദുഹത് । യാ-ഽസ്യ॒ സാ ത॒നൂരാസീ᳚ത് ॥ 56 ॥
താമപാ॑ഹത । സോ॑-ഽഹോരാ॒ത്രയോ᳚-സ്സ॒ന്ധി-ര॑ഭവത് ॥ സോ॑-ഽകാമയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ തപോ॑-ഽതപ്യത । സോ᳚-ഽന്തര്വാ॑-നഭവത് । സ മുഖാ᳚-ദ്ദേ॒വാ-ന॑സൃജത । തേഭ്യോ॒ ഹരി॑തേ॒ പാത്രേ॒ സോമ॑മദുഹത് । യാ-ഽസ്യ॒ സാ ത॒നൂരാസീ᳚ത് । താമപാ॑ഹത । തദഹ॑രഭവത് ॥ 57 ॥
ഏ॒തേ വൈ പ്ര॒ജാപ॑തേ॒ര്ദോഹാഃ᳚ । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । ദു॒ഹ ഏ॒വ പ്ര॒ജാഃ ॥ ദിവാ॒ വൈ നോ॑-ഽഭൂ॒ദിതി॑ । ത-ദ്ദേ॒വാനാ᳚-ന്ദേവ॒ത്വമ് । യ ഏ॒വ-ന്ദേ॒വാനാ᳚-ന്ദേവ॒ത്വം-വേഁദ॑ । ദേ॒വവാ॑നേ॒വ ഭ॑വതി ॥ ഏ॒തദ്വാ അ॑ഹോരാ॒ത്രാണാ॒-ഞ്ജന്മ॑ । യ ഏ॒വമ॑ഹോരാ॒ത്രാണാ॒-ഞ്ജന്മ॒ വേദ॑ । നാഹോ॑രാ॒ത്രേഷ്വാര്തി॒മാര്ച്ഛ॑തി ॥ 58 ॥
അസ॒തോ-ഽധി॒ മനോ॑-ഽസൃജ്യത । മനഃ॑ പ്ര॒ജാപ॑തി-മസൃജത । പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പ്ര॒ജാ അ॑സൃജത । തദ്വാ ഇ॒ദ-മ്മന॑സ്യേ॒വ പ॑ര॒മ-മ്പ്രതി॑ഷ്ഠിതമ് । യദി॒ദ-ങ്കിഞ്ച॑ । തദേ॒തച്ഛ്വോ॑വസ്യ॒ സന്നാമ॒ ബ്രഹ്മ॑ ॥ വ്യു॒ച്ഛന്തീ᳚ വ്യുച്ഛന്ത്യസ്മൈ॒ വസ്യ॑സീ വസ്യസീ॒ വ്യു॑ച്ഛതി । പ്രജാ॑യതേ പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭിഃ॑ । പ്ര പ॑രമേ॒ഷ്ഠിനോ॒ മാത്രാ॑-മാപ്നോതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 59 ॥
(അ॒ഗ്നിര॑ജായത॒ തദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യതാ - ഭിനദ - രോദീ-ത്പ്ര॒ജാപ॑തീ - രോദ॒സ്ത്വ - മ॑സൃജ॒ - താസൃ॑ജത - ഘൃ॒തമ॑ദുഹ॒ദ്യാ-ഽസ്യ॒ സാ ത॒നൂരാസീ॒ - ദഹ॑രഭവ-ദ്- ഋച്ഛതി॒ - വേദ॑) (അ. 9)
(ഇ॒ദ-ന്ധൂ॒മോ᳚ ഽഗ്നി-ര്ജ്യോതി॑ ര॒ര്ചി-ര്മരീ॑ചയ ഉദാ॒രാ സ്തദ॒ഭ്രഗ്ം /
സ ജ॒ഘനാ॒-ഥ്സാ തമി॑സ്രാ॒ സ പ്ര॒ജന॑നാ॒-ഥ്സാ ജോഥ്സ്നാ॒ സ ഉ॑പപ॒ക്ഷാഭ്യാ॒ഗ്ം॒ സോ॑ ഽഹോരാ॒ത്രയോ᳚-സ്സ॒ന്ധി-സ്സമുഖാ॒-ത്തദഹ॑-ര്ദേ॒വവാ᳚ന് / മൃ॒ന്മയേ॑ ദാരു॒മയേ॑ രജ॒തേ ഹരി॑തേ॒ തേഭ്യ॒സ്താഭ്യോ॒ ദ്വേ തേഭ്യോ-ഽന്ന॒-മ്പയോ॑
ഘൃ॒തഗ്ം സോമ᳚മ്)
അനുവാകം 10 - ദേവസൃഷ്ടിമധ്യേ-ഽവസ്ഥിതസ്യേന്ദ്രസ്യ ദേവതാധിപതിത്വമ്
പ്ര॒ജാപ॑തി॒-രിന്ദ്ര॑മസൃജ-താനുജാവ॒ര-ന്ദേ॒വാനാ᳚മ് । ത-മ്പ്രാഹി॑ണോത് । പരേ॑ഹി । ഏ॒തേഷാ᳚-ന്ദേ॒വാനാ॒-മധി॑പതിരേ॒ധീതി॑ । ത-ന്ദേ॒വാ അ॑ബ്രുവന്ന് । കസ്ത്വമസി॑ । വ॒യം-വൈഁ ത്വച്ഛ്രേയാഗ്ം॑സ-സ്സ്മ॒ ഇതി॑ । സോ᳚-ഽബ്രവീത് । കസ്ത്വമസി॑ വ॒യം-വൈഁ ത്വച്ഛ്രേയാഗ്ം॑സ-സ്സ്മ॒ ഇതി॑ മാ ദേ॒വാ അ॑വോച॒ന്നിതി॑ ॥ അഥ॒ വാ ഇ॒ദ-ന്തര്ഹി॑ പ്ര॒ജാപ॑തൌ॒ ഹര॑ ആസീത് ॥ 60 ॥
യദ॒സ്മിന്നാ॑ദി॒ത്യേ । തദേ॑നമബ്രവീത് । ഏ॒തന്മേ॒ പ്രയ॑ച്ഛ । അഥാ॒ഹമേ॒തേഷാ᳚-ന്ദേ॒വാനാ॒-മധി॑പതി-ര്ഭവിഷ്യാ॒മീതി॑ । കോ॑ഹഗ്ഗ്-സ്യാ॒മിത്യ॑ബ്രവീത് । ഏ॒ത-ത്പ്ര॒ദായേതി॑ । ഏ॒ത-ഥ്സ്യാ॒ ഇത്യ॑ബ്രവീത് । യദേ॒തദ്ബ്രവീ॒ഷീതി॑ । കോ ഹ॒ വൈ നാമ॑ പ്ര॒ജാപ॑തിഃ । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 61 ॥
വി॒ദുരേ॑ന॒-ന്നാമ്നാ᳚ । തദ॑സ്മൈ രു॒ക്മ-ങ്കൃ॒ത്വാ പ്രത്യ॑മുഞ്ചത് । തതോ॒ വാ ഇന്ദ്രോ॑ ദേ॒വാനാ॒-മധി॑പതി-രഭവത് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । അധി॑പതിരേ॒വ സ॑മാ॒നാനാ᳚-മ്ഭവതി ॥ സോ॑-ഽമന്യത । കി-ങ്കിം॒-വാഁ അ॑കര॒മിതി॑ । സ ച॒ന്ദ്ര-മ്മ॒ ആഹ॒രേതി॒ പ്രാല॑പത് । തച്ച॒ന്ദ്രമ॑സ-ശ്ചന്ദ്രമ॒സ്ത്വമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 62 ॥
ച॒ന്ദ്രവാ॑നേ॒വ ഭ॑വതി ॥ ത-ന്ദേ॒വാ അ॑ബ്രുവന്ന് । സു॒വീര്യോ॑ ഽമര്യാ॒ യഥാ॑ ഗോപാ॒യത॒ ഇതി॑ । ത-ഥ്സൂര്യ॑സ്യ സൂര്യ॒ത്വമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । നൈന॑-ന്ദഭ്നോതി ॥ കശ്ച॒ നാസ്മി॒ന്വാ ഇ॒ദമി॑ന്ദ്രി॒യ-മ്പ്രത്യ॑സ്ഥാ॒ദിതി॑ । തദിന്ദ്ര॑-സ്യേന്ദ്ര॒ത്വമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । ഇ॒ന്ദ്രി॒യാ॒വ്യേ॑വ ഭ॑വതി ॥ 63 ॥
അ॒യം-വാഁ ഇ॒ദ-മ്പ॑ര॒മോ॑-ഽഭൂ॒ദിതി॑ । തത്-പ॑രമേ॒ഷ്ഠിനഃ॑ പരമേഷ്ഠി॒ത്വമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । പ॒ര॒മാമേ॒വ കാഷ്ഠാ᳚-ങ്ഗച്ഛതി ॥ ത-ന്ദേ॒വാ-സ്സ॑മ॒ന്ത-മ്പര്യ॑വിശന്ന് । വസ॑വഃ പു॒രസ്താ᳚ത് । രു॒ദ്രാ ദ॑ക്ഷിണ॒തഃ । ആ॒ദി॒ത്യാഃ പ॒ശ്ചാത് । വിശ്വേ॑ ദേ॒വാ ഉ॑ത്തര॒തഃ । അങ്ഗി॑രസഃ പ്ര॒ത്യഞ്ച᳚മ് ॥ 64 ॥
സാ॒ദ്ധ്യാഃ പരാ᳚ഞ്ചമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । ഉപൈ॑നഗ്ം സമാ॒നാ-സ്സം-വിഁ॑ശന്തി ॥ സ പ്ര॒ജാപ॑തിരേ॒വ ഭൂ॒ത്വാ പ്ര॒ജാ ആവ॑യത് । താ അ॑സ്മൈ॒ നാതി॑ഷ്ഠന്താ॒ന്നാദ്യാ॑യ । താ മുഖ॑-മ്പു॒രസ്താ॒ത്-പശ്യ॑ന്തീഃ । ദ॒ക്ഷി॒ണ॒തഃ പര്യാ॑യന്ന് । സ ദ॑ക്ഷിണ॒തഃ പര്യ॑വര്തയത । താ മുഖ॑-മ്പു॒രസ്താ॒ത്-പശ്യ॑ന്തീഃ । മുഖ॑-ന്ദക്ഷിണ॒തഃ ॥ 65 ॥
പ॒ശ്ചാത്-പര്യാ॑യന്ന് । സ പ॒ശ്ചാത്-പര്യ॑വര്തയത । താ മുഖ॑-മ്പു॒രസ്താ॒ത്-പശ്യ॑ന്തീഃ । മുഖ॑-ന്ദക്ഷിണ॒തഃ । മുഖ॑-മ്പ॒ശ്ചാത് । ഉ॒ത്ത॒ര॒തഃ പര്യാ॑യന്ന് । സ ഉ॑ത്തര॒തഃ പര്യ॑വര്തയത । താ മുഖ॑-മ്പു॒രസ്താ॒ത്-പശ്യ॑ന്തീഃ । മുഖ॑-ന്ദക്ഷിണ॒തഃ । മുഖ॑-മ്പ॒ശ്ചാത് ॥ 66 ॥
മുഖ॑മുത്തര॒തഃ । ഊ॒ര്ധ്വാ ഉദാ॑യന്ന് । സ ഉ॒പരി॑ഷ്ടാ॒ന്ന്യ॑-വര്തയത । താ-സ്സ॒ര്വതോ॑മുഖോ ഭൂ॒ത്വാ ഽഽവ॑യത് । തതോ॒ വൈ തസ്മൈ᳚ പ്ര॒ജാ അതി॑ഷ്ഠന്താ॒ന്നാദ്യാ॑യ ॥ യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാ-ന്പരി॑ ച വ॒ര്തയ॑തേ॒ നി ച॑ । പ്ര॒ജാപ॑തിരേ॒വ ഭു॒ത്വാ പ്ര॒ജാ അ॑ത്തി । തിഷ്ഠ॑ന്തേ-ഽസ്മൈ പ്ര॒ജാ അ॒ന്നാദ്യാ॑യ । അ॒ന്നാ॒ദ ഏ॒വ ഭ॑വതി ॥ 67 ॥
(ആ॒സീ॒-ദ്- വേദ॑ - ചന്ദ്രമ॒സ്ത്വം-യഁ ഏ॒വം-വേഁദേ᳚ - ന്ദ്രിയാ॒വ്യേ॑വ ഭ॑വതി - പ്ര॒ത്യഞ്ച॒ - മുഖ॑-ന്ദക്ഷിണ॒തോ - മുഖ॑-മ്പ॒ശ്ചാന് - +നവ॑ ച) (ആ10 )
അനുവാകം 11 - ഹോതൃമന്ത്രാണാ-മ്പുരുഷാര്ഥപ്രയോഗഃ
പ്ര॒ജാപ॑തി-രകാമയത ബ॒ഹോര്ഭൂയാ᳚ന്-ഥ്സ്യാ॒മിതി॑ । സ ഏ॒ത-ന്ദശ॑ഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്പ്രായു॑ങ്ക്ത । തസ്യ॒ പ്രയു॑ക്തി ബ॒ഹോര്ഭൂയാ॑നഭവത് । യഃ കാ॒മയേ॑ത ബ॒ഹോര്ഭൂയാ᳚ന്-ഥ്സ്യാ॒മിതി॑ । സ ദശ॑ഹോതാര॒-മ്പ്രയു॑ഞ്ജീത । ബ॒ഹോരേ॒വ ഭൂയാ᳚ന്-ഭവതി ॥ സോ॑-ഽകാമയത വീ॒രോ മ॒ ആജാ॑യേ॒തേതി॑ । സ ദശ॑ഹോതു॒ശ്ചതു॑ര്ഹോതാര॒-ന്നിര॑മിമീത । ത-മ്പ്രായു॑ങ്ക്ത ॥ 68 ॥
തസ്യ॒ പ്രയു॒ക്തീന്ദ്രോ॑ ഽജായത । യഃ കാ॒മയേ॑ത വീ॒രോ മ॒ ആജാ॑യേ॒തേതി॑ । സ ചതു॑ര്ഹോതാര॒-മ്പ്രയു॑ഞ്ജീത । ആ-ഽസ്യ॑ വീ॒രോ ജാ॑യതേ ॥ സോ॑-ഽകാമയത പശു॒മാന്-ഥ്സ്യാ॒മിതി॑ । സ ചതു॑ര്ഹോതുഃ॒ പഞ്ച॑ഹോതാര॒-ന്നിര॑മിമീത । ത-മ്പ്രായു॑ങ്ക്ത । തസ്യ॒ പ്രയു॑ക്തി പശു॒മാന॑ഭവത് । യഃ കാ॒മയേ॑ത പശു॒മാന്-ഥ്സ്യാ॒മിതി॑ । സ പഞ്ച॑ഹോതാര॒-മ്പ്രയു॑ഞ്ജീത ॥ 69 ॥
പ॒ശു॒മാനേ॒വ ഭ॑വതി ॥ സോ॑-ഽകാമയത॒ര്തവോ॑ മേ കല്പേര॒ന്നിതി॑ । സ പഞ്ച॑ഹോതു॒-ഷ്ഷഡ്ഢോ॑താര॒-ന്നിര॑മിമീത । ത-മ്പ്രായു॑ങ്ക്ത । തസ്യ॒ പ്രയു॑ക്ത്യൃ॒തവോ᳚-ഽസ്മാ അകല്പന്ത । യഃ കാ॒മയേ॑ത॒ര്തവോ॑ മേ കല്പേര॒ന്നിതി॑ । സ ഷഡ്ഢോ॑താര॒-മ്പ്രയു॑ഞ്ജീത । കല്പ॑ന്തേ-ഽസ്മാ ഋ॒തവഃ॑ ॥ സോ॑-ഽകാമയത സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജീ സ്യാ᳚മ് । ആ മേ॑ സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജീ ജാ॑യേ॒തേതി॑ ॥ 70 ॥
സ ഷഡ്ഢോ॑തു-സ്സ॒പ്തഹോ॑താര॒-ന്നിര॑മിമീത । ത-മ്പ്രായു॑ങ്ക്ത । തസ്യ॒ പ്രയു॑ക്തി സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജ്യ॑ഭവത് । ആ-ഽസ്യ॑ സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജ്യ॑ജായത । യഃ കാ॒മയേ॑ത സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജീ സ്യാ᳚മ് । ആ മേ॑ സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജീ ജാ॑യേ॒തേതി॑ । സ സ॒പ്തഹോ॑താര॒-മ്പ്രയു॑ഞ്ജീത । സോ॒മ॒പ ഏ॒വ സോ॑മയാ॒ജീ ഭ॑വതി । ആ-ഽസ്യ॑ സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജീ ജാ॑യതേ ॥ സ വാ ഏ॒ഷ പ॒ശുഃ പ॑ഞ്ച॒ധാ പ്രതി॑ തിഷ്ഠതി ॥ 71 ॥
പ॒ദ്ഭിര്മുഖേ॑ന ॥ തേ ദേ॒വാഃ പ॒ശൂന്. വി॒ത്ത്വാ । സു॒വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമാ॑യന്ന് ॥ തേ॑-ഽമുഷ്മി॑ല് ഁലോ॒കേ വ്യ॑ക്ഷുദ്ധ്യന്ന് । തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । അ॒മുതഃ॑ പ്രദാനം॒-വാഁ ഉപ॑ജിജീവി॒മേതി॑ । തേ സ॒പ്തഹോ॑താരം-യഁ॒ജ്ഞം-വിഁ॒ധായാ॒യാസ്യ᳚മ് । ആ॒ങ്ഗീ॒ര॒സ-മ്പ്രാഹി॑ണ്വന്ന് । ഏ॒തേനാ॒മുത്ര॑ കല്പ॒യേതി॑ । തസ്യ॒ വാ ഇ॒യ-ങ്ക്ലൃപ്തിഃ॑ ॥ 72 ॥
യദി॒ദ-ങ്കിഞ്ച॑ । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । കല്പ॑തേ-ഽസ്മൈ । സ വാ അ॒യ-മ്മ॑നു॒ഷ്യേ॑ഷു യ॒ജ്ഞ-സ്സ॒പ്തഹോ॑താ । അ॒മുത്ര॑ സ॒ദ്ഭ്യോ ദേ॒വേഭ്യോ॑ ഹ॒വ്യം-വഁ॑ഹതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । ഉപൈ॑നം-യഁ॒ജ്ഞോ ന॑മതി ॥ യോ വൈ ചതു॑ര്ഹോതൃണാ-ന്നി॒ദാനം॒-വേഁദ॑ । നി॒ദാന॑വാ-ന്ഭവതി । അ॒ഗ്നി॒ഹോ॒ത്രം-വൈഁ ദശ॑ഹോതുര്നി॒ദാന᳚മ് । ദ॒ര്॒ശ॒പൂ॒ര്ണ॒മാ॒സൌ ചതു॑ര്ഹോതുഃ । ചാ॒തു॒ര്മാ॒സ്യാനി॒ പഞ്ച॑ ഹോതുഃ । പ॒ശു॒ബ॒ന്ധ-ഷ്ഷഡ്ഢോ॑തുഃ । സൌ॒മ്യോ᳚-ഽദ്ധ്വ॒ര-സ്സ॒പ്തഹോ॑തുഃ । ഏ॒തദ്വൈ ചതു॑ര്ഹോതൃണാ-ന്നി॒ദാന᳚മ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । നി॒ദാന॑വാ-ന്ഭവതി ॥ 73 ॥
(അ॒മി॒മീ॒ത॒ ത-മ്പ്രായു॑ങ്ക്ത॒ - പഞ്ച॑ഹോതാര॒-മ്പ്രയു॑ഞ്ജിത - ജായേ॒തേതി॑ - തിഷ്ഠതി॒ - ക്ലൃപ്തി॒--ര് ദശ॑ഹോതു-ര്നി॒ദാനഗ്ം॑ സ॒പ്ത ച॑ ) (അ. 11)
(പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത പ്ര॒ജാ-സ്സൃ॑ജേ॒യേതി॑ - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത ദര്ശപൂര്ണമാ॒സൌ സൃ॑ജേ॒യേതി॑ - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॒ സ തപ॒-സ്സ ത്രി॒വൃതം॑ - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത॒ ദശ॑ഹോതാര॒-ന്തേന॑ ദശ॒ധാ-ഽഽത്മാനം॑ - ദേ॒വാ വൈ വരു॑ണ॒ - മന്തോ॒ വൈ - പ്ര॒ജാപ॑തി॒സ്താ-സ്സൃ॒ഷ്ടാ-സ്സമ॑ശ്ലിഷ്യന് - ദേ॒വാ വൈ ചതു॑ര്ഹോതൃഭി - രി॒ദം-വാഁ അഗ്രേ᳚ - പ്ര॒ജാപ॑തി॒രിന്ദ്രം॑ - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത ബ॒ഹോര്ഭൂയാ॒നേകാ॑ദശ)
(പ്ര॒ജാപ॑തി॒ - സ്തദ്ഗ്രഹ॑സ്യ - പ്ര॒ജാ॑പതിരകാമയതാ॒ - നയൈ॒വൈന॒ത് - തസ്യ॒ വാ ഇ॒യ-ങ്ക്ലൃപ്തി॒ - സ്തസ്മാ᳚-ത്തേപാ॒നാജ്ജ്യോതി॒--ര് യദ॒സ്മിന്നാ॑ദി॒ത്യേ -സഷഡ്ഢോ॑തു-സ്സ॒പ്തഹോ॑താര॒-ന്ത്രിസ॑പ്തതിഃ)
(പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത - നി॒ദാന॑വാന്ഭവതി)
॥ ഹരിഃ॑ ഓമ് ॥
॥ കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ ദ്വിതീയാഷ്ടകേ ദ്വിതീയഃ പ്രപാഠക-സ്സമാപ്തഃ ॥
Roman (IAST) Transliteration
kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ - hotṛbrāhmaṇam
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
anuvākaṃ 1 - daśahotṛmantrasya kratvarthapuruṣārthaprayogau
pra॒jāpa̭tirakāmayata pra॒jā-ssṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā 'nu॒drutya̭ darbhasta॒mbḙ-'juhot | tato॒ vai sa pra॒jā a̭sṛjata | tā a̭smāthsṛ॒ṣṭā apā᳚krāmann | tā grahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | yaḥ kā॒mayḙta॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa daśa̭hotāra॒-mmana̭sā 'nu॒drutya̭ darbhasta॒mbe jṷhuyāt | pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭hotā || 1 ||
pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā pra jā̭yate || mana̭sā juhoti | mana̭ iva॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || pū॒rṇayā̭ juhoti | pū॒rṇa i̭va॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || nyṷ̄nayā juhoti | nyṷ̄nā॒ddhi pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā asṛ̭jata | pra॒jānā॒gṃ॒ sṛṣṭyai᳚ || 2 ||
da॒rbha॒sta॒mbe jṷhoti | e॒tasmā॒dvai yoneḥ᳚ pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | yasmā̭de॒va yoneḥ᳚ pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā asṛ̭jata | tasmā̭de॒va yoneḥ॒ pra jā̭yate || brā॒hma॒ṇo da̭kṣiṇa॒ta upā᳚ste | brā॒hma॒ṇo vai pra॒jānā̭-mupadra॒ṣṭā | u॒pa॒dra॒ṣṭu॒matye॒va pra jā̭yate || graho̭ bhavati | pra॒jānāgṃ̭ sṛ॒ṣṭānā॒-ndhṛtyai᳚ || ya-mbrā᳚hma॒ṇaṃ-vi~॒dyāṃ-vi~॒dvāgṃsaṃ॒-ya~śo॒ narcchet || 3 ||
so-'ra̭ṇya-mpa॒retya̭ | da॒rbha॒sta॒mba-mu॒dgratthya̭ | brā॒hma॒ṇa-nda̭kṣiṇa॒to ni॒ṣādya̭ | catṷrhotṝ॒n vyāca̭kṣīta | e॒tadvai de॒vānā᳚-mpara॒ma-ṅguhya॒-mbrahma̭ | yaccatṷrhotāraḥ | tade॒va pra̭kā॒śa-ṅga̭mayati | tadḙna-mprakā॒śa-ṅga॒tam | pra॒kā॒śa-mpra॒jānā᳚-ṅgamayati || da॒rbha॒sta॒mba-mu॒dgratthya॒ vyāca̭ṣṭe || 4 ||
a॒gni॒vān. vai da̭rbhasta॒mbaḥ | a॒gni॒vatye॒va vyāca̭ṣṭe || brā॒hma॒ṇo da̭kṣiṇa॒ta upā᳚ste | brā॒hma॒ṇo vai pra॒jānā̭-mupadra॒ṣṭā | u॒pa॒dra॒ṣṭu॒-matye॒vainaṃ॒-ya~śa̭ ṛcchati || ī॒śva॒ra-ntaṃ-ya~śo-'rto॒rityā̭huḥ | yasyānte᳚ vyā॒caṣṭa॒ iti̭ | vara॒stasmai॒ deyaḥ̭ | yade॒vaina॒-ntatro̭pa॒ nama̭ti | tade॒vāva̭ rundhe || 5 ||
a॒gnimā॒dadhā̭no॒ daśa̭hotrā॒ 'raṇi॒mava̭daddhyāt | prajā̭tame॒vaina॒-mādha̭tte | tenai॒voddrutyā᳚gniho॒tra-ñjṷhuyāt | prajā̭tame॒vaina̭jjuhoti | ha॒virni̭rva॒phsyan-daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | prajā̭tame॒vaina॒-nnirva̭pati | sā॒mi॒dhe॒nī-ra̭nuva॒kṣyan-daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | sā॒mi॒dhe॒nīre॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | atho̭ ya॒jño vai daśa̭hotā | ya॒jñame॒va ta̭nute || 6 ||
a॒bhi॒cara॒n-daśa̭hotāra-ñjuhuyāt | nava॒ vai purṷṣe prā॒ṇāḥ | nābhi̭rdaśa॒mī | saprā̭ṇame॒vaina̭-ma॒bhica̭rati | e॒tāva॒dvai purṷṣasya॒ svam | yāva̭-tprā॒ṇāḥ | yāva̭de॒vāsyāsti̭ | tada॒bhica̭rati || svakṛ̭ta॒ iri̭ṇe juhoti prada॒re vā᳚ | e॒tadvā a॒syai nir-ṛ̭tigṛhītam | nir-ṛ̭ti gṛhīta e॒vaina॒-nnir-ṛ̭tyā grāhayati || ya-dvā॒caḥ krū॒ram | tena॒ vaṣa̭ṭkaroti | vā॒ca e॒vaina̭-ṅkrū॒reṇa॒ pra vṛ̭ścati | tā॒jagārti॒mārccha̭ti || 7 ||
(daśa̭hotā॒ - sṛṣṭyā̭ - ṛ॒cche-d- vyāca̭ṣṭe - rundha - e॒va ta̭nute॒ - nir-ṛ̭tigṛhīta॒-mpañca̭ ca) (a. 1)
anuvākaṃ 2 - caturhotrādimantrāṇā-ṅkratvarthaprayogaḥ
pra॒jāpa̭tirakāmayata darśapūrṇamā॒sau sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒ta-ñcatṷrhotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa da̭rśapūrṇamā॒sāva̭sṛjata | tāva̭smā-thsṛ॒ṣṭāvapā᳚krāmatām | tau grahḙṇā gṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sā-vā॒labha̭mānaḥ | catṷrhotāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭-hava॒nīyḙ juhuyāt | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sāve॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute || 8 ||
graho̭ bhavati | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sayo᳚-ssṛ॒ṣṭayo॒rdhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata cāturmā॒syāni̭ sṛje॒yeti̭ | sa e॒ta-mpañca̭hotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa cā̭turmā॒syānya̭sṛjata | tānya̭smā-thsṛ॒ṣṭānyapā᳚krāmann | tāni॒ grahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | cā॒tu॒rmā॒syānyā॒labha̭mānaḥ || 9 ||
pañca̭hotāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | cā॒tu॒rmā॒syānye॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | cā॒tu॒rmā॒syānāgṃ̭ sṛ॒ṣṭānā॒-ndhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata paśuba॒ndhagṃ sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒tagṃ ṣaḍḍho̭tāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa pa̭śuba॒ndhama̭sṛjata | so᳚-'smā-thsṛ॒ṣṭo 'pā᳚krāmat | ta-ṅgrahḙṇāgṛhṇāt || 10 ||
tadgraha̭sya graha॒tvam | pa॒śu॒ba॒ndhena̭ ya॒kṣyamā̭ṇaḥ | ṣaḍḍho̭tāra॒-mmana̭sā 'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | pa॒śu॒ba॒ndhame॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | pa॒śu॒ba॒ndhasya̭ sṛ॒ṣṭasya॒ dhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata sau॒mya-ma̭ddhva॒ragṃ sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒tagṃ sa॒ptaho̭tāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ 'juhot | tato॒ vai sa sau॒mya-ma̭ddhva॒ra-ma̭sṛjata || 11 ||
so᳚-'smā-thsṛ॒ṣṭo-'pā᳚krāmat | ta-ṅgrahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | dī॒kṣi॒ṣyamā̭ṇaḥ | sa॒ptaho̭tāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | sau॒myame॒vāddhva॒ragṃ sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | sau॒myasyā᳚-ddhva॒rasya̭ sṛ॒ṣṭasya॒ dhṛtyai᳚ || de॒vebhyo॒ vai ya॒jño na prābha̭vat | tamḙtāva॒ccha-ssama̭bharann || 12 ||
ya-thsa̭bhāṃ॒rāḥ | tato॒ vai tebhyo̭ ya॒jñaḥ prābha̭vat | ya-thsa̭bhāṃ॒rā bhava̭nti | ya॒jñasya॒ prabhū᳚tyai || ā॒ti॒tthyamā॒sādya॒ vyāca̭ṣṭe | ya॒jña॒mu॒khaṃ-vā~ ā̭ti॒thyam | mu॒kha॒ta e॒va ya॒jñagṃ sa॒bhṛntya॒ pra ta̭nute || aya̭jño॒ vā e॒ṣaḥ | yo̭-'pa॒tnīkaḥ̭ | na pra॒jāḥ pra jā̭yerann | patnī॒rvyāca̭ṣṭe | ya॒jñame॒vākaḥ̭ | pra॒jānā᳚-mpra॒jana̭nāya || u॒pa॒sathsu॒ vyāca̭ṣṭe | e॒tadvai patnī̭nā-mā॒yata̭nam | sva e॒vainā̭ ā॒yata॒ne-'va̭ kalpayati || 13 ||
(ta॒nu॒ta॒ - ā॒labha̭māno - 'gṛhṇā - dasṛja - tābhara - ñjāyera॒n-thṣaṭca̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3 - caturhotṛpañcahotṛmantragrahabhāgayoḥ puruṣārtha prayogaḥ
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata॒ pra jā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | sa tri॒vṛta॒gg॒ stoma̭-masṛjata | ta-mpa̭ñcada॒śastomo̭ maddhya॒ta uda̭tṛṇat | tau pū᳚rvapa॒kṣaścā̭parapa॒kṣaścā̭bhavatām | pū॒rva॒pa॒kṣa-nde॒vā anvasṛ̭jyanta | a॒pa॒ra॒pa॒kṣa-manvasṷrāḥ | tato̭ de॒vā abha̭vann | parā-'sṷrāḥ | ya-ṅkā॒mayḙta॒ vasī̭yān-thsyā॒diti̭ || 14 ||
ta-mpū᳚rvapa॒kṣe yā̭jayet | vasī̭yāne॒va bha̭vati | ya-ṅkā॒mayḙta॒ pāpī̭yān-thsyā॒diti̭ | tama̭parapa॒kṣe yā̭jayet | pāpī̭yāne॒va bha̭vati | tasmā᳚-tpūrvapa॒kṣo̭ ¶pa॒kṣāt-ka̭ru॒ṇya̭taraḥ || pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭hotā | catṷrhotā॒ pañca̭hotā | ṣaḍḍho̭tā sa॒ptaho̭tā | ṛ॒tavaḥ̭ saṃva~thsa॒raḥ || 15 ||
pra॒jāḥ pa॒śava̭ i॒me lo॒kāḥ | ya e॒va-mpra॒jāpa̭ti-mba॒horbhūyāgṃ̭saṃ॒-ve~da̭ | ba॒hore॒va bhūyā᳚-nbhavati || pra॒jāpa̭ti-rdevāsu॒rāna̭sṛjata | sa indra॒mapi॒ nāsṛ̭jata | ta-nde॒vā a̭bruvann | indra̭-nno jana॒yeti̭ | so᳚-'bravīt | yathā॒ 'haṃ-yu~॒ṣmāg stapa॒sā 'sṛ̭kṣi | e॒vamindra̭-ñjanayaddhva॒miti̭ || 16 ||
te tapo̭-'tapyanta | ta ā॒tmannindra̭-mapaśyann | tama̭bruvann | jāya॒sveti̭ | so᳚-'bravīt | ki-mbhā̭ga॒dheya̭-ma॒bhija̭niṣya॒ iti̭ | ṛ॒tūn-thsaṃ̭va~thsa॒ram | pra॒jāḥ pa॒śūn | i॒māl ~lo॒kānitya̭bruvann | taṃ-vai~ mā-''hṷtyā॒ praja̭naya॒tetya̭bravīt || 17 ||
ta-ñcatṷrhotrā॒ prāja̭nayann || yaḥ kā॒mayḙta vī॒ro ma॒ ā jā̭ye॒teti̭ | sa catṷrhotāra-ñjuhuyāt | pra॒jāpa̭ti॒rvai catṷrhotā | pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā prajā̭yate | ja॒jana॒dindra̭-mindri॒yāya॒ svāheti॒ grahḙṇa juhoti | ā-'sya̭ vī॒ro jā̭yate | vī॒ragṃ hi de॒vā e॒tayā ''hṷtyā॒ prāja̭nayann || ā॒di॒tyāścāṅgi̭rasaśca suva॒rge lo॒ke᳚ 'spardhanta | va॒ya-mpūrvḙ suva॒rgaṃ-lo~॒kami̭yāma va॒ya-mpūrva॒ iti̭ || 18 ||
ta ā̭di॒tyā e॒ta-mpañca̭hotāra-mapaśyann | ta-mpu॒rā prā̭taranuvā॒kādāgnī᳚ddhre 'juhavuḥ | tato॒ vai te pūrvḙ suva॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann | ya-ssṷva॒rgakā̭ma॒-ssyāt | sa pañca̭hotāra-mpu॒rā prā̭taranuvā॒kādāgnī᳚ddhre juhuyāt | saṃ॒va~॒thsa॒ro vai pañca̭hotā | saṃ॒va~॒thsa॒ra-ssṷva॒rgo lo॒kaḥ | saṃ॒va~॒thsa॒ra e॒vartuṣṷ prati॒ṣṭhāya̭ | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamḙti || te᳚bruva॒-nnaṅgi̭rasa ādi॒tyān || 19 ||
kva̭ stha | kva̭ va-ssa॒dbhyo ha॒vyaṃ-va~̭kṣyāma॒ iti̭ | chanda॒-ssvitya̭bruvann | gā॒ya॒tri॒yā-ntri॒ṣṭubhi॒-jaga̭tyā॒miti̭ | tasmā॒cchandaḥ̭ su sa॒dbhya ā̭di॒tyebhyaḥ̭ | ā॒ṅgī॒ra॒sīḥ pra॒jā ha॒vyaṃ-va~̭hanti | vaha̭ntyasmai pra॒jā ba॒lim | aina॒mapra̭tikhyāta-ṅgacchati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || dvāda̭śa॒ māsāḥ॒ pañca॒rtavaḥ̭ | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | a॒sāvā̭di॒tya ḙkavi॒gṃ॒śaḥ | e॒tasmi॒n vā e॒ṣa śri॒taḥ | e॒tasmi॒n-prati̭ṣṭhitaḥ | ya e॒vame॒tagg śri॒ta-mprati̭ṣṭhitaṃ॒-ve~da̭ | pratye॒va ti̭ṣṭhati || 20 ||
(syā॒diti̭ - saṃva~thsa॒ro - ja̭nayaddhva॒mitī - tya̭bravī॒t - pūrva॒ ityā̭ - di॒tyān - ṛ॒tava॒-ṣṣaṭca̭) (a. 3)
anuvākaṃ 4 - jaga-thsṛṣṭikathanamukhena hotṛmantrapraśaṃsā
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | tena̭ daśa॒dhā ''tmānaṃ̭-vi~॒dhāya̭ | daśa̭hotrā 'tapyata | tasya॒ citti॒-ssrugāsī᳚t | ci॒ttamājya᳚m | tasyai॒tā̭vatye॒va vāgāsī᳚t | e॒tāvāṋ. yajñakra॒tuḥ || sa catṷrhotāra-masṛjata | so̭-'nandat || 21 ||
asṛ̭kṣi॒ vā i॒mamiti̭ | tasya॒ somo̭ ha॒virāsī᳚t | sa catṷrhotrā 'tapyata | so̭-'tāmyat | sa bhūriti॒ vyāha̭rat | sa bhūmi̭masṛjata | a॒gni॒ho॒tra-nda̭rśapūrṇamā॒sau yajūgṃ̭ṣi | sa dvi॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa bhuva॒ iti॒ vyāha̭rat || 22 ||
so᳚-'ntari̭kṣa-masṛjata | cā॒tu॒rmā॒syāni॒ sāmā̭ni | sa tṛ॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa suva॒riti॒ vyāha̭rat | sa diva̭masṛjata | a॒gni॒ṣṭo॒ma-mu॒kthya̭-matirā॒tramṛcaḥ̭ | e॒tā vai vyāhṛ̭taya i॒me lo॒kāḥ | i॒mā-nkhalu॒ vai lo॒kānanṷ pra॒jāḥ pa॒śava॒śchandāgṃ̭si॒ prājā̭yanta | ya e॒vame॒tāḥ pra॒jāpa̭teḥ pratha॒mā vyāhṛ̭tīḥ॒ prajā̭tā॒ veda̭ || 23 ||
pra pra॒jayā̭ pa॒śubhi̭-rmithu॒nai-rjā̭yate || sa pañca̭hotāra-masṛjata | sa ha॒virnā-vi̭ndata | tasmai॒ soma̭-sta॒nuva॒-mprāya̭cchat | e॒ta-ttḙ ha॒viriti̭ | sa pañca̭hotrā 'tapyata | so̭-'tāmyat | sa pra॒tyaṅṅa̭bādhata | so-'sṷrā-nasṛjata | tada॒syā pri̭yamāsīt || 24 ||
ta-ddu॒rvarṇa॒gṃ॒ hira̭ṇyamabhavat | ta-ddu॒rvarṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma̭ | sa dvi॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa prāṃa̭bādhata | sa de॒vāna̭sṛjata | tada̭sya pri॒yama̭sīt | ta-thsu॒varṇa॒gṃ॒ hira̭ṇyamabhavat | ta-thsu॒varṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma̭ | ya e॒vagṃ su॒varṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma॒ veda̭ || 25 ||
su॒varṇa̭ ā॒tmanā̭ bhavati | du॒rvarṇo᳚-'sya॒ bhrātṛ̭vyaḥ | tasmā᳚-thsu॒varṇa॒gṃ॒ hira̭ṇya-mbhā॒rya᳚m | su॒varṇa̭ e॒va bha̭vati | aina̭-mpri॒ya-ṅga̭cchati॒ nāpri̭yam || sa sa॒ptaho̭tāra-masṛjata | sa sa॒ptaho᳚trai॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamai᳚t || tri॒ṇa॒vena॒ stomḙnai॒bhyo lo॒kebhyo-'sṷrā॒-nprāṇṷdata | tra॒ya॒stri॒gṃ॒śena॒ pratya̭tiṣṭhat | e॒ka॒vi॒gṃ॒śena॒ ruca̭madhatta || 26 ||
sa॒pta॒da॒śena॒ prājā̭yata | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-thsomḙna॒ yaja̭te | sa॒ptaho᳚trai॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamḙti | tri॒ṇa॒vena॒ stomḙnai॒bhyo lo॒kebhyo॒ bhrātṛ̭vyā॒n-praṇṷdate | tra॒ya॒stri॒gṃ॒śena॒ prati̭ tiṣṭhati | e॒ka॒vi॒gṃ॒śena॒ ruca̭-ndhatte | sa॒pta॒da॒śena॒ prajā̭yate | tasmā᳚-thsaptada॒śa-sstomo॒ na ni॒r॒hṛtyaḥ̭ | pra॒jāpa̭ti॒ rvai sa̭ptada॒śaḥ | pra॒jāpa̭time॒va ma̭ddhya॒to dha̭tte॒ prajā᳚tyai || 27 ||
(a॒na॒nda॒-d- bhuva॒ iti॒ vyāha̭ra॒-d- vedā̭ - sī॒-d- vedā̭ - dhatta॒ - prajā᳚tyai) (a. 4)
anuvākaṃ 5 - dakṣiṇāpratigrahamantravyākhyānam
de॒vā vai varṷṇamayājayann | sa yasyai̭ yasyai de॒vatā̭yai॒ dakṣi̭ṇā॒mana̭yat | tāma̭vlīnāt | te᳚-'bruvann | vyā॒vṛtya॒ prati̭ gṛhṇāma | tathā̭ no॒ dakṣi̭ṇā॒ na vle᳚ṣya॒tīti̭ | te vyā॒vṛtya॒ pratya̭gṛhṇann | tato॒ vai tā-ndakṣi̭ṇā॒ nāvlī̭nāt | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān vyā॒vṛtya॒ dakṣi̭ṇā-mpratigṛ॒hṇāti̭ | naina॒-ndakṣi̭ṇā vlīnāti || 28 ||
rājā᳚ tvā॒ varṷṇo nayatu devi dakṣiṇe॒-'gnaye॒ hira̭ṇya॒mityā̭ha | ā॒gne॒yaṃ-vai~ hira̭ṇyam | svayai॒vaina̭-dde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | somā̭ya॒ vāsa॒ ityā̭ha | sau॒myaṃ-vai~ vāsaḥ̭ | svayai॒vaina̭-dde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | ru॒drāya॒ gāmityā̭ha | rau॒drī vai gauḥ | svayai॒vainā᳚-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | varṷṇā॒yāśva॒mityā̭ha || 29 ||
vā॒ru॒ṇo vā aśvaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | prā॒jāpa̭taye॒ purṷṣa॒mityā̭ha | prā॒jā॒pa॒tyo vai purṷṣaḥ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | mana̭ve॒ talpa॒mityā̭ha | mā॒na॒vo vai talpaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | u॒ttā॒nāyā᳚ṅgīra॒sāyāna॒ ityā̭ha | i॒yaṃ-vā~ ṷttā॒na ā᳚ṅgīra॒saḥ || 30 ||
a॒nayai॒vaina॒t-prati̭ gṛhṇāti || vai॒śvā॒na॒ryārcā ratha॒-mprati̭ gṛhṇāti | vai॒śvā॒na॒ro vai de॒vata̭yā॒ rathaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti || tenā̭mṛta॒tvama̭śyā॒-mityā̭ha | a॒mṛta̭me॒vātman-dha̭tte || vayo̭ dā॒tra ityā̭ha | vaya̭ e॒vaina̭-ṅkṛ॒tvā | su॒va॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati || mayo॒ mahya̭mastu pratigrahī॒tra ityā̭ha || 31 ||
yadvai śi॒vam | tanmayaḥ̭ | ā॒tmana̭ e॒vaiṣā parī᳚ttiḥ || ka i॒da-ṅkasmā̭ adā॒dityā̭ha | pra॒jāpa̭ti॒rvai kaḥ | sa pra॒jāpa̭taye dadāti || kāmaḥ॒ kāmā॒yetyā̭ha | kāmḙna॒ hi dadā̭ti | kāmḙna pratigṛ॒hṇāti̭ || kāmo̭ dā॒tā kāmaḥ̭ prati grahī॒tetyā̭ha || 32 ||
kāmo॒ hi dā॒tā | kāmaḥ̭ prati grahī॒tā || kāmagṃ̭ samu॒dra-māvi॒śetyā̭ha | sa॒mu॒dra i̭va॒ hi kāmaḥ̭ | neva॒ hi kāma॒syānto-'sti̭ | na sa̭mu॒drasya̭ || kāmḙna tvā॒ prati̭ gṛhṇā॒mītyā̭ha | yena॒ kāmḙna prati gṛ॒hṇāti̭ | sa e॒vaina̭ma॒muṣmi̭l ~lo॒ke kāma॒ āga̭cchati || kāmai॒tatta̭ e॒ṣā tḙ kāma॒ dakṣi॒ṇetyā̭ha | kāma̭ e॒va ta-dyaja̭māno॒-'muṣmi̭l ~lo॒ke dakṣi̭ṇāmicchati | na pra̭tigrahī॒tari̭ || ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-dakṣi̭ṇā-mpratigṛ॒hṇāti̭ | a॒nṛ॒ṇāme॒vainā॒-mprati̭ gṛhṇāti || 33 ||
(vlī॒nā॒tya - śva॒mityā̭hā - ṅgira॒saḥ - pra̭tigrahī॒tra ityā̭ha - pratigrahī॒tetyā̭ha॒ - dakṣi॒ṇetyā̭ha ca॒tvāri̭ ca) (a. 5)
anuvākaṃ 6 - dvādaśāhadaśame-'hani hotṛmantrāḥ
anto॒ vā e॒ṣa ya॒jñasya̭ | ya-dda̭śa॒mamahaḥ̭ | da॒śa॒me-'ha᳚n-thsarparā॒jñiyā̭ ṛ॒gbhi-sstṷvanti | ya॒jñasyai॒vānta̭-ṅga॒tvā | a॒nnādya॒mava̭rundhate || ti॒sṛbhiḥ̭ stuvanti | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | e॒bhya e॒va lo॒kebhyo॒-'nnādya॒mava̭rundhate | pṛśni̭vatī-rbhavanti | annaṃ॒-vai~ pṛśni̭ || 34 ||
anna̭me॒vāva̭-rundhate || mana̭sā॒ prastaṷti | mana॒sodgā̭yati | mana̭sā॒ prati̭ harati | mana̭ iva॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || de॒vā vai sa॒rpāḥ | teṣā̭mi॒yagṃ rājñī᳚ | ya-thsa̭rparā॒jñiyā̭ ṛ॒gbhi-sstu॒vanti̭ | a॒syāme॒va prati̭ tiṣṭhanti || 35 ||
catṷrhotṝ॒n॒. hotā॒ vyāca̭ṣṭe | stu॒tamanṷśagṃsati॒ śāntyai᳚ || anto॒ vā e॒ṣa ya॒jñasya̭ | ya-dda̭śa॒mamahaḥ̭ | e॒ta-tkhalu॒ vai de॒vānā᳚-mpara॒ma-ṅguhya॒-mbrahma̭ | yaccatṷrhotāraḥ | da॒śa॒me-'ha॒gg॒-ścatṷrhotṝ॒n vyāca̭ṣṭe | ya॒jñasyai॒vānta̭-ṅga॒tvā | pa॒ra॒ma-nde॒vānā॒-ṅguhya॒-mbrahmāva̭rundhe | tade॒va pra̭kā॒śa-ṅga̭mayati || 36 ||
tadḙna-mprakā॒śa-ṅga॒tam | pra॒kā॒śa-mpra॒jānā᳚-ṅgamayati || vācaṃ̭-ya~cchati | ya॒jñasya॒ dhṛtyai᳚ || ya॒ja॒mā॒na॒de॒va॒tyaṃ̭-vā~ ahaḥ̭ | bhrā॒tṛ॒vya॒de॒va॒tyā̭ rātriḥ̭ | ahnā॒ rātri̭-ndhyāyet | bhrātṛ̭vyasyai॒va tallo॒kaṃ-vṛ~̭ṅkte | yaddivā॒ vācaṃ̭-vi~sṛ॒jet | aha॒rbhrātṛ̭vyā॒yocchigṃ̭ṣet | yannaktaṃ̭-vi~sṛ॒jet | rātri॒-mbhrātṛ̭vyā॒yocchigṃ̭ṣet | a॒dhi॒vṛ॒kṣa॒sū॒rye vācaṃ॒-vi~sṛ̭jati | e॒tāva̭ntame॒vāsmai̭ lo॒kamucchigṃ̭ṣati | yāva̭dādi॒tyo᳚-'sta॒meti̭ || 37 ||
(pṛśni̭ - tiṣṭhanti - gamayati - śigṃṣe॒-tpañca̭ ca) (a. 6)
anuvākaṃ 7 - saptahotṛmantrasādhyayajñapraśaṃsā
pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | tā-ssṛ॒ṣṭā-ssama̭śliṣyann | tā rū॒peṇānu॒ prāvi̭śat | tasmā̭dāhuḥ | rū॒paṃ-vai~ pra॒jāpa̭ti॒riti̭ | tā nāmnā-'nu॒ prāvi̭śat | tasmā̭dāhuḥ | nāma॒ vai pra॒jāpa̭ti॒riti̭ | tasmā॒dapyā̭ 'mi॒trau sa॒gantya̭ | nāmnā॒ ceddhvayḙte || 38 ||
mi॒trame॒va bha̭vataḥ || pra॒jāpa̭ti-rdevāsu॒rāna̭sṛjata | sa indra॒mapi॒ nāsṛ̭jata | ta-nde॒vā a̭bruvann | indra̭-nno jana॒yeti̭ | sa ā॒tma-nnindra̭-mapaśyat | tama̭sṛjata | ta-ntri॒ṣṭug-vī॒rya̭-mbhū॒tvā-'nu॒ prāvi̭śat | tasya॒ vajraḥ̭ pañcada॒śo hasta॒ āpa̭dyata | teno॒dayyāsṷrāna॒bhya̭ bhavat || 39 ||
ya e॒vaṃ-ve~da̭ | a॒bhi bhrātṛ̭vyā-nbhavati || te de॒vā asṷrai-rvi॒jitya̭ | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann | tḙ-'muṣmi̭l ~lo॒ke vya̭kṣuddhyann | te᳚-'bruvann | a॒mutaḥ̭ pradānaṃ॒-vā~ upa̭jijīvi॒meti̭ | te sa॒ptaho̭tāraṃ-ya~॒jñaṃ-vi~॒dhāyā॒yāsya᳚m | ā॒ṅgī॒ra॒sa-mprāhi̭ṇvann | e॒tenā॒mutra̭ kalpa॒yeti̭ || 40 ||
tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛptiḥ̭ | yadi॒da-ṅki-ñca̭ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | sa vā a॒ya-mma̭nu॒ṣyḙṣu ya॒jña-ssa॒ptaho̭tā | a॒mutra̭ sa॒dbhyo de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭naṃ-ya~॒jño na̭mati || so̭-'manyata | a॒bhi vā i॒me᳚-'smā-llo॒kāda॒muṃlo~॒ka-ṅka̭miṣyanta॒ iti̭ | sa vāca̭spate॒ hṛditi॒ vyāha̭rat | tasmā᳚-tpu॒tro hṛda̭yam | tasmā̭da॒smā-llo॒kāda॒muṃ-lo~॒ka-nnābhikā̭mayante | pu॒tro hi hṛda̭yam || 41 ||
(hvayḙta - abhavat - kalpa॒ye - tīti̭ ca॒tvāri̭ ca) (a. 7)
anuvākaṃ 8 - hotṛmantrāṇāṃ somayāgāṅgatvam
de॒vā vai catṷrhotṛbhi-rya॒jñama̭tanvata | te vi pā॒pmanā॒ bhrātṛ̭vye॒ṇāja̭yanta | a॒bhi sṷva॒rgaṃ-lo~॒kama̭jayann | ya e॒vaṃ-vi~॒dvāg-ścatṷrhotṛbhirya॒jña-nta̭nu॒te | vi pā॒pmanā॒ bhrātṛ̭vyeṇa jayate | a॒bhi sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ñja̭yati || ṣaḍḍho᳚trā prāya॒ṇīya॒māsā̭dayati | a॒muṣmai॒ vai lo॒kāya॒ ṣaḍḍho̭tā | ghnanti॒ khalu॒ vā e॒ta-thsoma᳚m | yada̭bhiṣu॒ṇvanti̭ || 42 ||
ṛ॒ju॒dhaivaina̭ma॒muṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati | catṷrhotrā ''ti॒tthyam | yaśo॒ vai catṷrhotā | yaśa̭ e॒vātman-dha̭tte | pañca̭hotrā pa॒śumupa̭ sādayati | su॒va॒rgyo̭ vai pañca̭hotā | yaja̭mānaḥ pa॒śuḥ | yaja̭māname॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati | grahā᳚n-gṛhī॒tvā sa॒ptaho̭tāra-ñjuhoti | i॒ndri॒yaṃ-vai~ sa॒ptaho̭tā || 43 ||
i॒ndri॒yame॒vātman-dha̭tte || yo vai catṷrhotṝ-nanusava॒na-nta॒rpaya̭ti | tṛpya̭ti pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | upai̭nagṃ somapī॒tho na̭mati | ba॒hi॒ṣpava॒mā॒ne daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | māddhya̭ndine॒ pava̭māne॒ catṷrhotāram | ārbha̭ve॒ pava̭māne॒ pañca̭hotāram | pi॒tṛ॒ya॒jñe ṣaḍḍho̭tāram | ya॒jñā॒ya॒jñiya̭sya sto॒tre sa॒ptaho̭tāram | a॒nu॒sa॒va॒name॒vaināg̭ starpayati || 44 ||
tṛpya̭ti pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | upai̭nagṃ somapī॒tho na̭mati || de॒vā vai catṷrhotṛbhi-ssa॒tramā̭sata | ṛddhi̭parimitaṃ॒-ya~śa̭skāmāḥ | te᳚-'bruvann | yannaḥ̭ pratha॒maṃ-ya~śa̭ ṛ॒cchāt | sarvḙṣā-nna॒sta-thsa॒hāsa॒diti̭ | soma॒ścatṷrhotrā | a॒gniḥ pañca̭hotrā | dhā॒tā ṣaḍḍho᳚trā || 45 ||
indraḥ̭ sa॒ptaho᳚trā | pra॒jāpa̭ti॒-rdaśa̭hotrā | teṣā॒gṃ॒ soma॒gṃ॒ rājā̭naṃ॒-ya~śa̭ ārcchat || tannya̭kāmayata | tenāpā᳚krāmat | tena̭ pra॒lāya̭macarat | ta-nde॒vāḥ prai॒ṣaiḥ praiṣa̭maicchann | tat-prai॒ṣāṇā᳚-mpraiṣa॒tvam | ni॒vidbhi॒rnya̭vedayann | tanni॒vidā᳚-nnivi॒ttvam || 46 ||
ā॒prībhi̭rāpnuvann | tadā॒prīṇā̭māpri॒tvam | tama̭ghnann | tasya॒ yaśo॒ vya̭gṛhṇata | te grahā̭ abhavann | tadgrahā̭ṇā-ṅgraha॒tvam | yasyai॒vaṃ-vi~॒duṣo॒ grahā̭ gṛ॒hyante᳚ | tasya॒ tvḙva gṛ̭hī॒tāḥ || te᳚-'bruvann | yo vai na॒-śśreṣṭho-'bhū᳚t || 47 ||
tama̭vadhiṣma | puna̭ri॒magṃ sṷvāmahā॒ iti̭ | ta-ñchando̭bhi-rasuvanta | tacchanda̭sā-ñchanda॒stvam | sāmnā॒ samāna̭yann | ta-thsāmnaḥ̭ sāma॒tvam | u॒kthai-ruda̭sthāpayann | tadu॒kthānā̭-muktha॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | pratye॒va ti̭ṣṭhati || 48 ||
sarva॒māyṷreti || somo॒ vai yaśaḥ̭ | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-thsoma̭mā॒gaccha̭ti | yaśa̭ e॒vaina̭mṛcchati | tasmā̭dāhuḥ | yaścai॒vaṃ-ve~da॒ yaśca॒ na | tāvu॒bhau soma॒-māga̭cchataḥ | somo॒ hi yaśaḥ̭ | ta-ntvā-'va yaśa̭ ṛccha॒tītyā̭huḥ | ya-ssome॒ soma॒-mprāheti̭ | tasmā॒-thsome॒ somaḥ॒ procyaḥ̭ | yaśa̭ e॒vaina̭mṛcchati || 49 ||
(a॒bhi॒ṣu॒ṇvanti̭ - sa॒ptaho̭tā - tarpayati॒ - ṣaḍḍho᳚trā - nivi॒ttva - mabhū᳚t - tiṣṭhati॒ - prāheti॒ dve ca̭) (a. 8)
anuvākaṃ 9 - hotṛmantrotpattikathanaprasaṅgena jaga-thsṛṣṭiḥ
i॒daṃ-vā~ agre॒ naiva kiñca॒nāsī᳚t | na dyaurā̭sīt | na pṛ̭thi॒vī | nāntari̭kṣam | tadasa̭de॒va sanmano̭ 'kuruta॒ syāmiti̭ | tada̭tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāddhū॒mo̭-'jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāda॒gni-ra̭jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata || 50 ||
tasmā᳚t-tepā॒nājjyoti̭-rajāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāda॒rci-ra̭jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nānmarī̭cayo-'jāyanta | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nādṷdā॒rā a̭jāyanta | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tada॒bhrami̭va॒ sama̭hanyata || ta-dva॒stima̭bhinat || 51 ||
sa sa̭mu॒dro̭-'bhavat | tasmā᳚-thsamu॒drasya॒ na pi̭banti | pra॒jana̭namiva॒ hi manya̭nte | tasmā᳚-tpa॒śo-rjāya̭mānā॒dāpaḥ̭ pu॒rastā᳚-dyanti || ta-ddaśa̭ho॒tā-'nva̭sṛjyata | pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭ hotā || ya e॒va-ntapa̭so vī॒ryaṃ̭-vi~॒dvāgstapya̭te | bhava̭tye॒va || tadvā i॒damāpaḥ̭ sali॒la-mā̭sīt | so̭-'rodīt-pra॒jāpa̭tiḥ || 52 ||
sa kasmā̭ ajñi | ya-dya॒syā apra̭tiṣṭhāyā॒ iti̭ | yada॒phsva̭-vāpa̭dyata | sā pṛ̭thi॒vya̭bhavat | yadvyamṛ̭ṣṭa | tada॒ntari̭kṣa-mabhavat | yadū॒rdhva-mu॒damṛ̭ṣṭa | sā dyaura̭bhavat | yadaro̭dīt | tada॒nayo̭ roda॒stvam || 53 ||
ya e॒vaṃ-ve~da̭ | nāsya̭ gṛ॒he rṷdanti | e॒tadvā e॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒-ñjanma̭ | ya e॒vame॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒-ñjanma॒ veda̭ | naiṣu lo॒ke-ṣvārti॒mārccha̭ti | sa i॒mā-mpra̭ti॒ṣṭhā-ma̭vindata || sa i॒mā-mpra̭ti॒ṣṭhāṃ-vi~॒ttvā 'kā̭mayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭nabhavat | sa ja॒ghanā॒dasṷrā-nasṛjata || 54 ||
tebhyo̭ mṛ॒nmaye॒ pātre-'nna̭maduhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | sā tami̭srā-'bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa pra॒jana̭nāde॒va pra॒jā a̭sṛjata | tasmā̭di॒mā bhūyi̭ṣṭhāḥ | pra॒jana̭nā॒ddhyḙnā॒ asṛ̭jata || 55 ||
tābhyo̭ dāru॒maye॒ pātre॒ payo̭-'duhata | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | sā jothsnā̭ 'bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | satapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa ṷpapa॒kṣābhyā̭-me॒vartūna̭sṛjata | tebhyo̭ raja॒te pātrḙ ghṛ॒tama̭duhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t || 56 ||
tāmapā̭hata | so̭-'horā॒trayo᳚-ssa॒ndhi-ra̭bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa mukhā᳚-dde॒vā-na̭sṛjata | tebhyo॒ hari̭te॒ pātre॒ soma̭maduhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | tadaha̭rabhavat || 57 ||
e॒te vai pra॒jāpa̭te॒rdohāḥ᳚ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | du॒ha e॒va pra॒jāḥ || divā॒ vai no̭-'bhū॒diti̭ | ta-dde॒vānā᳚-ndeva॒tvam | ya e॒va-nde॒vānā᳚-ndeva॒tvaṃ-ve~da̭ | de॒vavā̭ne॒va bha̭vati || e॒tadvā a̭horā॒trāṇā॒-ñjanma̭ | ya e॒vama̭horā॒trāṇā॒-ñjanma॒ veda̭ | nāho̭rā॒treṣvārti॒mārccha̭ti || 58 ||
asa॒to-'dhi॒ mano̭-'sṛjyata | manaḥ̭ pra॒jāpa̭ti-masṛjata | pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | tadvā i॒da-mmana̭sye॒va pa̭ra॒ma-mprati̭ṣṭhitam | yadi॒da-ṅkiñca̭ | tade॒tacchvo̭vasya॒ sannāma॒ brahma̭ || vyu॒cchantī᳚ vyucchantyasmai॒ vasya̭sī vasyasī॒ vyṷcchati | prajā̭yate pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | pra pa̭rame॒ṣṭhino॒ mātrā̭-māpnoti | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 59 ||
(a॒gnira̭jāyata॒ tadbhūyo̭-'tapyatā - bhinada - rodī-tpra॒jāpa̭tī - roda॒stva - ma̭sṛja॒ - tāsṛ̭jata - ghṛ॒tama̭duha॒dyā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī॒ - daha̭rabhava-d- ṛcchati॒ - veda̭) (a. 9)
(i॒da-ndhū॒mo᳚ 'gni-rjyoti̭ ra॒rci-rmarī̭caya udā॒rā stada॒bhragṃ /
sa ja॒ghanā॒-thsā tami̭srā॒ sa pra॒jana̭nā॒-thsā jothsnā॒ sa ṷpapa॒kṣābhyā॒gṃ॒ so̭ 'horā॒trayo᳚-ssa॒ndhi-ssamukhā॒-ttadaha̭-rde॒vavā᳚n / mṛ॒nmayḙ dāru॒mayḙ raja॒te hari̭te॒ tebhya॒stābhyo॒ dve tebhyo-'nna॒-mpayo̭
ghṛ॒tagṃ soma᳚m)
anuvākaṃ 10 - devasṛṣṭimadhye-'vasthitasyendrasya devatādhipatitvam
pra॒jāpa̭ti॒-rindra̭masṛja-tānujāva॒ra-nde॒vānā᳚m | ta-mprāhi̭ṇot | parḙhi | e॒teṣā᳚-nde॒vānā॒-madhi̭patire॒dhīti̭ | ta-nde॒vā a̭bruvann | kastvamasi̭ | va॒yaṃ-vai~ tvacchreyāgṃ̭sa-ssma॒ iti̭ | so᳚-'bravīt | kastvamasi̭ va॒yaṃ-vai~ tvacchreyāgṃ̭sa-ssma॒ iti̭ mā de॒vā a̭voca॒nniti̭ || atha॒ vā i॒da-ntarhi̭ pra॒jāpa̭tau॒ hara̭ āsīt || 60 ||
yada॒sminnā̭di॒tye | tadḙnamabravīt | e॒tanme॒ praya̭ccha | athā॒hame॒teṣā᳚-nde॒vānā॒-madhi̭pati-rbhaviṣyā॒mīti̭ | ko̭hagg-syā॒mitya̭bravīt | e॒ta-tpra॒dāyeti̭ | e॒ta-thsyā॒ itya̭bravīt | yade॒tadbravī॒ṣīti̭ | ko ha॒ vai nāma̭ pra॒jāpa̭tiḥ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 61 ||
vi॒durḙna॒-nnāmnā᳚ | tada̭smai ru॒kma-ṅkṛ॒tvā pratya̭muñcat | tato॒ vā indro̭ de॒vānā॒-madhi̭pati-rabhavat | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | adhi̭patire॒va sa̭mā॒nānā᳚-mbhavati || so̭-'manyata | ki-ṅkiṃ॒-vā~ a̭kara॒miti̭ | sa ca॒ndra-mma॒ āha॒reti॒ prāla̭pat | tacca॒ndrama̭sa-ścandrama॒stvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 62 ||
ca॒ndravā̭ne॒va bha̭vati || ta-nde॒vā a̭bruvann | su॒vīryo̭ 'maryā॒ yathā̭ gopā॒yata॒ iti̭ | ta-thsūrya̭sya sūrya॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | naina̭-ndabhnoti || kaśca॒ nāsmi॒nvā i॒dami̭ndri॒ya-mpratya̭sthā॒diti̭ | tadindra̭-syendra॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | i॒ndri॒yā॒vyḙva bha̭vati || 63 ||
a॒yaṃ-vā~ i॒da-mpa̭ra॒mo̭-'bhū॒diti̭ | tat-pa̭rame॒ṣṭhinaḥ̭ parameṣṭhi॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | pa॒ra॒māme॒va kāṣṭhā᳚-ṅgacchati || ta-nde॒vā-ssa̭ma॒nta-mparya̭viśann | vasa̭vaḥ pu॒rastā᳚t | ru॒drā da̭kṣiṇa॒taḥ | ā॒di॒tyāḥ pa॒ścāt | viśvḙ de॒vā ṷttara॒taḥ | aṅgi̭rasaḥ pra॒tyañca᳚m || 64 ||
sā॒ddhyāḥ parā᳚ñcam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭nagṃ samā॒nā-ssaṃ-vi~̭śanti || sa pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā pra॒jā āva̭yat | tā a̭smai॒ nāti̭ṣṭhantā॒nnādyā̭ya | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | da॒kṣi॒ṇa॒taḥ paryā̭yann | sa da̭kṣiṇa॒taḥ parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ || 65 ||
pa॒ścāt-paryā̭yann | sa pa॒ścāt-parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ | mukha̭-mpa॒ścāt | u॒tta॒ra॒taḥ paryā̭yann | sa ṷttara॒taḥ parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ | mukha̭-mpa॒ścāt || 66 ||
mukha̭muttara॒taḥ | ū॒rdhvā udā̭yann | sa u॒pari̭ṣṭā॒nnya̭-vartayata | tā-ssa॒rvato̭mukho bhū॒tvā ''va̭yat | tato॒ vai tasmai᳚ pra॒jā ati̭ṣṭhantā॒nnādyā̭ya || ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-npari̭ ca va॒rtaya̭te॒ ni ca̭ | pra॒jāpa̭tire॒va bhu॒tvā pra॒jā a̭tti | tiṣṭha̭nte-'smai pra॒jā a॒nnādyā̭ya | a॒nnā॒da e॒va bha̭vati || 67 ||
(ā॒sī॒-d- veda̭ - candrama॒stvaṃ-ya~ e॒vaṃ-ve~de᳚ - ndriyā॒vyḙva bha̭vati - pra॒tyañca॒ - mukha̭-ndakṣiṇa॒to - mukha̭-mpa॒ścān - +nava̭ ca) (ā10 )
anuvākaṃ 11 - hotṛmantrāṇā-mpuruṣārthaprayogaḥ
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata ba॒horbhūyā᳚n-thsyā॒miti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti ba॒horbhūyā̭nabhavat | yaḥ kā॒mayḙta ba॒horbhūyā᳚n-thsyā॒miti̭ | sa daśa̭hotāra॒-mprayṷñjīta | ba॒hore॒va bhūyā᳚n-bhavati || so̭-'kāmayata vī॒ro ma॒ ājā̭ye॒teti̭ | sa daśa̭hotu॒ścatṷrhotāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta || 68 ||
tasya॒ prayu॒ktīndro̭ 'jāyata | yaḥ kā॒mayḙta vī॒ro ma॒ ājā̭ye॒teti̭ | sa catṷrhotāra॒-mprayṷñjīta | ā-'sya̭ vī॒ro jā̭yate || so̭-'kāmayata paśu॒mān-thsyā॒miti̭ | sa catṷrhotuḥ॒ pañca̭hotāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti paśu॒māna̭bhavat | yaḥ kā॒mayḙta paśu॒mān-thsyā॒miti̭ | sa pañca̭hotāra॒-mprayṷñjīta || 69 ||
pa॒śu॒māne॒va bha̭vati || so̭-'kāmayata॒rtavo̭ me kalpera॒nniti̭ | sa pañca̭hotu॒-ṣṣaḍḍho̭tāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷktyṛ॒tavo᳚-'smā akalpanta | yaḥ kā॒mayḙta॒rtavo̭ me kalpera॒nniti̭ | sa ṣaḍḍho̭tāra॒-mprayṷñjīta | kalpa̭nte-'smā ṛ॒tavaḥ̭ || so̭-'kāmayata soma॒pa-sso̭mayā॒jī syā᳚m | ā mḙ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭ye॒teti̭ || 70 ||
sa ṣaḍḍho̭tu-ssa॒ptaho̭tāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti soma॒pa-sso̭mayā॒jya̭bhavat | ā-'sya̭ soma॒pa-sso̭mayā॒jya̭jāyata | yaḥ kā॒mayḙta soma॒pa-sso̭mayā॒jī syā᳚m | ā mḙ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭ye॒teti̭ | sa sa॒ptaho̭tāra॒-mprayṷñjīta | so॒ma॒pa e॒va so̭mayā॒jī bha̭vati | ā-'sya̭ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭yate || sa vā e॒ṣa pa॒śuḥ pa̭ñca॒dhā prati̭ tiṣṭhati || 71 ||
pa॒dbhirmukhḙna || te de॒vāḥ pa॒śūn. vi॒ttvā | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann || tḙ-'muṣmi̭l ~lo॒ke vya̭kṣuddhyann | te᳚-'bruvann | a॒mutaḥ̭ pradānaṃ॒-vā~ upa̭jijīvi॒meti̭ | te sa॒ptaho̭tāraṃ-ya~॒jñaṃ-vi~॒dhāyā॒yāsya᳚m | ā॒ṅgī॒ra॒sa-mprāhi̭ṇvann | e॒tenā॒mutra̭ kalpa॒yeti̭ | tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛptiḥ̭ || 72 ||
yadi॒da-ṅkiñca̭ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | sa vā a॒ya-mma̭nu॒ṣyḙṣu ya॒jña-ssa॒ptaho̭tā | a॒mutra̭ sa॒dbhyo de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭naṃ-ya~॒jño na̭mati || yo vai catṷrhotṛṇā-nni॒dānaṃ॒-ve~da̭ | ni॒dāna̭vā-nbhavati | a॒gni॒ho॒traṃ-vai~ daśa̭hoturni॒dāna᳚m | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sau catṷrhotuḥ | cā॒tu॒rmā॒syāni॒ pañca̭ hotuḥ | pa॒śu॒ba॒ndha-ṣṣaḍḍho̭tuḥ | sau॒myo᳚-'ddhva॒ra-ssa॒ptaho̭tuḥ | e॒tadvai catṷrhotṛṇā-nni॒dāna᳚m | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | ni॒dāna̭vā-nbhavati || 73 ||
(a॒mi॒mī॒ta॒ ta-mprāyṷṅkta॒ - pañca̭hotāra॒-mprayṷñjita - jāye॒teti̭ - tiṣṭhati॒ - klṛpti॒--r daśa̭hotu-rni॒dānagṃ̭ sa॒pta ca̭ ) (a. 11)
(pra॒jāpa̭tirakāmayata pra॒jā-ssṛ̭je॒yeti̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata darśapūrṇamā॒sau sṛ̭je॒yeti̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ prajā̭ye॒yeti॒ sa tapa॒-ssa tri॒vṛtaṃ̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ daśa̭hotāra॒-ntena̭ daśa॒dhā-''tmānaṃ̭ - de॒vā vai varṷṇa॒ - manto॒ vai - pra॒jāpa̭ti॒stā-ssṛ॒ṣṭā-ssama̭śliṣyan - de॒vā vai catṷrhotṛbhi - ri॒daṃ-vā~ agre᳚ - pra॒jāpa̭ti॒rindraṃ̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata ba॒horbhūyā॒nekā̭daśa)
(pra॒jāpa̭ti॒ - stadgraha̭sya - pra॒jā̭patirakāmayatā॒ - nayai॒vaina॒t - tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛpti॒ - stasmā᳚-ttepā॒nājjyoti॒--r yada॒sminnā̭di॒tye -saṣaḍḍho̭tu-ssa॒ptaho̭tāra॒-ntrisa̭ptatiḥ)
(pra॒jāpa̭tirakāmayata - ni॒dāna̭vānbhavati)
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे द्वितीयाष्टके द्वितीयः प्रपाठकः - होतृब्राह्मणम्
ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,
श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥
अनुवाकं 1 - दशहोतृमन्त्रस्य क्रत्वर्थपुरुषार्थप्रयोगौ
प्र॒जाप॑तिरकामयत प्र॒जा-स्सृ॑जे॒येति॑ । स ए॒त-न्दश॑होतार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा ऽनु॒द्रुत्य॑ दर्भस्त॒म्बे॑-ऽजुहोत् । ततो॒ वै स प्र॒जा अ॑सृजत । ता अ॑स्माथ्सृ॒ष्टा अपा᳚क्रामन्न् । ता ग्रहे॑णागृह्णात् । तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । यः का॒मये॑त॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स दश॑होतार॒-म्मन॑सा ऽनु॒द्रुत्य॑ दर्भस्त॒म्बे जु॑हुयात् । प्र॒जाप॑ति॒र्वै दश॑होता ॥ 1 ॥
प्र॒जाप॑तिरे॒व भू॒त्वा प्र जा॑यते ॥ मन॑सा जुहोति । मन॑ इव॒ हि प्र॒जाप॑तिः । प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै᳚ ॥ पू॒र्णया॑ जुहोति । पू॒र्ण इ॑व॒ हि प्र॒जाप॑तिः । प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै᳚ ॥ न्यू॑नया जुहोति । न्यू॑ना॒द्धि प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृ॑जत । प्र॒जाना॒ग्ं॒ सृष्ट्यै᳚ ॥ 2 ॥
द॒र्भ॒स्त॒म्बे जु॑होति । ए॒तस्मा॒द्वै योनेः᳚ प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । यस्मा॑दे॒व योनेः᳚ प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृ॑जत । तस्मा॑दे॒व योनेः॒ प्र जा॑यते ॥ ब्रा॒ह्म॒णो द॑क्षिण॒त उपा᳚स्ते । ब्रा॒ह्म॒णो वै प्र॒जाना॑-मुपद्र॒ष्टा । उ॒प॒द्र॒ष्टु॒मत्ये॒व प्र जा॑यते ॥ ग्रहो॑ भवति । प्र॒जानाग्ं॑ सृ॒ष्टाना॒-न्धृत्यै᳚ ॥ य-म्ब्रा᳚ह्म॒णं-विँ॒द्यां-विँ॒द्वाग्ंसं॒-यँशो॒ नर्च्छेत् ॥ 3 ॥
सो-ऽर॑ण्य-म्प॒रेत्य॑ । द॒र्भ॒स्त॒म्ब-मु॒द्ग्रत्थ्य॑ । ब्रा॒ह्म॒ण-न्द॑क्षिण॒तो नि॒षाद्य॑ । चतु॑र्होतॄ॒न् व्याच॑क्षीत । ए॒तद्वै दे॒वाना᳚-म्पर॒म-ङ्गुह्य॒-म्ब्रह्म॑ । यच्चतु॑र्होतारः । तदे॒व प्र॑का॒श-ङ्ग॑मयति । तदे॑न-म्प्रका॒श-ङ्ग॒तम् । प्र॒का॒श-म्प्र॒जाना᳚-ङ्गमयति ॥ द॒र्भ॒स्त॒म्ब-मु॒द्ग्रत्थ्य॒ व्याच॑ष्टे ॥ 4 ॥
अ॒ग्नि॒वान्. वै द॑र्भस्त॒म्बः । अ॒ग्नि॒वत्ये॒व व्याच॑ष्टे ॥ ब्रा॒ह्म॒णो द॑क्षिण॒त उपा᳚स्ते । ब्रा॒ह्म॒णो वै प्र॒जाना॑-मुपद्र॒ष्टा । उ॒प॒द्र॒ष्टु॒-मत्ये॒वैनं॒-यँश॑ ऋच्छति ॥ ई॒श्व॒र-न्तं-यँशो-ऽर्तो॒रित्या॑हुः । यस्यान्ते᳚ व्या॒चष्ट॒ इति॑ । वर॒स्तस्मै॒ देयः॑ । यदे॒वैन॒-न्तत्रो॑प॒ नम॑ति । तदे॒वाव॑ रुन्धे ॥ 5 ॥
अ॒ग्निमा॒दधा॑नो॒ दश॑होत्रा॒ ऽरणि॒मव॑दद्ध्यात् । प्रजा॑तमे॒वैन॒-माध॑त्ते । तेनै॒वोद्द्रुत्या᳚ग्निहो॒त्र-ञ्जु॑हुयात् । प्रजा॑तमे॒वैन॑ज्जुहोति । ह॒विर्नि॑र्व॒फ्स्यन्-दश॑होतारं॒-व्याँच॑क्षीत । प्रजा॑तमे॒वैन॒-न्निर्व॑पति । सा॒मि॒धे॒नी-र॑नुव॒क्ष्यन्-दश॑होतारं॒-व्याँच॑क्षीत । सा॒मि॒धे॒नीरे॒व सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते । अथो॑ य॒ज्ञो वै दश॑होता । य॒ज्ञमे॒व त॑नुते ॥ 6 ॥
अ॒भि॒चर॒न्-दश॑होतार-ञ्जुहुयात् । नव॒ वै पुरु॑षे प्रा॒णाः । नाभि॑र्दश॒मी । सप्रा॑णमे॒वैन॑-म॒भिच॑रति । ए॒ताव॒द्वै पुरु॑षस्य॒ स्वम् । याव॑-त्प्रा॒णाः । याव॑दे॒वास्यास्ति॑ । तद॒भिच॑रति ॥ स्वकृ॑त॒ इरि॑णे जुहोति प्रद॒रे वा᳚ । ए॒तद्वा अ॒स्यै निर्-ऋ॑तिगृहीतम् । निर्-ऋ॑ति गृहीत ए॒वैन॒-न्निर्-ऋ॑त्या ग्राहयति ॥ य-द्वा॒चः क्रू॒रम् । तेन॒ वष॑ट्करोति । वा॒च ए॒वैन॑-ङ्क्रू॒रेण॒ प्र वृ॑श्चति । ता॒जगार्ति॒मार्च्छ॑ति ॥ 7 ॥
(दश॑होता॒ - सृष्ट्या॑ - ऋ॒च्छे-द्- व्याच॑ष्टे - रुन्ध - ए॒व त॑नुते॒ - निर्-ऋ॑तिगृहीत॒-म्पञ्च॑ च) (अ. 1)
अनुवाकं 2 - चतुर्होत्रादिमन्त्राणा-ङ्क्रत्वर्थप्रयोगः
प्र॒जाप॑तिरकामयत दर्शपूर्णमा॒सौ सृ॑जे॒येति॑ । स ए॒त-ञ्चतु॑र्होतार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑-ऽजुहोत् । ततो॒ वै स द॑र्शपूर्णमा॒साव॑सृजत । ताव॑स्मा-थ्सृ॒ष्टावपा᳚क्रामताम् । तौ ग्रहे॑णा गृह्णात् । तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । द॒र्॒श॒पू॒र्ण॒मा॒सा-वा॒लभ॑मानः । चतु॑र्होतार॒-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑-हव॒नीये॑ जुहुयात् । द॒र्॒श॒पू॒र्ण॒मा॒सावे॒व सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते ॥ 8 ॥
ग्रहो॑ भवति । द॒र्॒श॒पू॒र्ण॒मा॒सयो᳚-स्सृ॒ष्टयो॒र्धृत्यै᳚ ॥ सो॑-ऽकामयत चातुर्मा॒स्यानि॑ सृजे॒येति॑ । स ए॒त-म्पञ्च॑होतार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑-ऽजुहोत् । ततो॒ वै स चा॑तुर्मा॒स्यान्य॑सृजत । तान्य॑स्मा-थ्सृ॒ष्टान्यपा᳚क्रामन्न् । तानि॒ ग्रहे॑णागृह्णात् । तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । चा॒तु॒र्मा॒स्यान्या॒लभ॑मानः ॥ 9 ॥
पञ्च॑होतार॒-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ जुहुयात् । चा॒तु॒र्मा॒स्यान्ये॒व सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते । ग्रहो॑ भवति । चा॒तु॒र्मा॒स्यानाग्ं॑ सृ॒ष्टाना॒-न्धृत्यै᳚ ॥ सो॑-ऽकामयत पशुब॒न्धग्ं सृ॑जे॒येति॑ । स ए॒तग्ं षड्ढो॑तार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑-ऽजुहोत् । ततो॒ वै स प॑शुब॒न्धम॑सृजत । सो᳚-ऽस्मा-थ्सृ॒ष्टो ऽपा᳚क्रामत् । त-ङ्ग्रहे॑णागृह्णात् ॥ 10 ॥
तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । प॒शु॒ब॒न्धेन॑ य॒क्ष्यमा॑णः । षड्ढो॑तार॒-म्मन॑सा ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ जुहुयात् । प॒शु॒ब॒न्धमे॒व सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते । ग्रहो॑ भवति । प॒शु॒ब॒न्धस्य॑ सृ॒ष्टस्य॒ धृत्यै᳚ ॥ सो॑-ऽकामयत सौ॒म्य-म॑द्ध्व॒रग्ं सृ॑जे॒येति॑ । स ए॒तग्ं स॒प्तहो॑तार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ ऽजुहोत् । ततो॒ वै स सौ॒म्य-म॑द्ध्व॒र-म॑सृजत ॥ 11 ॥
सो᳚-ऽस्मा-थ्सृ॒ष्टो-ऽपा᳚क्रामत् । त-ङ्ग्रहे॑णागृह्णात् । तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । दी॒क्षि॒ष्यमा॑णः । स॒प्तहो॑तार॒-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ जुहुयात् । सौ॒म्यमे॒वाद्ध्व॒रग्ं सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते । ग्रहो॑ भवति । सौ॒म्यस्या᳚-द्ध्व॒रस्य॑ सृ॒ष्टस्य॒ धृत्यै᳚ ॥ दे॒वेभ्यो॒ वै य॒ज्ञो न प्राभ॑वत् । तमे॑ताव॒च्छ-स्सम॑भरन्न् ॥ 12 ॥
य-थ्स॑भां॒राः । ततो॒ वै तेभ्यो॑ य॒ज्ञः प्राभ॑वत् । य-थ्स॑भां॒रा भव॑न्ति । य॒ज्ञस्य॒ प्रभू᳚त्यै ॥ आ॒ति॒त्थ्यमा॒साद्य॒ व्याच॑ष्टे । य॒ज्ञ॒मु॒खं-वाँ आ॑ति॒थ्यम् । मु॒ख॒त ए॒व य॒ज्ञग्ं स॒भृन्त्य॒ प्र त॑नुते ॥ अय॑ज्ञो॒ वा ए॒षः । यो॑-ऽप॒त्नीकः॑ । न प्र॒जाः प्र जा॑येरन्न् । पत्नी॒र्व्याच॑ष्टे । य॒ज्ञमे॒वाकः॑ । प्र॒जाना᳚-म्प्र॒जन॑नाय ॥ उ॒प॒सथ्सु॒ व्याच॑ष्टे । ए॒तद्वै पत्नी॑ना-मा॒यत॑नम् । स्व ए॒वैना॑ आ॒यत॒ने-ऽव॑ कल्पयति ॥ 13 ॥
(त॒नु॒त॒ - आ॒लभ॑मानो - ऽगृह्णा - दसृज - ताभर - ञ्जायेर॒न्-थ्षट्च॑) (अ. 2)
अनुवाकं 3 - चतुर्होतृपञ्चहोतृमन्त्रग्रहभागयोः पुरुषार्थ प्रयोगः
प्र॒जाप॑ति-रकामयत॒ प्र जा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । स त्रि॒वृत॒ग्ग्॒ स्तोम॑-मसृजत । त-म्प॑ञ्चद॒शस्तोमो॑ मद्ध्य॒त उद॑तृणत् । तौ पू᳚र्वप॒क्षश्चा॑परप॒क्षश्चा॑भवताम् । पू॒र्व॒प॒क्ष-न्दे॒वा अन्वसृ॑ज्यन्त । अ॒प॒र॒प॒क्ष-मन्वसु॑राः । ततो॑ दे॒वा अभ॑वन्न् । परा-ऽसु॑राः । य-ङ्का॒मये॑त॒ वसी॑यान्-थ्स्या॒दिति॑ ॥ 14 ॥
त-म्पू᳚र्वप॒क्षे या॑जयेत् । वसी॑याने॒व भ॑वति । य-ङ्का॒मये॑त॒ पापी॑यान्-थ्स्या॒दिति॑ । तम॑परप॒क्षे या॑जयेत् । पापी॑याने॒व भ॑वति । तस्मा᳚-त्पूर्वप॒क्षो॑ ¶प॒क्षात्-क॑रु॒ण्य॑तरः ॥ प्र॒जाप॑ति॒र्वै दश॑होता । चतु॑र्होता॒ पञ्च॑होता । षड्ढो॑ता स॒प्तहो॑ता । ऋ॒तवः॑ संवँथ्स॒रः ॥ 15 ॥
प्र॒जाः प॒शव॑ इ॒मे लो॒काः । य ए॒व-म्प्र॒जाप॑ति-म्ब॒होर्भूयाग्ं॑सं॒-वेँद॑ । ब॒होरे॒व भूया᳚-न्भवति ॥ प्र॒जाप॑ति-र्देवासु॒रान॑सृजत । स इन्द्र॒मपि॒ नासृ॑जत । त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्न् । इन्द्र॑-न्नो जन॒येति॑ । सो᳚-ऽब्रवीत् । यथा॒ ऽहं-युँ॒ष्माग् स्तप॒सा ऽसृ॑क्षि । ए॒वमिन्द्र॑-ञ्जनयद्ध्व॒मिति॑ ॥ 16 ॥
ते तपो॑-ऽतप्यन्त । त आ॒त्मन्निन्द्र॑-मपश्यन्न् । तम॑ब्रुवन्न् । जाय॒स्वेति॑ । सो᳚-ऽब्रवीत् । कि-म्भा॑ग॒धेय॑-म॒भिज॑निष्य॒ इति॑ । ऋ॒तून्-थ्सं॑वँथ्स॒रम् । प्र॒जाः प॒शून् । इ॒माल् ँलो॒कानित्य॑ब्रुवन्न् । तं-वैँ मा-ऽऽहु॑त्या॒ प्रज॑नय॒तेत्य॑ब्रवीत् ॥ 17 ॥
त-ञ्चतु॑र्होत्रा॒ प्राज॑नयन्न् ॥ यः का॒मये॑त वी॒रो म॒ आ जा॑ये॒तेति॑ । स चतु॑र्होतार-ञ्जुहुयात् । प्र॒जाप॑ति॒र्वै चतु॑र्होता । प्र॒जाप॑तिरे॒व भू॒त्वा प्रजा॑यते । ज॒जन॒दिन्द्र॑-मिन्द्रि॒याय॒ स्वाहेति॒ ग्रहे॑ण जुहोति । आ-ऽस्य॑ वी॒रो जा॑यते । वी॒रग्ं हि दे॒वा ए॒तया ऽऽहु॑त्या॒ प्राज॑नयन्न् ॥ आ॒दि॒त्याश्चाङ्गि॑रसश्च सुव॒र्गे लो॒के᳚ ऽस्पर्धन्त । व॒य-म्पूर्वे॑ सुव॒र्गं-लोँ॒कमि॑याम व॒य-म्पूर्व॒ इति॑ ॥ 18 ॥
त आ॑दि॒त्या ए॒त-म्पञ्च॑होतार-मपश्यन्न् । त-म्पु॒रा प्रा॑तरनुवा॒कादाग्नी᳚द्ध्रे ऽजुहवुः । ततो॒ वै ते पूर्वे॑ सुव॒र्गं-लोँ॒कमा॑यन्न् । य-स्सु॑व॒र्गका॑म॒-स्स्यात् । स पञ्च॑होतार-म्पु॒रा प्रा॑तरनुवा॒कादाग्नी᳚द्ध्रे जुहुयात् । सं॒वँ॒थ्स॒रो वै पञ्च॑होता । सं॒वँ॒थ्स॒र-स्सु॑व॒र्गो लो॒कः । सं॒वँ॒थ्स॒र ए॒वर्तुषु॑ प्रति॒ष्ठाय॑ । सु॒व॒र्गं-लोँ॒कमे॑ति ॥ ते᳚ब्रुव॒-न्नङ्गि॑रस आदि॒त्यान् ॥ 19 ॥
क्व॑ स्थ । क्व॑ व-स्स॒द्भ्यो ह॒व्यं-वँ॑क्ष्याम॒ इति॑ । छन्द॒-स्स्वित्य॑ब्रुवन्न् । गा॒य॒त्रि॒या-न्त्रि॒ष्टुभि॒-जग॑त्या॒मिति॑ । तस्मा॒च्छन्दः॑ सु स॒द्भ्य आ॑दि॒त्येभ्यः॑ । आ॒ङ्गी॒र॒सीः प्र॒जा ह॒व्यं-वँ॑हन्ति । वह॑न्त्यस्मै प्र॒जा ब॒लिम् । ऐन॒मप्र॑तिख्यात-ङ्गच्छति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ द्वाद॑श॒ मासाः॒ पञ्च॒र्तवः॑ । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । अ॒सावा॑दि॒त्य ए॑कवि॒ग्ं॒शः । ए॒तस्मि॒न् वा ए॒ष श्रि॒तः । ए॒तस्मि॒न्-प्रति॑ष्ठितः । य ए॒वमे॒तग्ग् श्रि॒त-म्प्रति॑ष्ठितं॒-वेँद॑ । प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति ॥ 20 ॥
(स्या॒दिति॑ - संवँथ्स॒रो - ज॑नयद्ध्व॒मिती - त्य॑ब्रवी॒त् - पूर्व॒ इत्या॑ - दि॒त्यान् - ऋ॒तव॒-ष्षट्च॑) (अ. 3)
अनुवाकं 4 - जग-थ्सृष्टिकथनमुखेन होतृमन्त्रप्रशंसा
प्र॒जाप॑ति-रकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स ए॒त-न्दश॑होतार-मपश्यत् । तेन॑ दश॒धा ऽऽत्मानं॑-विँ॒धाय॑ । दश॑होत्रा ऽतप्यत । तस्य॒ चित्ति॒-स्स्रुगासी᳚त् । चि॒त्तमाज्य᳚म् । तस्यै॒ता॑वत्ये॒व वागासी᳚त् । ए॒तावान्॑. यज्ञक्र॒तुः ॥ स चतु॑र्होतार-मसृजत । सो॑-ऽनन्दत् ॥ 21 ॥
असृ॑क्षि॒ वा इ॒ममिति॑ । तस्य॒ सोमो॑ ह॒विरासी᳚त् । स चतु॑र्होत्रा ऽतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स भूरिति॒ व्याह॑रत् । स भूमि॑मसृजत । अ॒ग्नि॒हो॒त्र-न्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यजूग्ं॑षि । स द्वि॒तीय॑मतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स भुव॒ इति॒ व्याह॑रत् ॥ 22 ॥
सो᳚-ऽन्तरि॑क्ष-मसृजत । चा॒तु॒र्मा॒स्यानि॒ सामा॑नि । स तृ॒तीय॑मतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स सुव॒रिति॒ व्याह॑रत् । स दिव॑मसृजत । अ॒ग्नि॒ष्टो॒म-मु॒क्थ्य॑-मतिरा॒त्रमृचः॑ । ए॒ता वै व्याहृ॑तय इ॒मे लो॒काः । इ॒मा-न्खलु॒ वै लो॒काननु॑ प्र॒जाः प॒शव॒श्छन्दाग्ं॑सि॒ प्राजा॑यन्त । य ए॒वमे॒ताः प्र॒जाप॑तेः प्रथ॒मा व्याहृ॑तीः॒ प्रजा॑ता॒ वेद॑ ॥ 23 ॥
प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑-र्मिथु॒नै-र्जा॑यते ॥ स पञ्च॑होतार-मसृजत । स ह॒विर्ना-वि॑न्दत । तस्मै॒ सोम॑-स्त॒नुव॒-म्प्राय॑च्छत् । ए॒त-त्ते॑ ह॒विरिति॑ । स पञ्च॑होत्रा ऽतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स प्र॒त्यङ्ङ॑बाधत । सो-ऽसु॑रा-नसृजत । तद॒स्या प्रि॑यमासीत् ॥ 24 ॥
त-द्दु॒र्वर्ण॒ग्ं॒ हिर॑ण्यमभवत् । त-द्दु॒र्वर्ण॑स्य॒ हिर॑ण्यस्य॒ जन्म॑ । स द्वि॒तीय॑मतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स प्रांअ॑बाधत । स दे॒वान॑सृजत । तद॑स्य प्रि॒यम॑सीत् । त-थ्सु॒वर्ण॒ग्ं॒ हिर॑ण्यमभवत् । त-थ्सु॒वर्ण॑स्य॒ हिर॑ण्यस्य॒ जन्म॑ । य ए॒वग्ं सु॒वर्ण॑स्य॒ हिर॑ण्यस्य॒ जन्म॒ वेद॑ ॥ 25 ॥
सु॒वर्ण॑ आ॒त्मना॑ भवति । दु॒र्वर्णो᳚-ऽस्य॒ भ्रातृ॑व्यः । तस्मा᳚-थ्सु॒वर्ण॒ग्ं॒ हिर॑ण्य-म्भा॒र्य᳚म् । सु॒वर्ण॑ ए॒व भ॑वति । ऐन॑-म्प्रि॒य-ङ्ग॑च्छति॒ नाप्रि॑यम् ॥ स स॒प्तहो॑तार-मसृजत । स स॒प्तहो᳚त्रै॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमै᳚त् ॥ त्रि॒ण॒वेन॒ स्तोमे॑नै॒भ्यो लो॒केभ्यो-ऽसु॑रा॒-न्प्राणु॑दत । त्र॒य॒स्त्रि॒ग्ं॒शेन॒ प्रत्य॑तिष्ठत् । ए॒क॒वि॒ग्ं॒शेन॒ रुच॑मधत्त ॥ 26 ॥
स॒प्त॒द॒शेन॒ प्राजा॑यत । य ए॒वं-विँ॒द्वान्-थ्सोमे॑न॒ यज॑ते । स॒प्तहो᳚त्रै॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमे॑ति । त्रि॒ण॒वेन॒ स्तोमे॑नै॒भ्यो लो॒केभ्यो॒ भ्रातृ॑व्या॒न्-प्रणु॑दते । त्र॒य॒स्त्रि॒ग्ं॒शेन॒ प्रति॑ तिष्ठति । ए॒क॒वि॒ग्ं॒शेन॒ रुच॑-न्धत्ते । स॒प्त॒द॒शेन॒ प्रजा॑यते । तस्मा᳚-थ्सप्तद॒श-स्स्तोमो॒ न नि॒र्॒हृत्यः॑ । प्र॒जाप॑ति॒ र्वै स॑प्तद॒शः । प्र॒जाप॑तिमे॒व म॑द्ध्य॒तो ध॑त्ते॒ प्रजा᳚त्यै ॥ 27 ॥
(अ॒न॒न्द॒-द्- भुव॒ इति॒ व्याह॑र॒-द्- वेदा॑ - सी॒-द्- वेदा॑ - धत्त॒ - प्रजा᳚त्यै) (अ. 4)
अनुवाकं 5 - दक्षिणाप्रतिग्रहमन्त्रव्याख्यानम्
दे॒वा वै वरु॑णमयाजयन्न् । स यस्यै॑ यस्यै दे॒वता॑यै॒ दक्षि॑णा॒मन॑यत् । ताम॑व्लीनात् । ते᳚-ऽब्रुवन्न् । व्या॒वृत्य॒ प्रति॑ गृह्णाम । तथा॑ नो॒ दक्षि॑णा॒ न व्ले᳚ष्य॒तीति॑ । ते व्या॒वृत्य॒ प्रत्य॑गृह्णन्न् । ततो॒ वै ता-न्दक्षि॑णा॒ नाव्ली॑नात् । य ए॒वं-विँ॒द्वान् व्या॒वृत्य॒ दक्षि॑णा-म्प्रतिगृ॒ह्णाति॑ । नैन॒-न्दक्षि॑णा व्लीनाति ॥ 28 ॥
राजा᳚ त्वा॒ वरु॑णो नयतु देवि दक्षिणे॒-ऽग्नये॒ हिर॑ण्य॒मित्या॑ह । आ॒ग्ने॒यं-वैँ हिर॑ण्यम् । स्वयै॒वैन॑-द्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । सोमा॑य॒ वास॒ इत्या॑ह । सौ॒म्यं-वैँ वासः॑ । स्वयै॒वैन॑-द्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । रु॒द्राय॒ गामित्या॑ह । रौ॒द्री वै गौः । स्वयै॒वैना᳚-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । वरु॑णा॒याश्व॒मित्या॑ह ॥ 29 ॥
वा॒रु॒णो वा अश्वः॑ । स्वयै॒वैन॑-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । प्रा॒जाप॑तये॒ पुरु॑ष॒मित्या॑ह । प्रा॒जा॒प॒त्यो वै पुरु॑षः । स्वयै॒वैन॑-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । मन॑वे॒ तल्प॒मित्या॑ह । मा॒न॒वो वै तल्पः॑ । स्वयै॒वैन॑-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । उ॒त्ता॒नाया᳚ङ्गीर॒सायान॒ इत्या॑ह । इ॒यं-वाँ उ॑त्ता॒न आ᳚ङ्गीर॒सः ॥ 30 ॥
अ॒नयै॒वैन॒त्-प्रति॑ गृह्णाति ॥ वै॒श्वा॒न॒र्यार्चा रथ॒-म्प्रति॑ गृह्णाति । वै॒श्वा॒न॒रो वै दे॒वत॑या॒ रथः॑ । स्वयै॒वैन॑-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति ॥ तेना॑मृत॒त्वम॑श्या॒-मित्या॑ह । अ॒मृत॑मे॒वात्मन्-ध॑त्ते ॥ वयो॑ दा॒त्र इत्या॑ह । वय॑ ए॒वैन॑-ङ्कृ॒त्वा । सु॒व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति ॥ मयो॒ मह्य॑मस्तु प्रतिग्रही॒त्र इत्या॑ह ॥ 31 ॥
यद्वै शि॒वम् । तन्मयः॑ । आ॒त्मन॑ ए॒वैषा परी᳚त्तिः ॥ क इ॒द-ङ्कस्मा॑ अदा॒दित्या॑ह । प्र॒जाप॑ति॒र्वै कः । स प्र॒जाप॑तये ददाति ॥ कामः॒ कामा॒येत्या॑ह । कामे॑न॒ हि ददा॑ति । कामे॑न प्रतिगृ॒ह्णाति॑ ॥ कामो॑ दा॒ता कामः॑ प्रति ग्रही॒तेत्या॑ह ॥ 32 ॥
कामो॒ हि दा॒ता । कामः॑ प्रति ग्रही॒ता ॥ कामग्ं॑ समु॒द्र-मावि॒शेत्या॑ह । स॒मु॒द्र इ॑व॒ हि कामः॑ । नेव॒ हि काम॒स्यान्तो-ऽस्ति॑ । न स॑मु॒द्रस्य॑ ॥ कामे॑न त्वा॒ प्रति॑ गृह्णा॒मीत्या॑ह । येन॒ कामे॑न प्रति गृ॒ह्णाति॑ । स ए॒वैन॑म॒मुष्मि॑ल् ँलो॒के काम॒ आग॑च्छति ॥ कामै॒तत्त॑ ए॒षा ते॑ काम॒ दक्षि॒णेत्या॑ह । काम॑ ए॒व त-द्यज॑मानो॒-ऽमुष्मि॑ल् ँलो॒के दक्षि॑णामिच्छति । न प्र॑तिग्रही॒तरि॑ ॥ य ए॒वं-विँ॒द्वान्-दक्षि॑णा-म्प्रतिगृ॒ह्णाति॑ । अ॒नृ॒णामे॒वैना॒-म्प्रति॑ गृह्णाति ॥ 33 ॥
(व्ली॒ना॒त्य - श्व॒मित्या॑हा - ङ्गिर॒सः - प्र॑तिग्रही॒त्र इत्या॑ह - प्रतिग्रही॒तेत्या॑ह॒ - दक्षि॒णेत्या॑ह च॒त्वारि॑ च) (अ. 5)
अनुवाकं 6 - द्वादशाहदशमे-ऽहनि होतृमन्त्राः
अन्तो॒ वा ए॒ष य॒ज्ञस्य॑ । य-द्द॑श॒ममहः॑ । द॒श॒मे-ऽह᳚न्-थ्सर्परा॒ज्ञिया॑ ऋ॒ग्भि-स्स्तु॑वन्ति । य॒ज्ञस्यै॒वान्त॑-ङ्ग॒त्वा । अ॒न्नाद्य॒मव॑रुन्धते ॥ ति॒सृभिः॑ स्तुवन्ति । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । ए॒भ्य ए॒व लो॒केभ्यो॒-ऽन्नाद्य॒मव॑रुन्धते । पृश्नि॑वती-र्भवन्ति । अन्नं॒-वैँ पृश्नि॑ ॥ 34 ॥
अन्न॑मे॒वाव॑-रुन्धते ॥ मन॑सा॒ प्रस्तौ॑ति । मन॒सोद्गा॑यति । मन॑सा॒ प्रति॑ हरति । मन॑ इव॒ हि प्र॒जाप॑तिः । प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै᳚ ॥ दे॒वा वै स॒र्पाः । तेषा॑मि॒यग्ं राज्ञी᳚ । य-थ्स॑र्परा॒ज्ञिया॑ ऋ॒ग्भि-स्स्तु॒वन्ति॑ । अ॒स्यामे॒व प्रति॑ तिष्ठन्ति ॥ 35 ॥
चतु॑र्होतॄ॒न्॒. होता॒ व्याच॑ष्टे । स्तु॒तमनु॑शग्ंसति॒ शान्त्यै᳚ ॥ अन्तो॒ वा ए॒ष य॒ज्ञस्य॑ । य-द्द॑श॒ममहः॑ । ए॒त-त्खलु॒ वै दे॒वाना᳚-म्पर॒म-ङ्गुह्य॒-म्ब्रह्म॑ । यच्चतु॑र्होतारः । द॒श॒मे-ऽह॒ग्ग्॒-श्चतु॑र्होतॄ॒न् व्याच॑ष्टे । य॒ज्ञस्यै॒वान्त॑-ङ्ग॒त्वा । प॒र॒म-न्दे॒वाना॒-ङ्गुह्य॒-म्ब्रह्माव॑रुन्धे । तदे॒व प्र॑का॒श-ङ्ग॑मयति ॥ 36 ॥
तदे॑न-म्प्रका॒श-ङ्ग॒तम् । प्र॒का॒श-म्प्र॒जाना᳚-ङ्गमयति ॥ वाचं॑-यँच्छति । य॒ज्ञस्य॒ धृत्यै᳚ ॥ य॒ज॒मा॒न॒दे॒व॒त्यं॑-वाँ अहः॑ । भ्रा॒तृ॒व्य॒दे॒व॒त्या॑ रात्रिः॑ । अह्ना॒ रात्रि॑-न्ध्यायेत् । भ्रातृ॑व्यस्यै॒व तल्लो॒कं-वृँ॑ङ्क्ते । यद्दिवा॒ वाचं॑-विँसृ॒जेत् । अह॒र्भ्रातृ॑व्या॒योच्छिग्ं॑षेत् । यन्नक्तं॑-विँसृ॒जेत् । रात्रि॒-म्भ्रातृ॑व्या॒योच्छिग्ं॑षेत् । अ॒धि॒वृ॒क्ष॒सू॒र्ये वाचं॒-विँसृ॑जति । ए॒ताव॑न्तमे॒वास्मै॑ लो॒कमुच्छिग्ं॑षति । याव॑दादि॒त्यो᳚-ऽस्त॒मेति॑ ॥ 37 ॥
(पृश्नि॑ - तिष्ठन्ति - गमयति - शिग्ंषे॒-त्पञ्च॑ च) (अ. 6)
अनुवाकं 7 - सप्तहोतृमन्त्रसाध्ययज्ञप्रशंसा
प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । ता-स्सृ॒ष्टा-स्सम॑श्लिष्यन्न् । ता रू॒पेणानु॒ प्रावि॑शत् । तस्मा॑दाहुः । रू॒पं-वैँ प्र॒जाप॑ति॒रिति॑ । ता नाम्ना-ऽनु॒ प्रावि॑शत् । तस्मा॑दाहुः । नाम॒ वै प्र॒जाप॑ति॒रिति॑ । तस्मा॒दप्या॑ ऽमि॒त्रौ स॒गन्त्य॑ । नाम्ना॒ चेद्ध्वये॑ते ॥ 38 ॥
मि॒त्रमे॒व भ॑वतः ॥ प्र॒जाप॑ति-र्देवासु॒रान॑सृजत । स इन्द्र॒मपि॒ नासृ॑जत । त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्न् । इन्द्र॑-न्नो जन॒येति॑ । स आ॒त्म-न्निन्द्र॑-मपश्यत् । तम॑सृजत । त-न्त्रि॒ष्टुग्-वी॒र्य॑-म्भू॒त्वा-ऽनु॒ प्रावि॑शत् । तस्य॒ वज्रः॑ पञ्चद॒शो हस्त॒ आप॑द्यत । तेनो॒दय्यासु॑रान॒भ्य॑ भवत् ॥ 39 ॥
य ए॒वं-वेँद॑ । अ॒भि भ्रातृ॑व्या-न्भवति ॥ ते दे॒वा असु॑रै-र्वि॒जित्य॑ । सु॒व॒र्गं-लोँ॒कमा॑यन्न् । ते॑-ऽमुष्मि॑ल् ँलो॒के व्य॑क्षुद्ध्यन्न् । ते᳚-ऽब्रुवन्न् । अ॒मुतः॑ प्रदानं॒-वाँ उप॑जिजीवि॒मेति॑ । ते स॒प्तहो॑तारं-यँ॒ज्ञं-विँ॒धाया॒यास्य᳚म् । आ॒ङ्गी॒र॒स-म्प्राहि॑ण्वन्न् । ए॒तेना॒मुत्र॑ कल्प॒येति॑ ॥ 40 ॥
तस्य॒ वा इ॒य-ङ्क्लृप्तिः॑ । यदि॒द-ङ्कि-ञ्च॑ । य ए॒वं-वेँद॑ । कल्प॑ते-ऽस्मै । स वा अ॒य-म्म॑नु॒ष्ये॑षु य॒ज्ञ-स्स॒प्तहो॑ता । अ॒मुत्र॑ स॒द्भ्यो दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँ॑हति । य ए॒वं-वेँद॑ । उपै॑नं-यँ॒ज्ञो न॑मति ॥ सो॑-ऽमन्यत । अ॒भि वा इ॒मे᳚-ऽस्मा-ल्लो॒काद॒मुंलोँ॒क-ङ्क॑मिष्यन्त॒ इति॑ । स वाच॑स्पते॒ हृदिति॒ व्याह॑रत् । तस्मा᳚-त्पु॒त्रो हृद॑यम् । तस्मा॑द॒स्मा-ल्लो॒काद॒मुं-लोँ॒क-न्नाभिका॑मयन्ते । पु॒त्रो हि हृद॑यम् ॥ 41 ॥
(ह्वये॑त - अभवत् - कल्प॒ये - तीति॑ च॒त्वारि॑ च) (अ. 7)
अनुवाकं 8 - होतृमन्त्राणां सोमयागाङ्गत्वम्
दे॒वा वै चतु॑र्होतृभि-र्य॒ज्ञम॑तन्वत । ते वि पा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्ये॒णाज॑यन्त । अ॒भि सु॑व॒र्गं-लोँ॒कम॑जयन्न् । य ए॒वं-विँ॒द्वाग्-श्चतु॑र्होतृभिर्य॒ज्ञ-न्त॑नु॒ते । वि पा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्येण जयते । अ॒भि सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ञ्ज॑यति ॥ षड्ढो᳚त्रा प्राय॒णीय॒मासा॑दयति । अ॒मुष्मै॒ वै लो॒काय॒ षड्ढो॑ता । घ्नन्ति॒ खलु॒ वा ए॒त-थ्सोम᳚म् । यद॑भिषु॒ण्वन्ति॑ ॥ 42 ॥
ऋ॒जु॒धैवैन॑म॒मुं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति । चतु॑र्होत्रा ऽऽति॒त्थ्यम् । यशो॒ वै चतु॑र्होता । यश॑ ए॒वात्मन्-ध॑त्ते । पञ्च॑होत्रा प॒शुमुप॑ सादयति । सु॒व॒र्ग्यो॑ वै पञ्च॑होता । यज॑मानः प॒शुः । यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति । ग्रहा᳚न्-गृही॒त्वा स॒प्तहो॑तार-ञ्जुहोति । इ॒न्द्रि॒यं-वैँ स॒प्तहो॑ता ॥ 43 ॥
इ॒न्द्रि॒यमे॒वात्मन्-ध॑त्ते ॥ यो वै चतु॑र्होतॄ-ननुसव॒न-न्त॒र्पय॑ति । तृप्य॑ति प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑ । उपै॑नग्ं सोमपी॒थो न॑मति । ब॒हि॒ष्पव॒मा॒ने दश॑होतारं॒-व्याँच॑क्षीत । माद्ध्य॑न्दिने॒ पव॑माने॒ चतु॑र्होतारम् । आर्भ॑वे॒ पव॑माने॒ पञ्च॑होतारम् । पि॒तृ॒य॒ज्ञे षड्ढो॑तारम् । य॒ज्ञा॒य॒ज्ञिय॑स्य स्तो॒त्रे स॒प्तहो॑तारम् । अ॒नु॒स॒व॒नमे॒वैनाग्॑ स्तर्पयति ॥ 44 ॥
तृप्य॑ति प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑ । उपै॑नग्ं सोमपी॒थो न॑मति ॥ दे॒वा वै चतु॑र्होतृभि-स्स॒त्रमा॑सत । ऋद्धि॑परिमितं॒-यँश॑स्कामाः । ते᳚-ऽब्रुवन्न् । यन्नः॑ प्रथ॒मं-यँश॑ ऋ॒च्छात् । सर्वे॑षा-न्न॒स्त-थ्स॒हास॒दिति॑ । सोम॒श्चतु॑र्होत्रा । अ॒ग्निः पञ्च॑होत्रा । धा॒ता षड्ढो᳚त्रा ॥ 45 ॥
इन्द्रः॑ स॒प्तहो᳚त्रा । प्र॒जाप॑ति॒-र्दश॑होत्रा । तेषा॒ग्ं॒ सोम॒ग्ं॒ राजा॑नं॒-यँश॑ आर्च्छत् ॥ तन्न्य॑कामयत । तेनापा᳚क्रामत् । तेन॑ प्र॒लाय॑मचरत् । त-न्दे॒वाः प्रै॒षैः प्रैष॑मैच्छन्न् । तत्-प्रै॒षाणा᳚-म्प्रैष॒त्वम् । नि॒विद्भि॒र्न्य॑वेदयन्न् । तन्नि॒विदा᳚-न्निवि॒त्त्वम् ॥ 46 ॥
आ॒प्रीभि॑राप्नुवन्न् । तदा॒प्रीणा॑माप्रि॒त्वम् । तम॑घ्नन्न् । तस्य॒ यशो॒ व्य॑गृह्णत । ते ग्रहा॑ अभवन्न् । तद्ग्रहा॑णा-ङ्ग्रह॒त्वम् । यस्यै॒वं-विँ॒दुषो॒ ग्रहा॑ गृ॒ह्यन्ते᳚ । तस्य॒ त्वे॑व गृ॑ही॒ताः ॥ ते᳚-ऽब्रुवन्न् । यो वै न॒-श्श्रेष्ठो-ऽभू᳚त् ॥ 47 ॥
तम॑वधिष्म । पुन॑रि॒मग्ं सु॑वामहा॒ इति॑ । त-ञ्छन्दो॑भि-रसुवन्त । तच्छन्द॑सा-ञ्छन्द॒स्त्वम् । साम्ना॒ समान॑यन्न् । त-थ्साम्नः॑ साम॒त्वम् । उ॒क्थै-रुद॑स्थापयन्न् । तदु॒क्थाना॑-मुक्थ॒त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ । प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति ॥ 48 ॥
सर्व॒मायु॑रेति ॥ सोमो॒ वै यशः॑ । य ए॒वं-विँ॒द्वान्-थ्सोम॑मा॒गच्छ॑ति । यश॑ ए॒वैन॑मृच्छति । तस्मा॑दाहुः । यश्चै॒वं-वेँद॒ यश्च॒ न । तावु॒भौ सोम॒-माग॑च्छतः । सोमो॒ हि यशः॑ । त-न्त्वा-ऽव यश॑ ऋच्छ॒तीत्या॑हुः । य-स्सोमे॒ सोम॒-म्प्राहेति॑ । तस्मा॒-थ्सोमे॒ सोमः॒ प्रोच्यः॑ । यश॑ ए॒वैन॑मृच्छति ॥ 49 ॥
(अ॒भि॒षु॒ण्वन्ति॑ - स॒प्तहो॑ता - तर्पयति॒ - षड्ढो᳚त्रा - निवि॒त्त्व - मभू᳚त् - तिष्ठति॒ - प्राहेति॒ द्वे च॑) (अ. 8)
अनुवाकं 9 - होतृमन्त्रोत्पत्तिकथनप्रसङ्गेन जग-थ्सृष्टिः
इ॒दं-वाँ अग्रे॒ नैव किञ्च॒नासी᳚त् । न द्यौरा॑सीत् । न पृ॑थि॒वी । नान्तरि॑क्षम् । तदस॑दे॒व सन्मनो॑ ऽकुरुत॒ स्यामिति॑ । तद॑तप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नाद्धू॒मो॑-ऽजायत । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नाद॒ग्नि-र॑जायत । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत ॥ 50 ॥
तस्मा᳚त्-तेपा॒नाज्ज्योति॑-रजायत । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नाद॒र्चि-र॑जायत । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नान्मरी॑चयो-ऽजायन्त । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नादु॑दा॒रा अ॑जायन्त । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तद॒भ्रमि॑व॒ सम॑हन्यत ॥ त-द्व॒स्तिम॑भिनत् ॥ 51 ॥
स स॑मु॒द्रो॑-ऽभवत् । तस्मा᳚-थ्समु॒द्रस्य॒ न पि॑बन्ति । प्र॒जन॑नमिव॒ हि मन्य॑न्ते । तस्मा᳚-त्प॒शो-र्जाय॑माना॒दापः॑ पु॒रस्ता᳚-द्यन्ति ॥ त-द्दश॑हो॒ता-ऽन्व॑सृज्यत । प्र॒जाप॑ति॒र्वै दश॑ होता ॥ य ए॒व-न्तप॑सो वी॒र्यं॑-विँ॒द्वाग्स्तप्य॑ते । भव॑त्ये॒व ॥ तद्वा इ॒दमापः॑ सलि॒ल-मा॑सीत् । सो॑-ऽरोदीत्-प्र॒जाप॑तिः ॥ 52 ॥
स कस्मा॑ अज्ञि । य-द्य॒स्या अप्र॑तिष्ठाया॒ इति॑ । यद॒फ्स्व॑-वाप॑द्यत । सा पृ॑थि॒व्य॑भवत् । यद्व्यमृ॑ष्ट । तद॒न्तरि॑क्ष-मभवत् । यदू॒र्ध्व-मु॒दमृ॑ष्ट । सा द्यौर॑भवत् । यदरो॑दीत् । तद॒नयो॑ रोद॒स्त्वम् ॥ 53 ॥
य ए॒वं-वेँद॑ । नास्य॑ गृ॒हे रु॑दन्ति । ए॒तद्वा ए॒षां-लोँ॒काना॒-ञ्जन्म॑ । य ए॒वमे॒षां-लोँ॒काना॒-ञ्जन्म॒ वेद॑ । नैषु लो॒के-ष्वार्ति॒मार्च्छ॑ति । स इ॒मा-म्प्र॑ति॒ष्ठा-म॑विन्दत ॥ स इ॒मा-म्प्र॑ति॒ष्ठां-विँ॒त्त्वा ऽका॑मयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । सो᳚-ऽन्तर्वा॑नभवत् । स ज॒घना॒दसु॑रा-नसृजत ॥ 54 ॥
तेभ्यो॑ मृ॒न्मये॒ पात्रे-ऽन्न॑मदुहत् । या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त् । तामपा॑हत । सा तमि॑स्रा-ऽभवत् ॥ सो॑-ऽकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । सो᳚-ऽन्तर्वा॑-नभवत् । स प्र॒जन॑नादे॒व प्र॒जा अ॑सृजत । तस्मा॑दि॒मा भूयि॑ष्ठाः । प्र॒जन॑ना॒द्ध्ये॑ना॒ असृ॑जत ॥ 55 ॥
ताभ्यो॑ दारु॒मये॒ पात्रे॒ पयो॑-ऽदुहत । या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त् । तामपा॑हत । सा जोथ्स्ना॑ ऽभवत् ॥ सो॑-ऽकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । सतपो॑-ऽतप्यत । सो᳚-ऽन्तर्वा॑-नभवत् । स उ॑पप॒क्षाभ्या॑-मे॒वर्तून॑सृजत । तेभ्यो॑ रज॒ते पात्रे॑ घृ॒तम॑दुहत् । या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त् ॥ 56 ॥
तामपा॑हत । सो॑-ऽहोरा॒त्रयो᳚-स्स॒न्धि-र॑भवत् ॥ सो॑-ऽकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । सो᳚-ऽन्तर्वा॑-नभवत् । स मुखा᳚-द्दे॒वा-न॑सृजत । तेभ्यो॒ हरि॑ते॒ पात्रे॒ सोम॑मदुहत् । या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त् । तामपा॑हत । तदह॑रभवत् ॥ 57 ॥
ए॒ते वै प्र॒जाप॑ते॒र्दोहाः᳚ । य ए॒वं-वेँद॑ । दु॒ह ए॒व प्र॒जाः ॥ दिवा॒ वै नो॑-ऽभू॒दिति॑ । त-द्दे॒वाना᳚-न्देव॒त्वम् । य ए॒व-न्दे॒वाना᳚-न्देव॒त्वं-वेँद॑ । दे॒ववा॑ने॒व भ॑वति ॥ ए॒तद्वा अ॑होरा॒त्राणा॒-ञ्जन्म॑ । य ए॒वम॑होरा॒त्राणा॒-ञ्जन्म॒ वेद॑ । नाहो॑रा॒त्रेष्वार्ति॒मार्च्छ॑ति ॥ 58 ॥
अस॒तो-ऽधि॒ मनो॑-ऽसृज्यत । मनः॑ प्र॒जाप॑ति-मसृजत । प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । तद्वा इ॒द-म्मन॑स्ये॒व प॑र॒म-म्प्रति॑ष्ठितम् । यदि॒द-ङ्किञ्च॑ । तदे॒तच्छ्वो॑वस्य॒ सन्नाम॒ ब्रह्म॑ ॥ व्यु॒च्छन्ती᳚ व्युच्छन्त्यस्मै॒ वस्य॑सी वस्यसी॒ व्यु॑च्छति । प्रजा॑यते प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑ । प्र प॑रमे॒ष्ठिनो॒ मात्रा॑-माप्नोति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 59 ॥
(अ॒ग्निर॑जायत॒ तद्भूयो॑-ऽतप्यता - भिनद - रोदी-त्प्र॒जाप॑ती - रोद॒स्त्व - म॑सृज॒ - तासृ॑जत - घृ॒तम॑दुह॒द्या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी॒ - दह॑रभव-द्- ऋच्छति॒ - वेद॑) (अ. 9)
(इ॒द-न्धू॒मो᳚ ऽग्नि-र्ज्योति॑ र॒र्चि-र्मरी॑चय उदा॒रा स्तद॒भ्रग्ं /
स ज॒घना॒-थ्सा तमि॑स्रा॒ स प्र॒जन॑ना॒-थ्सा जोथ्स्ना॒ स उ॑पप॒क्षाभ्या॒ग्ं॒ सो॑ ऽहोरा॒त्रयो᳚-स्स॒न्धि-स्समुखा॒-त्तदह॑-र्दे॒ववा᳚न् / मृ॒न्मये॑ दारु॒मये॑ रज॒ते हरि॑ते॒ तेभ्य॒स्ताभ्यो॒ द्वे तेभ्यो-ऽन्न॒-म्पयो॑
घृ॒तग्ं सोम᳚म्)
अनुवाकं 10 - देवसृष्टिमध्ये-ऽवस्थितस्येन्द्रस्य देवताधिपतित्वम्
प्र॒जाप॑ति॒-रिन्द्र॑मसृज-तानुजाव॒र-न्दे॒वाना᳚म् । त-म्प्राहि॑णोत् । परे॑हि । ए॒तेषा᳚-न्दे॒वाना॒-मधि॑पतिरे॒धीति॑ । त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्न् । कस्त्वमसि॑ । व॒यं-वैँ त्वच्छ्रेयाग्ं॑स-स्स्म॒ इति॑ । सो᳚-ऽब्रवीत् । कस्त्वमसि॑ व॒यं-वैँ त्वच्छ्रेयाग्ं॑स-स्स्म॒ इति॑ मा दे॒वा अ॑वोच॒न्निति॑ ॥ अथ॒ वा इ॒द-न्तर्हि॑ प्र॒जाप॑तौ॒ हर॑ आसीत् ॥ 60 ॥
यद॒स्मिन्ना॑दि॒त्ये । तदे॑नमब्रवीत् । ए॒तन्मे॒ प्रय॑च्छ । अथा॒हमे॒तेषा᳚-न्दे॒वाना॒-मधि॑पति-र्भविष्या॒मीति॑ । को॑हग्ग्-स्या॒मित्य॑ब्रवीत् । ए॒त-त्प्र॒दायेति॑ । ए॒त-थ्स्या॒ इत्य॑ब्रवीत् । यदे॒तद्ब्रवी॒षीति॑ । को ह॒ वै नाम॑ प्र॒जाप॑तिः । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 61 ॥
वि॒दुरे॑न॒-न्नाम्ना᳚ । तद॑स्मै रु॒क्म-ङ्कृ॒त्वा प्रत्य॑मुञ्चत् । ततो॒ वा इन्द्रो॑ दे॒वाना॒-मधि॑पति-रभवत् । य ए॒वं-वेँद॑ । अधि॑पतिरे॒व स॑मा॒नाना᳚-म्भवति ॥ सो॑-ऽमन्यत । कि-ङ्किं॒-वाँ अ॑कर॒मिति॑ । स च॒न्द्र-म्म॒ आह॒रेति॒ प्राल॑पत् । तच्च॒न्द्रम॑स-श्चन्द्रम॒स्त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 62 ॥
च॒न्द्रवा॑ने॒व भ॑वति ॥ त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्न् । सु॒वीर्यो॑ ऽमर्या॒ यथा॑ गोपा॒यत॒ इति॑ । त-थ्सूर्य॑स्य सूर्य॒त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ । नैन॑-न्दभ्नोति ॥ कश्च॒ नास्मि॒न्वा इ॒दमि॑न्द्रि॒य-म्प्रत्य॑स्था॒दिति॑ । तदिन्द्र॑-स्येन्द्र॒त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ । इ॒न्द्रि॒या॒व्ये॑व भ॑वति ॥ 63 ॥
अ॒यं-वाँ इ॒द-म्प॑र॒मो॑-ऽभू॒दिति॑ । तत्-प॑रमे॒ष्ठिनः॑ परमेष्ठि॒त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ । प॒र॒मामे॒व काष्ठा᳚-ङ्गच्छति ॥ त-न्दे॒वा-स्स॑म॒न्त-म्पर्य॑विशन्न् । वस॑वः पु॒रस्ता᳚त् । रु॒द्रा द॑क्षिण॒तः । आ॒दि॒त्याः प॒श्चात् । विश्वे॑ दे॒वा उ॑त्तर॒तः । अङ्गि॑रसः प्र॒त्यञ्च᳚म् ॥ 64 ॥
सा॒द्ध्याः परा᳚ञ्चम् । य ए॒वं-वेँद॑ । उपै॑नग्ं समा॒ना-स्सं-विँ॑शन्ति ॥ स प्र॒जाप॑तिरे॒व भू॒त्वा प्र॒जा आव॑यत् । ता अ॑स्मै॒ नाति॑ष्ठन्ता॒न्नाद्या॑य । ता मुख॑-म्पु॒रस्ता॒त्-पश्य॑न्तीः । द॒क्षि॒ण॒तः पर्या॑यन्न् । स द॑क्षिण॒तः पर्य॑वर्तयत । ता मुख॑-म्पु॒रस्ता॒त्-पश्य॑न्तीः । मुख॑-न्दक्षिण॒तः ॥ 65 ॥
प॒श्चात्-पर्या॑यन्न् । स प॒श्चात्-पर्य॑वर्तयत । ता मुख॑-म्पु॒रस्ता॒त्-पश्य॑न्तीः । मुख॑-न्दक्षिण॒तः । मुख॑-म्प॒श्चात् । उ॒त्त॒र॒तः पर्या॑यन्न् । स उ॑त्तर॒तः पर्य॑वर्तयत । ता मुख॑-म्पु॒रस्ता॒त्-पश्य॑न्तीः । मुख॑-न्दक्षिण॒तः । मुख॑-म्प॒श्चात् ॥ 66 ॥
मुख॑मुत्तर॒तः । ऊ॒र्ध्वा उदा॑यन्न् । स उ॒परि॑ष्टा॒न्न्य॑-वर्तयत । ता-स्स॒र्वतो॑मुखो भू॒त्वा ऽऽव॑यत् । ततो॒ वै तस्मै᳚ प्र॒जा अति॑ष्ठन्ता॒न्नाद्या॑य ॥ य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्परि॑ च व॒र्तय॑ते॒ नि च॑ । प्र॒जाप॑तिरे॒व भु॒त्वा प्र॒जा अ॑त्ति । तिष्ठ॑न्ते-ऽस्मै प्र॒जा अ॒न्नाद्या॑य । अ॒न्ना॒द ए॒व भ॑वति ॥ 67 ॥
(आ॒सी॒-द्- वेद॑ - चन्द्रम॒स्त्वं-यँ ए॒वं-वेँदे᳚ - न्द्रिया॒व्ये॑व भ॑वति - प्र॒त्यञ्च॒ - मुख॑-न्दक्षिण॒तो - मुख॑-म्प॒श्चान् - +नव॑ च) (आ10 )
अनुवाकं 11 - होतृमन्त्राणा-म्पुरुषार्थप्रयोगः
प्र॒जाप॑ति-रकामयत ब॒होर्भूया᳚न्-थ्स्या॒मिति॑ । स ए॒त-न्दश॑होतार-मपश्यत् । त-म्प्रायु॑ङ्क्त । तस्य॒ प्रयु॑क्ति ब॒होर्भूया॑नभवत् । यः का॒मये॑त ब॒होर्भूया᳚न्-थ्स्या॒मिति॑ । स दश॑होतार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत । ब॒होरे॒व भूया᳚न्-भवति ॥ सो॑-ऽकामयत वी॒रो म॒ आजा॑ये॒तेति॑ । स दश॑होतु॒श्चतु॑र्होतार॒-न्निर॑मिमीत । त-म्प्रायु॑ङ्क्त ॥ 68 ॥
तस्य॒ प्रयु॒क्तीन्द्रो॑ ऽजायत । यः का॒मये॑त वी॒रो म॒ आजा॑ये॒तेति॑ । स चतु॑र्होतार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत । आ-ऽस्य॑ वी॒रो जा॑यते ॥ सो॑-ऽकामयत पशु॒मान्-थ्स्या॒मिति॑ । स चतु॑र्होतुः॒ पञ्च॑होतार॒-न्निर॑मिमीत । त-म्प्रायु॑ङ्क्त । तस्य॒ प्रयु॑क्ति पशु॒मान॑भवत् । यः का॒मये॑त पशु॒मान्-थ्स्या॒मिति॑ । स पञ्च॑होतार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत ॥ 69 ॥
प॒शु॒माने॒व भ॑वति ॥ सो॑-ऽकामयत॒र्तवो॑ मे कल्पेर॒न्निति॑ । स पञ्च॑होतु॒-ष्षड्ढो॑तार॒-न्निर॑मिमीत । त-म्प्रायु॑ङ्क्त । तस्य॒ प्रयु॑क्त्यृ॒तवो᳚-ऽस्मा अकल्पन्त । यः का॒मये॑त॒र्तवो॑ मे कल्पेर॒न्निति॑ । स षड्ढो॑तार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत । कल्प॑न्ते-ऽस्मा ऋ॒तवः॑ ॥ सो॑-ऽकामयत सोम॒प-स्सो॑मया॒जी स्या᳚म् । आ मे॑ सोम॒प-स्सो॑मया॒जी जा॑ये॒तेति॑ ॥ 70 ॥
स षड्ढो॑तु-स्स॒प्तहो॑तार॒-न्निर॑मिमीत । त-म्प्रायु॑ङ्क्त । तस्य॒ प्रयु॑क्ति सोम॒प-स्सो॑मया॒ज्य॑भवत् । आ-ऽस्य॑ सोम॒प-स्सो॑मया॒ज्य॑जायत । यः का॒मये॑त सोम॒प-स्सो॑मया॒जी स्या᳚म् । आ मे॑ सोम॒प-स्सो॑मया॒जी जा॑ये॒तेति॑ । स स॒प्तहो॑तार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत । सो॒म॒प ए॒व सो॑मया॒जी भ॑वति । आ-ऽस्य॑ सोम॒प-स्सो॑मया॒जी जा॑यते ॥ स वा ए॒ष प॒शुः प॑ञ्च॒धा प्रति॑ तिष्ठति ॥ 71 ॥
प॒द्भिर्मुखे॑न ॥ ते दे॒वाः प॒शून्. वि॒त्त्वा । सु॒व॒र्गं-लोँ॒कमा॑यन्न् ॥ ते॑-ऽमुष्मि॑ल् ँलो॒के व्य॑क्षुद्ध्यन्न् । ते᳚-ऽब्रुवन्न् । अ॒मुतः॑ प्रदानं॒-वाँ उप॑जिजीवि॒मेति॑ । ते स॒प्तहो॑तारं-यँ॒ज्ञं-विँ॒धाया॒यास्य᳚म् । आ॒ङ्गी॒र॒स-म्प्राहि॑ण्वन्न् । ए॒तेना॒मुत्र॑ कल्प॒येति॑ । तस्य॒ वा इ॒य-ङ्क्लृप्तिः॑ ॥ 72 ॥
यदि॒द-ङ्किञ्च॑ । य ए॒वं-वेँद॑ । कल्प॑ते-ऽस्मै । स वा अ॒य-म्म॑नु॒ष्ये॑षु य॒ज्ञ-स्स॒प्तहो॑ता । अ॒मुत्र॑ स॒द्भ्यो दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँ॑हति । य ए॒वं-वेँद॑ । उपै॑नं-यँ॒ज्ञो न॑मति ॥ यो वै चतु॑र्होतृणा-न्नि॒दानं॒-वेँद॑ । नि॒दान॑वा-न्भवति । अ॒ग्नि॒हो॒त्रं-वैँ दश॑होतुर्नि॒दान᳚म् । द॒र्॒श॒पू॒र्ण॒मा॒सौ चतु॑र्होतुः । चा॒तु॒र्मा॒स्यानि॒ पञ्च॑ होतुः । प॒शु॒ब॒न्ध-ष्षड्ढो॑तुः । सौ॒म्यो᳚-ऽद्ध्व॒र-स्स॒प्तहो॑तुः । ए॒तद्वै चतु॑र्होतृणा-न्नि॒दान᳚म् । य ए॒वं-वेँद॑ । नि॒दान॑वा-न्भवति ॥ 73 ॥
(अ॒मि॒मी॒त॒ त-म्प्रायु॑ङ्क्त॒ - पञ्च॑होतार॒-म्प्रयु॑ञ्जित - जाये॒तेति॑ - तिष्ठति॒ - क्लृप्ति॒--र् दश॑होतु-र्नि॒दानग्ं॑ स॒प्त च॑ ) (अ. 11)
(प्र॒जाप॑तिरकामयत प्र॒जा-स्सृ॑जे॒येति॑ - प्र॒जाप॑तिरकामयत दर्शपूर्णमा॒सौ सृ॑जे॒येति॑ - प्र॒जाप॑तिरकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॒ स तप॒-स्स त्रि॒वृतं॑ - प्र॒जाप॑तिरकामयत॒ दश॑होतार॒-न्तेन॑ दश॒धा-ऽऽत्मानं॑ - दे॒वा वै वरु॑ण॒ - मन्तो॒ वै - प्र॒जाप॑ति॒स्ता-स्सृ॒ष्टा-स्सम॑श्लिष्यन् - दे॒वा वै चतु॑र्होतृभि - रि॒दं-वाँ अग्रे᳚ - प्र॒जाप॑ति॒रिन्द्रं॑ - प्र॒जाप॑तिरकामयत ब॒होर्भूया॒नेका॑दश)
(प्र॒जाप॑ति॒ - स्तद्ग्रह॑स्य - प्र॒जा॑पतिरकामयता॒ - नयै॒वैन॒त् - तस्य॒ वा इ॒य-ङ्क्लृप्ति॒ - स्तस्मा᳚-त्तेपा॒नाज्ज्योति॒--र् यद॒स्मिन्ना॑दि॒त्ये -सषड्ढो॑तु-स्स॒प्तहो॑तार॒-न्त्रिस॑प्ततिः)
(प्र॒जाप॑तिरकामयत - नि॒दान॑वान्भवति)
॥ हरिः॑ ओम् ॥
॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे द्वितीयाष्टके द्वितीयः प्रपाठक-स्समाप्तः ॥
kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ - hotṛbrāhmaṇam
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
anuvākaṃ 1 - daśahotṛmantrasya kratvarthapuruṣārthaprayogau
pra॒jāpa̭tirakāmayata pra॒jā-ssṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā 'nu॒drutya̭ darbhasta॒mbḙ-'juhot | tato॒ vai sa pra॒jā a̭sṛjata | tā a̭smāthsṛ॒ṣṭā apā᳚krāmann | tā grahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | yaḥ kā॒mayḙta॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa daśa̭hotāra॒-mmana̭sā 'nu॒drutya̭ darbhasta॒mbe jṷhuyāt | pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭hotā || 1 ||
pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā pra jā̭yate || mana̭sā juhoti | mana̭ iva॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || pū॒rṇayā̭ juhoti | pū॒rṇa i̭va॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || nyṷ̄nayā juhoti | nyṷ̄nā॒ddhi pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā asṛ̭jata | pra॒jānā॒gṃ॒ sṛṣṭyai᳚ || 2 ||
da॒rbha॒sta॒mbe jṷhoti | e॒tasmā॒dvai yoneḥ᳚ pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | yasmā̭de॒va yoneḥ᳚ pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā asṛ̭jata | tasmā̭de॒va yoneḥ॒ pra jā̭yate || brā॒hma॒ṇo da̭kṣiṇa॒ta upā᳚ste | brā॒hma॒ṇo vai pra॒jānā̭-mupadra॒ṣṭā | u॒pa॒dra॒ṣṭu॒matye॒va pra jā̭yate || graho̭ bhavati | pra॒jānāgṃ̭ sṛ॒ṣṭānā॒-ndhṛtyai᳚ || ya-mbrā᳚hma॒ṇaṃ-vi~॒dyāṃ-vi~॒dvāgṃsaṃ॒-ya~śo॒ narcchet || 3 ||
so-'ra̭ṇya-mpa॒retya̭ | da॒rbha॒sta॒mba-mu॒dgratthya̭ | brā॒hma॒ṇa-nda̭kṣiṇa॒to ni॒ṣādya̭ | catṷrhotṝ॒n vyāca̭kṣīta | e॒tadvai de॒vānā᳚-mpara॒ma-ṅguhya॒-mbrahma̭ | yaccatṷrhotāraḥ | tade॒va pra̭kā॒śa-ṅga̭mayati | tadḙna-mprakā॒śa-ṅga॒tam | pra॒kā॒śa-mpra॒jānā᳚-ṅgamayati || da॒rbha॒sta॒mba-mu॒dgratthya॒ vyāca̭ṣṭe || 4 ||
a॒gni॒vān. vai da̭rbhasta॒mbaḥ | a॒gni॒vatye॒va vyāca̭ṣṭe || brā॒hma॒ṇo da̭kṣiṇa॒ta upā᳚ste | brā॒hma॒ṇo vai pra॒jānā̭-mupadra॒ṣṭā | u॒pa॒dra॒ṣṭu॒-matye॒vainaṃ॒-ya~śa̭ ṛcchati || ī॒śva॒ra-ntaṃ-ya~śo-'rto॒rityā̭huḥ | yasyānte᳚ vyā॒caṣṭa॒ iti̭ | vara॒stasmai॒ deyaḥ̭ | yade॒vaina॒-ntatro̭pa॒ nama̭ti | tade॒vāva̭ rundhe || 5 ||
a॒gnimā॒dadhā̭no॒ daśa̭hotrā॒ 'raṇi॒mava̭daddhyāt | prajā̭tame॒vaina॒-mādha̭tte | tenai॒voddrutyā᳚gniho॒tra-ñjṷhuyāt | prajā̭tame॒vaina̭jjuhoti | ha॒virni̭rva॒phsyan-daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | prajā̭tame॒vaina॒-nnirva̭pati | sā॒mi॒dhe॒nī-ra̭nuva॒kṣyan-daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | sā॒mi॒dhe॒nīre॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | atho̭ ya॒jño vai daśa̭hotā | ya॒jñame॒va ta̭nute || 6 ||
a॒bhi॒cara॒n-daśa̭hotāra-ñjuhuyāt | nava॒ vai purṷṣe prā॒ṇāḥ | nābhi̭rdaśa॒mī | saprā̭ṇame॒vaina̭-ma॒bhica̭rati | e॒tāva॒dvai purṷṣasya॒ svam | yāva̭-tprā॒ṇāḥ | yāva̭de॒vāsyāsti̭ | tada॒bhica̭rati || svakṛ̭ta॒ iri̭ṇe juhoti prada॒re vā᳚ | e॒tadvā a॒syai nir-ṛ̭tigṛhītam | nir-ṛ̭ti gṛhīta e॒vaina॒-nnir-ṛ̭tyā grāhayati || ya-dvā॒caḥ krū॒ram | tena॒ vaṣa̭ṭkaroti | vā॒ca e॒vaina̭-ṅkrū॒reṇa॒ pra vṛ̭ścati | tā॒jagārti॒mārccha̭ti || 7 ||
(daśa̭hotā॒ - sṛṣṭyā̭ - ṛ॒cche-d- vyāca̭ṣṭe - rundha - e॒va ta̭nute॒ - nir-ṛ̭tigṛhīta॒-mpañca̭ ca) (a. 1)
anuvākaṃ 2 - caturhotrādimantrāṇā-ṅkratvarthaprayogaḥ
pra॒jāpa̭tirakāmayata darśapūrṇamā॒sau sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒ta-ñcatṷrhotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa da̭rśapūrṇamā॒sāva̭sṛjata | tāva̭smā-thsṛ॒ṣṭāvapā᳚krāmatām | tau grahḙṇā gṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sā-vā॒labha̭mānaḥ | catṷrhotāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭-hava॒nīyḙ juhuyāt | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sāve॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute || 8 ||
graho̭ bhavati | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sayo᳚-ssṛ॒ṣṭayo॒rdhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata cāturmā॒syāni̭ sṛje॒yeti̭ | sa e॒ta-mpañca̭hotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa cā̭turmā॒syānya̭sṛjata | tānya̭smā-thsṛ॒ṣṭānyapā᳚krāmann | tāni॒ grahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | cā॒tu॒rmā॒syānyā॒labha̭mānaḥ || 9 ||
pañca̭hotāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | cā॒tu॒rmā॒syānye॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | cā॒tu॒rmā॒syānāgṃ̭ sṛ॒ṣṭānā॒-ndhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata paśuba॒ndhagṃ sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒tagṃ ṣaḍḍho̭tāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa pa̭śuba॒ndhama̭sṛjata | so᳚-'smā-thsṛ॒ṣṭo 'pā᳚krāmat | ta-ṅgrahḙṇāgṛhṇāt || 10 ||
tadgraha̭sya graha॒tvam | pa॒śu॒ba॒ndhena̭ ya॒kṣyamā̭ṇaḥ | ṣaḍḍho̭tāra॒-mmana̭sā 'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | pa॒śu॒ba॒ndhame॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | pa॒śu॒ba॒ndhasya̭ sṛ॒ṣṭasya॒ dhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata sau॒mya-ma̭ddhva॒ragṃ sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒tagṃ sa॒ptaho̭tāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ 'juhot | tato॒ vai sa sau॒mya-ma̭ddhva॒ra-ma̭sṛjata || 11 ||
so᳚-'smā-thsṛ॒ṣṭo-'pā᳚krāmat | ta-ṅgrahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | dī॒kṣi॒ṣyamā̭ṇaḥ | sa॒ptaho̭tāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | sau॒myame॒vāddhva॒ragṃ sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | sau॒myasyā᳚-ddhva॒rasya̭ sṛ॒ṣṭasya॒ dhṛtyai᳚ || de॒vebhyo॒ vai ya॒jño na prābha̭vat | tamḙtāva॒ccha-ssama̭bharann || 12 ||
ya-thsa̭bhāṃ॒rāḥ | tato॒ vai tebhyo̭ ya॒jñaḥ prābha̭vat | ya-thsa̭bhāṃ॒rā bhava̭nti | ya॒jñasya॒ prabhū᳚tyai || ā॒ti॒tthyamā॒sādya॒ vyāca̭ṣṭe | ya॒jña॒mu॒khaṃ-vā~ ā̭ti॒thyam | mu॒kha॒ta e॒va ya॒jñagṃ sa॒bhṛntya॒ pra ta̭nute || aya̭jño॒ vā e॒ṣaḥ | yo̭-'pa॒tnīkaḥ̭ | na pra॒jāḥ pra jā̭yerann | patnī॒rvyāca̭ṣṭe | ya॒jñame॒vākaḥ̭ | pra॒jānā᳚-mpra॒jana̭nāya || u॒pa॒sathsu॒ vyāca̭ṣṭe | e॒tadvai patnī̭nā-mā॒yata̭nam | sva e॒vainā̭ ā॒yata॒ne-'va̭ kalpayati || 13 ||
(ta॒nu॒ta॒ - ā॒labha̭māno - 'gṛhṇā - dasṛja - tābhara - ñjāyera॒n-thṣaṭca̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3 - caturhotṛpañcahotṛmantragrahabhāgayoḥ puruṣārtha prayogaḥ
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata॒ pra jā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | sa tri॒vṛta॒gg॒ stoma̭-masṛjata | ta-mpa̭ñcada॒śastomo̭ maddhya॒ta uda̭tṛṇat | tau pū᳚rvapa॒kṣaścā̭parapa॒kṣaścā̭bhavatām | pū॒rva॒pa॒kṣa-nde॒vā anvasṛ̭jyanta | a॒pa॒ra॒pa॒kṣa-manvasṷrāḥ | tato̭ de॒vā abha̭vann | parā-'sṷrāḥ | ya-ṅkā॒mayḙta॒ vasī̭yān-thsyā॒diti̭ || 14 ||
ta-mpū᳚rvapa॒kṣe yā̭jayet | vasī̭yāne॒va bha̭vati | ya-ṅkā॒mayḙta॒ pāpī̭yān-thsyā॒diti̭ | tama̭parapa॒kṣe yā̭jayet | pāpī̭yāne॒va bha̭vati | tasmā᳚-tpūrvapa॒kṣo̭ ¶pa॒kṣāt-ka̭ru॒ṇya̭taraḥ || pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭hotā | catṷrhotā॒ pañca̭hotā | ṣaḍḍho̭tā sa॒ptaho̭tā | ṛ॒tavaḥ̭ saṃva~thsa॒raḥ || 15 ||
pra॒jāḥ pa॒śava̭ i॒me lo॒kāḥ | ya e॒va-mpra॒jāpa̭ti-mba॒horbhūyāgṃ̭saṃ॒-ve~da̭ | ba॒hore॒va bhūyā᳚-nbhavati || pra॒jāpa̭ti-rdevāsu॒rāna̭sṛjata | sa indra॒mapi॒ nāsṛ̭jata | ta-nde॒vā a̭bruvann | indra̭-nno jana॒yeti̭ | so᳚-'bravīt | yathā॒ 'haṃ-yu~॒ṣmāg stapa॒sā 'sṛ̭kṣi | e॒vamindra̭-ñjanayaddhva॒miti̭ || 16 ||
te tapo̭-'tapyanta | ta ā॒tmannindra̭-mapaśyann | tama̭bruvann | jāya॒sveti̭ | so᳚-'bravīt | ki-mbhā̭ga॒dheya̭-ma॒bhija̭niṣya॒ iti̭ | ṛ॒tūn-thsaṃ̭va~thsa॒ram | pra॒jāḥ pa॒śūn | i॒māl ~lo॒kānitya̭bruvann | taṃ-vai~ mā-''hṷtyā॒ praja̭naya॒tetya̭bravīt || 17 ||
ta-ñcatṷrhotrā॒ prāja̭nayann || yaḥ kā॒mayḙta vī॒ro ma॒ ā jā̭ye॒teti̭ | sa catṷrhotāra-ñjuhuyāt | pra॒jāpa̭ti॒rvai catṷrhotā | pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā prajā̭yate | ja॒jana॒dindra̭-mindri॒yāya॒ svāheti॒ grahḙṇa juhoti | ā-'sya̭ vī॒ro jā̭yate | vī॒ragṃ hi de॒vā e॒tayā ''hṷtyā॒ prāja̭nayann || ā॒di॒tyāścāṅgi̭rasaśca suva॒rge lo॒ke᳚ 'spardhanta | va॒ya-mpūrvḙ suva॒rgaṃ-lo~॒kami̭yāma va॒ya-mpūrva॒ iti̭ || 18 ||
ta ā̭di॒tyā e॒ta-mpañca̭hotāra-mapaśyann | ta-mpu॒rā prā̭taranuvā॒kādāgnī᳚ddhre 'juhavuḥ | tato॒ vai te pūrvḙ suva॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann | ya-ssṷva॒rgakā̭ma॒-ssyāt | sa pañca̭hotāra-mpu॒rā prā̭taranuvā॒kādāgnī᳚ddhre juhuyāt | saṃ॒va~॒thsa॒ro vai pañca̭hotā | saṃ॒va~॒thsa॒ra-ssṷva॒rgo lo॒kaḥ | saṃ॒va~॒thsa॒ra e॒vartuṣṷ prati॒ṣṭhāya̭ | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamḙti || te᳚bruva॒-nnaṅgi̭rasa ādi॒tyān || 19 ||
kva̭ stha | kva̭ va-ssa॒dbhyo ha॒vyaṃ-va~̭kṣyāma॒ iti̭ | chanda॒-ssvitya̭bruvann | gā॒ya॒tri॒yā-ntri॒ṣṭubhi॒-jaga̭tyā॒miti̭ | tasmā॒cchandaḥ̭ su sa॒dbhya ā̭di॒tyebhyaḥ̭ | ā॒ṅgī॒ra॒sīḥ pra॒jā ha॒vyaṃ-va~̭hanti | vaha̭ntyasmai pra॒jā ba॒lim | aina॒mapra̭tikhyāta-ṅgacchati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || dvāda̭śa॒ māsāḥ॒ pañca॒rtavaḥ̭ | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | a॒sāvā̭di॒tya ḙkavi॒gṃ॒śaḥ | e॒tasmi॒n vā e॒ṣa śri॒taḥ | e॒tasmi॒n-prati̭ṣṭhitaḥ | ya e॒vame॒tagg śri॒ta-mprati̭ṣṭhitaṃ॒-ve~da̭ | pratye॒va ti̭ṣṭhati || 20 ||
(syā॒diti̭ - saṃva~thsa॒ro - ja̭nayaddhva॒mitī - tya̭bravī॒t - pūrva॒ ityā̭ - di॒tyān - ṛ॒tava॒-ṣṣaṭca̭) (a. 3)
anuvākaṃ 4 - jaga-thsṛṣṭikathanamukhena hotṛmantrapraśaṃsā
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | tena̭ daśa॒dhā ''tmānaṃ̭-vi~॒dhāya̭ | daśa̭hotrā 'tapyata | tasya॒ citti॒-ssrugāsī᳚t | ci॒ttamājya᳚m | tasyai॒tā̭vatye॒va vāgāsī᳚t | e॒tāvāṋ. yajñakra॒tuḥ || sa catṷrhotāra-masṛjata | so̭-'nandat || 21 ||
asṛ̭kṣi॒ vā i॒mamiti̭ | tasya॒ somo̭ ha॒virāsī᳚t | sa catṷrhotrā 'tapyata | so̭-'tāmyat | sa bhūriti॒ vyāha̭rat | sa bhūmi̭masṛjata | a॒gni॒ho॒tra-nda̭rśapūrṇamā॒sau yajūgṃ̭ṣi | sa dvi॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa bhuva॒ iti॒ vyāha̭rat || 22 ||
so᳚-'ntari̭kṣa-masṛjata | cā॒tu॒rmā॒syāni॒ sāmā̭ni | sa tṛ॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa suva॒riti॒ vyāha̭rat | sa diva̭masṛjata | a॒gni॒ṣṭo॒ma-mu॒kthya̭-matirā॒tramṛcaḥ̭ | e॒tā vai vyāhṛ̭taya i॒me lo॒kāḥ | i॒mā-nkhalu॒ vai lo॒kānanṷ pra॒jāḥ pa॒śava॒śchandāgṃ̭si॒ prājā̭yanta | ya e॒vame॒tāḥ pra॒jāpa̭teḥ pratha॒mā vyāhṛ̭tīḥ॒ prajā̭tā॒ veda̭ || 23 ||
pra pra॒jayā̭ pa॒śubhi̭-rmithu॒nai-rjā̭yate || sa pañca̭hotāra-masṛjata | sa ha॒virnā-vi̭ndata | tasmai॒ soma̭-sta॒nuva॒-mprāya̭cchat | e॒ta-ttḙ ha॒viriti̭ | sa pañca̭hotrā 'tapyata | so̭-'tāmyat | sa pra॒tyaṅṅa̭bādhata | so-'sṷrā-nasṛjata | tada॒syā pri̭yamāsīt || 24 ||
ta-ddu॒rvarṇa॒gṃ॒ hira̭ṇyamabhavat | ta-ddu॒rvarṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma̭ | sa dvi॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa prāṃa̭bādhata | sa de॒vāna̭sṛjata | tada̭sya pri॒yama̭sīt | ta-thsu॒varṇa॒gṃ॒ hira̭ṇyamabhavat | ta-thsu॒varṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma̭ | ya e॒vagṃ su॒varṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma॒ veda̭ || 25 ||
su॒varṇa̭ ā॒tmanā̭ bhavati | du॒rvarṇo᳚-'sya॒ bhrātṛ̭vyaḥ | tasmā᳚-thsu॒varṇa॒gṃ॒ hira̭ṇya-mbhā॒rya᳚m | su॒varṇa̭ e॒va bha̭vati | aina̭-mpri॒ya-ṅga̭cchati॒ nāpri̭yam || sa sa॒ptaho̭tāra-masṛjata | sa sa॒ptaho᳚trai॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamai᳚t || tri॒ṇa॒vena॒ stomḙnai॒bhyo lo॒kebhyo-'sṷrā॒-nprāṇṷdata | tra॒ya॒stri॒gṃ॒śena॒ pratya̭tiṣṭhat | e॒ka॒vi॒gṃ॒śena॒ ruca̭madhatta || 26 ||
sa॒pta॒da॒śena॒ prājā̭yata | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-thsomḙna॒ yaja̭te | sa॒ptaho᳚trai॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamḙti | tri॒ṇa॒vena॒ stomḙnai॒bhyo lo॒kebhyo॒ bhrātṛ̭vyā॒n-praṇṷdate | tra॒ya॒stri॒gṃ॒śena॒ prati̭ tiṣṭhati | e॒ka॒vi॒gṃ॒śena॒ ruca̭-ndhatte | sa॒pta॒da॒śena॒ prajā̭yate | tasmā᳚-thsaptada॒śa-sstomo॒ na ni॒r॒hṛtyaḥ̭ | pra॒jāpa̭ti॒ rvai sa̭ptada॒śaḥ | pra॒jāpa̭time॒va ma̭ddhya॒to dha̭tte॒ prajā᳚tyai || 27 ||
(a॒na॒nda॒-d- bhuva॒ iti॒ vyāha̭ra॒-d- vedā̭ - sī॒-d- vedā̭ - dhatta॒ - prajā᳚tyai) (a. 4)
anuvākaṃ 5 - dakṣiṇāpratigrahamantravyākhyānam
de॒vā vai varṷṇamayājayann | sa yasyai̭ yasyai de॒vatā̭yai॒ dakṣi̭ṇā॒mana̭yat | tāma̭vlīnāt | te᳚-'bruvann | vyā॒vṛtya॒ prati̭ gṛhṇāma | tathā̭ no॒ dakṣi̭ṇā॒ na vle᳚ṣya॒tīti̭ | te vyā॒vṛtya॒ pratya̭gṛhṇann | tato॒ vai tā-ndakṣi̭ṇā॒ nāvlī̭nāt | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān vyā॒vṛtya॒ dakṣi̭ṇā-mpratigṛ॒hṇāti̭ | naina॒-ndakṣi̭ṇā vlīnāti || 28 ||
rājā᳚ tvā॒ varṷṇo nayatu devi dakṣiṇe॒-'gnaye॒ hira̭ṇya॒mityā̭ha | ā॒gne॒yaṃ-vai~ hira̭ṇyam | svayai॒vaina̭-dde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | somā̭ya॒ vāsa॒ ityā̭ha | sau॒myaṃ-vai~ vāsaḥ̭ | svayai॒vaina̭-dde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | ru॒drāya॒ gāmityā̭ha | rau॒drī vai gauḥ | svayai॒vainā᳚-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | varṷṇā॒yāśva॒mityā̭ha || 29 ||
vā॒ru॒ṇo vā aśvaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | prā॒jāpa̭taye॒ purṷṣa॒mityā̭ha | prā॒jā॒pa॒tyo vai purṷṣaḥ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | mana̭ve॒ talpa॒mityā̭ha | mā॒na॒vo vai talpaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | u॒ttā॒nāyā᳚ṅgīra॒sāyāna॒ ityā̭ha | i॒yaṃ-vā~ ṷttā॒na ā᳚ṅgīra॒saḥ || 30 ||
a॒nayai॒vaina॒t-prati̭ gṛhṇāti || vai॒śvā॒na॒ryārcā ratha॒-mprati̭ gṛhṇāti | vai॒śvā॒na॒ro vai de॒vata̭yā॒ rathaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti || tenā̭mṛta॒tvama̭śyā॒-mityā̭ha | a॒mṛta̭me॒vātman-dha̭tte || vayo̭ dā॒tra ityā̭ha | vaya̭ e॒vaina̭-ṅkṛ॒tvā | su॒va॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati || mayo॒ mahya̭mastu pratigrahī॒tra ityā̭ha || 31 ||
yadvai śi॒vam | tanmayaḥ̭ | ā॒tmana̭ e॒vaiṣā parī᳚ttiḥ || ka i॒da-ṅkasmā̭ adā॒dityā̭ha | pra॒jāpa̭ti॒rvai kaḥ | sa pra॒jāpa̭taye dadāti || kāmaḥ॒ kāmā॒yetyā̭ha | kāmḙna॒ hi dadā̭ti | kāmḙna pratigṛ॒hṇāti̭ || kāmo̭ dā॒tā kāmaḥ̭ prati grahī॒tetyā̭ha || 32 ||
kāmo॒ hi dā॒tā | kāmaḥ̭ prati grahī॒tā || kāmagṃ̭ samu॒dra-māvi॒śetyā̭ha | sa॒mu॒dra i̭va॒ hi kāmaḥ̭ | neva॒ hi kāma॒syānto-'sti̭ | na sa̭mu॒drasya̭ || kāmḙna tvā॒ prati̭ gṛhṇā॒mītyā̭ha | yena॒ kāmḙna prati gṛ॒hṇāti̭ | sa e॒vaina̭ma॒muṣmi̭l ~lo॒ke kāma॒ āga̭cchati || kāmai॒tatta̭ e॒ṣā tḙ kāma॒ dakṣi॒ṇetyā̭ha | kāma̭ e॒va ta-dyaja̭māno॒-'muṣmi̭l ~lo॒ke dakṣi̭ṇāmicchati | na pra̭tigrahī॒tari̭ || ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-dakṣi̭ṇā-mpratigṛ॒hṇāti̭ | a॒nṛ॒ṇāme॒vainā॒-mprati̭ gṛhṇāti || 33 ||
(vlī॒nā॒tya - śva॒mityā̭hā - ṅgira॒saḥ - pra̭tigrahī॒tra ityā̭ha - pratigrahī॒tetyā̭ha॒ - dakṣi॒ṇetyā̭ha ca॒tvāri̭ ca) (a. 5)
anuvākaṃ 6 - dvādaśāhadaśame-'hani hotṛmantrāḥ
anto॒ vā e॒ṣa ya॒jñasya̭ | ya-dda̭śa॒mamahaḥ̭ | da॒śa॒me-'ha᳚n-thsarparā॒jñiyā̭ ṛ॒gbhi-sstṷvanti | ya॒jñasyai॒vānta̭-ṅga॒tvā | a॒nnādya॒mava̭rundhate || ti॒sṛbhiḥ̭ stuvanti | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | e॒bhya e॒va lo॒kebhyo॒-'nnādya॒mava̭rundhate | pṛśni̭vatī-rbhavanti | annaṃ॒-vai~ pṛśni̭ || 34 ||
anna̭me॒vāva̭-rundhate || mana̭sā॒ prastaṷti | mana॒sodgā̭yati | mana̭sā॒ prati̭ harati | mana̭ iva॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || de॒vā vai sa॒rpāḥ | teṣā̭mi॒yagṃ rājñī᳚ | ya-thsa̭rparā॒jñiyā̭ ṛ॒gbhi-sstu॒vanti̭ | a॒syāme॒va prati̭ tiṣṭhanti || 35 ||
catṷrhotṝ॒n॒. hotā॒ vyāca̭ṣṭe | stu॒tamanṷśagṃsati॒ śāntyai᳚ || anto॒ vā e॒ṣa ya॒jñasya̭ | ya-dda̭śa॒mamahaḥ̭ | e॒ta-tkhalu॒ vai de॒vānā᳚-mpara॒ma-ṅguhya॒-mbrahma̭ | yaccatṷrhotāraḥ | da॒śa॒me-'ha॒gg॒-ścatṷrhotṝ॒n vyāca̭ṣṭe | ya॒jñasyai॒vānta̭-ṅga॒tvā | pa॒ra॒ma-nde॒vānā॒-ṅguhya॒-mbrahmāva̭rundhe | tade॒va pra̭kā॒śa-ṅga̭mayati || 36 ||
tadḙna-mprakā॒śa-ṅga॒tam | pra॒kā॒śa-mpra॒jānā᳚-ṅgamayati || vācaṃ̭-ya~cchati | ya॒jñasya॒ dhṛtyai᳚ || ya॒ja॒mā॒na॒de॒va॒tyaṃ̭-vā~ ahaḥ̭ | bhrā॒tṛ॒vya॒de॒va॒tyā̭ rātriḥ̭ | ahnā॒ rātri̭-ndhyāyet | bhrātṛ̭vyasyai॒va tallo॒kaṃ-vṛ~̭ṅkte | yaddivā॒ vācaṃ̭-vi~sṛ॒jet | aha॒rbhrātṛ̭vyā॒yocchigṃ̭ṣet | yannaktaṃ̭-vi~sṛ॒jet | rātri॒-mbhrātṛ̭vyā॒yocchigṃ̭ṣet | a॒dhi॒vṛ॒kṣa॒sū॒rye vācaṃ॒-vi~sṛ̭jati | e॒tāva̭ntame॒vāsmai̭ lo॒kamucchigṃ̭ṣati | yāva̭dādi॒tyo᳚-'sta॒meti̭ || 37 ||
(pṛśni̭ - tiṣṭhanti - gamayati - śigṃṣe॒-tpañca̭ ca) (a. 6)
anuvākaṃ 7 - saptahotṛmantrasādhyayajñapraśaṃsā
pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | tā-ssṛ॒ṣṭā-ssama̭śliṣyann | tā rū॒peṇānu॒ prāvi̭śat | tasmā̭dāhuḥ | rū॒paṃ-vai~ pra॒jāpa̭ti॒riti̭ | tā nāmnā-'nu॒ prāvi̭śat | tasmā̭dāhuḥ | nāma॒ vai pra॒jāpa̭ti॒riti̭ | tasmā॒dapyā̭ 'mi॒trau sa॒gantya̭ | nāmnā॒ ceddhvayḙte || 38 ||
mi॒trame॒va bha̭vataḥ || pra॒jāpa̭ti-rdevāsu॒rāna̭sṛjata | sa indra॒mapi॒ nāsṛ̭jata | ta-nde॒vā a̭bruvann | indra̭-nno jana॒yeti̭ | sa ā॒tma-nnindra̭-mapaśyat | tama̭sṛjata | ta-ntri॒ṣṭug-vī॒rya̭-mbhū॒tvā-'nu॒ prāvi̭śat | tasya॒ vajraḥ̭ pañcada॒śo hasta॒ āpa̭dyata | teno॒dayyāsṷrāna॒bhya̭ bhavat || 39 ||
ya e॒vaṃ-ve~da̭ | a॒bhi bhrātṛ̭vyā-nbhavati || te de॒vā asṷrai-rvi॒jitya̭ | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann | tḙ-'muṣmi̭l ~lo॒ke vya̭kṣuddhyann | te᳚-'bruvann | a॒mutaḥ̭ pradānaṃ॒-vā~ upa̭jijīvi॒meti̭ | te sa॒ptaho̭tāraṃ-ya~॒jñaṃ-vi~॒dhāyā॒yāsya᳚m | ā॒ṅgī॒ra॒sa-mprāhi̭ṇvann | e॒tenā॒mutra̭ kalpa॒yeti̭ || 40 ||
tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛptiḥ̭ | yadi॒da-ṅki-ñca̭ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | sa vā a॒ya-mma̭nu॒ṣyḙṣu ya॒jña-ssa॒ptaho̭tā | a॒mutra̭ sa॒dbhyo de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭naṃ-ya~॒jño na̭mati || so̭-'manyata | a॒bhi vā i॒me᳚-'smā-llo॒kāda॒muṃlo~॒ka-ṅka̭miṣyanta॒ iti̭ | sa vāca̭spate॒ hṛditi॒ vyāha̭rat | tasmā᳚-tpu॒tro hṛda̭yam | tasmā̭da॒smā-llo॒kāda॒muṃ-lo~॒ka-nnābhikā̭mayante | pu॒tro hi hṛda̭yam || 41 ||
(hvayḙta - abhavat - kalpa॒ye - tīti̭ ca॒tvāri̭ ca) (a. 7)
anuvākaṃ 8 - hotṛmantrāṇāṃ somayāgāṅgatvam
de॒vā vai catṷrhotṛbhi-rya॒jñama̭tanvata | te vi pā॒pmanā॒ bhrātṛ̭vye॒ṇāja̭yanta | a॒bhi sṷva॒rgaṃ-lo~॒kama̭jayann | ya e॒vaṃ-vi~॒dvāg-ścatṷrhotṛbhirya॒jña-nta̭nu॒te | vi pā॒pmanā॒ bhrātṛ̭vyeṇa jayate | a॒bhi sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ñja̭yati || ṣaḍḍho᳚trā prāya॒ṇīya॒māsā̭dayati | a॒muṣmai॒ vai lo॒kāya॒ ṣaḍḍho̭tā | ghnanti॒ khalu॒ vā e॒ta-thsoma᳚m | yada̭bhiṣu॒ṇvanti̭ || 42 ||
ṛ॒ju॒dhaivaina̭ma॒muṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati | catṷrhotrā ''ti॒tthyam | yaśo॒ vai catṷrhotā | yaśa̭ e॒vātman-dha̭tte | pañca̭hotrā pa॒śumupa̭ sādayati | su॒va॒rgyo̭ vai pañca̭hotā | yaja̭mānaḥ pa॒śuḥ | yaja̭māname॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati | grahā᳚n-gṛhī॒tvā sa॒ptaho̭tāra-ñjuhoti | i॒ndri॒yaṃ-vai~ sa॒ptaho̭tā || 43 ||
i॒ndri॒yame॒vātman-dha̭tte || yo vai catṷrhotṝ-nanusava॒na-nta॒rpaya̭ti | tṛpya̭ti pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | upai̭nagṃ somapī॒tho na̭mati | ba॒hi॒ṣpava॒mā॒ne daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | māddhya̭ndine॒ pava̭māne॒ catṷrhotāram | ārbha̭ve॒ pava̭māne॒ pañca̭hotāram | pi॒tṛ॒ya॒jñe ṣaḍḍho̭tāram | ya॒jñā॒ya॒jñiya̭sya sto॒tre sa॒ptaho̭tāram | a॒nu॒sa॒va॒name॒vaināg̭ starpayati || 44 ||
tṛpya̭ti pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | upai̭nagṃ somapī॒tho na̭mati || de॒vā vai catṷrhotṛbhi-ssa॒tramā̭sata | ṛddhi̭parimitaṃ॒-ya~śa̭skāmāḥ | te᳚-'bruvann | yannaḥ̭ pratha॒maṃ-ya~śa̭ ṛ॒cchāt | sarvḙṣā-nna॒sta-thsa॒hāsa॒diti̭ | soma॒ścatṷrhotrā | a॒gniḥ pañca̭hotrā | dhā॒tā ṣaḍḍho᳚trā || 45 ||
indraḥ̭ sa॒ptaho᳚trā | pra॒jāpa̭ti॒-rdaśa̭hotrā | teṣā॒gṃ॒ soma॒gṃ॒ rājā̭naṃ॒-ya~śa̭ ārcchat || tannya̭kāmayata | tenāpā᳚krāmat | tena̭ pra॒lāya̭macarat | ta-nde॒vāḥ prai॒ṣaiḥ praiṣa̭maicchann | tat-prai॒ṣāṇā᳚-mpraiṣa॒tvam | ni॒vidbhi॒rnya̭vedayann | tanni॒vidā᳚-nnivi॒ttvam || 46 ||
ā॒prībhi̭rāpnuvann | tadā॒prīṇā̭māpri॒tvam | tama̭ghnann | tasya॒ yaśo॒ vya̭gṛhṇata | te grahā̭ abhavann | tadgrahā̭ṇā-ṅgraha॒tvam | yasyai॒vaṃ-vi~॒duṣo॒ grahā̭ gṛ॒hyante᳚ | tasya॒ tvḙva gṛ̭hī॒tāḥ || te᳚-'bruvann | yo vai na॒-śśreṣṭho-'bhū᳚t || 47 ||
tama̭vadhiṣma | puna̭ri॒magṃ sṷvāmahā॒ iti̭ | ta-ñchando̭bhi-rasuvanta | tacchanda̭sā-ñchanda॒stvam | sāmnā॒ samāna̭yann | ta-thsāmnaḥ̭ sāma॒tvam | u॒kthai-ruda̭sthāpayann | tadu॒kthānā̭-muktha॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | pratye॒va ti̭ṣṭhati || 48 ||
sarva॒māyṷreti || somo॒ vai yaśaḥ̭ | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-thsoma̭mā॒gaccha̭ti | yaśa̭ e॒vaina̭mṛcchati | tasmā̭dāhuḥ | yaścai॒vaṃ-ve~da॒ yaśca॒ na | tāvu॒bhau soma॒-māga̭cchataḥ | somo॒ hi yaśaḥ̭ | ta-ntvā-'va yaśa̭ ṛccha॒tītyā̭huḥ | ya-ssome॒ soma॒-mprāheti̭ | tasmā॒-thsome॒ somaḥ॒ procyaḥ̭ | yaśa̭ e॒vaina̭mṛcchati || 49 ||
(a॒bhi॒ṣu॒ṇvanti̭ - sa॒ptaho̭tā - tarpayati॒ - ṣaḍḍho᳚trā - nivi॒ttva - mabhū᳚t - tiṣṭhati॒ - prāheti॒ dve ca̭) (a. 8)
anuvākaṃ 9 - hotṛmantrotpattikathanaprasaṅgena jaga-thsṛṣṭiḥ
i॒daṃ-vā~ agre॒ naiva kiñca॒nāsī᳚t | na dyaurā̭sīt | na pṛ̭thi॒vī | nāntari̭kṣam | tadasa̭de॒va sanmano̭ 'kuruta॒ syāmiti̭ | tada̭tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāddhū॒mo̭-'jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāda॒gni-ra̭jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata || 50 ||
tasmā᳚t-tepā॒nājjyoti̭-rajāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāda॒rci-ra̭jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nānmarī̭cayo-'jāyanta | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nādṷdā॒rā a̭jāyanta | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tada॒bhrami̭va॒ sama̭hanyata || ta-dva॒stima̭bhinat || 51 ||
sa sa̭mu॒dro̭-'bhavat | tasmā᳚-thsamu॒drasya॒ na pi̭banti | pra॒jana̭namiva॒ hi manya̭nte | tasmā᳚-tpa॒śo-rjāya̭mānā॒dāpaḥ̭ pu॒rastā᳚-dyanti || ta-ddaśa̭ho॒tā-'nva̭sṛjyata | pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭ hotā || ya e॒va-ntapa̭so vī॒ryaṃ̭-vi~॒dvāgstapya̭te | bhava̭tye॒va || tadvā i॒damāpaḥ̭ sali॒la-mā̭sīt | so̭-'rodīt-pra॒jāpa̭tiḥ || 52 ||
sa kasmā̭ ajñi | ya-dya॒syā apra̭tiṣṭhāyā॒ iti̭ | yada॒phsva̭-vāpa̭dyata | sā pṛ̭thi॒vya̭bhavat | yadvyamṛ̭ṣṭa | tada॒ntari̭kṣa-mabhavat | yadū॒rdhva-mu॒damṛ̭ṣṭa | sā dyaura̭bhavat | yadaro̭dīt | tada॒nayo̭ roda॒stvam || 53 ||
ya e॒vaṃ-ve~da̭ | nāsya̭ gṛ॒he rṷdanti | e॒tadvā e॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒-ñjanma̭ | ya e॒vame॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒-ñjanma॒ veda̭ | naiṣu lo॒ke-ṣvārti॒mārccha̭ti | sa i॒mā-mpra̭ti॒ṣṭhā-ma̭vindata || sa i॒mā-mpra̭ti॒ṣṭhāṃ-vi~॒ttvā 'kā̭mayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭nabhavat | sa ja॒ghanā॒dasṷrā-nasṛjata || 54 ||
tebhyo̭ mṛ॒nmaye॒ pātre-'nna̭maduhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | sā tami̭srā-'bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa pra॒jana̭nāde॒va pra॒jā a̭sṛjata | tasmā̭di॒mā bhūyi̭ṣṭhāḥ | pra॒jana̭nā॒ddhyḙnā॒ asṛ̭jata || 55 ||
tābhyo̭ dāru॒maye॒ pātre॒ payo̭-'duhata | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | sā jothsnā̭ 'bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | satapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa ṷpapa॒kṣābhyā̭-me॒vartūna̭sṛjata | tebhyo̭ raja॒te pātrḙ ghṛ॒tama̭duhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t || 56 ||
tāmapā̭hata | so̭-'horā॒trayo᳚-ssa॒ndhi-ra̭bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa mukhā᳚-dde॒vā-na̭sṛjata | tebhyo॒ hari̭te॒ pātre॒ soma̭maduhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | tadaha̭rabhavat || 57 ||
e॒te vai pra॒jāpa̭te॒rdohāḥ᳚ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | du॒ha e॒va pra॒jāḥ || divā॒ vai no̭-'bhū॒diti̭ | ta-dde॒vānā᳚-ndeva॒tvam | ya e॒va-nde॒vānā᳚-ndeva॒tvaṃ-ve~da̭ | de॒vavā̭ne॒va bha̭vati || e॒tadvā a̭horā॒trāṇā॒-ñjanma̭ | ya e॒vama̭horā॒trāṇā॒-ñjanma॒ veda̭ | nāho̭rā॒treṣvārti॒mārccha̭ti || 58 ||
asa॒to-'dhi॒ mano̭-'sṛjyata | manaḥ̭ pra॒jāpa̭ti-masṛjata | pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | tadvā i॒da-mmana̭sye॒va pa̭ra॒ma-mprati̭ṣṭhitam | yadi॒da-ṅkiñca̭ | tade॒tacchvo̭vasya॒ sannāma॒ brahma̭ || vyu॒cchantī᳚ vyucchantyasmai॒ vasya̭sī vasyasī॒ vyṷcchati | prajā̭yate pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | pra pa̭rame॒ṣṭhino॒ mātrā̭-māpnoti | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 59 ||
(a॒gnira̭jāyata॒ tadbhūyo̭-'tapyatā - bhinada - rodī-tpra॒jāpa̭tī - roda॒stva - ma̭sṛja॒ - tāsṛ̭jata - ghṛ॒tama̭duha॒dyā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī॒ - daha̭rabhava-d- ṛcchati॒ - veda̭) (a. 9)
(i॒da-ndhū॒mo᳚ 'gni-rjyoti̭ ra॒rci-rmarī̭caya udā॒rā stada॒bhragṃ /
sa ja॒ghanā॒-thsā tami̭srā॒ sa pra॒jana̭nā॒-thsā jothsnā॒ sa ṷpapa॒kṣābhyā॒gṃ॒ so̭ 'horā॒trayo᳚-ssa॒ndhi-ssamukhā॒-ttadaha̭-rde॒vavā᳚n / mṛ॒nmayḙ dāru॒mayḙ raja॒te hari̭te॒ tebhya॒stābhyo॒ dve tebhyo-'nna॒-mpayo̭
ghṛ॒tagṃ soma᳚m)
anuvākaṃ 10 - devasṛṣṭimadhye-'vasthitasyendrasya devatādhipatitvam
pra॒jāpa̭ti॒-rindra̭masṛja-tānujāva॒ra-nde॒vānā᳚m | ta-mprāhi̭ṇot | parḙhi | e॒teṣā᳚-nde॒vānā॒-madhi̭patire॒dhīti̭ | ta-nde॒vā a̭bruvann | kastvamasi̭ | va॒yaṃ-vai~ tvacchreyāgṃ̭sa-ssma॒ iti̭ | so᳚-'bravīt | kastvamasi̭ va॒yaṃ-vai~ tvacchreyāgṃ̭sa-ssma॒ iti̭ mā de॒vā a̭voca॒nniti̭ || atha॒ vā i॒da-ntarhi̭ pra॒jāpa̭tau॒ hara̭ āsīt || 60 ||
yada॒sminnā̭di॒tye | tadḙnamabravīt | e॒tanme॒ praya̭ccha | athā॒hame॒teṣā᳚-nde॒vānā॒-madhi̭pati-rbhaviṣyā॒mīti̭ | ko̭hagg-syā॒mitya̭bravīt | e॒ta-tpra॒dāyeti̭ | e॒ta-thsyā॒ itya̭bravīt | yade॒tadbravī॒ṣīti̭ | ko ha॒ vai nāma̭ pra॒jāpa̭tiḥ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 61 ||
vi॒durḙna॒-nnāmnā᳚ | tada̭smai ru॒kma-ṅkṛ॒tvā pratya̭muñcat | tato॒ vā indro̭ de॒vānā॒-madhi̭pati-rabhavat | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | adhi̭patire॒va sa̭mā॒nānā᳚-mbhavati || so̭-'manyata | ki-ṅkiṃ॒-vā~ a̭kara॒miti̭ | sa ca॒ndra-mma॒ āha॒reti॒ prāla̭pat | tacca॒ndrama̭sa-ścandrama॒stvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 62 ||
ca॒ndravā̭ne॒va bha̭vati || ta-nde॒vā a̭bruvann | su॒vīryo̭ 'maryā॒ yathā̭ gopā॒yata॒ iti̭ | ta-thsūrya̭sya sūrya॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | naina̭-ndabhnoti || kaśca॒ nāsmi॒nvā i॒dami̭ndri॒ya-mpratya̭sthā॒diti̭ | tadindra̭-syendra॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | i॒ndri॒yā॒vyḙva bha̭vati || 63 ||
a॒yaṃ-vā~ i॒da-mpa̭ra॒mo̭-'bhū॒diti̭ | tat-pa̭rame॒ṣṭhinaḥ̭ parameṣṭhi॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | pa॒ra॒māme॒va kāṣṭhā᳚-ṅgacchati || ta-nde॒vā-ssa̭ma॒nta-mparya̭viśann | vasa̭vaḥ pu॒rastā᳚t | ru॒drā da̭kṣiṇa॒taḥ | ā॒di॒tyāḥ pa॒ścāt | viśvḙ de॒vā ṷttara॒taḥ | aṅgi̭rasaḥ pra॒tyañca᳚m || 64 ||
sā॒ddhyāḥ parā᳚ñcam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭nagṃ samā॒nā-ssaṃ-vi~̭śanti || sa pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā pra॒jā āva̭yat | tā a̭smai॒ nāti̭ṣṭhantā॒nnādyā̭ya | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | da॒kṣi॒ṇa॒taḥ paryā̭yann | sa da̭kṣiṇa॒taḥ parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ || 65 ||
pa॒ścāt-paryā̭yann | sa pa॒ścāt-parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ | mukha̭-mpa॒ścāt | u॒tta॒ra॒taḥ paryā̭yann | sa ṷttara॒taḥ parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ | mukha̭-mpa॒ścāt || 66 ||
mukha̭muttara॒taḥ | ū॒rdhvā udā̭yann | sa u॒pari̭ṣṭā॒nnya̭-vartayata | tā-ssa॒rvato̭mukho bhū॒tvā ''va̭yat | tato॒ vai tasmai᳚ pra॒jā ati̭ṣṭhantā॒nnādyā̭ya || ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-npari̭ ca va॒rtaya̭te॒ ni ca̭ | pra॒jāpa̭tire॒va bhu॒tvā pra॒jā a̭tti | tiṣṭha̭nte-'smai pra॒jā a॒nnādyā̭ya | a॒nnā॒da e॒va bha̭vati || 67 ||
(ā॒sī॒-d- veda̭ - candrama॒stvaṃ-ya~ e॒vaṃ-ve~de᳚ - ndriyā॒vyḙva bha̭vati - pra॒tyañca॒ - mukha̭-ndakṣiṇa॒to - mukha̭-mpa॒ścān - +nava̭ ca) (ā10 )
anuvākaṃ 11 - hotṛmantrāṇā-mpuruṣārthaprayogaḥ
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata ba॒horbhūyā᳚n-thsyā॒miti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti ba॒horbhūyā̭nabhavat | yaḥ kā॒mayḙta ba॒horbhūyā᳚n-thsyā॒miti̭ | sa daśa̭hotāra॒-mprayṷñjīta | ba॒hore॒va bhūyā᳚n-bhavati || so̭-'kāmayata vī॒ro ma॒ ājā̭ye॒teti̭ | sa daśa̭hotu॒ścatṷrhotāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta || 68 ||
tasya॒ prayu॒ktīndro̭ 'jāyata | yaḥ kā॒mayḙta vī॒ro ma॒ ājā̭ye॒teti̭ | sa catṷrhotāra॒-mprayṷñjīta | ā-'sya̭ vī॒ro jā̭yate || so̭-'kāmayata paśu॒mān-thsyā॒miti̭ | sa catṷrhotuḥ॒ pañca̭hotāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti paśu॒māna̭bhavat | yaḥ kā॒mayḙta paśu॒mān-thsyā॒miti̭ | sa pañca̭hotāra॒-mprayṷñjīta || 69 ||
pa॒śu॒māne॒va bha̭vati || so̭-'kāmayata॒rtavo̭ me kalpera॒nniti̭ | sa pañca̭hotu॒-ṣṣaḍḍho̭tāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷktyṛ॒tavo᳚-'smā akalpanta | yaḥ kā॒mayḙta॒rtavo̭ me kalpera॒nniti̭ | sa ṣaḍḍho̭tāra॒-mprayṷñjīta | kalpa̭nte-'smā ṛ॒tavaḥ̭ || so̭-'kāmayata soma॒pa-sso̭mayā॒jī syā᳚m | ā mḙ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭ye॒teti̭ || 70 ||
sa ṣaḍḍho̭tu-ssa॒ptaho̭tāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti soma॒pa-sso̭mayā॒jya̭bhavat | ā-'sya̭ soma॒pa-sso̭mayā॒jya̭jāyata | yaḥ kā॒mayḙta soma॒pa-sso̭mayā॒jī syā᳚m | ā mḙ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭ye॒teti̭ | sa sa॒ptaho̭tāra॒-mprayṷñjīta | so॒ma॒pa e॒va so̭mayā॒jī bha̭vati | ā-'sya̭ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭yate || sa vā e॒ṣa pa॒śuḥ pa̭ñca॒dhā prati̭ tiṣṭhati || 71 ||
pa॒dbhirmukhḙna || te de॒vāḥ pa॒śūn. vi॒ttvā | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann || tḙ-'muṣmi̭l ~lo॒ke vya̭kṣuddhyann | te᳚-'bruvann | a॒mutaḥ̭ pradānaṃ॒-vā~ upa̭jijīvi॒meti̭ | te sa॒ptaho̭tāraṃ-ya~॒jñaṃ-vi~॒dhāyā॒yāsya᳚m | ā॒ṅgī॒ra॒sa-mprāhi̭ṇvann | e॒tenā॒mutra̭ kalpa॒yeti̭ | tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛptiḥ̭ || 72 ||
yadi॒da-ṅkiñca̭ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | sa vā a॒ya-mma̭nu॒ṣyḙṣu ya॒jña-ssa॒ptaho̭tā | a॒mutra̭ sa॒dbhyo de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭naṃ-ya~॒jño na̭mati || yo vai catṷrhotṛṇā-nni॒dānaṃ॒-ve~da̭ | ni॒dāna̭vā-nbhavati | a॒gni॒ho॒traṃ-vai~ daśa̭hoturni॒dāna᳚m | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sau catṷrhotuḥ | cā॒tu॒rmā॒syāni॒ pañca̭ hotuḥ | pa॒śu॒ba॒ndha-ṣṣaḍḍho̭tuḥ | sau॒myo᳚-'ddhva॒ra-ssa॒ptaho̭tuḥ | e॒tadvai catṷrhotṛṇā-nni॒dāna᳚m | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | ni॒dāna̭vā-nbhavati || 73 ||
(a॒mi॒mī॒ta॒ ta-mprāyṷṅkta॒ - pañca̭hotāra॒-mprayṷñjita - jāye॒teti̭ - tiṣṭhati॒ - klṛpti॒--r daśa̭hotu-rni॒dānagṃ̭ sa॒pta ca̭ ) (a. 11)
(pra॒jāpa̭tirakāmayata pra॒jā-ssṛ̭je॒yeti̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata darśapūrṇamā॒sau sṛ̭je॒yeti̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ prajā̭ye॒yeti॒ sa tapa॒-ssa tri॒vṛtaṃ̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ daśa̭hotāra॒-ntena̭ daśa॒dhā-''tmānaṃ̭ - de॒vā vai varṷṇa॒ - manto॒ vai - pra॒jāpa̭ti॒stā-ssṛ॒ṣṭā-ssama̭śliṣyan - de॒vā vai catṷrhotṛbhi - ri॒daṃ-vā~ agre᳚ - pra॒jāpa̭ti॒rindraṃ̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata ba॒horbhūyā॒nekā̭daśa)
(pra॒jāpa̭ti॒ - stadgraha̭sya - pra॒jā̭patirakāmayatā॒ - nayai॒vaina॒t - tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛpti॒ - stasmā᳚-ttepā॒nājjyoti॒--r yada॒sminnā̭di॒tye -saṣaḍḍho̭tu-ssa॒ptaho̭tāra॒-ntrisa̭ptatiḥ)
(pra॒jāpa̭tirakāmayata - ni॒dāna̭vānbhavati)
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.