Taittiriya Brahmana Ashtaka 2 Prashna 2.2 — Malayalam Script

⚠️ AI-generated translation — the Malayalam meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Malayalam

കൃഷ്ണയജുർവേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണത്തിലെ രണ്ടാം അഷ്ടകത്തിലെ രണ്ടാം പ്രപാഠകമായ ഹോതൃബ്രാഹ്മണത്തിൽ, പ്രജാപതി പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ച് ദശഹോതാവിനെ കണ്ട് ദർഭപ്പുല്ലിൽ ഹോമിച്ച് പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചതിനെക്കുറിച്ച് പറയുന്നു. സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട പ്രജകൾ അകന്നുപോയപ്പോൾ ഗ്രഹണംകൊണ്ട് അവയെ പിടിച്ചു, അതാണ് ഗ്രഹത്തിന്റെ ഗ്രഹത്വം. ദശഹോതാവ്, ചതുർഹോതാവ്, പഞ്ചഹോതാവ്, ഷഡ്ഢോതാവ്, സപ്തഹോതാവ് എന്നിവയെയും ദർശപൂർണമാസങ്ങൾ, ചാതുർമാസ്യങ്ങൾ, പശുബന്ധം, സോമയാഗം തുടങ്ങിയ യാഗങ്ങളെയും പ്രജാപതി സൃഷ്ടിച്ചതായി വിവരിക്കുന്നു. ദേവന്മാർക്ക് യാഗം സാധ്യമാകാതിരുന്നപ്പോൾ അവർ ഒരുമിച്ചുകൂട്ടിയതും, ഇന്ദ്രനെ ജനിപ്പിച്ചതും, ആദിത്യന്മാരും അംഗിരസ്സുകളും സ്വർഗലോകത്തിനുവേണ്ടി മത്സരിച്ചതും ഇതിൽ വിവരിച്ചിരിക്കുന്നു. അവസാനം പ്രജാപതി ദശഹോതാവിനാൽ തപസ്സുചെയ്ത് ഭൂഃ, ഭുവഃ, സുവഃ എന്ന വ്യാഹൃതികളെയും ലോകങ്ങളെയും സൃഷ്ടിച്ചതായി പറയുന്നു.

AI-generated · not yet verified

The Malayalam meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

Anuvaka 1

കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ ദ്വിതീയാഷ്ടകേ ദ്വിതീയഃ പ്രപാഠകഃ - ഹോതൃബ്രാഹ്മണമ്
ഓ-ന്നമഃ പരമാത്മനേ, ശ്രീ മഹാഗണപതയേ നമഃ,
ശ്രീ ഗുരുഭ്യോ നമഃ । ഹ॒രിഃ॒ ഓമ് ॥
അനുവാകം 1 - ദശഹോതൃമന്ത്രസ്യ ക്രത്വര്ഥപുരുഷാര്ഥപ്രയോഗൌ
പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത പ്ര॒ജാ-സ്സൃ॑ജേ॒യേതി॑ । സ ഏ॒ത-ന്ദശ॑ഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മന॑സാ ഽനു॒ദ്രുത്യ॑ ദര്ഭസ്ത॒മ്ബേ॑-ഽജുഹോത് । തതോ॒ വൈ സ പ്ര॒ജാ അ॑സൃജത । താ അ॑സ്മാഥ്സൃ॒ഷ്ടാ അപാ᳚ക്രാമന്ന് । താ ഗ്രഹേ॑ണാഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹ॑സ്യ ഗ്രഹ॒ത്വമ് । യഃ കാ॒മയേ॑ത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ ദശ॑ഹോതാര॒-മ്മന॑സാ ഽനു॒ദ്രുത്യ॑ ദര്ഭസ്ത॒മ്ബേ ജു॑ഹുയാത് । പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വൈ ദശ॑ഹോതാ ॥ 1 ॥

kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ - hotṛbrāhmaṇam
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
anuvākaṃ 1 - daśahotṛmantrasya kratvarthapuruṣārthaprayogau
pra॒jāpa̭tirakāmayata pra॒jā-ssṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā 'nu॒drutya̭ darbhasta॒mbḙ-'juhot | tato॒ vai sa pra॒jā a̭sṛjata | tā a̭smāthsṛ॒ṣṭā apā᳚krāmann | tā grahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | yaḥ kā॒mayḙta॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa daśa̭hotāra॒-mmana̭sā 'nu॒drutya̭ darbhasta॒mbe jṷhuyāt | pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭hotā || 1 ||

കൃഷ്ണയജുർവേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണത്തിൽ രണ്ടാമത്തെ അഷ്ടകത്തിൽ രണ്ടാമത്തെ പ്രപാഠകം - ഹോതൃബ്രാഹ്മണം. ഓം നമഃ പരമാത്മാവിന്, ശ്രീ മഹാഗണപതിക്ക് നമഃ, ശ്രീ ഗുരുക്കൾക്ക് നമഃ. ഹരിഃ ഓം. അനുവാകം 1 - ദശഹോതൃമന്ത്രത്തിന്റെ കർമ്മാർത്ഥവും പുരുഷാർത്ഥവുമായ പ്രയോഗങ്ങൾ. പ്രജാപതി 'ഞാൻ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. അദ്ദേഹം ഈ ദശഹോതാവിനെ കണ്ടു. അതിനെ മനസ്സുകൊണ്ട് അനുസരിച്ച് ദർഭപ്പുല്ലിൽ ഹോമിച്ചു. അതിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചു. സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട അവർ അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് പിരിഞ്ഞുപോയി. അവരെ അദ്ദേഹം ഗ്രഹണം കൊണ്ട് പിടിച്ചു. അതാണ് ഗ്രഹത്തിന്റെ ഗ്രഹത്വം. 'ഞാൻ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ദശഹോതാവിനെ മനസ്സുകൊണ്ട് അനുസരിച്ച് ദർഭപ്പുല്ലിൽ ഹോമിക്കണം. ദശഹോതാവ് പ്രജാപതി തന്നെയാണ്. ॥ 1 ॥ ^AI

Anuvaka 2

പ്ര॒ജാപ॑തിരേ॒വ ഭൂ॒ത്വാ പ്ര ജാ॑യതേ ॥ മന॑സാ ജുഹോതി । മന॑ ഇവ॒ ഹി പ്ര॒ജാപ॑തിഃ । പ്ര॒ജാപ॑തേ॒രാപ്ത്യൈ᳚ ॥ പൂ॒ര്ണയാ॑ ജുഹോതി । പൂ॒ര്ണ ഇ॑വ॒ ഹി പ്ര॒ജാപ॑തിഃ । പ്ര॒ജാപ॑തേ॒രാപ്ത്യൈ᳚ ॥ ന്യൂ॑നയാ ജുഹോതി । ന്യൂ॑നാ॒ദ്ധി പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പ്ര॒ജാ അസൃ॑ജത । പ്ര॒ജാനാ॒ഗ്ം॒ സൃഷ്ട്യൈ᳚ ॥ 2 ॥

pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā pra jā̭yate || mana̭sā juhoti | mana̭ iva॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || pū॒rṇayā̭ juhoti | pū॒rṇa i̭va॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || nyṷ̄nayā juhoti | nyṷ̄nā॒ddhi pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā asṛ̭jata | pra॒jānā॒gṃ॒ sṛṣṭyai᳚ || 2 ||

പ്രജാപതിയായിത്തീർന്ന് അദ്ദേഹം ജനിക്കുന്നു. മനസ്സുകൊണ്ട് ഹോമിക്കുന്നു. പ്രജാപതി മനസ്സുപോലെയാണ്. പ്രജാപതിയെ പ്രാപിക്കാൻ വേണ്ടി. പൂർണ്ണമായതുകൊണ്ട് ഹോമിക്കുന്നു. പ്രജാപതി പൂർണ്ണനെപ്പോലെയാണ്. പ്രജാപതിയെ പ്രാപിക്കാൻ വേണ്ടി. ന്യൂനമായതുകൊണ്ട് ഹോമിക്കുന്നു. പ്രജാപതി ന്യൂനനായിട്ടാണ് പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചത്. പ്രജകളുടെ സൃഷ്ടിക്കായി. ॥ 2 ॥ ^AI

Anuvaka 3

ദ॒ര്ഭ॒സ്ത॒മ്ബേ ജു॑ഹോതി । ഏ॒തസ്മാ॒ദ്വൈ യോനേഃ᳚ പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പ്ര॒ജാ അ॑സൃജത । യസ്മാ॑ദേ॒വ യോനേഃ᳚ പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പ്ര॒ജാ അസൃ॑ജത । തസ്മാ॑ദേ॒വ യോനേഃ॒ പ്ര ജാ॑യതേ ॥ ബ്രാ॒ഹ്മ॒ണോ ദ॑ക്ഷിണ॒ത ഉപാ᳚സ്തേ । ബ്രാ॒ഹ്മ॒ണോ വൈ പ്ര॒ജാനാ॑-മുപദ്ര॒ഷ്ടാ । ഉ॒പ॒ദ്ര॒ഷ്ടു॒മത്യേ॒വ പ്ര ജാ॑യതേ ॥ ഗ്രഹോ॑ ഭവതി । പ്ര॒ജാനാഗ്ം॑ സൃ॒ഷ്ടാനാ॒-ന്ധൃത്യൈ᳚ ॥ യ-മ്ബ്രാ᳚ഹ്മ॒ണം-വിഁ॒ദ്യാം-വിഁ॒ദ്വാഗ്ംസം॒-യഁശോ॒ നര്ച്ഛേത് ॥ 3 ॥

da॒rbha॒sta॒mbe jṷhoti | e॒tasmā॒dvai yoneḥ᳚ pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | yasmā̭de॒va yoneḥ᳚ pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā asṛ̭jata | tasmā̭de॒va yoneḥ॒ pra jā̭yate || brā॒hma॒ṇo da̭kṣiṇa॒ta upā᳚ste | brā॒hma॒ṇo vai pra॒jānā̭-mupadra॒ṣṭā | u॒pa॒dra॒ṣṭu॒matye॒va pra jā̭yate || graho̭ bhavati | pra॒jānāgṃ̭ sṛ॒ṣṭānā॒-ndhṛtyai᳚ || ya-mbrā᳚hma॒ṇaṃ-vi~॒dyāṃ-vi~॒dvāgṃsaṃ॒-ya~śo॒ narcchet || 3 ||

ദർഭപ്പുല്ലിൽ ഹോമിക്കുന്നു. ഈ യോനിയിൽ നിന്നാണ് പ്രജാപതി പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചത്. ഏത് യോനിയിൽ നിന്ന് പ്രജാപതി പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചുവോ, അതേ യോനിയിൽ നിന്ന് അവൻ ജനിക്കുന്നു. ഒരു ബ്രാഹ്മണൻ തെക്കുവശത്ത് ഇരിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണൻ പ്രജകളുടെ ഉപദ്രഷ്ടാവാണ്. ഉപദ്രഷ്ടാവോടുകൂടിയാണ് അവൻ ജനിക്കുന്നത്. ഗ്രഹമായിത്തീരുന്നു. സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട പ്രജകളെ ധരിക്കാൻ വേണ്ടി. ഏതൊരു ബ്രാഹ്മണനെ അറിവുള്ളവനും കീർത്തിമാനുമായി അറിയുന്നുവോ. ॥ 3 ॥ ^AI

Anuvaka 4

സോ-ഽര॑ണ്യ-മ്പ॒രേത്യ॑ । ദ॒ര്ഭ॒സ്ത॒മ്ബ-മു॒ദ്ഗ്രത്ഥ്യ॑ । ബ്രാ॒ഹ്മ॒ണ-ന്ദ॑ക്ഷിണ॒തോ നി॒ഷാദ്യ॑ । ചതു॑ര്ഹോതൄ॒ന് വ്യാച॑ക്ഷീത । ഏ॒തദ്വൈ ദേ॒വാനാ᳚-മ്പര॒മ-ങ്ഗുഹ്യ॒-മ്ബ്രഹ്മ॑ । യച്ചതു॑ര്ഹോതാരഃ । തദേ॒വ പ്ര॑കാ॒ശ-ങ്ഗ॑മയതി । തദേ॑ന-മ്പ്രകാ॒ശ-ങ്ഗ॒തമ് । പ്ര॒കാ॒ശ-മ്പ്ര॒ജാനാ᳚-ങ്ഗമയതി ॥ ദ॒ര്ഭ॒സ്ത॒മ്ബ-മു॒ദ്ഗ്രത്ഥ്യ॒ വ്യാച॑ഷ്ടേ ॥ 4 ॥

so-'ra̭ṇya-mpa॒retya̭ | da॒rbha॒sta॒mba-mu॒dgratthya̭ | brā॒hma॒ṇa-nda̭kṣiṇa॒to ni॒ṣādya̭ | catṷrhotṝ॒n vyāca̭kṣīta | e॒tadvai de॒vānā᳚-mpara॒ma-ṅguhya॒-mbrahma̭ | yaccatṷrhotāraḥ | tade॒va pra̭kā॒śa-ṅga̭mayati | tadḙna-mprakā॒śa-ṅga॒tam | pra॒kā॒śa-mpra॒jānā᳚-ṅgamayati || da॒rbha॒sta॒mba-mu॒dgratthya॒ vyāca̭ṣṭe || 4 ||

അവൻ കാട്ടിലേക്ക് പോയി. ദർഭപ്പുല്ല് എടുത്ത്, ഒരു ബ്രാഹ്മണനെ തെക്കുവശത്ത് ഇരുത്തി, നാല് ഹോതാക്കളെ നോക്കിക്കാണണം. ദേവന്മാരുടെ പരമരഹസ്യമായ ബ്രഹ്മം ഈ നാല് ഹോതാക്കളാണ്. അതിനെത്തന്നെ അവൻ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. അത് അവനെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. പ്രജകൾക്ക് പ്രകാശം നൽകുന്നു. ദർഭപ്പുല്ല് എടുത്ത് നോക്കിക്കാണുന്നു. ॥ 4 ॥ ^AI

Anuvaka 5

അ॒ഗ്നി॒വാന്. വൈ ദ॑ര്ഭസ്ത॒മ്ബഃ । അ॒ഗ്നി॒വത്യേ॒വ വ്യാച॑ഷ്ടേ ॥ ബ്രാ॒ഹ്മ॒ണോ ദ॑ക്ഷിണ॒ത ഉപാ᳚സ്തേ । ബ്രാ॒ഹ്മ॒ണോ വൈ പ്ര॒ജാനാ॑-മുപദ്ര॒ഷ്ടാ । ഉ॒പ॒ദ്ര॒ഷ്ടു॒-മത്യേ॒വൈനം॒-യഁശ॑ ഋച്ഛതി ॥ ഈ॒ശ്വ॒ര-ന്തം-യഁശോ-ഽര്തോ॒രിത്യാ॑ഹുഃ । യസ്യാന്തേ᳚ വ്യാ॒ചഷ്ട॒ ഇതി॑ । വര॒സ്തസ്മൈ॒ ദേയഃ॑ । യദേ॒വൈന॒-ന്തത്രോ॑പ॒ നമ॑തി । തദേ॒വാവ॑ രുന്ധേ ॥ 5 ॥

a॒gni॒vān. vai da̭rbhasta॒mbaḥ | a॒gni॒vatye॒va vyāca̭ṣṭe || brā॒hma॒ṇo da̭kṣiṇa॒ta upā᳚ste | brā॒hma॒ṇo vai pra॒jānā̭-mupadra॒ṣṭā | u॒pa॒dra॒ṣṭu॒-matye॒vainaṃ॒-ya~śa̭ ṛcchati || ī॒śva॒ra-ntaṃ-ya~śo-'rto॒rityā̭huḥ | yasyānte᳚ vyā॒caṣṭa॒ iti̭ | vara॒stasmai॒ deyaḥ̭ | yade॒vaina॒-ntatro̭pa॒ nama̭ti | tade॒vāva̭ rundhe || 5 ||

ദർഭപ്പുല്ലിൻറെ കൂട്ടത്തിന് അഗ്നിയുണ്ട്. അഗ്നിയുള്ളതായിത്തന്നെ അതിനെ വിചാരിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണൻ വലതുഭാഗത്ത് ഇരിക്കുന്നു. ബ്രാഹ്മണൻ പ്രജകളുടെ ഉപദ്രഷ്ടാവാണ്. ഉപദ്രഷ്ടാവായിത്തന്നെ അവനെ കീർത്തി പ്രാപിക്കുന്നു. അന്ത്യത്തിൽ കീർത്തിയുള്ളവനെ ഋത്വിക്കുകൾ ഈശ്വരൻ എന്നു പറയുന്നു. അവസാനത്തിൽ അവൻ വിചാരിക്കുന്നു എന്നു പറയുന്നു. അവന് വരം നൽകണം. അവിടെ അവനെ നമസ്കരിക്കുന്നതുകൊണ്ട് അതിനെത്തന്നെ അവൻ നിയന്ത്രിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 6

അ॒ഗ്നിമാ॒ദധാ॑നോ॒ ദശ॑ഹോത്രാ॒ ഽരണി॒മവ॑ദദ്ധ്യാത് । പ്രജാ॑തമേ॒വൈന॒-മാധ॑ത്തേ । തേനൈ॒വോദ്ദ്രുത്യാ᳚ഗ്നിഹോ॒ത്ര-ഞ്ജു॑ഹുയാത് । പ്രജാ॑തമേ॒വൈന॑ജ്ജുഹോതി । ഹ॒വിര്നി॑ര്വ॒ഫ്സ്യന്-ദശ॑ഹോതാരം॒-വ്യാഁച॑ക്ഷീത । പ്രജാ॑തമേ॒വൈന॒-ന്നിര്വ॑പതി । സാ॒മി॒ധേ॒നീ-ര॑നുവ॒ക്ഷ്യന്-ദശ॑ഹോതാരം॒-വ്യാഁച॑ക്ഷീത । സാ॒മി॒ധേ॒നീരേ॒വ സൃ॒ഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ॒ പ്ര ത॑നുതേ । അഥോ॑ യ॒ജ്ഞോ വൈ ദശ॑ഹോതാ । യ॒ജ്ഞമേ॒വ ത॑നുതേ ॥ 6 ॥

a॒gnimā॒dadhā̭no॒ daśa̭hotrā॒ 'raṇi॒mava̭daddhyāt | prajā̭tame॒vaina॒-mādha̭tte | tenai॒voddrutyā᳚gniho॒tra-ñjṷhuyāt | prajā̭tame॒vaina̭jjuhoti | ha॒virni̭rva॒phsyan-daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | prajā̭tame॒vaina॒-nnirva̭pati | sā॒mi॒dhe॒nī-ra̭nuva॒kṣyan-daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | sā॒mi॒dhe॒nīre॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | atho̭ ya॒jño vai daśa̭hotā | ya॒jñame॒va ta̭nute || 6 ||

അഗ്നിയെ സ്ഥാപിക്കുന്നവൻ ദശഹോതാവിനെ അരണിയിൽ ഉരസി ധ്യാനിക്കണം. ജനിച്ച അഗ്നിയെത്തന്നെ അവൻ സ്വീകരിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് ഉദ്ദ്രുത്യം ചെയ്ത് അഗ്നിഹോത്രം ഹോമിക്കണം. ജനിച്ച അഗ്നിയെത്തന്നെ അവൻ ഹോമിക്കുന്നു. ഹവിസ്സ് നിർവപിക്കാൻ പോകുമ്പോൾ ദശഹോതാവിനെ വിചാരിക്കണം. ജനിച്ച അഗ്നിയെത്തന്നെ അവൻ നിർവപിക്കുന്നു. സമിധുകൾ അനുവക്ഷ്യനായി ദശഹോതാവിനെ വിചാരിക്കണം. സമിധുകളെ സൃഷ്ടിച്ച് ആരംഭിച്ച് അവൻ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. അപ്പോൾ യജ്ഞം ദശഹോതാവാണ്. യജ്ഞത്തെത്തന്നെ അവൻ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 7

അ॒ഭി॒ചര॒ന്-ദശ॑ഹോതാര-ഞ്ജുഹുയാത് । നവ॒ വൈ പുരു॑ഷേ പ്രാ॒ണാഃ । നാഭി॑ര്ദശ॒മീ । സപ്രാ॑ണമേ॒വൈന॑-മ॒ഭിച॑രതി । ഏ॒താവ॒ദ്വൈ പുരു॑ഷസ്യ॒ സ്വമ് । യാവ॑-ത്പ്രാ॒ണാഃ । യാവ॑ദേ॒വാസ്യാസ്തി॑ । തദ॒ഭിച॑രതി ॥ സ്വകൃ॑ത॒ ഇരി॑ണേ ജുഹോതി പ്രദ॒രേ വാ᳚ । ഏ॒തദ്വാ അ॒സ്യൈ നിര്-ഋ॑തിഗൃഹീതമ് । നിര്-ഋ॑തി ഗൃഹീത ഏ॒വൈന॒-ന്നിര്-ഋ॑ത്യാ ഗ്രാഹയതി ॥ യ-ദ്വാ॒ചഃ ക്രൂ॒രമ് । തേന॒ വഷ॑ട്കരോതി । വാ॒ച ഏ॒വൈന॑-ങ്ക്രൂ॒രേണ॒ പ്ര വൃ॑ശ്ചതി । താ॒ജഗാര്തി॒മാര്ച്ഛ॑തി ॥ 7 ॥

a॒bhi॒cara॒n-daśa̭hotāra-ñjuhuyāt | nava॒ vai purṷṣe prā॒ṇāḥ | nābhi̭rdaśa॒mī | saprā̭ṇame॒vaina̭-ma॒bhica̭rati | e॒tāva॒dvai purṷṣasya॒ svam | yāva̭-tprā॒ṇāḥ | yāva̭de॒vāsyāsti̭ | tada॒bhica̭rati || svakṛ̭ta॒ iri̭ṇe juhoti prada॒re vā᳚ | e॒tadvā a॒syai nir-ṛ̭tigṛhītam | nir-ṛ̭ti gṛhīta e॒vaina॒-nnir-ṛ̭tyā grāhayati || ya-dvā॒caḥ krū॒ram | tena॒ vaṣa̭ṭkaroti | vā॒ca e॒vaina̭-ṅkrū॒reṇa॒ pra vṛ̭ścati | tā॒jagārti॒mārccha̭ti || 7 ||

അഭിചരിക്കുന്നവൻ ദശഹോതാവിനെ ഹോമിക്കണം. പുരുഷനിൽ ഒമ്പത് പ്രാണന്മാരുണ്ട്. പൊക്കിൾ പത്താമത്തേതാണ്. പ്രാണനോടുകൂടിയ അവനെത്തന്നെ അവൻ അഭിചരിക്കുന്നു. പുരുഷന്റെ സ്വത്ത് പ്രാണന്മാരുള്ളത്രയും മാത്രമാണ്. അവനുള്ളത്രയും അവൻ അഭിചരിക്കുന്നു. സ്വകൃതമായ ഇരിണയിലോ പ്രദരയിലോ ഹോമിക്കുന്നു. അത് അവന്റെ നിർഋതിഗൃഹീതമാണ്. നിർഋതിഗൃഹീതനായ അവനെത്തന്നെ നിർഋതിയാൽ ഗ്രഹിപ്പിക്കുന്നു. വാക്കിന്റെ ക്രൂരമായ ഭാഗംകൊണ്ട് വഷട്കരിക്കുന്നു. വാക്കിന്റെ ക്രൂരതകൊണ്ട് അവനെ മുറിക്കുന്നു. അവൻ ദുഃഖത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 8

(ദശ॑ഹോതാ॒ - സൃഷ്ട്യാ॑ - ഋ॒ച്ഛേ-ദ്- വ്യാച॑ഷ്ടേ - രുന്ധ - ഏ॒വ ത॑നുതേ॒ - നിര്-ഋ॑തിഗൃഹീത॒-മ്പഞ്ച॑ ച) (അ. 1)
അനുവാകം 2 - ചതുര്ഹോത്രാദിമന്ത്രാണാ-ങ്ക്രത്വര്ഥപ്രയോഗഃ
പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത ദര്ശപൂര്ണമാ॒സൌ സൃ॑ജേ॒യേതി॑ । സ ഏ॒ത-ഞ്ചതു॑ര്ഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑-ഽജുഹോത് । തതോ॒ വൈ സ ദ॑ര്ശപൂര്ണമാ॒സാവ॑സൃജത । താവ॑സ്മാ-ഥ്സൃ॒ഷ്ടാവപാ᳚ക്രാമതാമ് । തൌ ഗ്രഹേ॑ണാ ഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹ॑സ്യ ഗ്രഹ॒ത്വമ് । ദ॒ര്॒ശ॒പൂ॒ര്ണ॒മാ॒സാ-വാ॒ലഭ॑മാനഃ । ചതു॑ര്ഹോതാര॒-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑-ഹവ॒നീയേ॑ ജുഹുയാത് । ദ॒ര്॒ശ॒പൂ॒ര്ണ॒മാ॒സാവേ॒വ സൃ॒ഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ॒ പ്ര ത॑നുതേ ॥ 8 ॥

(daśa̭hotā॒ - sṛṣṭyā̭ - ṛ॒cche-d- vyāca̭ṣṭe - rundha - e॒va ta̭nute॒ - nir-ṛ̭tigṛhīta॒-mpañca̭ ca) (a. 1)
anuvākaṃ 2 - caturhotrādimantrāṇā-ṅkratvarthaprayogaḥ
pra॒jāpa̭tirakāmayata darśapūrṇamā॒sau sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒ta-ñcatṷrhotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa da̭rśapūrṇamā॒sāva̭sṛjata | tāva̭smā-thsṛ॒ṣṭāvapā᳚krāmatām | tau grahḙṇā gṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sā-vā॒labha̭mānaḥ | catṷrhotāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭-hava॒nīyḙ juhuyāt | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sāve॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute || 8 ||

പ്രജാപതി ദർശപൂർണമാസങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. അദ്ദേഹം ഈ ചതുർഹോതാവിനെ കണ്ടു. മനസ്സിൽ അതിനെ അനുസരിച്ച് ഹവനീയത്തിൽ ഹോമിച്ചു. അതിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം ദർശപൂർണമാസങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവ അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട് അകന്നുപോയി. അവയെ ഗ്രഹത്താൽ പിടിച്ചു. അതാണ് ഗ്രഹത്തിന്റെ ഗ്രഹത്വം. ദർശപൂർണമാസങ്ങളെ ആരംഭിക്കുമ്പോൾ ചതുർഹോതാവിനെ മനസ്സിൽ അനുസരിച്ച് ഹവനീയത്തിൽ ഹോമിക്കണം. ദർശപൂർണമാസങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ച് ആരംഭിച്ച് അവൻ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 9

ഗ്രഹോ॑ ഭവതി । ദ॒ര്॒ശ॒പൂ॒ര്ണ॒മാ॒സയോ᳚-സ്സൃ॒ഷ്ടയോ॒ര്ധൃത്യൈ᳚ ॥ സോ॑-ഽകാമയത ചാതുര്മാ॒സ്യാനി॑ സൃജേ॒യേതി॑ । സ ഏ॒ത-മ്പഞ്ച॑ഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑-ഽജുഹോത് । തതോ॒ വൈ സ ചാ॑തുര്മാ॒സ്യാന്യ॑സൃജത । താന്യ॑സ്മാ-ഥ്സൃ॒ഷ്ടാന്യപാ᳚ക്രാമന്ന് । താനി॒ ഗ്രഹേ॑ണാഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹ॑സ്യ ഗ്രഹ॒ത്വമ് । ചാ॒തു॒ര്മാ॒സ്യാന്യാ॒ലഭ॑മാനഃ ॥ 9 ॥

graho̭ bhavati | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sayo᳚-ssṛ॒ṣṭayo॒rdhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata cāturmā॒syāni̭ sṛje॒yeti̭ | sa e॒ta-mpañca̭hotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa cā̭turmā॒syānya̭sṛjata | tānya̭smā-thsṛ॒ṣṭānyapā᳚krāmann | tāni॒ grahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | cā॒tu॒rmā॒syānyā॒labha̭mānaḥ || 9 ||

ഗ്രഹമായിത്തീരുന്നു. ദർശപൂർണമാസങ്ങളുടെ സൃഷ്ടികളെ ധരിക്കാൻ വേണ്ടി. അദ്ദേഹം ചാതുർമാസ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. അദ്ദേഹം ഈ പഞ്ചഹോതാവിനെ കണ്ടു. മനസ്സിൽ അതിനെ അനുസരിച്ച് ഹവനീയത്തിൽ ഹോമിച്ചു. അതിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം ചാതുർമാസ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവ അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട് അകന്നുപോയി. അവയെ ഗ്രഹത്താൽ പിടിച്ചു. അതാണ് ഗ്രഹത്തിന്റെ ഗ്രഹത്വം. ചാതുർമാസ്യങ്ങളെ ആരംഭിക്കുമ്പോൾ. ^AI

Anuvaka 10

പഞ്ച॑ഹോതാര॒-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑ ജുഹുയാത് । ചാ॒തു॒ര്മാ॒സ്യാന്യേ॒വ സൃ॒ഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ॒ പ്ര ത॑നുതേ । ഗ്രഹോ॑ ഭവതി । ചാ॒തു॒ര്മാ॒സ്യാനാഗ്ം॑ സൃ॒ഷ്ടാനാ॒-ന്ധൃത്യൈ᳚ ॥ സോ॑-ഽകാമയത പശുബ॒ന്ധഗ്ം സൃ॑ജേ॒യേതി॑ । സ ഏ॒തഗ്ം ഷഡ്ഢോ॑താര-മപശ്യത് । ത-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑-ഽജുഹോത് । തതോ॒ വൈ സ പ॑ശുബ॒ന്ധമ॑സൃജത । സോ᳚-ഽസ്മാ-ഥ്സൃ॒ഷ്ടോ ഽപാ᳚ക്രാമത് । ത-ങ്ഗ്രഹേ॑ണാഗൃഹ്ണാത് ॥ 10 ॥

pañca̭hotāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | cā॒tu॒rmā॒syānye॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | cā॒tu॒rmā॒syānāgṃ̭ sṛ॒ṣṭānā॒-ndhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata paśuba॒ndhagṃ sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒tagṃ ṣaḍḍho̭tāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa pa̭śuba॒ndhama̭sṛjata | so᳚-'smā-thsṛ॒ṣṭo 'pā᳚krāmat | ta-ṅgrahḙṇāgṛhṇāt || 10 ||

പഞ്ചഹോതാവിനെ മനസ്സിൽ അനുസരിച്ച് ഹവനീയത്തിൽ ഹോമിക്കണം. ചാതുർമാസ്യങ്ങളെ സൃഷ്ടിച്ച് ആരംഭിച്ച് അവൻ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. ഗ്രഹമായിത്തീരുന്നു. ചാതുർമാസ്യങ്ങളുടെ സൃഷ്ടികളെ ധരിക്കാൻ വേണ്ടി. അദ്ദേഹം പശുബന്ധത്തെ സൃഷ്ടിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. അദ്ദേഹം ഈ ഷഡ്ഢോതാവിനെ കണ്ടു. മനസ്സിൽ അതിനെ അനുസരിച്ച് ഹവനീയത്തിൽ ഹോമിച്ചു. അതിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം പശുബന്ധത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. അത് അദ്ദേഹത്തിൽ നിന്ന് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട് അകന്നുപോയി. അതിനെ ഗ്രഹത്താൽ പിടിച്ചു. ^AI

Anuvaka 11

തദ്ഗ്രഹ॑സ്യ ഗ്രഹ॒ത്വമ് । പ॒ശു॒ബ॒ന്ധേന॑ യ॒ക്ഷ്യമാ॑ണഃ । ഷഡ്ഢോ॑താര॒-മ്മന॑സാ ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑ ജുഹുയാത് । പ॒ശു॒ബ॒ന്ധമേ॒വ സൃ॒ഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ॒ പ്ര ത॑നുതേ । ഗ്രഹോ॑ ഭവതി । പ॒ശു॒ബ॒ന്ധസ്യ॑ സൃ॒ഷ്ടസ്യ॒ ധൃത്യൈ᳚ ॥ സോ॑-ഽകാമയത സൌ॒മ്യ-മ॑ദ്ധ്വ॒രഗ്ം സൃ॑ജേ॒യേതി॑ । സ ഏ॒തഗ്ം സ॒പ്തഹോ॑താര-മപശ്യത് । ത-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑ ഽജുഹോത് । തതോ॒ വൈ സ സൌ॒മ്യ-മ॑ദ്ധ്വ॒ര-മ॑സൃജത ॥ 11 ॥

tadgraha̭sya graha॒tvam | pa॒śu॒ba॒ndhena̭ ya॒kṣyamā̭ṇaḥ | ṣaḍḍho̭tāra॒-mmana̭sā 'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | pa॒śu॒ba॒ndhame॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | pa॒śu॒ba॒ndhasya̭ sṛ॒ṣṭasya॒ dhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata sau॒mya-ma̭ddhva॒ragṃ sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒tagṃ sa॒ptaho̭tāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ 'juhot | tato॒ vai sa sau॒mya-ma̭ddhva॒ra-ma̭sṛjata || 11 ||

അതാണ് ഗ്രഹത്തിന്റെ ഗ്രഹത്വം. പശുബന്ധത്താൽ യജിക്കാൻ പോകുന്നവൻ ഷഡ്ഢോതാവിനെ മനസ്സിൽ അനുസരിച്ച് ഹവനീയത്തിൽ ഹോമിക്കണം. പശുബന്ധത്തെ സൃഷ്ടിച്ച് ആരംഭിച്ച് അവൻ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. ഗ്രഹമായിത്തീരുന്നു. പശുബന്ധത്തിന്റെ സൃഷ്ടിയെ ധരിക്കാൻ വേണ്ടി. അദ്ദേഹം സോമയാഗത്തെ സൃഷ്ടിക്കാൻ ആഗ്രഹിച്ചു. അദ്ദേഹം ഈ സപ്തഹോതാവിനെ കണ്ടു. മനസ്സിൽ അതിനെ അനുസരിച്ച് ഹവനീയത്തിൽ ഹോമിച്ചു. അതിൽ നിന്ന് അദ്ദേഹം സോമയാഗത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. ^AI

Anuvaka 12

സോ᳚-ഽസ്മാ-ഥ്സൃ॒ഷ്ടോ-ഽപാ᳚ക്രാമത് । ത-ങ്ഗ്രഹേ॑ണാഗൃഹ്ണാത് । തദ്ഗ്രഹ॑സ്യ ഗ്രഹ॒ത്വമ് । ദീ॒ക്ഷി॒ഷ്യമാ॑ണഃ । സ॒പ്തഹോ॑താര॒-മ്മന॑സാ-ഽനു॒ദ്രുത്യാ॑ ഹവ॒നീയേ॑ ജുഹുയാത് । സൌ॒മ്യമേ॒വാദ്ധ്വ॒രഗ്ം സൃ॒ഷ്ട്വാ-ഽഽരഭ്യ॒ പ്ര ത॑നുതേ । ഗ്രഹോ॑ ഭവതി । സൌ॒മ്യസ്യാ᳚-ദ്ധ്വ॒രസ്യ॑ സൃ॒ഷ്ടസ്യ॒ ധൃത്യൈ᳚ ॥ ദേ॒വേഭ്യോ॒ വൈ യ॒ജ്ഞോ ന പ്രാഭ॑വത് । തമേ॑താവ॒ച്ഛ-സ്സമ॑ഭരന്ന് ॥ 12 ॥

so᳚-'smā-thsṛ॒ṣṭo-'pā᳚krāmat | ta-ṅgrahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | dī॒kṣi॒ṣyamā̭ṇaḥ | sa॒ptaho̭tāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | sau॒myame॒vāddhva॒ragṃ sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | sau॒myasyā᳚-ddhva॒rasya̭ sṛ॒ṣṭasya॒ dhṛtyai᳚ || de॒vebhyo॒ vai ya॒jño na prābha̭vat | tamḙtāva॒ccha-ssama̭bharann || 12 ||

അത് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടശേഷം അവനെ (പ്രജാപതിയെ) വിട്ടുപോയി. അതിനെ ഗ്രഹംകൊണ്ട് പിടിച്ചു. അതാണ് ഗ്രഹത്തിന്റെ ഗ്രഹത്വം. ദീക്ഷിക്കാൻ പോകുന്നവൻ സപ്തഹോതാവിനെ മനസ്സാ അനുസരിച്ച് (അനുധാവനം ചെയ്ത്) ഹവനീയത്തിൽ ഹോമിക്കണം. സോമയാഗത്തെത്തന്നെ സൃഷ്ടിച്ച് ആരംഭിച്ച് അതിനെ വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. അവൻ ഗ്രഹമായിത്തീരുന്നു. സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട സോമയാഗത്തെ ധരിക്കുന്നതിനുവേണ്ടി. ദേവന്മാർക്ക് യാഗം സാധ്യമായില്ല. അവർ ഇത്രമാത്രം ഒരുമിച്ചുകൂട്ടി. ^AI

Anuvaka 13

യ-ഥ്സ॑ഭാം॒രാഃ । തതോ॒ വൈ തേഭ്യോ॑ യ॒ജ്ഞഃ പ്രാഭ॑വത് । യ-ഥ്സ॑ഭാം॒രാ ഭവ॑ന്തി । യ॒ജ്ഞസ്യ॒ പ്രഭൂ᳚ത്യൈ ॥ ആ॒തി॒ത്ഥ്യമാ॒സാദ്യ॒ വ്യാച॑ഷ്ടേ । യ॒ജ്ഞ॒മു॒ഖം-വാഁ ആ॑തി॒ഥ്യമ് । മു॒ഖ॒ത ഏ॒വ യ॒ജ്ഞഗ്ം സ॒ഭൃന്ത്യ॒ പ്ര ത॑നുതേ ॥ അയ॑ജ്ഞോ॒ വാ ഏ॒ഷഃ । യോ॑-ഽപ॒ത്നീകഃ॑ । ന പ്ര॒ജാഃ പ്ര ജാ॑യേരന്ന് । പത്നീ॒ര്വ്യാച॑ഷ്ടേ । യ॒ജ്ഞമേ॒വാകഃ॑ । പ്ര॒ജാനാ᳚-മ്പ്ര॒ജന॑നായ ॥ ഉ॒പ॒സഥ്സു॒ വ്യാച॑ഷ്ടേ । ഏ॒തദ്വൈ പത്നീ॑നാ-മാ॒യത॑നമ് । സ്വ ഏ॒വൈനാ॑ ആ॒യത॒നേ-ഽവ॑ കല്പയതി ॥ 13 ॥

ya-thsa̭bhāṃ॒rāḥ | tato॒ vai tebhyo̭ ya॒jñaḥ prābha̭vat | ya-thsa̭bhāṃ॒rā bhava̭nti | ya॒jñasya॒ prabhū᳚tyai || ā॒ti॒tthyamā॒sādya॒ vyāca̭ṣṭe | ya॒jña॒mu॒khaṃ-vā~ ā̭ti॒thyam | mu॒kha॒ta e॒va ya॒jñagṃ sa॒bhṛntya॒ pra ta̭nute || aya̭jño॒ vā e॒ṣaḥ | yo̭-'pa॒tnīkaḥ̭ | na pra॒jāḥ pra jā̭yerann | patnī॒rvyāca̭ṣṭe | ya॒jñame॒vākaḥ̭ | pra॒jānā᳚-mpra॒jana̭nāya || u॒pa॒sathsu॒ vyāca̭ṣṭe | e॒tadvai patnī̭nā-mā॒yata̭nam | sva e॒vainā̭ ā॒yata॒ne-'va̭ kalpayati || 13 ||

ഏതൊക്കെ സഭാരങ്ങൾ (ഉണ്ടോ) അവയിൽനിന്ന് അവർക്ക് യാഗം സാധ്യമായി. ഏതൊക്കെ സഭാരങ്ങൾ ഉണ്ടോ അവ യാഗത്തിന്റെ പ്രഭൂതിക്കുവേണ്ടിയാകുന്നു. അതിഥ്യത്തെ സമീപിച്ച് പറയുന്നു. അതിഥ്യം യാഗമുഖമാണ്. മുഖത്തുനിന്നുതന്നെ യാഗം ഒരുമിച്ചുകൂട്ടി വ്യാപിപ്പിക്കുന്നു. ഭാര്യയില്ലാത്തവൻ യാഗമില്ലാത്തവനാണ്. പ്രജകൾ ജനിക്കുകയില്ല. ഭാര്യമാരെ പറയുന്നു. യാഗത്തെത്തന്നെ ഉണ്ടാക്കുന്നു. പ്രജകളുടെ ജനനത്തിനുവേണ്ടി. ഉപസഥങ്ങളിൽ പറയുന്നു. ഇത് ഭാര്യമാരുടെ ആയതനമാണ്. സ്വന്തം ആയതനത്തിൽത്തന്നെ അവരെ വ്യവസ്ഥപ്പെടുത്തുന്നു. ^AI

Anuvaka 14

(ത॒നു॒ത॒ - ആ॒ലഭ॑മാനോ - ഽഗൃഹ്ണാ - ദസൃജ - താഭര - ഞ്ജായേര॒ന്-ഥ്ഷട്ച॑) (അ. 2)
അനുവാകം 3 - ചതുര്ഹോതൃപഞ്ചഹോതൃമന്ത്രഗ്രഹഭാഗയോഃ പുരുഷാര്ഥ പ്രയോഗഃ
പ്ര॒ജാപ॑തി-രകാമയത॒ പ്ര ജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ തപോ॑-ഽതപ്യത । സ ത്രി॒വൃത॒ഗ്ഗ്॒ സ്തോമ॑-മസൃജത । ത-മ്പ॑ഞ്ചദ॒ശസ്തോമോ॑ മദ്ധ്യ॒ത ഉദ॑തൃണത് । തൌ പൂ᳚ര്വപ॒ക്ഷശ്ചാ॑പരപ॒ക്ഷശ്ചാ॑ഭവതാമ് । പൂ॒ര്വ॒പ॒ക്ഷ-ന്ദേ॒വാ അന്വസൃ॑ജ്യന്ത । അ॒പ॒ര॒പ॒ക്ഷ-മന്വസു॑രാഃ । തതോ॑ ദേ॒വാ അഭ॑വന്ന് । പരാ-ഽസു॑രാഃ । യ-ങ്കാ॒മയേ॑ത॒ വസീ॑യാന്-ഥ്സ്യാ॒ദിതി॑ ॥ 14 ॥

(ta॒nu॒ta॒ - ā॒labha̭māno - 'gṛhṇā - dasṛja - tābhara - ñjāyera॒n-thṣaṭca̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3 - caturhotṛpañcahotṛmantragrahabhāgayoḥ puruṣārtha prayogaḥ
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata॒ pra jā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | sa tri॒vṛta॒gg॒ stoma̭-masṛjata | ta-mpa̭ñcada॒śastomo̭ maddhya॒ta uda̭tṛṇat | tau pū᳚rvapa॒kṣaścā̭parapa॒kṣaścā̭bhavatām | pū॒rva॒pa॒kṣa-nde॒vā anvasṛ̭jyanta | a॒pa॒ra॒pa॒kṣa-manvasṷrāḥ | tato̭ de॒vā abha̭vann | parā-'sṷrāḥ | ya-ṅkā॒mayḙta॒ vasī̭yān-thsyā॒diti̭ || 14 ||

പ്രജാപതി 'ഞാൻ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. അവൻ തപസ്സുചെയ്തു. അവൻ ത്രിവൃത്ത് സ്തോമത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. അതിനെ പഞ്ചദശസ്തോമം മധ്യത്തിൽനിന്ന് പൊട്ടിച്ചു. അവ രണ്ടും പൂർവപക്ഷവും അപരപക്ഷവുമായി. പൂർവപക്ഷത്തെ ദേവന്മാർ അനുഗമിച്ചു. അപരപക്ഷത്തെ അസുരന്മാർ. അപ്പോൾ ദേവന്മാർ ശക്തരായി. അസുരന്മാർ നശിച്ചു. 'ഞാൻ ശ്രേഷ്ഠനാകട്ടെ' എന്ന് ആരെയെങ്കിലും ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ. ^AI

Anuvaka 15

ത-മ്പൂ᳚ര്വപ॒ക്ഷേ യാ॑ജയേത് । വസീ॑യാനേ॒വ ഭ॑വതി । യ-ങ്കാ॒മയേ॑ത॒ പാപീ॑യാന്-ഥ്സ്യാ॒ദിതി॑ । തമ॑പരപ॒ക്ഷേ യാ॑ജയേത് । പാപീ॑യാനേ॒വ ഭ॑വതി । തസ്മാ᳚-ത്പൂര്വപ॒ക്ഷോ॑ ¶പ॒ക്ഷാത്-ക॑രു॒ണ്യ॑തരഃ ॥ പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വൈ ദശ॑ഹോതാ । ചതു॑ര്ഹോതാ॒ പഞ്ച॑ഹോതാ । ഷഡ്ഢോ॑താ സ॒പ്തഹോ॑താ । ഋ॒തവഃ॑ സംവഁഥ്സ॒രഃ ॥ 15 ॥

ta-mpū᳚rvapa॒kṣe yā̭jayet | vasī̭yāne॒va bha̭vati | ya-ṅkā॒mayḙta॒ pāpī̭yān-thsyā॒diti̭ | tama̭parapa॒kṣe yā̭jayet | pāpī̭yāne॒va bha̭vati | tasmā᳚-tpūrvapa॒kṣo̭ ¶pa॒kṣāt-ka̭ru॒ṇya̭taraḥ || pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭hotā | catṷrhotā॒ pañca̭hotā | ṣaḍḍho̭tā sa॒ptaho̭tā | ṛ॒tavaḥ̭ saṃva~thsa॒raḥ || 15 ||

അവനെ പൂർവപക്ഷത്തിൽ യാജിപ്പിക്കണം. അവൻ ശ്രേഷ്ഠനായിത്തീരുന്നു. 'ഞാൻ അധമനാകട്ടെ' എന്ന് ആരെയെങ്കിലും ആഗ്രഹിക്കുന്നുവെങ്കിൽ അവനെ അപരപക്ഷത്തിൽ യാജിപ്പിക്കണം. അവൻ അധമനായിത്തീരുന്നു. അതുകൊണ്ട് പൂർവപക്ഷം പക്ഷത്തെക്കാൾ കരുണ്യതരമാണ്. പ്രജാപതിതന്നെ ദശഹോതാവ്. ചതുർഹോതാവ്, പഞ്ചഹോതാവ്, ഷഡ്ഢോതാവ്, സപ്തഹോതാവ്. ഋതുക്കൾ, സംവത്സരം. ^AI

Anuvaka 16

പ്ര॒ജാഃ പ॒ശവ॑ ഇ॒മേ ലോ॒കാഃ । യ ഏ॒വ-മ്പ്ര॒ജാപ॑തി-മ്ബ॒ഹോര്ഭൂയാഗ്ം॑സം॒-വേഁദ॑ । ബ॒ഹോരേ॒വ ഭൂയാ᳚-ന്ഭവതി ॥ പ്ര॒ജാപ॑തി-ര്ദേവാസു॒രാന॑സൃജത । സ ഇന്ദ്ര॒മപി॒ നാസൃ॑ജത । ത-ന്ദേ॒വാ അ॑ബ്രുവന്ന് । ഇന്ദ്ര॑-ന്നോ ജന॒യേതി॑ । സോ᳚-ഽബ്രവീത് । യഥാ॒ ഽഹം-യുഁ॒ഷ്മാഗ് സ്തപ॒സാ ഽസൃ॑ക്ഷി । ഏ॒വമിന്ദ്ര॑-ഞ്ജനയദ്ധ്വ॒മിതി॑ ॥ 16 ॥

pra॒jāḥ pa॒śava̭ i॒me lo॒kāḥ | ya e॒va-mpra॒jāpa̭ti-mba॒horbhūyāgṃ̭saṃ॒-ve~da̭ | ba॒hore॒va bhūyā᳚-nbhavati || pra॒jāpa̭ti-rdevāsu॒rāna̭sṛjata | sa indra॒mapi॒ nāsṛ̭jata | ta-nde॒vā a̭bruvann | indra̭-nno jana॒yeti̭ | so᳚-'bravīt | yathā॒ 'haṃ-yu~॒ṣmāg stapa॒sā 'sṛ̭kṣi | e॒vamindra̭-ñjanayaddhva॒miti̭ || 16 ||

പ്രജകളും പശുക്കളും ഈ ലോകങ്ങളുമാണ്. ആരെങ്കിലും പ്രജാപതിയെ ഇതിലധികമായി അറിയുന്നുവോ, അവൻ ഇതിലധികമായിത്തന്നെ വളരുന്നു. പ്രജാപതി ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും സൃഷ്ടിച്ചു. അവൻ ഇന്ദ്രനെയും സൃഷ്ടിച്ചില്ല. ദേവന്മാർ അവനോട് പറഞ്ഞു: ഞങ്ങൾക്ക് ഇന്ദ്രനെ ജനിപ്പിച്ചുതരൂ. അവൻ പറഞ്ഞു: ഞാൻ നിങ്ങളെ തപസ്സുകൊണ്ട് സൃഷ്ടിച്ചതുപോലെ, അതുപോലെ നിങ്ങൾ ഇന്ദ്രനെ ജനിപ്പിക്കുവിൻ. ^AI

Anuvaka 17

തേ തപോ॑-ഽതപ്യന്ത । ത ആ॒ത്മന്നിന്ദ്ര॑-മപശ്യന്ന് । തമ॑ബ്രുവന്ന് । ജായ॒സ്വേതി॑ । സോ᳚-ഽബ്രവീത് । കി-മ്ഭാ॑ഗ॒ധേയ॑-മ॒ഭിജ॑നിഷ്യ॒ ഇതി॑ । ഋ॒തൂന്-ഥ്സം॑വഁഥ്സ॒രമ് । പ്ര॒ജാഃ പ॒ശൂന് । ഇ॒മാല് ഁലോ॒കാനിത്യ॑ബ്രുവന്ന് । തം-വൈഁ മാ-ഽഽഹു॑ത്യാ॒ പ്രജ॑നയ॒തേത്യ॑ബ്രവീത് ॥ 17 ॥

te tapo̭-'tapyanta | ta ā॒tmannindra̭-mapaśyann | tama̭bruvann | jāya॒sveti̭ | so᳚-'bravīt | ki-mbhā̭ga॒dheya̭-ma॒bhija̭niṣya॒ iti̭ | ṛ॒tūn-thsaṃ̭va~thsa॒ram | pra॒jāḥ pa॒śūn | i॒māl ~lo॒kānitya̭bruvann | taṃ-vai~ mā-''hṷtyā॒ praja̭naya॒tetya̭bravīt || 17 ||

അവർ തപസ്സ് അനുഷ്ഠിച്ചു. അവർ തങ്ങളിൽത്തന്നെ ഇന്ദ്രനെ കണ്ടു. അവർ അവനോട് പറഞ്ഞു: ജനിക്കൂ. അവൻ പറഞ്ഞു: എനിക്ക് എന്ത് ഭാഗധേയമാണ് ജനിക്കുമ്പോൾ ലഭിക്കുക? ഋതുക്കളും സംവത്സരവും, പ്രജകളും പശുക്കളും, ഈ ലോകങ്ങളും എന്ന് അവർ പറഞ്ഞു. അവനെ ആഹുതികൊണ്ട് ജനിപ്പിക്കുക എന്ന് അവർ പറഞ്ഞു. ^AI

Anuvaka 18

ത-ഞ്ചതു॑ര്ഹോത്രാ॒ പ്രാജ॑നയന്ന് ॥ യഃ കാ॒മയേ॑ത വീ॒രോ മ॒ ആ ജാ॑യേ॒തേതി॑ । സ ചതു॑ര്ഹോതാര-ഞ്ജുഹുയാത് । പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വൈ ചതു॑ര്ഹോതാ । പ്ര॒ജാപ॑തിരേ॒വ ഭൂ॒ത്വാ പ്രജാ॑യതേ । ജ॒ജന॒ദിന്ദ്ര॑-മിന്ദ്രി॒യായ॒ സ്വാഹേതി॒ ഗ്രഹേ॑ണ ജുഹോതി । ആ-ഽസ്യ॑ വീ॒രോ ജാ॑യതേ । വീ॒രഗ്ം ഹി ദേ॒വാ ഏ॒തയാ ഽഽഹു॑ത്യാ॒ പ്രാജ॑നയന്ന് ॥ ആ॒ദി॒ത്യാശ്ചാങ്ഗി॑രസശ്ച സുവ॒ര്ഗേ ലോ॒കേ᳚ ഽസ്പര്ധന്ത । വ॒യ-മ്പൂര്വേ॑ സുവ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമി॑യാമ വ॒യ-മ്പൂര്വ॒ ഇതി॑ ॥ 18 ॥

ta-ñcatṷrhotrā॒ prāja̭nayann || yaḥ kā॒mayḙta vī॒ro ma॒ ā jā̭ye॒teti̭ | sa catṷrhotāra-ñjuhuyāt | pra॒jāpa̭ti॒rvai catṷrhotā | pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā prajā̭yate | ja॒jana॒dindra̭-mindri॒yāya॒ svāheti॒ grahḙṇa juhoti | ā-'sya̭ vī॒ro jā̭yate | vī॒ragṃ hi de॒vā e॒tayā ''hṷtyā॒ prāja̭nayann || ā॒di॒tyāścāṅgi̭rasaśca suva॒rge lo॒ke᳚ 'spardhanta | va॒ya-mpūrvḙ suva॒rgaṃ-lo~॒kami̭yāma va॒ya-mpūrva॒ iti̭ || 18 ||

അവനെ ചതുർഹോതാവുകൊണ്ട് അവർ ജനിപ്പിച്ചു. ആർക്കെങ്കിലും വീരനായ പുത്രൻ ജനിക്കണമെന്ന് ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ, അവൻ ചതുർഹോതാവ് എന്ന ഹോമം ചെയ്യണം. പ്രജാപതി തന്നെയാണ് ചതുർഹോതാവ്. പ്രജാപതിയായിത്തീർന്ന് അവൻ പ്രജകളെ ഉണ്ടാക്കുന്നു. ഇന്ദ്രനെ ഇന്ദ്രിയത്തിനുവേണ്ടി ജനിപ്പിച്ചു, സ്വാഹാ എന്ന ഗ്രഹത്തോടുകൂടി ഹോമിക്കുന്നു. അവന് വീരനായ പുത്രൻ ജനിക്കുന്നു. ഈ ആഹുതികൊണ്ട് ദേവന്മാർ വീരനെ ജനിപ്പിച്ചു. ആദിത്യന്മാരും അംഗിരസ്സുകളും സ്വർഗലോകത്തിനുവേണ്ടി മത്സരിച്ചു: ഞങ്ങൾ മുൻപേ സ്വർഗലോകത്തിൽ പോകും, ഞങ്ങൾ മുൻപേ എന്ന്. ^AI

Anuvaka 19

ത ആ॑ദി॒ത്യാ ഏ॒ത-മ്പഞ്ച॑ഹോതാര-മപശ്യന്ന് । ത-മ്പു॒രാ പ്രാ॑തരനുവാ॒കാദാഗ്നീ᳚ദ്ധ്രേ ഽജുഹവുഃ । തതോ॒ വൈ തേ പൂര്വേ॑ സുവ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമാ॑യന്ന് । യ-സ്സു॑വ॒ര്ഗകാ॑മ॒-സ്സ്യാത് । സ പഞ്ച॑ഹോതാര-മ്പു॒രാ പ്രാ॑തരനുവാ॒കാദാഗ്നീ᳚ദ്ധ്രേ ജുഹുയാത് । സം॒വഁ॒ഥ്സ॒രോ വൈ പഞ്ച॑ഹോതാ । സം॒വഁ॒ഥ്സ॒ര-സ്സു॑വ॒ര്ഗോ ലോ॒കഃ । സം॒വഁ॒ഥ്സ॒ര ഏ॒വര്തുഷു॑ പ്രതി॒ഷ്ഠായ॑ । സു॒വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമേ॑തി ॥ തേ᳚ബ്രുവ॒-ന്നങ്ഗി॑രസ ആദി॒ത്യാന് ॥ 19 ॥

ta ā̭di॒tyā e॒ta-mpañca̭hotāra-mapaśyann | ta-mpu॒rā prā̭taranuvā॒kādāgnī᳚ddhre 'juhavuḥ | tato॒ vai te pūrvḙ suva॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann | ya-ssṷva॒rgakā̭ma॒-ssyāt | sa pañca̭hotāra-mpu॒rā prā̭taranuvā॒kādāgnī᳚ddhre juhuyāt | saṃ॒va~॒thsa॒ro vai pañca̭hotā | saṃ॒va~॒thsa॒ra-ssṷva॒rgo lo॒kaḥ | saṃ॒va~॒thsa॒ra e॒vartuṣṷ prati॒ṣṭhāya̭ | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamḙti || te᳚bruva॒-nnaṅgi̭rasa ādi॒tyān || 19 ||

ആ ആദിത്യന്മാർ ഈ പഞ്ചഹോതാവിനെ കണ്ടു. അവർ പ്രാതരനുവാകത്തിനുമുൻപ് അഗ്നിദ്ധ്രത്തിൽ ഹോമിച്ചു. അതുകൊണ്ട് അവർ മുൻപേ സ്വർഗലോകത്തിൽ എത്തി. ആർക്കെങ്കിലും സ്വർഗം ആഗ്രഹമുണ്ടെങ്കിൽ, അവൻ പ്രാതരനുവാകത്തിനുമുൻപ് അഗ്നിദ്ധ്രത്തിൽ പഞ്ചഹോതാവിനെ ഹോമിക്കണം. സംവത്സരം തന്നെയാണ് പഞ്ചഹോതാവ്. സംവത്സരം തന്നെയാണ് സ്വർഗലോകം. സംവത്സരത്തിൽ ഋതുക്കളിൽ പ്രതിഷ്ഠ നേടി അവൻ സ്വർഗലോകത്തിൽ എത്തുന്നു. അംഗിരസ്സുകൾ ആദിത്യന്മാരോട് പറഞ്ഞു. ^AI

Anuvaka 20

ക്വ॑ സ്ഥ । ക്വ॑ വ-സ്സ॒ദ്ഭ്യോ ഹ॒വ്യം-വഁ॑ക്ഷ്യാമ॒ ഇതി॑ । ഛന്ദ॒-സ്സ്വിത്യ॑ബ്രുവന്ന് । ഗാ॒യ॒ത്രി॒യാ-ന്ത്രി॒ഷ്ടുഭി॒-ജഗ॑ത്യാ॒മിതി॑ । തസ്മാ॒ച്ഛന്ദഃ॑ സു സ॒ദ്ഭ്യ ആ॑ദി॒ത്യേഭ്യഃ॑ । ആ॒ങ്ഗീ॒ര॒സീഃ പ്ര॒ജാ ഹ॒വ്യം-വഁ॑ഹന്തി । വഹ॑ന്ത്യസ്മൈ പ്ര॒ജാ ബ॒ലിമ് । ഐന॒മപ്ര॑തിഖ്യാത-ങ്ഗച്ഛതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ ദ്വാദ॑ശ॒ മാസാഃ॒ പഞ്ച॒ര്തവഃ॑ । ത്രയ॑ ഇ॒മേ ലോ॒കാഃ । അ॒സാവാ॑ദി॒ത്യ ഏ॑കവി॒ഗ്ം॒ശഃ । ഏ॒തസ്മി॒ന് വാ ഏ॒ഷ ശ്രി॒തഃ । ഏ॒തസ്മി॒ന്-പ്രതി॑ഷ്ഠിതഃ । യ ഏ॒വമേ॒തഗ്ഗ് ശ്രി॒ത-മ്പ്രതി॑ഷ്ഠിതം॒-വേഁദ॑ । പ്രത്യേ॒വ തി॑ഷ്ഠതി ॥ 20 ॥

kva̭ stha | kva̭ va-ssa॒dbhyo ha॒vyaṃ-va~̭kṣyāma॒ iti̭ | chanda॒-ssvitya̭bruvann | gā॒ya॒tri॒yā-ntri॒ṣṭubhi॒-jaga̭tyā॒miti̭ | tasmā॒cchandaḥ̭ su sa॒dbhya ā̭di॒tyebhyaḥ̭ | ā॒ṅgī॒ra॒sīḥ pra॒jā ha॒vyaṃ-va~̭hanti | vaha̭ntyasmai pra॒jā ba॒lim | aina॒mapra̭tikhyāta-ṅgacchati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || dvāda̭śa॒ māsāḥ॒ pañca॒rtavaḥ̭ | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | a॒sāvā̭di॒tya ḙkavi॒gṃ॒śaḥ | e॒tasmi॒n vā e॒ṣa śri॒taḥ | e॒tasmi॒n-prati̭ṣṭhitaḥ | ya e॒vame॒tagg śri॒ta-mprati̭ṣṭhitaṃ॒-ve~da̭ | pratye॒va ti̭ṣṭhati || 20 ||

എവിടെയുണ്ട്? സജ്ജനങ്ങൾക്ക് ഹവ്യം ഞാൻ എവിടെ കൊണ്ടുപോകും എന്ന് അവർ പറഞ്ഞു. ഛന്ദസ്സുകളിൽ എന്ന് അവർ പറഞ്ഞു. ഗായത്രിയിലും ത്രിഷ്ടുഭിലും ജഗതിയിലും എന്ന്. അതുകൊണ്ട് ഛന്ദസ്സുകൾ സജ്ജനങ്ങൾക്ക്, ആദിത്യന്മാർക്ക്. അംഗിരസ്സുകളുടെ സന്താനങ്ങൾ ഹവ്യം വഹിക്കുന്നു. അവനുവേണ്ടി പ്രജകൾ ബലി വഹിക്കുന്നു. അപ്രതിഖ്യാതമായി അവനെ സമീപിക്കുന്നു. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവന്. പന്ത്രണ്ട് മാസങ്ങൾ, അഞ്ച് ഋതുക്കൾ. ഈ മൂന്ന് ലോകങ്ങൾ. അവിടെയുള്ള ആദിത്യൻ ഇരുപത്തിയൊന്നാമൻ. ഇവനിൽ ഇത് ശ്രയിച്ചിരിക്കുന്നു. ഇവനിൽ പ്രതിഷ്ഠിതമായിരിക്കുന്നു. ഇപ്രകാരം ഇത് ശ്രിതവും പ്രതിഷ്ഠിതവും അറിയുന്നവൻ. പ്രത്യേകം തിഷ്ഠിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 21

(സ്യാ॒ദിതി॑ - സംവഁഥ്സ॒രോ - ജ॑നയദ്ധ്വ॒മിതീ - ത്യ॑ബ്രവീ॒ത് - പൂര്വ॒ ഇത്യാ॑ - ദി॒ത്യാന് - ഋ॒തവ॒-ഷ്ഷട്ച॑) (അ. 3)
അനുവാകം 4 - ജഗ-ഥ്സൃഷ്ടികഥനമുഖേന ഹോതൃമന്ത്രപ്രശംസാ
പ്ര॒ജാപ॑തി-രകാമയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ ഏ॒ത-ന്ദശ॑ഹോതാര-മപശ്യത് । തേന॑ ദശ॒ധാ ഽഽത്മാനം॑-വിഁ॒ധായ॑ । ദശ॑ഹോത്രാ ഽതപ്യത । തസ്യ॒ ചിത്തി॒-സ്സ്രുഗാസീ᳚ത് । ചി॒ത്തമാജ്യ᳚മ് । തസ്യൈ॒താ॑വത്യേ॒വ വാഗാസീ᳚ത് । ഏ॒താവാന്॑. യജ്ഞക്ര॒തുഃ ॥ സ ചതു॑ര്ഹോതാര-മസൃജത । സോ॑-ഽനന്ദത് ॥ 21 ॥

(syā॒diti̭ - saṃva~thsa॒ro - ja̭nayaddhva॒mitī - tya̭bravī॒t - pūrva॒ ityā̭ - di॒tyān - ṛ॒tava॒-ṣṣaṭca̭) (a. 3)
anuvākaṃ 4 - jaga-thsṛṣṭikathanamukhena hotṛmantrapraśaṃsā
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | tena̭ daśa॒dhā ''tmānaṃ̭-vi~॒dhāya̭ | daśa̭hotrā 'tapyata | tasya॒ citti॒-ssrugāsī᳚t | ci॒ttamājya᳚m | tasyai॒tā̭vatye॒va vāgāsī᳚t | e॒tāvāṋ. yajñakra॒tuḥ || sa catṷrhotāra-masṛjata | so̭-'nandat || 21 ||

പ്രജാപതി പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കാം എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. അവൻ ഈ ദശഹോതാവിനെ കണ്ടു. അതിനാൽ പത്തുവിധമായി തന്നെത്തന്നെ വിഭജിച്ച്, ദശഹോതാവിനാൽ തപസ്സുചെയ്തു. അവന്റെ ചിത്തി സ്രുക്ക് ആയിരുന്നു. ചിത്തം ആജ്യം ആയിരുന്നു. അവന്റെ വാക്ക് ഇത്രമാത്രമേ ഉണ്ടായിരുന്നുള്ളൂ. ഇത്രമാത്രം യജ്ഞക്രതു. അവൻ ചതുർഹോതാവിനെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവൻ സന്തോഷിച്ചു. ^AI

Anuvaka 22

അസൃ॑ക്ഷി॒ വാ ഇ॒മമിതി॑ । തസ്യ॒ സോമോ॑ ഹ॒വിരാസീ᳚ത് । സ ചതു॑ര്ഹോത്രാ ഽതപ്യത । സോ॑-ഽതാമ്യത് । സ ഭൂരിതി॒ വ്യാഹ॑രത് । സ ഭൂമി॑മസൃജത । അ॒ഗ്നി॒ഹോ॒ത്ര-ന്ദ॑ര്ശപൂര്ണമാ॒സൌ യജൂഗ്ം॑ഷി । സ ദ്വി॒തീയ॑മതപ്യത । സോ॑-ഽതാമ്യത് । സ ഭുവ॒ ഇതി॒ വ്യാഹ॑രത് ॥ 22 ॥

asṛ̭kṣi॒ vā i॒mamiti̭ | tasya॒ somo̭ ha॒virāsī᳚t | sa catṷrhotrā 'tapyata | so̭-'tāmyat | sa bhūriti॒ vyāha̭rat | sa bhūmi̭masṛjata | a॒gni॒ho॒tra-nda̭rśapūrṇamā॒sau yajūgṃ̭ṣi | sa dvi॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa bhuva॒ iti॒ vyāha̭rat || 22 ||

ഞാൻ ഇവനെ സൃഷ്ടിച്ചു എന്ന്. അവന്റെ ഹവിസ്സ് സോമം ആയിരുന്നു. അവൻ ചതുർഹോതാവിനാൽ തപസ്സുചെയ്തു. അവൻ ക്ഷീണിച്ചു. അവൻ ഭൂഃ എന്ന് ഉച്ചരിച്ചു. അവൻ ഭൂമിയെ സൃഷ്ടിച്ചു. അഗ്നിഹോത്രം, ദർശപൂർണമാസങ്ങൾ, യജുസ്സുകൾ. അവൻ രണ്ടാമതും തപസ്സുചെയ്തു. അവൻ ക്ഷീണിച്ചു. അവൻ ഭുവഃ എന്ന് ഉച്ചരിച്ചു. ^AI

Anuvaka 23

സോ᳚-ഽന്തരി॑ക്ഷ-മസൃജത । ചാ॒തു॒ര്മാ॒സ്യാനി॒ സാമാ॑നി । സ തൃ॒തീയ॑മതപ്യത । സോ॑-ഽതാമ്യത് । സ സുവ॒രിതി॒ വ്യാഹ॑രത് । സ ദിവ॑മസൃജത । അ॒ഗ്നി॒ഷ്ടോ॒മ-മു॒ക്ഥ്യ॑-മതിരാ॒ത്രമൃചഃ॑ । ഏ॒താ വൈ വ്യാഹൃ॑തയ ഇ॒മേ ലോ॒കാഃ । ഇ॒മാ-ന്ഖലു॒ വൈ ലോ॒കാനനു॑ പ്ര॒ജാഃ പ॒ശവ॒ശ്ഛന്ദാഗ്ം॑സി॒ പ്രാജാ॑യന്ത । യ ഏ॒വമേ॒താഃ പ്ര॒ജാപ॑തേഃ പ്രഥ॒മാ വ്യാഹൃ॑തീഃ॒ പ്രജാ॑താ॒ വേദ॑ ॥ 23 ॥

so᳚-'ntari̭kṣa-masṛjata | cā॒tu॒rmā॒syāni॒ sāmā̭ni | sa tṛ॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa suva॒riti॒ vyāha̭rat | sa diva̭masṛjata | a॒gni॒ṣṭo॒ma-mu॒kthya̭-matirā॒tramṛcaḥ̭ | e॒tā vai vyāhṛ̭taya i॒me lo॒kāḥ | i॒mā-nkhalu॒ vai lo॒kānanṷ pra॒jāḥ pa॒śava॒śchandāgṃ̭si॒ prājā̭yanta | ya e॒vame॒tāḥ pra॒jāpa̭teḥ pratha॒mā vyāhṛ̭tīḥ॒ prajā̭tā॒ veda̭ || 23 ||

അവൻ അന്തരിക്ഷത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. ചാതുർമാസ്യങ്ങൾ, സാമങ്ങൾ. അവൻ മൂന്നാമതും തപസ്സുചെയ്തു. അവൻ ക്ഷീണിച്ചു. അവൻ സുവഃ എന്ന് ഉച്ചരിച്ചു. അവൻ ദ്യുലോകത്തെ സൃഷ്ടിച്ചു. അഗ്നിഷ്ടോമം, ഉക്ഥ്യം, അതിരാത്രം, ഋക്കുകൾ. ഈ വ്യാഹൃതികൾ ഈ ലോകങ്ങൾ. ഈ ലോകങ്ങളെ അനുസരിച്ച് പ്രജകളും പശുക്കളും ഛന്ദസ്സുകളും ജനിച്ചു. ഇപ്രകാരം പ്രജാപതിയുടെ ഈ പ്രഥമ വ്യാഹൃതികൾ ജനിച്ചതായി അറിയുന്നവൻ. ^AI

Anuvaka 24

പ്ര പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭി॑-ര്മിഥു॒നൈ-ര്ജാ॑യതേ ॥ സ പഞ്ച॑ഹോതാര-മസൃജത । സ ഹ॒വിര്നാ-വി॑ന്ദത । തസ്മൈ॒ സോമ॑-സ്ത॒നുവ॒-മ്പ്രായ॑ച്ഛത് । ഏ॒ത-ത്തേ॑ ഹ॒വിരിതി॑ । സ പഞ്ച॑ഹോത്രാ ഽതപ്യത । സോ॑-ഽതാമ്യത് । സ പ്ര॒ത്യങ്ങ॑ബാധത । സോ-ഽസു॑രാ-നസൃജത । തദ॒സ്യാ പ്രി॑യമാസീത് ॥ 24 ॥

pra pra॒jayā̭ pa॒śubhi̭-rmithu॒nai-rjā̭yate || sa pañca̭hotāra-masṛjata | sa ha॒virnā-vi̭ndata | tasmai॒ soma̭-sta॒nuva॒-mprāya̭cchat | e॒ta-ttḙ ha॒viriti̭ | sa pañca̭hotrā 'tapyata | so̭-'tāmyat | sa pra॒tyaṅṅa̭bādhata | so-'sṷrā-nasṛjata | tada॒syā pri̭yamāsīt || 24 ||

പ്രജകളാലും പശുക്കളാലും ഇണകളാലും അവൻ പ്രകാശിക്കുന്നു. അവൻ പഞ്ചഹോതാവിനെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവന് ഹവിസ്സ് ലഭിച്ചില്ല. അവന് സോമൻ ശരീരം നൽകി: 'ഇത് നിനക്കുള്ള ഹവിസ്സാണ്' എന്ന്. അവൻ പഞ്ചഹോത്രത്താൽ തപസ്സു ചെയ്തു. അവൻ ക്ഷീണിച്ചു. അവൻ പ്രത്യഞ്ചായി തടഞ്ഞു. അവൻ അസുരന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു. അത് അവന് പ്രിയമായിരുന്നു. ^AI

Anuvaka 25

ത-ദ്ദു॒ര്വര്ണ॒ഗ്ം॒ ഹിര॑ണ്യമഭവത് । ത-ദ്ദു॒ര്വര്ണ॑സ്യ॒ ഹിര॑ണ്യസ്യ॒ ജന്മ॑ । സ ദ്വി॒തീയ॑മതപ്യത । സോ॑-ഽതാമ്യത് । സ പ്രാംഅ॑ബാധത । സ ദേ॒വാന॑സൃജത । തദ॑സ്യ പ്രി॒യമ॑സീത് । ത-ഥ്സു॒വര്ണ॒ഗ്ം॒ ഹിര॑ണ്യമഭവത് । ത-ഥ്സു॒വര്ണ॑സ്യ॒ ഹിര॑ണ്യസ്യ॒ ജന്മ॑ । യ ഏ॒വഗ്ം സു॒വര്ണ॑സ്യ॒ ഹിര॑ണ്യസ്യ॒ ജന്മ॒ വേദ॑ ॥ 25 ॥

ta-ddu॒rvarṇa॒gṃ॒ hira̭ṇyamabhavat | ta-ddu॒rvarṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma̭ | sa dvi॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa prāṃa̭bādhata | sa de॒vāna̭sṛjata | tada̭sya pri॒yama̭sīt | ta-thsu॒varṇa॒gṃ॒ hira̭ṇyamabhavat | ta-thsu॒varṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma̭ | ya e॒vagṃ su॒varṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma॒ veda̭ || 25 ||

അത് ദുർവർണ്ണമായ സ്വർണ്ണമായി. അത് ദുർവർണ്ണ സ്വർണ്ണത്തിന്റെ ജനനം. അവൻ രണ്ടാമതും തപസ്സു ചെയ്തു. അവൻ ക്ഷീണിച്ചു. അവൻ പ്രാഞ്ചായി തടഞ്ഞു. അവൻ ദേവന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു. അത് അവന് പ്രിയമായിരുന്നു. അത് സുവർണ്ണമായ സ്വർണ്ണമായി. അത് സുവർണ്ണ സ്വർണ്ണത്തിന്റെ ജനനം. സുവർണ്ണ സ്വർണ്ണത്തിന്റെ ജനനം അറിയുന്നവൻ. ^AI

Anuvaka 26

സു॒വര്ണ॑ ആ॒ത്മനാ॑ ഭവതി । ദു॒ര്വര്ണോ᳚-ഽസ്യ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യഃ । തസ്മാ᳚-ഥ്സു॒വര്ണ॒ഗ്ം॒ ഹിര॑ണ്യ-മ്ഭാ॒ര്യ᳚മ് । സു॒വര്ണ॑ ഏ॒വ ഭ॑വതി । ഐന॑-മ്പ്രി॒യ-ങ്ഗ॑ച്ഛതി॒ നാപ്രി॑യമ് ॥ സ സ॒പ്തഹോ॑താര-മസൃജത । സ സ॒പ്തഹോ᳚ത്രൈ॒വ സു॑വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമൈ᳚ത് ॥ ത്രി॒ണ॒വേന॒ സ്തോമേ॑നൈ॒ഭ്യോ ലോ॒കേഭ്യോ-ഽസു॑രാ॒-ന്പ്രാണു॑ദത । ത്ര॒യ॒സ്ത്രി॒ഗ്ം॒ശേന॒ പ്രത്യ॑തിഷ്ഠത് । ഏ॒ക॒വി॒ഗ്ം॒ശേന॒ രുച॑മധത്ത ॥ 26 ॥

su॒varṇa̭ ā॒tmanā̭ bhavati | du॒rvarṇo᳚-'sya॒ bhrātṛ̭vyaḥ | tasmā᳚-thsu॒varṇa॒gṃ॒ hira̭ṇya-mbhā॒rya᳚m | su॒varṇa̭ e॒va bha̭vati | aina̭-mpri॒ya-ṅga̭cchati॒ nāpri̭yam || sa sa॒ptaho̭tāra-masṛjata | sa sa॒ptaho᳚trai॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamai᳚t || tri॒ṇa॒vena॒ stomḙnai॒bhyo lo॒kebhyo-'sṷrā॒-nprāṇṷdata | tra॒ya॒stri॒gṃ॒śena॒ pratya̭tiṣṭhat | e॒ka॒vi॒gṃ॒śena॒ ruca̭madhatta || 26 ||

അവൻ സ്വയം സുവർണ്ണനാകുന്നു. അവന്റെ ശത്രു ദുർവർണ്ണനാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് സുവർണ്ണ സ്വർണ്ണം സൂക്ഷിക്കപ്പെടണം. അവൻ സുവർണ്ണനായിത്തീരുന്നു. പ്രിയം അവനെ പ്രാപിക്കുന്നു, അപ്രിയമല്ല. അവൻ സപ്തഹോതാവിനെ സൃഷ്ടിച്ചു. സപ്തഹോത്രത്താൽ അവൻ സ്വർഗ്ഗലോകത്തെ പ്രാപിച്ചു. ത്രിണവ സ്തോമത്താൽ ഈ ലോകങ്ങളിൽ നിന്ന് അസുരന്മാരെ അകറ്റി. ത്രയസ്ത്രിംശത്താൽ പ്രതിഷ്ഠ നേടി. ഏകവിംശത്താൽ രുചി (പ്രകാശം) ധരിച്ചു. ^AI

Anuvaka 27

സ॒പ്ത॒ദ॒ശേന॒ പ്രാജാ॑യത । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന്-ഥ്സോമേ॑ന॒ യജ॑തേ । സ॒പ്തഹോ᳚ത്രൈ॒വ സു॑വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമേ॑തി । ത്രി॒ണ॒വേന॒ സ്തോമേ॑നൈ॒ഭ്യോ ലോ॒കേഭ്യോ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യാ॒ന്-പ്രണു॑ദതേ । ത്ര॒യ॒സ്ത്രി॒ഗ്ം॒ശേന॒ പ്രതി॑ തിഷ്ഠതി । ഏ॒ക॒വി॒ഗ്ം॒ശേന॒ രുച॑-ന്ധത്തേ । സ॒പ്ത॒ദ॒ശേന॒ പ്രജാ॑യതേ । തസ്മാ᳚-ഥ്സപ്തദ॒ശ-സ്സ്തോമോ॒ ന നി॒ര്॒ഹൃത്യഃ॑ । പ്ര॒ജാപ॑തി॒ ര്വൈ സ॑പ്തദ॒ശഃ । പ്ര॒ജാപ॑തിമേ॒വ മ॑ദ്ധ്യ॒തോ ധ॑ത്തേ॒ പ്രജാ᳚ത്യൈ ॥ 27 ॥

sa॒pta॒da॒śena॒ prājā̭yata | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-thsomḙna॒ yaja̭te | sa॒ptaho᳚trai॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamḙti | tri॒ṇa॒vena॒ stomḙnai॒bhyo lo॒kebhyo॒ bhrātṛ̭vyā॒n-praṇṷdate | tra॒ya॒stri॒gṃ॒śena॒ prati̭ tiṣṭhati | e॒ka॒vi॒gṃ॒śena॒ ruca̭-ndhatte | sa॒pta॒da॒śena॒ prajā̭yate | tasmā᳚-thsaptada॒śa-sstomo॒ na ni॒r॒hṛtyaḥ̭ | pra॒jāpa̭ti॒ rvai sa̭ptada॒śaḥ | pra॒jāpa̭time॒va ma̭ddhya॒to dha̭tte॒ prajā᳚tyai || 27 ||

സപ്തദശത്താൽ പ്രജനനം ചെയ്തു. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ സോമത്താൽ യജ്ഞം ചെയ്യുന്നു. സപ്തഹോത്രത്താൽ സ്വർഗ്ഗലോകത്തെ പ്രാപിക്കുന്നു. ത്രിണവ സ്തോമത്താൽ ഈ ലോകങ്ങളിൽ നിന്ന് ശത്രുക്കളെ അകറ്റുന്നു. ത്രയസ്ത്രിംശത്താൽ പ്രതിഷ്ഠ നേടുന്നു. ഏകവിംശത്താൽ രുചി ധരിക്കുന്നു. സപ്തദശത്താൽ പ്രജനനം ചെയ്യുന്നു. അതുകൊണ്ട് സപ്തദശ സ്തോമം ഉപേക്ഷിക്കരുത്. സപ്തദശൻ പ്രജാപതിയാകുന്നു. പ്രജനനത്തിനായി പ്രജാപതിയെത്തന്നെ മധ്യത്തിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 28

(അ॒ന॒ന്ദ॒-ദ്- ഭുവ॒ ഇതി॒ വ്യാഹ॑ര॒-ദ്- വേദാ॑ - സീ॒-ദ്- വേദാ॑ - ധത്ത॒ - പ്രജാ᳚ത്യൈ) (അ. 4)
അനുവാകം 5 - ദക്ഷിണാപ്രതിഗ്രഹമന്ത്രവ്യാഖ്യാനമ്
ദേ॒വാ വൈ വരു॑ണമയാജയന്ന് । സ യസ്യൈ॑ യസ്യൈ ദേ॒വതാ॑യൈ॒ ദക്ഷി॑ണാ॒മന॑യത് । താമ॑വ്ലീനാത് । തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । വ്യാ॒വൃത്യ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാമ । തഥാ॑ നോ॒ ദക്ഷി॑ണാ॒ ന വ്ലേ᳚ഷ്യ॒തീതി॑ । തേ വ്യാ॒വൃത്യ॒ പ്രത്യ॑ഗൃഹ്ണന്ന് । തതോ॒ വൈ താ-ന്ദക്ഷി॑ണാ॒ നാവ്ലീ॑നാത് । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന് വ്യാ॒വൃത്യ॒ ദക്ഷി॑ണാ-മ്പ്രതിഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । നൈന॒-ന്ദക്ഷി॑ണാ വ്ലീനാതി ॥ 28 ॥

(a॒na॒nda॒-d- bhuva॒ iti॒ vyāha̭ra॒-d- vedā̭ - sī॒-d- vedā̭ - dhatta॒ - prajā᳚tyai) (a. 4)
anuvākaṃ 5 - dakṣiṇāpratigrahamantravyākhyānam
de॒vā vai varṷṇamayājayann | sa yasyai̭ yasyai de॒vatā̭yai॒ dakṣi̭ṇā॒mana̭yat | tāma̭vlīnāt | te᳚-'bruvann | vyā॒vṛtya॒ prati̭ gṛhṇāma | tathā̭ no॒ dakṣi̭ṇā॒ na vle᳚ṣya॒tīti̭ | te vyā॒vṛtya॒ pratya̭gṛhṇann | tato॒ vai tā-ndakṣi̭ṇā॒ nāvlī̭nāt | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān vyā॒vṛtya॒ dakṣi̭ṇā-mpratigṛ॒hṇāti̭ | naina॒-ndakṣi̭ṇā vlīnāti || 28 ||

അനന്ദദ് ഭുവ എന്ന് ഉച്ചരിച്ചു; വേദങ്ങൾ ഉണ്ടായിരുന്നു; വേദങ്ങൾ ധരിച്ചു; സന്താനോത്പത്തിക്കായി. (അഷ്ടകം 4) അനുവാകം 5 - ദക്ഷിണ സ്വീകരണ മന്ത്രങ്ങളുടെ വ്യാഖ്യാനം. ദേവന്മാർ വരുണനെക്കൊണ്ട് യാഗം ചെയ്യിച്ചു. അദ്ദേഹം ഏതേത് ദേവതയ്ക്ക് ദക്ഷിണ കൊണ്ടുപോയോ, അത് അവരിൽ നിന്ന് അപഹരിച്ചു. അവർ പറഞ്ഞു: 'ഞങ്ങൾ വേർതിരിഞ്ഞ് സ്വീകരിക്കാം; അപ്പോൾ ഞങ്ങളുടെ ദക്ഷിണ അപഹരിക്കപ്പെടുകയില്ല.' അവർ വേർതിരിഞ്ഞ് സ്വീകരിച്ചു. അതിനാൽ ആ ദക്ഷിണ അവരിൽ നിന്ന് അപഹരിക്കപ്പെട്ടില്ല. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ വേർതിരിഞ്ഞ് ദക്ഷിണ സ്വീകരിക്കുന്നുവെങ്കിൽ, ദക്ഷിണ അവനെ അപഹരിക്കുന്നില്ല. ॥ 28 ॥ ^AI

Anuvaka 29

രാജാ᳚ ത്വാ॒ വരു॑ണോ നയതു ദേവി ദക്ഷിണേ॒-ഽഗ്നയേ॒ ഹിര॑ണ്യ॒മിത്യാ॑ഹ । ആ॒ഗ്നേ॒യം-വൈഁ ഹിര॑ണ്യമ് । സ്വയൈ॒വൈന॑-ദ്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । സോമാ॑യ॒ വാസ॒ ഇത്യാ॑ഹ । സൌ॒മ്യം-വൈഁ വാസഃ॑ । സ്വയൈ॒വൈന॑-ദ്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । രു॒ദ്രായ॒ ഗാമിത്യാ॑ഹ । രൌ॒ദ്രീ വൈ ഗൌഃ । സ്വയൈ॒വൈനാ᳚-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । വരു॑ണാ॒യാശ്വ॒മിത്യാ॑ഹ ॥ 29 ॥

rājā᳚ tvā॒ varṷṇo nayatu devi dakṣiṇe॒-'gnaye॒ hira̭ṇya॒mityā̭ha | ā॒gne॒yaṃ-vai~ hira̭ṇyam | svayai॒vaina̭-dde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | somā̭ya॒ vāsa॒ ityā̭ha | sau॒myaṃ-vai~ vāsaḥ̭ | svayai॒vaina̭-dde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | ru॒drāya॒ gāmityā̭ha | rau॒drī vai gauḥ | svayai॒vainā᳚-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | varṷṇā॒yāśva॒mityā̭ha || 29 ||

രാജാവായ വരുണൻ നിന്നെ നയിക്കട്ടെ, ദേവിയായ ദക്ഷിണേ, അഗ്നിക്ക് സ്വർണ്ണം എന്ന് പറയുന്നു. സ്വർണ്ണം അഗ്നിദേവതയുടേതാണ്. സ്വന്തം ദേവതയാൽ അത് സ്വീകരിക്കുന്നു. സോമന് വസ്ത്രം എന്ന് പറയുന്നു. വസ്ത്രം സോമദേവതയുടേതാണ്. സ്വന്തം ദേവതയാൽ അത് സ്വീകരിക്കുന്നു. രുദ്രന് പശു എന്ന് പറയുന്നു. പശു രുദ്രദേവതയുടേതാണ്. സ്വന്തം ദേവതയാൽ അത് സ്വീകരിക്കുന്നു. വരുണന് കുതിര എന്ന് പറയുന്നു. ॥ 29 ॥ ^AI

Anuvaka 30

വാ॒രു॒ണോ വാ അശ്വഃ॑ । സ്വയൈ॒വൈന॑-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । പ്രാ॒ജാപ॑തയേ॒ പുരു॑ഷ॒മിത്യാ॑ഹ । പ്രാ॒ജാ॒പ॒ത്യോ വൈ പുരു॑ഷഃ । സ്വയൈ॒വൈന॑-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । മന॑വേ॒ തല്പ॒മിത്യാ॑ഹ । മാ॒ന॒വോ വൈ തല്പഃ॑ । സ്വയൈ॒വൈന॑-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । ഉ॒ത്താ॒നായാ᳚ങ്ഗീര॒സായാന॒ ഇത്യാ॑ഹ । ഇ॒യം-വാഁ ഉ॑ത്താ॒ന ആ᳚ങ്ഗീര॒സഃ ॥ 30 ॥

vā॒ru॒ṇo vā aśvaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | prā॒jāpa̭taye॒ purṷṣa॒mityā̭ha | prā॒jā॒pa॒tyo vai purṷṣaḥ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | mana̭ve॒ talpa॒mityā̭ha | mā॒na॒vo vai talpaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | u॒ttā॒nāyā᳚ṅgīra॒sāyāna॒ ityā̭ha | i॒yaṃ-vā~ ṷttā॒na ā᳚ṅgīra॒saḥ || 30 ||

കുതിര വരുണദേവതയുടേതാണ്. സ്വന്തം ദേവതയാൽ അത് സ്വീകരിക്കുന്നു. പ്രജാപതിക്ക് പുരുഷൻ എന്ന് പറയുന്നു. പുരുഷൻ പ്രജാപതിദേവതയുടേതാണ്. സ്വന്തം ദേവതയാൽ അത് സ്വീകരിക്കുന്നു. മനുവിന് കിടക്ക എന്ന് പറയുന്നു. കിടക്ക മനുദേവതയുടേതാണ്. സ്വന്തം ദേവതയാൽ അത് സ്വീകരിക്കുന്നു. ഉത്താനായ അംഗിരസ്സിന് എന്ന് പറയുന്നു. ഈ ഭൂമി ഉത്താനനായ അംഗിരസ്സാണ്. ॥ 30 ॥ ^AI

Anuvaka 31

അ॒നയൈ॒വൈന॒ത്-പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി ॥ വൈ॒ശ്വാ॒ന॒ര്യാര്ചാ രഥ॒-മ്പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി । വൈ॒ശ്വാ॒ന॒രോ വൈ ദേ॒വത॑യാ॒ രഥഃ॑ । സ്വയൈ॒വൈന॑-ന്ദേ॒വത॑യാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി ॥ തേനാ॑മൃത॒ത്വമ॑ശ്യാ॒-മിത്യാ॑ഹ । അ॒മൃത॑മേ॒വാത്മന്-ധ॑ത്തേ ॥ വയോ॑ ദാ॒ത്ര ഇത്യാ॑ഹ । വയ॑ ഏ॒വൈന॑-ങ്കൃ॒ത്വാ । സു॒വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒ക-ങ്ഗ॑മയതി ॥ മയോ॒ മഹ്യ॑മസ്തു പ്രതിഗ്രഹീ॒ത്ര ഇത്യാ॑ഹ ॥ 31 ॥

a॒nayai॒vaina॒t-prati̭ gṛhṇāti || vai॒śvā॒na॒ryārcā ratha॒-mprati̭ gṛhṇāti | vai॒śvā॒na॒ro vai de॒vata̭yā॒ rathaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti || tenā̭mṛta॒tvama̭śyā॒-mityā̭ha | a॒mṛta̭me॒vātman-dha̭tte || vayo̭ dā॒tra ityā̭ha | vaya̭ e॒vaina̭-ṅkṛ॒tvā | su॒va॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati || mayo॒ mahya̭mastu pratigrahī॒tra ityā̭ha || 31 ||

ഈ ദേവതയാൽ അത് സ്വീകരിക്കുന്നു. വൈശ്വാനരിക്ക് ഋക്കിനാൽ രഥം സ്വീകരിക്കുന്നു. രഥം വൈശ്വാനരദേവതയുടേതാണ്. സ്വന്തം ദേവതയാൽ അത് സ്വീകരിക്കുന്നു. അതിനാൽ അമൃതത്വം പ്രാപിക്കാം എന്ന് പറയുന്നു. അമൃതത്വം സ്വയം ധരിക്കുന്നു. ദാതാവിന് പക്ഷി എന്ന് പറയുന്നു. പക്ഷിയാക്കി അതിനെ സ്വർഗലോകത്ത് എത്തിക്കുന്നു. സ്വീകർത്താവിന് എനിക്ക് സുഖം ഉണ്ടാകട്ടെ എന്ന് പറയുന്നു. ॥ 31 ॥ ^AI

Anuvaka 32

യദ്വൈ ശി॒വമ് । തന്മയഃ॑ । ആ॒ത്മന॑ ഏ॒വൈഷാ പരീ᳚ത്തിഃ ॥ ക ഇ॒ദ-ങ്കസ്മാ॑ അദാ॒ദിത്യാ॑ഹ । പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വൈ കഃ । സ പ്ര॒ജാപ॑തയേ ദദാതി ॥ കാമഃ॒ കാമാ॒യേത്യാ॑ഹ । കാമേ॑ന॒ ഹി ദദാ॑തി । കാമേ॑ന പ്രതിഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ ॥ കാമോ॑ ദാ॒താ കാമഃ॑ പ്രതി ഗ്രഹീ॒തേത്യാ॑ഹ ॥ 32 ॥

yadvai śi॒vam | tanmayaḥ̭ | ā॒tmana̭ e॒vaiṣā parī᳚ttiḥ || ka i॒da-ṅkasmā̭ adā॒dityā̭ha | pra॒jāpa̭ti॒rvai kaḥ | sa pra॒jāpa̭taye dadāti || kāmaḥ॒ kāmā॒yetyā̭ha | kāmḙna॒ hi dadā̭ti | kāmḙna pratigṛ॒hṇāti̭ || kāmo̭ dā॒tā kāmaḥ̭ prati grahī॒tetyā̭ha || 32 ||

ഏതാണോ ശിവമായത്, അതാണ് മയസ്സ് (സുഖം). ഇത് ആത്മാവിന്റെ തന്നെ സമർപ്പണമാണ്. 'ആരാണ് ഇത് ആർക്ക് നൽകിയത്?' എന്ന് പറയുന്നു. പ്രജാപതി തന്നെ 'കഃ' (ആർ). അവൻ പ്രജാപതിക്ക് നൽകുന്നു. 'കാമഃ കാമായ' എന്ന് പറയുന്നു. കാമത്താൽ തന്നെ നൽകുന്നു; കാമത്താൽ തന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു. 'കാമൻ ദാതാവ്, കാമൻ സ്വീകർത്താവ്' എന്ന് പറയുന്നു. ^AI

Anuvaka 33

കാമോ॒ ഹി ദാ॒താ । കാമഃ॑ പ്രതി ഗ്രഹീ॒താ ॥ കാമഗ്ം॑ സമു॒ദ്ര-മാവി॒ശേത്യാ॑ഹ । സ॒മു॒ദ്ര ഇ॑വ॒ ഹി കാമഃ॑ । നേവ॒ ഹി കാമ॒സ്യാന്തോ-ഽസ്തി॑ । ന സ॑മു॒ദ്രസ്യ॑ ॥ കാമേ॑ന ത്വാ॒ പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാ॒മീത്യാ॑ഹ । യേന॒ കാമേ॑ന പ്രതി ഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । സ ഏ॒വൈന॑മ॒മുഷ്മി॑ല് ഁലോ॒കേ കാമ॒ ആഗ॑ച്ഛതി ॥ കാമൈ॒തത്ത॑ ഏ॒ഷാ തേ॑ കാമ॒ ദക്ഷി॒ണേത്യാ॑ഹ । കാമ॑ ഏ॒വ ത-ദ്യജ॑മാനോ॒-ഽമുഷ്മി॑ല് ഁലോ॒കേ ദക്ഷി॑ണാമിച്ഛതി । ന പ്ര॑തിഗ്രഹീ॒തരി॑ ॥ യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന്-ദക്ഷി॑ണാ-മ്പ്രതിഗൃ॒ഹ്ണാതി॑ । അ॒നൃ॒ണാമേ॒വൈനാ॒-മ്പ്രതി॑ ഗൃഹ്ണാതി ॥ 33 ॥

kāmo॒ hi dā॒tā | kāmaḥ̭ prati grahī॒tā || kāmagṃ̭ samu॒dra-māvi॒śetyā̭ha | sa॒mu॒dra i̭va॒ hi kāmaḥ̭ | neva॒ hi kāma॒syānto-'sti̭ | na sa̭mu॒drasya̭ || kāmḙna tvā॒ prati̭ gṛhṇā॒mītyā̭ha | yena॒ kāmḙna prati gṛ॒hṇāti̭ | sa e॒vaina̭ma॒muṣmi̭l ~lo॒ke kāma॒ āga̭cchati || kāmai॒tatta̭ e॒ṣā tḙ kāma॒ dakṣi॒ṇetyā̭ha | kāma̭ e॒va ta-dyaja̭māno॒-'muṣmi̭l ~lo॒ke dakṣi̭ṇāmicchati | na pra̭tigrahī॒tari̭ || ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-dakṣi̭ṇā-mpratigṛ॒hṇāti̭ | a॒nṛ॒ṇāme॒vainā॒-mprati̭ gṛhṇāti || 33 ||

കാമൻ തന്നെ ദാതാവ്; കാമൻ തന്നെ സ്വീകർത്താവ്. 'കാമൻ സമുദ്രത്തിൽ പ്രവേശിക്കട്ടെ' എന്ന് പറയുന്നു. കാമൻ സമുദ്രം പോലെയാണ്; കാമത്തിന് അവസാനമില്ല, സമുദ്രത്തിനും ഇല്ല. 'കാമത്താൽ നിന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു' എന്ന് പറയുന്നു. ഏത് കാമത്താൽ സ്വീകരിക്കുന്നുവോ, ആ കാമം തന്നെ അവനെ പരലോകത്ത് എത്തുന്നു. 'കാമാ, ഇത് നിനക്ക്; ഈ ദക്ഷിണ കാമനുള്ളതാണ്' എന്ന് പറയുന്നു. യജമാനൻ പരലോകത്ത് ദക്ഷിണ ആഗ്രഹിക്കുന്നു, സ്വീകർത്താവിൽ അല്ല. ഇപ്രകാരം അറിഞ്ഞ് ദക്ഷിണ സ്വീകരിക്കുന്നവൻ അത് കടമില്ലാതെ തന്നെ സ്വീകരിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 34

(വ്ലീ॒നാ॒ത്യ - ശ്വ॒മിത്യാ॑ഹാ - ങ്ഗിര॒സഃ - പ്ര॑തിഗ്രഹീ॒ത്ര ഇത്യാ॑ഹ - പ്രതിഗ്രഹീ॒തേത്യാ॑ഹ॒ - ദക്ഷി॒ണേത്യാ॑ഹ ച॒ത്വാരി॑ ച) (അ. 5)
അനുവാകം 6 - ദ്വാദശാഹദശമേ-ഽഹനി ഹോതൃമന്ത്രാഃ
അന്തോ॒ വാ ഏ॒ഷ യ॒ജ്ഞസ്യ॑ । യ-ദ്ദ॑ശ॒മമഹഃ॑ । ദ॒ശ॒മേ-ഽഹ᳚ന്-ഥ്സര്പരാ॒ജ്ഞിയാ॑ ഋ॒ഗ്ഭി-സ്സ്തു॑വന്തി । യ॒ജ്ഞസ്യൈ॒വാന്ത॑-ങ്ഗ॒ത്വാ । അ॒ന്നാദ്യ॒മവ॑രുന്ധതേ ॥ തി॒സൃഭിഃ॑ സ്തുവന്തി । ത്രയ॑ ഇ॒മേ ലോ॒കാഃ । ഏ॒ഭ്യ ഏ॒വ ലോ॒കേഭ്യോ॒-ഽന്നാദ്യ॒മവ॑രുന്ധതേ । പൃശ്നി॑വതീ-ര്ഭവന്തി । അന്നം॒-വൈഁ പൃശ്നി॑ ॥ 34 ॥

(vlī॒nā॒tya - śva॒mityā̭hā - ṅgira॒saḥ - pra̭tigrahī॒tra ityā̭ha - pratigrahī॒tetyā̭ha॒ - dakṣi॒ṇetyā̭ha ca॒tvāri̭ ca) (a. 5)
anuvākaṃ 6 - dvādaśāhadaśame-'hani hotṛmantrāḥ
anto॒ vā e॒ṣa ya॒jñasya̭ | ya-dda̭śa॒mamahaḥ̭ | da॒śa॒me-'ha᳚n-thsarparā॒jñiyā̭ ṛ॒gbhi-sstṷvanti | ya॒jñasyai॒vānta̭-ṅga॒tvā | a॒nnādya॒mava̭rundhate || ti॒sṛbhiḥ̭ stuvanti | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | e॒bhya e॒va lo॒kebhyo॒-'nnādya॒mava̭rundhate | pṛśni̭vatī-rbhavanti | annaṃ॒-vai~ pṛśni̭ || 34 ||

(വ്ലീനാതി, ശ്വമിതി എന്നിവ പറയുന്നു; അംഗിരസ്സുകൾ; സ്വീകർത്താവ് എന്ന് പറയുന്നു; സ്വീകരിച്ചു എന്ന് പറയുന്നു; ദക്ഷിണ എന്ന് പറയുന്നു — ഇങ്ങനെ നാലും) (അഷ്ടകം 5) അനുവാകം 6 — ദ്വാദശാഹത്തിന്റെ പത്താം ദിവസത്തെ ഹോതൃമന്ത്രങ്ങൾ. യജ്ഞത്തിന്റെ അവസാനം പത്താം ദിവസമാണ്. പത്താം ദിവസം സർപരാജ്ഞി എന്ന ഋക്കുകളാൽ സ്തുതിക്കുന്നു. യജ്ഞത്തിന്റെ അവസാനത്തിൽ എത്തി അന്നാദ്യം നേടുന്നു. മൂന്ന് ഋക്കുകളാൽ സ്തുതിക്കുന്നു; ഈ മൂന്ന് ലോകങ്ങൾ; ഈ ലോകങ്ങളിൽ നിന്ന് അന്നാദ്യം നേടുന്നു. പൃശ്നിവതികളായിത്തീരുന്നു; അന്നം തന്നെ പൃശ്നി. ^AI

Anuvaka 35

അന്ന॑മേ॒വാവ॑-രുന്ധതേ ॥ മന॑സാ॒ പ്രസ്തൌ॑തി । മന॒സോദ്ഗാ॑യതി । മന॑സാ॒ പ്രതി॑ ഹരതി । മന॑ ഇവ॒ ഹി പ്ര॒ജാപ॑തിഃ । പ്ര॒ജാപ॑തേ॒രാപ്ത്യൈ᳚ ॥ ദേ॒വാ വൈ സ॒ര്പാഃ । തേഷാ॑മി॒യഗ്ം രാജ്ഞീ᳚ । യ-ഥ്സ॑ര്പരാ॒ജ്ഞിയാ॑ ഋ॒ഗ്ഭി-സ്സ്തു॒വന്തി॑ । അ॒സ്യാമേ॒വ പ്രതി॑ തിഷ്ഠന്തി ॥ 35 ॥

anna̭me॒vāva̭-rundhate || mana̭sā॒ prastaṷti | mana॒sodgā̭yati | mana̭sā॒ prati̭ harati | mana̭ iva॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || de॒vā vai sa॒rpāḥ | teṣā̭mi॒yagṃ rājñī᳚ | ya-thsa̭rparā॒jñiyā̭ ṛ॒gbhi-sstu॒vanti̭ | a॒syāme॒va prati̭ tiṣṭhanti || 35 ||

അന്നം തന്നെ നേടുന്നു. മനസ്സാൽ പ്രസ്തോത്രം ചെയ്യുന്നു; മനസ്സാൽ ഉദ്ഗാനം ചെയ്യുന്നു; മനസ്സാൽ പ്രതിഹരണം ചെയ്യുന്നു. പ്രജാപതി മനസ്സ് പോലെയാണ്; പ്രജാപതിയെ പ്രാപിക്കാൻ വേണ്ടി. സർപ്പങ്ങൾ ദേവന്മാരാണ്; അവരുടെ രാജ്ഞി ഇവൾ. സർപരാജ്ഞി എന്ന ഋക്കുകളാൽ സ്തുതിക്കുമ്പോൾ ഇവളിൽ തന്നെ പ്രതിഷ്ഠ നേടുന്നു. ^AI

Anuvaka 36

ചതു॑ര്ഹോതൄ॒ന്॒. ഹോതാ॒ വ്യാച॑ഷ്ടേ । സ്തു॒തമനു॑ശഗ്ംസതി॒ ശാന്ത്യൈ᳚ ॥ അന്തോ॒ വാ ഏ॒ഷ യ॒ജ്ഞസ്യ॑ । യ-ദ്ദ॑ശ॒മമഹഃ॑ । ഏ॒ത-ത്ഖലു॒ വൈ ദേ॒വാനാ᳚-മ്പര॒മ-ങ്ഗുഹ്യ॒-മ്ബ്രഹ്മ॑ । യച്ചതു॑ര്ഹോതാരഃ । ദ॒ശ॒മേ-ഽഹ॒ഗ്ഗ്॒-ശ്ചതു॑ര്ഹോതൄ॒ന് വ്യാച॑ഷ്ടേ । യ॒ജ്ഞസ്യൈ॒വാന്ത॑-ങ്ഗ॒ത്വാ । പ॒ര॒മ-ന്ദേ॒വാനാ॒-ങ്ഗുഹ്യ॒-മ്ബ്രഹ്മാവ॑രുന്ധേ । തദേ॒വ പ്ര॑കാ॒ശ-ങ്ഗ॑മയതി ॥ 36 ॥

catṷrhotṝ॒n॒. hotā॒ vyāca̭ṣṭe | stu॒tamanṷśagṃsati॒ śāntyai᳚ || anto॒ vā e॒ṣa ya॒jñasya̭ | ya-dda̭śa॒mamahaḥ̭ | e॒ta-tkhalu॒ vai de॒vānā᳚-mpara॒ma-ṅguhya॒-mbrahma̭ | yaccatṷrhotāraḥ | da॒śa॒me-'ha॒gg॒-ścatṷrhotṝ॒n vyāca̭ṣṭe | ya॒jñasyai॒vānta̭-ṅga॒tvā | pa॒ra॒ma-nde॒vānā॒-ṅguhya॒-mbrahmāva̭rundhe | tade॒va pra̭kā॒śa-ṅga̭mayati || 36 ||

നാല് ഹോതാക്കളെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. ഹോതാവ് വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു; സ്തുതിക്കപ്പെട്ടതിനെ അനുശംസിക്കുന്നു — ശാന്തിക്കുവേണ്ടി. ഈ യജ്ഞത്തിന്റെ അവസാനം പത്താമത്തെ ദിവസമാകുന്നു. ദേവന്മാരുടെ പരമമായ രഹസ്യമായ ബ്രഹ്മം എന്താകുന്നുവോ അതു നാല് ഹോതാക്കളാകുന്നു. പത്താമത്തെ ദിവസം നാല് ഹോതാക്കളെ വ്യാഖ്യാനിക്കുന്നു. യജ്ഞത്തിന്റെ അവസാനത്തെ പ്രാപിച്ച്, ദേവന്മാരുടെ പരമമായ രഹസ്യമായ ബ്രഹ്മത്തെ നേടുന്നു. അതിനെത്തന്നെ പ്രകാശിപ്പിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 37

തദേ॑ന-മ്പ്രകാ॒ശ-ങ്ഗ॒തമ് । പ്ര॒കാ॒ശ-മ്പ്ര॒ജാനാ᳚-ങ്ഗമയതി ॥ വാചം॑-യഁച്ഛതി । യ॒ജ്ഞസ്യ॒ ധൃത്യൈ᳚ ॥ യ॒ജ॒മാ॒ന॒ദേ॒വ॒ത്യം॑-വാഁ അഹഃ॑ । ഭ്രാ॒തൃ॒വ്യ॒ദേ॒വ॒ത്യാ॑ രാത്രിഃ॑ । അഹ്നാ॒ രാത്രി॑-ന്ധ്യായേത് । ഭ്രാതൃ॑വ്യസ്യൈ॒വ തല്ലോ॒കം-വൃഁ॑ങ്ക്തേ । യദ്ദിവാ॒ വാചം॑-വിഁസൃ॒ജേത് । അഹ॒ര്ഭ്രാതൃ॑വ്യാ॒യോച്ഛിഗ്ം॑ഷേത് । യന്നക്തം॑-വിഁസൃ॒ജേത് । രാത്രി॒-മ്ഭ്രാതൃ॑വ്യാ॒യോച്ഛിഗ്ം॑ഷേത് । അ॒ധി॒വൃ॒ക്ഷ॒സൂ॒ര്യേ വാചം॒-വിഁസൃ॑ജതി । ഏ॒താവ॑ന്തമേ॒വാസ്മൈ॑ ലോ॒കമുച്ഛിഗ്ം॑ഷതി । യാവ॑ദാദി॒ത്യോ᳚-ഽസ്ത॒മേതി॑ ॥ 37 ॥

tadḙna-mprakā॒śa-ṅga॒tam | pra॒kā॒śa-mpra॒jānā᳚-ṅgamayati || vācaṃ̭-ya~cchati | ya॒jñasya॒ dhṛtyai᳚ || ya॒ja॒mā॒na॒de॒va॒tyaṃ̭-vā~ ahaḥ̭ | bhrā॒tṛ॒vya॒de॒va॒tyā̭ rātriḥ̭ | ahnā॒ rātri̭-ndhyāyet | bhrātṛ̭vyasyai॒va tallo॒kaṃ-vṛ~̭ṅkte | yaddivā॒ vācaṃ̭-vi~sṛ॒jet | aha॒rbhrātṛ̭vyā॒yocchigṃ̭ṣet | yannaktaṃ̭-vi~sṛ॒jet | rātri॒-mbhrātṛ̭vyā॒yocchigṃ̭ṣet | a॒dhi॒vṛ॒kṣa॒sū॒rye vācaṃ॒-vi~sṛ̭jati | e॒tāva̭ntame॒vāsmai̭ lo॒kamucchigṃ̭ṣati | yāva̭dādi॒tyo᳚-'sta॒meti̭ || 37 ||

അത് അവനെ പ്രകാശത്തിലേക്കു കൊണ്ടുവന്നു. പ്രകാശത്തെ പ്രജകളിലേക്കു കൊണ്ടുപോകുന്നു. വാക്കിനെ നിയന്ത്രിക്കുന്നു — യജ്ഞത്തിന്റെ ഉറപ്പിനുവേണ്ടി. പകൽ യജമാനദേവതയാകുന്നു; രാത്രി ശത്രുദേവതയാകുന്നു. പകലിനാൽ രാത്രിയെ ധ്യാനിക്കണം. അതിനാൽ ശത്രുവിന്റെ ലോകത്തെത്തന്നെ നശിപ്പിക്കുന്നു. പകൽ വാക്കിനെ വിട്ടാൽ, പകൽ ശത്രുവിനുവേണ്ടി ആഗ്രഹിക്കുന്നു. രാത്രിയിൽ വിട്ടാൽ, രാത്രി ശത്രുവിനുവേണ്ടി ആഗ്രഹിക്കുന്നു. സൂര്യൻ വൃക്ഷത്തിന്മേലിരിക്കുമ്പോൾ വാക്കിനെ വിടുന്നു. സൂര്യൻ അസ്തമിക്കുന്നതുവരെയുള്ള ഈ ലോകം മുഴുവൻ അവനുവേണ്ടി ആഗ്രഹിക്കുന്നു. ^AI

(പൃശ്നി॑ - തിഷ്ഠന്തി - ഗമയതി - ശിഗ്ംഷേ॒-ത്പഞ്ച॑ ച) (അ. 6)

Anuvaka 38

അനുവാകം 7 - സപ്തഹോതൃമന്ത്രസാധ്യയജ്ഞപ്രശംസാ
പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പ്ര॒ജാ അ॑സൃജത । താ-സ്സൃ॒ഷ്ടാ-സ്സമ॑ശ്ലിഷ്യന്ന് । താ രൂ॒പേണാനു॒ പ്രാവി॑ശത് । തസ്മാ॑ദാഹുഃ । രൂ॒പം-വൈഁ പ്ര॒ജാപ॑തി॒രിതി॑ । താ നാമ്നാ-ഽനു॒ പ്രാവി॑ശത് । തസ്മാ॑ദാഹുഃ । നാമ॒ വൈ പ്ര॒ജാപ॑തി॒രിതി॑ । തസ്മാ॒ദപ്യാ॑ ഽമി॒ത്രൌ സ॒ഗന്ത്യ॑ । നാമ്നാ॒ ചേദ്ധ്വയേ॑തേ ॥ 38 ॥

anuvākaṃ 7 - saptahotṛmantrasādhyayajñapraśaṃsā
pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | tā-ssṛ॒ṣṭā-ssama̭śliṣyann | tā rū॒peṇānu॒ prāvi̭śat | tasmā̭dāhuḥ | rū॒paṃ-vai~ pra॒jāpa̭ti॒riti̭ | tā nāmnā-'nu॒ prāvi̭śat | tasmā̭dāhuḥ | nāma॒ vai pra॒jāpa̭ti॒riti̭ | tasmā॒dapyā̭ 'mi॒trau sa॒gantya̭ | nāmnā॒ ceddhvayḙte || 38 ||

അനുവാകം 7 — സപ്തഹോതൃമന്ത്രങ്ങളാൽ സാധ്യമായ യജ്ഞത്തിന്റെ പ്രശംസ. പ്രജാപതി പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചു. സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ട അവർ പരസ്പരം പറ്റിച്ചേർന്നു. അവരിൽ രൂപത്താൽ പ്രവേശിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ആളുകൾ പറയുന്നു: പ്രജാപതി രൂപമാകുന്നു എന്ന്. അവരിൽ നാമത്താൽ പ്രവേശിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ആളുകൾ പറയുന്നു: പ്രജാപതി നാമമാകുന്നു എന്ന്. അതുകൊണ്ട് ശത്രുക്കളും ഒരുമിച്ചു ചേരുന്നു — നാമത്താൽ വിളിച്ചാൽ. ^AI

Anuvaka 39

മി॒ത്രമേ॒വ ഭ॑വതഃ ॥ പ്ര॒ജാപ॑തി-ര്ദേവാസു॒രാന॑സൃജത । സ ഇന്ദ്ര॒മപി॒ നാസൃ॑ജത । ത-ന്ദേ॒വാ അ॑ബ്രുവന്ന് । ഇന്ദ്ര॑-ന്നോ ജന॒യേതി॑ । സ ആ॒ത്മ-ന്നിന്ദ്ര॑-മപശ്യത് । തമ॑സൃജത । ത-ന്ത്രി॒ഷ്ടുഗ്-വീ॒ര്യ॑-മ്ഭൂ॒ത്വാ-ഽനു॒ പ്രാവി॑ശത് । തസ്യ॒ വജ്രഃ॑ പഞ്ചദ॒ശോ ഹസ്ത॒ ആപ॑ദ്യത । തേനോ॒ദയ്യാസു॑രാന॒ഭ്യ॑ ഭവത് ॥ 39 ॥

mi॒trame॒va bha̭vataḥ || pra॒jāpa̭ti-rdevāsu॒rāna̭sṛjata | sa indra॒mapi॒ nāsṛ̭jata | ta-nde॒vā a̭bruvann | indra̭-nno jana॒yeti̭ | sa ā॒tma-nnindra̭-mapaśyat | tama̭sṛjata | ta-ntri॒ṣṭug-vī॒rya̭-mbhū॒tvā-'nu॒ prāvi̭śat | tasya॒ vajraḥ̭ pañcada॒śo hasta॒ āpa̭dyata | teno॒dayyāsṷrāna॒bhya̭ bhavat || 39 ||

മിത്രങ്ങളായിത്തീരുന്നു. പ്രജാപതി ദേവന്മാരെയും അസുരന്മാരെയും സൃഷ്ടിച്ചു. അവൻ ഇന്ദ്രനെയും സൃഷ്ടിച്ചില്ല. ദേവന്മാർ അവനോടു പറഞ്ഞു: ഞങ്ങൾക്ക് ഇന്ദ്രനെ ജനിപ്പിക്കണമേ എന്ന്. അവൻ തന്നിൽത്തന്നെ ഇന്ദ്രനെ കണ്ടു. അവനെ സൃഷ്ടിച്ചു. ത്രിഷ്ടുപ്പ് എന്ന വീര്യമായിത്തീർന്ന് അവനിൽ പ്രവേശിച്ചു. അവന്റെ കൈയിൽ പതിനഞ്ചു ഭാഗങ്ങളുള്ള വജ്രം വന്നുചേർന്നു. അതിനാൽ അസുരന്മാരെ ഉയർത്തി അവരെ കീഴടക്കി. ^AI

Anuvaka 40

യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । അ॒ഭി ഭ്രാതൃ॑വ്യാ-ന്ഭവതി ॥ തേ ദേ॒വാ അസു॑രൈ-ര്വി॒ജിത്യ॑ । സു॒വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമാ॑യന്ന് । തേ॑-ഽമുഷ്മി॑ല് ഁലോ॒കേ വ്യ॑ക്ഷുദ്ധ്യന്ന് । തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । അ॒മുതഃ॑ പ്രദാനം॒-വാഁ ഉപ॑ജിജീവി॒മേതി॑ । തേ സ॒പ്തഹോ॑താരം-യഁ॒ജ്ഞം-വിഁ॒ധായാ॒യാസ്യ᳚മ് । ആ॒ങ്ഗീ॒ര॒സ-മ്പ്രാഹി॑ണ്വന്ന് । ഏ॒തേനാ॒മുത്ര॑ കല്പ॒യേതി॑ ॥ 40 ॥

ya e॒vaṃ-ve~da̭ | a॒bhi bhrātṛ̭vyā-nbhavati || te de॒vā asṷrai-rvi॒jitya̭ | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann | tḙ-'muṣmi̭l ~lo॒ke vya̭kṣuddhyann | te᳚-'bruvann | a॒mutaḥ̭ pradānaṃ॒-vā~ upa̭jijīvi॒meti̭ | te sa॒ptaho̭tāraṃ-ya~॒jñaṃ-vi~॒dhāyā॒yāsya᳚m | ā॒ṅgī॒ra॒sa-mprāhi̭ṇvann | e॒tenā॒mutra̭ kalpa॒yeti̭ || 40 ||

ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ ശത്രുക്കളെ ജയിക്കുന്നു. ആ ദേവന്മാർ അസുരന്മാരെ ജയിച്ച് സ്വർഗലോകത്തെ പ്രാപിച്ചു. അവർ പരലോകത്ത് വിശന്നു. അവർ പറഞ്ഞു: 'ഇവിടെ നിന്ന് ഭക്ഷണം നൽകുന്നതിനെ ആശ്രയിച്ച് ജീവിക്കാം.' അവർ സപ്തഹോതാവായ യജ്ഞം വിധിപൂർവ്വം നിർവ്വഹിച്ച്, ആംഗിരസനെ അയച്ചു: 'ഇതുകൊണ്ട് അവിടെ സജ്ജീകരിക്കൂ' എന്ന്. ^AI

Anuvaka 41

തസ്യ॒ വാ ഇ॒യ-ങ്ക്ലൃപ്തിഃ॑ । യദി॒ദ-ങ്കി-ഞ്ച॑ । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । കല്പ॑തേ-ഽസ്മൈ । സ വാ അ॒യ-മ്മ॑നു॒ഷ്യേ॑ഷു യ॒ജ്ഞ-സ്സ॒പ്തഹോ॑താ । അ॒മുത്ര॑ സ॒ദ്ഭ്യോ ദേ॒വേഭ്യോ॑ ഹ॒വ്യം-വഁ॑ഹതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । ഉപൈ॑നം-യഁ॒ജ്ഞോ ന॑മതി ॥ സോ॑-ഽമന്യത । അ॒ഭി വാ ഇ॒മേ᳚-ഽസ്മാ-ല്ലോ॒കാദ॒മുംലോഁ॒ക-ങ്ക॑മിഷ്യന്ത॒ ഇതി॑ । സ വാച॑സ്പതേ॒ ഹൃദിതി॒ വ്യാഹ॑രത് । തസ്മാ᳚-ത്പു॒ത്രോ ഹൃദ॑യമ് । തസ്മാ॑ദ॒സ്മാ-ല്ലോ॒കാദ॒മും-ലോഁ॒ക-ന്നാഭികാ॑മയന്തേ । പു॒ത്രോ ഹി ഹൃദ॑യമ് ॥ 41 ॥

tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛptiḥ̭ | yadi॒da-ṅki-ñca̭ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | sa vā a॒ya-mma̭nu॒ṣyḙṣu ya॒jña-ssa॒ptaho̭tā | a॒mutra̭ sa॒dbhyo de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭naṃ-ya~॒jño na̭mati || so̭-'manyata | a॒bhi vā i॒me᳚-'smā-llo॒kāda॒muṃlo~॒ka-ṅka̭miṣyanta॒ iti̭ | sa vāca̭spate॒ hṛditi॒ vyāha̭rat | tasmā᳚-tpu॒tro hṛda̭yam | tasmā̭da॒smā-llo॒kāda॒muṃ-lo~॒ka-nnābhikā̭mayante | pu॒tro hi hṛda̭yam || 41 ||

അവന്റെതന്നെ ഈ സൃഷ്ടിയാണ് ഇവിടെയുള്ളതെല്ലാം. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവന് അത് സജ്ജീകരിക്കപ്പെടുന്നു. മനുഷ്യരിൽ ഈ യജ്ഞം സപ്തഹോതാവാണ്. അവിടെ സജ്ജനങ്ങളായ ദേവന്മാർക്ക് ഹവിസ്സ് കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവനെ യജ്ഞം സമീപിക്കുന്നു. അവൻ ചിന്തിച്ചു: 'ഇവർ ഈ ലോകത്തിൽ നിന്ന് പരലോകത്തേക്ക് പോകാൻ ആഗ്രഹിക്കുന്നു.' അവൻ 'വാചസ്പതേ, ഹൃദി' എന്ന് ഉച്ചരിച്ചു. അതുകൊണ്ട് പുത്രൻ ഹൃദയമാണ്. അതുകൊണ്ട് ഈ ലോകത്തിൽ നിന്ന് പരലോകത്തേക്ക് പോകാൻ അവർ ആഗ്രഹിക്കുന്നില്ല. പുത്രൻ ഹൃദയമാണ്. ^AI

(ഹ്വയേ॑ത - അഭവത് - കല്പ॒യേ - തീതി॑ ച॒ത്വാരി॑ ച) (അ. 7)

Anuvaka 42

അനുവാകം 8 - ഹോതൃമന്ത്രാണാം സോമയാഗാങ്ഗത്വമ്
ദേ॒വാ വൈ ചതു॑ര്ഹോതൃഭി-ര്യ॒ജ്ഞമ॑തന്വത । തേ വി പാ॒പ്മനാ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യേ॒ണാജ॑യന്ത । അ॒ഭി സു॑വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമ॑ജയന്ന് । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാഗ്-ശ്ചതു॑ര്ഹോതൃഭിര്യ॒ജ്ഞ-ന്ത॑നു॒തേ । വി പാ॒പ്മനാ॒ ഭ്രാതൃ॑വ്യേണ ജയതേ । അ॒ഭി സു॑വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒ക-ഞ്ജ॑യതി ॥ ഷഡ്ഢോ᳚ത്രാ പ്രായ॒ണീയ॒മാസാ॑ദയതി । അ॒മുഷ്മൈ॒ വൈ ലോ॒കായ॒ ഷഡ്ഢോ॑താ । ഘ്നന്തി॒ ഖലു॒ വാ ഏ॒ത-ഥ്സോമ᳚മ് । യദ॑ഭിഷു॒ണ്വന്തി॑ ॥ 42 ॥

anuvākaṃ 8 - hotṛmantrāṇāṃ somayāgāṅgatvam
de॒vā vai catṷrhotṛbhi-rya॒jñama̭tanvata | te vi pā॒pmanā॒ bhrātṛ̭vye॒ṇāja̭yanta | a॒bhi sṷva॒rgaṃ-lo~॒kama̭jayann | ya e॒vaṃ-vi~॒dvāg-ścatṷrhotṛbhirya॒jña-nta̭nu॒te | vi pā॒pmanā॒ bhrātṛ̭vyeṇa jayate | a॒bhi sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ñja̭yati || ṣaḍḍho᳚trā prāya॒ṇīya॒māsā̭dayati | a॒muṣmai॒ vai lo॒kāya॒ ṣaḍḍho̭tā | ghnanti॒ khalu॒ vā e॒ta-thsoma᳚m | yada̭bhiṣu॒ṇvanti̭ || 42 ||

അനുവാകം 8 - ഹോതൃമന്ത്രങ്ങളുടെ സോമയാഗാംഗത്വം. ദേവന്മാർ നാല് ഹോതാക്കളാൽ യജ്ഞം വിസ്തരിച്ചു. അവർ പാപത്തെയും ശത്രുവിനെയും ജയിച്ചു. സ്വർഗലോകത്തെ ജയിച്ചു. ഇപ്രകാരം അറിഞ്ഞ് നാല് ഹോതാക്കളാൽ യജ്ഞം വിസ്തരിക്കുന്നവൻ പാപത്തെയും ശത്രുവിനെയും ജയിക്കുന്നു. സ്വർഗലോകത്തെ ജയിക്കുന്നു. ഷഡ്ഢോതാവിനെ പ്രായണീയത്തിൽ അവതരിപ്പിക്കുന്നു. ആ പരലോകത്തിന് ഷഡ്ഢോതാവാണ്. സോമം കുടിക്കുമ്പോൾ അവർ അതിനെ നശിപ്പിക്കുന്നു എന്ന് പറയപ്പെടുന്നു. ^AI

Anuvaka 43

ഋ॒ജു॒ധൈവൈന॑മ॒മും-ലോഁ॒ക-ങ്ഗ॑മയതി । ചതു॑ര്ഹോത്രാ ഽഽതി॒ത്ഥ്യമ് । യശോ॒ വൈ ചതു॑ര്ഹോതാ । യശ॑ ഏ॒വാത്മന്-ധ॑ത്തേ । പഞ്ച॑ഹോത്രാ പ॒ശുമുപ॑ സാദയതി । സു॒വ॒ര്ഗ്യോ॑ വൈ പഞ്ച॑ഹോതാ । യജ॑മാനഃ പ॒ശുഃ । യജ॑മാനമേ॒വ സു॑വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒ക-ങ്ഗ॑മയതി । ഗ്രഹാ᳚ന്-ഗൃഹീ॒ത്വാ സ॒പ്തഹോ॑താര-ഞ്ജുഹോതി । ഇ॒ന്ദ്രി॒യം-വൈഁ സ॒പ്തഹോ॑താ ॥ 43 ॥

ṛ॒ju॒dhaivaina̭ma॒muṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati | catṷrhotrā ''ti॒tthyam | yaśo॒ vai catṷrhotā | yaśa̭ e॒vātman-dha̭tte | pañca̭hotrā pa॒śumupa̭ sādayati | su॒va॒rgyo̭ vai pañca̭hotā | yaja̭mānaḥ pa॒śuḥ | yaja̭māname॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati | grahā᳚n-gṛhī॒tvā sa॒ptaho̭tāra-ñjuhoti | i॒ndri॒yaṃ-vai~ sa॒ptaho̭tā || 43 ||

നേരെയുള്ള ഷഡ്ഢോതാവ് അവനെ ആ പരലോകത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. ചതുർഹോതാവ് അതിഥിപൂജയാണ്. ചതുർഹോതാവ് കീർത്തിയാണ്. കീർത്തിയെത്തന്നെ തന്നിൽ സ്ഥാപിക്കുന്നു. പഞ്ചഹോതാവ് പശുവിനെ അടുത്ത് നിർത്തുന്നു. പഞ്ചഹോതാവ് സ്വർഗപ്രാപ്തിക്കുള്ളതാണ്. യജമാനൻ പശുവാണ്. യജമാനനെത്തന്നെ സ്വർഗലോകത്തേക്ക് കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഗ്രഹങ്ങളെ സ്വീകരിച്ച് സപ്തഹോതാവിനെ ഹോമിക്കുന്നു. സപ്തഹോതാവ് ഇന്ദ്രിയമാണ്. ^AI

Anuvaka 44

ഇ॒ന്ദ്രി॒യമേ॒വാത്മന്-ധ॑ത്തേ ॥ യോ വൈ ചതു॑ര്ഹോതൄ-നനുസവ॒ന-ന്ത॒ര്പയ॑തി । തൃപ്യ॑തി പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭിഃ॑ । ഉപൈ॑നഗ്ം സോമപീ॒ഥോ ന॑മതി । ബ॒ഹി॒ഷ്പവ॒മാ॒നേ ദശ॑ഹോതാരം॒-വ്യാഁച॑ക്ഷീത । മാദ്ധ്യ॑ന്ദിനേ॒ പവ॑മാനേ॒ ചതു॑ര്ഹോതാരമ് । ആര്ഭ॑വേ॒ പവ॑മാനേ॒ പഞ്ച॑ഹോതാരമ് । പി॒തൃ॒യ॒ജ്ഞേ ഷഡ്ഢോ॑താരമ് । യ॒ജ്ഞാ॒യ॒ജ്ഞിയ॑സ്യ സ്തോ॒ത്രേ സ॒പ്തഹോ॑താരമ് । അ॒നു॒സ॒വ॒നമേ॒വൈനാഗ്॑ സ്തര്പയതി ॥ 44 ॥

i॒ndri॒yame॒vātman-dha̭tte || yo vai catṷrhotṝ-nanusava॒na-nta॒rpaya̭ti | tṛpya̭ti pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | upai̭nagṃ somapī॒tho na̭mati | ba॒hi॒ṣpava॒mā॒ne daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | māddhya̭ndine॒ pava̭māne॒ catṷrhotāram | ārbha̭ve॒ pava̭māne॒ pañca̭hotāram | pi॒tṛ॒ya॒jñe ṣaḍḍho̭tāram | ya॒jñā॒ya॒jñiya̭sya sto॒tre sa॒ptaho̭tāram | a॒nu॒sa॒va॒name॒vaināg̭ starpayati || 44 ||

ഇന്ദ്രിയത്തെത്തന്നെ തന്നിൽ ധരിക്കുന്നു. ആരാകുന്നു ചതുർഹോതൃക്കളെ അനുസവനം തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നത്, അവൻ സന്താനത്താലും പശുക്കളാലും തൃപ്തനാകുന്നു. സോമപാനം അവനെ സമീപിക്കുന്നു. ബഹിഷ്പവമാനത്തിൽ ദശഹോതാവിനെ കാണണം. മാധ്യന്ദിനപവമാനത്തിൽ ചതുർഹോതാവിനെ. ആർഭവപവമാനത്തിൽ പഞ്ചഹോതാവിനെ. പിതൃയജ്ഞത്തിൽ ഷഡ്ഢോതാവിനെ. യജ്ഞായജ്ഞീയസ്തോത്രത്തിൽ സപ്തഹോതാവിനെ. അനുസവനം അവനെ തൃപ്തിപ്പെടുത്തുന്നു. ^AI

Anuvaka 45

തൃപ്യ॑തി പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭിഃ॑ । ഉപൈ॑നഗ്ം സോമപീ॒ഥോ ന॑മതി ॥ ദേ॒വാ വൈ ചതു॑ര്ഹോതൃഭി-സ്സ॒ത്രമാ॑സത । ഋദ്ധി॑പരിമിതം॒-യഁശ॑സ്കാമാഃ । തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । യന്നഃ॑ പ്രഥ॒മം-യഁശ॑ ഋ॒ച്ഛാത് । സര്വേ॑ഷാ-ന്ന॒സ്ത-ഥ്സ॒ഹാസ॒ദിതി॑ । സോമ॒ശ്ചതു॑ര്ഹോത്രാ । അ॒ഗ്നിഃ പഞ്ച॑ഹോത്രാ । ധാ॒താ ഷഡ്ഢോ᳚ത്രാ ॥ 45 ॥

tṛpya̭ti pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | upai̭nagṃ somapī॒tho na̭mati || de॒vā vai catṷrhotṛbhi-ssa॒tramā̭sata | ṛddhi̭parimitaṃ॒-ya~śa̭skāmāḥ | te᳚-'bruvann | yannaḥ̭ pratha॒maṃ-ya~śa̭ ṛ॒cchāt | sarvḙṣā-nna॒sta-thsa॒hāsa॒diti̭ | soma॒ścatṷrhotrā | a॒gniḥ pañca̭hotrā | dhā॒tā ṣaḍḍho᳚trā || 45 ||

സന്താനത്താലും പശുക്കളാലും തൃപ്തനാകുന്നു. സോമപാനം അവനെ സമീപിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ ചതുർഹോതൃക്കളോടുകൂടി സത്രം അനുഷ്ഠിച്ചു. ഐശ്വര്യത്താൽ അളക്കപ്പെട്ട കീർത്തിയെ ആഗ്രഹിച്ചുകൊണ്ട്. അവർ പറഞ്ഞു: ഞങ്ങൾക്ക് ആദ്യം ഏതു കീർത്തി ലഭിക്കുമോ, അത് ഞങ്ങൾക്കെല്ലാവർക്കും ഒരുപോലെ ഉണ്ടാകട്ടെ എന്ന്. സോമൻ ചതുർഹോതാവ്. അഗ്നി പഞ്ചഹോതാവ്. ധാതാവ് ഷഡ്ഢോതാവ്. ^AI

Anuvaka 46

ഇന്ദ്രഃ॑ സ॒പ്തഹോ᳚ത്രാ । പ്ര॒ജാപ॑തി॒-ര്ദശ॑ഹോത്രാ । തേഷാ॒ഗ്ം॒ സോമ॒ഗ്ം॒ രാജാ॑നം॒-യഁശ॑ ആര്ച്ഛത് ॥ തന്ന്യ॑കാമയത । തേനാപാ᳚ക്രാമത് । തേന॑ പ്ര॒ലായ॑മചരത് । ത-ന്ദേ॒വാഃ പ്രൈ॒ഷൈഃ പ്രൈഷ॑മൈച്ഛന്ന് । തത്-പ്രൈ॒ഷാണാ᳚-മ്പ്രൈഷ॒ത്വമ് । നി॒വിദ്ഭി॒ര്ന്യ॑വേദയന്ന് । തന്നി॒വിദാ᳚-ന്നിവി॒ത്ത്വമ് ॥ 46 ॥

indraḥ̭ sa॒ptaho᳚trā | pra॒jāpa̭ti॒-rdaśa̭hotrā | teṣā॒gṃ॒ soma॒gṃ॒ rājā̭naṃ॒-ya~śa̭ ārcchat || tannya̭kāmayata | tenāpā᳚krāmat | tena̭ pra॒lāya̭macarat | ta-nde॒vāḥ prai॒ṣaiḥ praiṣa̭maicchann | tat-prai॒ṣāṇā᳚-mpraiṣa॒tvam | ni॒vidbhi॒rnya̭vedayann | tanni॒vidā᳚-nnivi॒ttvam || 46 ||

ഇന്ദ്രൻ സപ്തഹോതാവ്. പ്രജാപതി ദശഹോതാവ്. അവരിൽ സോമരാജനെ കീർത്തി പ്രാപിച്ചു. അതിനെ അവൻ ആഗ്രഹിച്ചു. അതിനാൽ അവൻ അകന്നുപോയി. അതിനാൽ അവൻ പ്രളയത്തിൽ സഞ്ചരിച്ചു. ദേവന്മാർ പ്രൈഷങ്ങളാൽ പ്രൈഷത്തെ അന്വേഷിച്ചു. അത് പ്രൈഷങ്ങളുടെ പ്രൈഷത്വം. നിവിദുകളാൽ അവനെ അറിയിച്ചു. അത് നിവിദുകളുടെ നിവിത്ത്വം. ^AI

Anuvaka 47

ആ॒പ്രീഭി॑രാപ്നുവന്ന് । തദാ॒പ്രീണാ॑മാപ്രി॒ത്വമ് । തമ॑ഘ്നന്ന് । തസ്യ॒ യശോ॒ വ്യ॑ഗൃഹ്ണത । തേ ഗ്രഹാ॑ അഭവന്ന് । തദ്ഗ്രഹാ॑ണാ-ങ്ഗ്രഹ॒ത്വമ് । യസ്യൈ॒വം-വിഁ॒ദുഷോ॒ ഗ്രഹാ॑ ഗൃ॒ഹ്യന്തേ᳚ । തസ്യ॒ ത്വേ॑വ ഗൃ॑ഹീ॒താഃ ॥ തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । യോ വൈ ന॒-ശ്ശ്രേഷ്ഠോ-ഽഭൂ᳚ത് ॥ 47 ॥

ā॒prībhi̭rāpnuvann | tadā॒prīṇā̭māpri॒tvam | tama̭ghnann | tasya॒ yaśo॒ vya̭gṛhṇata | te grahā̭ abhavann | tadgrahā̭ṇā-ṅgraha॒tvam | yasyai॒vaṃ-vi~॒duṣo॒ grahā̭ gṛ॒hyante᳚ | tasya॒ tvḙva gṛ̭hī॒tāḥ || te᳚-'bruvann | yo vai na॒-śśreṣṭho-'bhū᳚t || 47 ||

ആപ്രികളാൽ പ്രാപിച്ചു. അത് ആപ്രികളുടെ ആപ്രിത്വം. അവനെ കൊന്നു. അവന്റെ കീർത്തി വേർതിരിച്ചെടുത്തു. അവ ഗ്രഹങ്ങളായി. അത് ഗ്രഹങ്ങളുടെ ഗ്രഹത്വം. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവന്റെ ഗ്രഹങ്ങൾ ഗ്രഹിക്കപ്പെടുമ്പോൾ, അവന്റെ അവ തന്നെ ഗ്രഹിക്കപ്പെട്ടവയാകുന്നു. അവർ പറഞ്ഞു: ഞങ്ങളിൽ ആരാകുന്നു ശ്രേഷ്ഠനായിരുന്നത്. ^AI

Anuvaka 48

തമ॑വധിഷ്മ । പുന॑രി॒മഗ്ം സു॑വാമഹാ॒ ഇതി॑ । ത-ഞ്ഛന്ദോ॑ഭി-രസുവന്ത । തച്ഛന്ദ॑സാ-ഞ്ഛന്ദ॒സ്ത്വമ് । സാമ്നാ॒ സമാന॑യന്ന് । ത-ഥ്സാമ്നഃ॑ സാമ॒ത്വമ് । ഉ॒ക്ഥൈ-രുദ॑സ്ഥാപയന്ന് । തദു॒ക്ഥാനാ॑-മുക്ഥ॒ത്വമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । പ്രത്യേ॒വ തി॑ഷ്ഠതി ॥ 48 ॥

tama̭vadhiṣma | puna̭ri॒magṃ sṷvāmahā॒ iti̭ | ta-ñchando̭bhi-rasuvanta | tacchanda̭sā-ñchanda॒stvam | sāmnā॒ samāna̭yann | ta-thsāmnaḥ̭ sāma॒tvam | u॒kthai-ruda̭sthāpayann | tadu॒kthānā̭-muktha॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | pratye॒va ti̭ṣṭhati || 48 ||

അവനെ വധിച്ചു. ഇവനെ വീണ്ടും നന്നായി ഉത്പാദിപ്പിക്കാം എന്ന്. അവനെ ഛന്ദസ്സുകളാൽ ഉത്പാദിപ്പിച്ചു. അത് ഛന്ദസ്സുകളുടെ ഛന്ദസ്ത്വം. സാമത്താൽ ഒരുമിച്ചുകൂട്ടി. അത് സാമത്തിന്റെ സാമത്വം. ഉക്ഥങ്ങളാൽ ഉയർത്തി. അത് ഉക്ഥങ്ങളുടെ ഉക്ഥത്വം. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നു. ^AI

Anuvaka 49

സര്വ॒മായു॑രേതി ॥ സോമോ॒ വൈ യശഃ॑ । യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാന്-ഥ്സോമ॑മാ॒ഗച്ഛ॑തി । യശ॑ ഏ॒വൈന॑മൃച്ഛതി । തസ്മാ॑ദാഹുഃ । യശ്ചൈ॒വം-വേഁദ॒ യശ്ച॒ ന । താവു॒ഭൌ സോമ॒-മാഗ॑ച്ഛതഃ । സോമോ॒ ഹി യശഃ॑ । ത-ന്ത്വാ-ഽവ യശ॑ ഋച്ഛ॒തീത്യാ॑ഹുഃ । യ-സ്സോമേ॒ സോമ॒-മ്പ്രാഹേതി॑ । തസ്മാ॒-ഥ്സോമേ॒ സോമഃ॒ പ്രോച്യഃ॑ । യശ॑ ഏ॒വൈന॑മൃച്ഛതി ॥ 49 ॥

sarva॒māyṷreti || somo॒ vai yaśaḥ̭ | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-thsoma̭mā॒gaccha̭ti | yaśa̭ e॒vaina̭mṛcchati | tasmā̭dāhuḥ | yaścai॒vaṃ-ve~da॒ yaśca॒ na | tāvu॒bhau soma॒-māga̭cchataḥ | somo॒ hi yaśaḥ̭ | ta-ntvā-'va yaśa̭ ṛccha॒tītyā̭huḥ | ya-ssome॒ soma॒-mprāheti̭ | tasmā॒-thsome॒ somaḥ॒ procyaḥ̭ | yaśa̭ e॒vaina̭mṛcchati || 49 ||

സർവ്വ ആയുസ്സും പ്രാപിക്കുന്നു. സോമൻ യശസ്സാകുന്നു. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവനായി സോമനെ സമീപിക്കുന്നവനെ യശസ്സ് പ്രാപിക്കുന്നു. അതുകൊണ്ട് അവർ പറയുന്നു: ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവനും അറിയാത്തവനും ഇരുവരും സോമനെ സമീപിക്കുന്നു. സോമൻ യശസ്സാകുന്നു. അതുകൊണ്ട് 'ഹേ സോമാ, യശസ്സ് നിന്നെ പ്രാപിക്കുന്നു' എന്ന് അവർ പറയുന്നു. 'സോമനിൽ സോമനെ പറയണം' എന്ന്. അതുകൊണ്ട് സോമനിൽ സോമനെ പറയണം. യശസ്സ് അവനെ പ്രാപിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 50

(അ॒ഭി॒ഷു॒ണ്വന്തി॑ - സ॒പ്തഹോ॑താ - തര്പയതി॒ - ഷഡ്ഢോ᳚ത്രാ - നിവി॒ത്ത്വ - മഭൂ᳚ത് - തിഷ്ഠതി॒ - പ്രാഹേതി॒ ദ്വേ ച॑) (അ. 8)
അനുവാകം 9 - ഹോതൃമന്ത്രോത്പത്തികഥനപ്രസങ്ഗേന ജഗ-ഥ്സൃഷ്ടിഃ
ഇ॒ദം-വാഁ അഗ്രേ॒ നൈവ കിഞ്ച॒നാസീ᳚ത് । ന ദ്യൌരാ॑സീത് । ന പൃ॑ഥി॒വീ । നാന്തരി॑ക്ഷമ് । തദസ॑ദേ॒വ സന്മനോ॑ ഽകുരുത॒ സ്യാമിതി॑ । തദ॑തപ്യത । തസ്മാ᳚ത്-തേപാ॒നാദ്ധൂ॒മോ॑-ഽജായത । ത-ദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യത । തസ്മാ᳚ത്-തേപാ॒നാദ॒ഗ്നി-ര॑ജായത । ത-ദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യത ॥ 50 ॥

(a॒bhi॒ṣu॒ṇvanti̭ - sa॒ptaho̭tā - tarpayati॒ - ṣaḍḍho᳚trā - nivi॒ttva - mabhū᳚t - tiṣṭhati॒ - prāheti॒ dve ca̭) (a. 8)
anuvākaṃ 9 - hotṛmantrotpattikathanaprasaṅgena jaga-thsṛṣṭiḥ
i॒daṃ-vā~ agre॒ naiva kiñca॒nāsī᳚t | na dyaurā̭sīt | na pṛ̭thi॒vī | nāntari̭kṣam | tadasa̭de॒va sanmano̭ 'kuruta॒ syāmiti̭ | tada̭tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāddhū॒mo̭-'jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāda॒gni-ra̭jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata || 50 ||

അനുവാകം 9 - ഹോതൃമന്ത്രോത്പത്തി പറയുന്ന സന്ദർഭത്തിൽ ജഗത്സൃഷ്ടി. ആദിയിൽ ഇവിടെ ഒന്നും തന്നെ ഉണ്ടായിരുന്നില്ല. സ്വർഗ്ഗമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ഭൂമിയുണ്ടായിരുന്നില്ല. അന്തരിക്ഷമുണ്ടായിരുന്നില്ല. ആ അസത്ത് തന്നെ 'ഞങ്ങൾ ഉണ്ടാകണം' എന്ന് മനസ്സുകൊണ്ട് ചിന്തിച്ചു. അത് തപസ്സുചെയ്തു. അത് തപസ്സുചെയ്തതിൽ നിന്ന് ധൂമം ജനിച്ചു. അത് വീണ്ടും തപസ്സുചെയ്തു. അത് തപസ്സുചെയ്തതിൽ നിന്ന് അഗ്നി ജനിച്ചു. അത് വീണ്ടും തപസ്സുചെയ്തു. ^AI

Anuvaka 51

തസ്മാ᳚ത്-തേപാ॒നാജ്ജ്യോതി॑-രജായത । ത-ദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യത । തസ്മാ᳚ത്-തേപാ॒നാദ॒ര്ചി-ര॑ജായത । ത-ദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യത । തസ്മാ᳚ത്-തേപാ॒നാന്മരീ॑ചയോ-ഽജായന്ത । ത-ദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യത । തസ്മാ᳚ത്-തേപാ॒നാദു॑ദാ॒രാ അ॑ജായന്ത । ത-ദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യത । തദ॒ഭ്രമി॑വ॒ സമ॑ഹന്യത ॥ ത-ദ്വ॒സ്തിമ॑ഭിനത് ॥ 51 ॥

tasmā᳚t-tepā॒nājjyoti̭-rajāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāda॒rci-ra̭jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nānmarī̭cayo-'jāyanta | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nādṷdā॒rā a̭jāyanta | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tada॒bhrami̭va॒ sama̭hanyata || ta-dva॒stima̭bhinat || 51 ||

അത് തപസ്സുചെയ്തതിൽ നിന്ന് ജ്യോതിസ്സ് ജനിച്ചു. അത് വീണ്ടും തപസ്സുചെയ്തു. അത് തപസ്സുചെയ്തതിൽ നിന്ന് അർച്ചിസ്സ് ജനിച്ചു. അത് വീണ്ടും തപസ്സുചെയ്തു. അത് തപസ്സുചെയ്തതിൽ നിന്ന് മരീചികകൾ ജനിച്ചു. അത് വീണ്ടും തപസ്സുചെയ്തു. അത് തപസ്സുചെയ്തതിൽ നിന്ന് ഉദാരങ്ങൾ ജനിച്ചു. അത് വീണ്ടും തപസ്സുചെയ്തു. അത് മേഘം പോലെ ഒന്നിച്ചുകൂടി. അത് വസ്തിയെ വിഭജിച്ചു. ^AI

Anuvaka 52

സ സ॑മു॒ദ്രോ॑-ഽഭവത് । തസ്മാ᳚-ഥ്സമു॒ദ്രസ്യ॒ ന പി॑ബന്തി । പ്ര॒ജന॑നമിവ॒ ഹി മന്യ॑ന്തേ । തസ്മാ᳚-ത്പ॒ശോ-ര്ജായ॑മാനാ॒ദാപഃ॑ പു॒രസ്താ᳚-ദ്യന്തി ॥ ത-ദ്ദശ॑ഹോ॒താ-ഽന്വ॑സൃജ്യത । പ്ര॒ജാപ॑തി॒ര്വൈ ദശ॑ ഹോതാ ॥ യ ഏ॒വ-ന്തപ॑സോ വീ॒ര്യം॑-വിഁ॒ദ്വാഗ്സ്തപ്യ॑തേ । ഭവ॑ത്യേ॒വ ॥ തദ്വാ ഇ॒ദമാപഃ॑ സലി॒ല-മാ॑സീത് । സോ॑-ഽരോദീത്-പ്ര॒ജാപ॑തിഃ ॥ 52 ॥

sa sa̭mu॒dro̭-'bhavat | tasmā᳚-thsamu॒drasya॒ na pi̭banti | pra॒jana̭namiva॒ hi manya̭nte | tasmā᳚-tpa॒śo-rjāya̭mānā॒dāpaḥ̭ pu॒rastā᳚-dyanti || ta-ddaśa̭ho॒tā-'nva̭sṛjyata | pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭ hotā || ya e॒va-ntapa̭so vī॒ryaṃ̭-vi~॒dvāgstapya̭te | bhava̭tye॒va || tadvā i॒damāpaḥ̭ sali॒la-mā̭sīt | so̭-'rodīt-pra॒jāpa̭tiḥ || 52 ||

അത് സമുദ്രമായി. അതുകൊണ്ട് സമുദ്രത്തിൽ നിന്ന് അവർ കുടിക്കുന്നില്ല. ജനനസ്ഥാനമെന്ന് അവർ കരുതുന്നു. അതുകൊണ്ട് ജനിക്കുന്ന പശുവിൽ നിന്ന് ജലം മുന്നോട്ട് പോകുന്നു. ആ ദശഹോതാവ് അനുസൃഷ്ടനായി. പ്രജാപതി തന്നെ പത്ത് ഹോതാക്കൾ. ഇപ്രകാരം തപസ്സിന്റെ വീര്യം അറിയുന്നവൻ തപസ്സുചെയ്യുന്നു. അവൻ ഉണ്ടാകുന്നു. ആ ഈ ജലം സലിലമായിരുന്നു. ആ പ്രജാപതി കരഞ്ഞു. ^AI

Anuvaka 53

സ കസ്മാ॑ അജ്ഞി । യ-ദ്യ॒സ്യാ അപ്ര॑തിഷ്ഠായാ॒ ഇതി॑ । യദ॒ഫ്സ്വ॑-വാപ॑ദ്യത । സാ പൃ॑ഥി॒വ്യ॑ഭവത് । യദ്വ്യമൃ॑ഷ്ട । തദ॒ന്തരി॑ക്ഷ-മഭവത് । യദൂ॒ര്ധ്വ-മു॒ദമൃ॑ഷ്ട । സാ ദ്യൌര॑ഭവത് । യദരോ॑ദീത് । തദ॒നയോ॑ രോദ॒സ്ത്വമ് ॥ 53 ॥

sa kasmā̭ ajñi | ya-dya॒syā apra̭tiṣṭhāyā॒ iti̭ | yada॒phsva̭-vāpa̭dyata | sā pṛ̭thi॒vya̭bhavat | yadvyamṛ̭ṣṭa | tada॒ntari̭kṣa-mabhavat | yadū॒rdhva-mu॒damṛ̭ṣṭa | sā dyaura̭bhavat | yadaro̭dīt | tada॒nayo̭ roda॒stvam || 53 ||

അവൻ എന്തിനുവേണ്ടി കരഞ്ഞു? പ്രതിഷ്ഠയില്ലാത്തതിനാലാണ് എന്ന്. ജലങ്ങളിൽ വീണതിനാൽ അത് ഭൂമിയായി. വ്യാപിച്ചതിനാൽ അത് അന്തരിക്ഷമായി. മേല്പോട്ട് ഉയർന്നതിനാൽ അത് സ്വർഗ്ഗമായി. കരഞ്ഞതിനാൽ അവ രണ്ടും രോദസ്സ് എന്ന പേരായി. ^AI

Anuvaka 54

യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । നാസ്യ॑ ഗൃ॒ഹേ രു॑ദന്തി । ഏ॒തദ്വാ ഏ॒ഷാം-ലോഁ॒കാനാ॒-ഞ്ജന്മ॑ । യ ഏ॒വമേ॒ഷാം-ലോഁ॒കാനാ॒-ഞ്ജന്മ॒ വേദ॑ । നൈഷു ലോ॒കേ-ഷ്വാര്തി॒മാര്ച്ഛ॑തി । സ ഇ॒മാ-മ്പ്ര॑തി॒ഷ്ഠാ-മ॑വിന്ദത ॥ സ ഇ॒മാ-മ്പ്ര॑തി॒ഷ്ഠാം-വിഁ॒ത്ത്വാ ഽകാ॑മയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ തപോ॑-ഽതപ്യത । സോ᳚-ഽന്തര്വാ॑നഭവത് । സ ജ॒ഘനാ॒ദസു॑രാ-നസൃജത ॥ 54 ॥

ya e॒vaṃ-ve~da̭ | nāsya̭ gṛ॒he rṷdanti | e॒tadvā e॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒-ñjanma̭ | ya e॒vame॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒-ñjanma॒ veda̭ | naiṣu lo॒ke-ṣvārti॒mārccha̭ti | sa i॒mā-mpra̭ti॒ṣṭhā-ma̭vindata || sa i॒mā-mpra̭ti॒ṣṭhāṃ-vi~॒ttvā 'kā̭mayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭nabhavat | sa ja॒ghanā॒dasṷrā-nasṛjata || 54 ||

ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവന്റെ ഗൃഹത്തിൽ ആളുകൾ കരയുന്നില്ല. ഇവയാകുന്നു ഈ ലോകങ്ങളുടെ ജന്മം. ഇപ്രകാരം ഈ ലോകങ്ങളുടെ ജന്മം അറിയുന്നവൻ ഈ ലോകങ്ങളിൽ ദുഃഖം പ്രാപിക്കുന്നില്ല. അവൻ ഈ പ്രതിഷ്ഠയെ പ്രാപിച്ചു. അവൻ ഈ പ്രതിഷ്ഠയെ പ്രാപിച്ചിട്ട് 'ഞാൻ പ്രജകളെ ഉണ്ടാക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. അവൻ തപസ്സ് ചെയ്തു. അവൻ അന്തർവാനായി (ഉള്ളിൽ പ്രവേശിച്ചവനായി) ഭവിച്ചു. അവൻ പിൻഭാഗത്തുനിന്ന് അസുരന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു. ^AI

Anuvaka 55

തേഭ്യോ॑ മൃ॒ന്മയേ॒ പാത്രേ-ഽന്ന॑മദുഹത് । യാ-ഽസ്യ॒ സാ ത॒നൂരാസീ᳚ത് । താമപാ॑ഹത । സാ തമി॑സ്രാ-ഽഭവത് ॥ സോ॑-ഽകാമയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ തപോ॑-ഽതപ്യത । സോ᳚-ഽന്തര്വാ॑-നഭവത് । സ പ്ര॒ജന॑നാദേ॒വ പ്ര॒ജാ അ॑സൃജത । തസ്മാ॑ദി॒മാ ഭൂയി॑ഷ്ഠാഃ । പ്ര॒ജന॑നാ॒ദ്ധ്യേ॑നാ॒ അസൃ॑ജത ॥ 55 ॥

tebhyo̭ mṛ॒nmaye॒ pātre-'nna̭maduhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | sā tami̭srā-'bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa pra॒jana̭nāde॒va pra॒jā a̭sṛjata | tasmā̭di॒mā bhūyi̭ṣṭhāḥ | pra॒jana̭nā॒ddhyḙnā॒ asṛ̭jata || 55 ||

അവർക്ക് മൺപാത്രത്തിൽ അന്നം കറന്നെടുത്തു. അവന്റെ ആ ശരീരമായിരുന്നു. അതിനെ അവൻ നീക്കിക്കളഞ്ഞു. അത് ഇരുട്ടായിത്തീർന്നു. അവൻ 'ഞാൻ പ്രജകളെ ഉണ്ടാക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. അവൻ തപസ്സ് ചെയ്തു. അവൻ അന്തർവാനായി ഭവിച്ചു. അവൻ പ്രജനനത്തിൽ നിന്നുതന്നെ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചു. അതുകൊണ്ട് ഇവർ ഏറ്റവും അധികമായിരിക്കുന്നു. പ്രജനനത്തിൽ നിന്നാണല്ലോ അവൻ അവരെ സൃഷ്ടിച്ചത്. ^AI

Anuvaka 56

താഭ്യോ॑ ദാരു॒മയേ॒ പാത്രേ॒ പയോ॑-ഽദുഹത । യാ-ഽസ്യ॒ സാ ത॒നൂരാസീ᳚ത് । താമപാ॑ഹത । സാ ജോഥ്സ്നാ॑ ഽഭവത് ॥ സോ॑-ഽകാമയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സതപോ॑-ഽതപ്യത । സോ᳚-ഽന്തര്വാ॑-നഭവത് । സ ഉ॑പപ॒ക്ഷാഭ്യാ॑-മേ॒വര്തൂന॑സൃജത । തേഭ്യോ॑ രജ॒തേ പാത്രേ॑ ഘൃ॒തമ॑ദുഹത് । യാ-ഽസ്യ॒ സാ ത॒നൂരാസീ᳚ത് ॥ 56 ॥

tābhyo̭ dāru॒maye॒ pātre॒ payo̭-'duhata | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | sā jothsnā̭ 'bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | satapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa ṷpapa॒kṣābhyā̭-me॒vartūna̭sṛjata | tebhyo̭ raja॒te pātrḙ ghṛ॒tama̭duhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t || 56 ||

അവർക്ക് മരപ്പാത്രത്തിൽ പാൽ കറന്നെടുത്തു. അവന്റെ ആ ശരീരമായിരുന്നു. അതിനെ അവൻ നീക്കിക്കളഞ്ഞു. അത് വെൺനിലാവായിത്തീർന്നു. അവൻ 'ഞാൻ പ്രജകളെ ഉണ്ടാക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. അവൻ തപസ്സ് ചെയ്തു. അവൻ അന്തർവാനായി ഭവിച്ചു. അവൻ പാർശ്വങ്ങളിൽ നിന്നുതന്നെ ഋതുക്കളെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവർക്ക് വെള്ളിപ്പാത്രത്തിൽ നെയ്യ് കറന്നെടുത്തു. അവന്റെ ആ ശരീരമായിരുന്നു. ^AI

Anuvaka 57

താമപാ॑ഹത । സോ॑-ഽഹോരാ॒ത്രയോ᳚-സ്സ॒ന്ധി-ര॑ഭവത് ॥ സോ॑-ഽകാമയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॑ । സ തപോ॑-ഽതപ്യത । സോ᳚-ഽന്തര്വാ॑-നഭവത് । സ മുഖാ᳚-ദ്ദേ॒വാ-ന॑സൃജത । തേഭ്യോ॒ ഹരി॑തേ॒ പാത്രേ॒ സോമ॑മദുഹത് । യാ-ഽസ്യ॒ സാ ത॒നൂരാസീ᳚ത് । താമപാ॑ഹത । തദഹ॑രഭവത് ॥ 57 ॥

tāmapā̭hata | so̭-'horā॒trayo᳚-ssa॒ndhi-ra̭bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa mukhā᳚-dde॒vā-na̭sṛjata | tebhyo॒ hari̭te॒ pātre॒ soma̭maduhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | tadaha̭rabhavat || 57 ||

അതിനെ അവൻ നീക്കിക്കളഞ്ഞു. അത് രാപ്പകലുകളുടെ സന്ധിയായിത്തീർന്നു. അവൻ 'ഞാൻ പ്രജകളെ ഉണ്ടാക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. അവൻ തപസ്സ് ചെയ്തു. അവൻ അന്തർവാനായി ഭവിച്ചു. അവൻ മുഖത്തുനിന്ന് ദേവന്മാരെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവർക്ക് പച്ചപ്പാത്രത്തിൽ സോമം കറന്നെടുത്തു. അവന്റെ ആ ശരീരമായിരുന്നു. അതിനെ അവൻ നീക്കിക്കളഞ്ഞു. അത് പകലായിത്തീർന്നു. ^AI

Anuvaka 58

ഏ॒തേ വൈ പ്ര॒ജാപ॑തേ॒ര്ദോഹാഃ᳚ । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । ദു॒ഹ ഏ॒വ പ്ര॒ജാഃ ॥ ദിവാ॒ വൈ നോ॑-ഽഭൂ॒ദിതി॑ । ത-ദ്ദേ॒വാനാ᳚-ന്ദേവ॒ത്വമ് । യ ഏ॒വ-ന്ദേ॒വാനാ᳚-ന്ദേവ॒ത്വം-വേഁദ॑ । ദേ॒വവാ॑നേ॒വ ഭ॑വതി ॥ ഏ॒തദ്വാ അ॑ഹോരാ॒ത്രാണാ॒-ഞ്ജന്മ॑ । യ ഏ॒വമ॑ഹോരാ॒ത്രാണാ॒-ഞ്ജന്മ॒ വേദ॑ । നാഹോ॑രാ॒ത്രേഷ്വാര്തി॒മാര്ച്ഛ॑തി ॥ 58 ॥

e॒te vai pra॒jāpa̭te॒rdohāḥ᳚ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | du॒ha e॒va pra॒jāḥ || divā॒ vai no̭-'bhū॒diti̭ | ta-dde॒vānā᳚-ndeva॒tvam | ya e॒va-nde॒vānā᳚-ndeva॒tvaṃ-ve~da̭ | de॒vavā̭ne॒va bha̭vati || e॒tadvā a̭horā॒trāṇā॒-ñjanma̭ | ya e॒vama̭horā॒trāṇā॒-ñjanma॒ veda̭ | nāho̭rā॒treṣvārti॒mārccha̭ti || 58 ||

ഇവയാകുന്നു പ്രജാപതിയുടെ കറവുകൾ. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ പ്രജകളെ കറക്കുന്നു. 'പകൽ നമുക്കുണ്ടായി' എന്നതാകുന്നു ദേവന്മാരുടെ ദേവത്വം. ഇപ്രകാരം ദേവന്മാരുടെ ദേവത്വം അറിയുന്നവൻ ദേവന്മാരിൽ ഒരുവനായിത്തീരുന്നു. ഇതാകുന്നു രാപ്പകലുകളുടെ ജന്മം. ഇപ്രകാരം രാപ്പകലുകളുടെ ജന്മം അറിയുന്നവൻ രാപ്പകലുകളിൽ ദുഃഖം പ്രാപിക്കുന്നില്ല. ^AI

Anuvaka 59

അസ॒തോ-ഽധി॒ മനോ॑-ഽസൃജ്യത । മനഃ॑ പ്ര॒ജാപ॑തി-മസൃജത । പ്ര॒ജാപ॑തിഃ പ്ര॒ജാ അ॑സൃജത । തദ്വാ ഇ॒ദ-മ്മന॑സ്യേ॒വ പ॑ര॒മ-മ്പ്രതി॑ഷ്ഠിതമ് । യദി॒ദ-ങ്കിഞ്ച॑ । തദേ॒തച്ഛ്വോ॑വസ്യ॒ സന്നാമ॒ ബ്രഹ്മ॑ ॥ വ്യു॒ച്ഛന്തീ᳚ വ്യുച്ഛന്ത്യസ്മൈ॒ വസ്യ॑സീ വസ്യസീ॒ വ്യു॑ച്ഛതി । പ്രജാ॑യതേ പ്ര॒ജയാ॑ പ॒ശുഭിഃ॑ । പ്ര പ॑രമേ॒ഷ്ഠിനോ॒ മാത്രാ॑-മാപ്നോതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 59 ॥

asa॒to-'dhi॒ mano̭-'sṛjyata | manaḥ̭ pra॒jāpa̭ti-masṛjata | pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | tadvā i॒da-mmana̭sye॒va pa̭ra॒ma-mprati̭ṣṭhitam | yadi॒da-ṅkiñca̭ | tade॒tacchvo̭vasya॒ sannāma॒ brahma̭ || vyu॒cchantī᳚ vyucchantyasmai॒ vasya̭sī vasyasī॒ vyṷcchati | prajā̭yate pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | pra pa̭rame॒ṣṭhino॒ mātrā̭-māpnoti | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 59 ||

അസത്തിൽ നിന്ന് മനസ്സ് സൃഷ്ടിക്കപ്പെട്ടു. മനസ്സ് പ്രജാപതിയെ സൃഷ്ടിച്ചു. പ്രജാപതി പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചു. ആ ഇത് മനസ്സിൽ തന്നെ പരമമായി പ്രതിഷ്ഠിതമാണ്. ഇവിടെയുള്ളതെല്ലാം. അത് ഈ നാളെയുടെ വസ്തുവിന്റെ സന്നാമമായ ബ്രഹ്മമാണ്. വ്യുച്ഛന്തി വ്യുച്ഛന്തി അവന് വസ്യസി വസ്യസി വ്യുച്ഛതി. പ്രജകളാലും പശുക്കളാലും പ്രജായതേ. പരമേഷ്ഠിയുടെ മാത്രയെ പ്രാപിക്കുന്നു. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ. ^AI

Anuvaka 60

(അ॒ഗ്നിര॑ജായത॒ തദ്ഭൂയോ॑-ഽതപ്യതാ - ഭിനദ - രോദീ-ത്പ്ര॒ജാപ॑തീ - രോദ॒സ്ത്വ - മ॑സൃജ॒ - താസൃ॑ജത - ഘൃ॒തമ॑ദുഹ॒ദ്യാ-ഽസ്യ॒ സാ ത॒നൂരാസീ॒ - ദഹ॑രഭവ-ദ്- ഋച്ഛതി॒ - വേദ॑) (അ. 9)
(ഇ॒ദ-ന്ധൂ॒മോ᳚ ഽഗ്നി-ര്ജ്യോതി॑ ര॒ര്ചി-ര്മരീ॑ചയ ഉദാ॒രാ സ്തദ॒ഭ്രഗ്ം /
സ ജ॒ഘനാ॒-ഥ്സാ തമി॑സ്രാ॒ സ പ്ര॒ജന॑നാ॒-ഥ്സാ ജോഥ്സ്നാ॒ സ ഉ॑പപ॒ക്ഷാഭ്യാ॒ഗ്ം॒ സോ॑ ഽഹോരാ॒ത്രയോ᳚-സ്സ॒ന്ധി-സ്സമുഖാ॒-ത്തദഹ॑-ര്ദേ॒വവാ᳚ന് / മൃ॒ന്മയേ॑ ദാരു॒മയേ॑ രജ॒തേ ഹരി॑തേ॒ തേഭ്യ॒സ്താഭ്യോ॒ ദ്വേ തേഭ്യോ-ഽന്ന॒-മ്പയോ॑
ഘൃ॒തഗ്ം സോമ᳚മ്)
അനുവാകം 10 - ദേവസൃഷ്ടിമധ്യേ-ഽവസ്ഥിതസ്യേന്ദ്രസ്യ ദേവതാധിപതിത്വമ്
പ്ര॒ജാപ॑തി॒-രിന്ദ്ര॑മസൃജ-താനുജാവ॒ര-ന്ദേ॒വാനാ᳚മ് । ത-മ്പ്രാഹി॑ണോത് । പരേ॑ഹി । ഏ॒തേഷാ᳚-ന്ദേ॒വാനാ॒-മധി॑പതിരേ॒ധീതി॑ । ത-ന്ദേ॒വാ അ॑ബ്രുവന്ന് । കസ്ത്വമസി॑ । വ॒യം-വൈഁ ത്വച്ഛ്രേയാഗ്ം॑സ-സ്സ്മ॒ ഇതി॑ । സോ᳚-ഽബ്രവീത് । കസ്ത്വമസി॑ വ॒യം-വൈഁ ത്വച്ഛ്രേയാഗ്ം॑സ-സ്സ്മ॒ ഇതി॑ മാ ദേ॒വാ അ॑വോച॒ന്നിതി॑ ॥ അഥ॒ വാ ഇ॒ദ-ന്തര്ഹി॑ പ്ര॒ജാപ॑തൌ॒ ഹര॑ ആസീത് ॥ 60 ॥

(a॒gnira̭jāyata॒ tadbhūyo̭-'tapyatā - bhinada - rodī-tpra॒jāpa̭tī - roda॒stva - ma̭sṛja॒ - tāsṛ̭jata - ghṛ॒tama̭duha॒dyā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī॒ - daha̭rabhava-d- ṛcchati॒ - veda̭) (a. 9)
(i॒da-ndhū॒mo᳚ 'gni-rjyoti̭ ra॒rci-rmarī̭caya udā॒rā stada॒bhragṃ /
sa ja॒ghanā॒-thsā tami̭srā॒ sa pra॒jana̭nā॒-thsā jothsnā॒ sa ṷpapa॒kṣābhyā॒gṃ॒ so̭ 'horā॒trayo᳚-ssa॒ndhi-ssamukhā॒-ttadaha̭-rde॒vavā᳚n / mṛ॒nmayḙ dāru॒mayḙ raja॒te hari̭te॒ tebhya॒stābhyo॒ dve tebhyo-'nna॒-mpayo̭
ghṛ॒tagṃ soma᳚m)
anuvākaṃ 10 - devasṛṣṭimadhye-'vasthitasyendrasya devatādhipatitvam
pra॒jāpa̭ti॒-rindra̭masṛja-tānujāva॒ra-nde॒vānā᳚m | ta-mprāhi̭ṇot | parḙhi | e॒teṣā᳚-nde॒vānā॒-madhi̭patire॒dhīti̭ | ta-nde॒vā a̭bruvann | kastvamasi̭ | va॒yaṃ-vai~ tvacchreyāgṃ̭sa-ssma॒ iti̭ | so᳚-'bravīt | kastvamasi̭ va॒yaṃ-vai~ tvacchreyāgṃ̭sa-ssma॒ iti̭ mā de॒vā a̭voca॒nniti̭ || atha॒ vā i॒da-ntarhi̭ pra॒jāpa̭tau॒ hara̭ āsīt || 60 ||

അഗ്നി ജനിച്ചു, അത് വീണ്ടും തപസ്സു ചെയ്തു - പിളർന്നു - രോദിത് പ്രജാപതി - രോദസ്സിനെ - സൃഷ്ടിച്ചു - അസൃജത - ഘൃതം കറന്നു, യാ അസ്യ സാ തനൂരാസീത് - അഹരഭവത് - ഋച്ഛതി - വേദ. (അ. 9) (ഇത് ധൂമോ അഗ്നിർജ്യോതിർ അർചിർമരീചയ ഉദാരാ സ്തദഭ്രഗം / സ ജഘനാത്സാ തമിസ്രാ സ പ്രജനനാത്സാ ജോത്സ്നാ സ ഉപപക്ഷാഭ്യാം സോ അഹോരാത്രയോസ്സന്ധിസ്സമുഖാത്തദഹർദേവവാൻ / മൃന്മയേ ദാരുമയേ രജതേ ഹരിതേ തേഭ്യസ്താഭ്യോ ദ്വേ തേഭ്യോഽന്നമ്പയോ ഘൃതഗം സോമം) അനുവാകം 10 - ദേവസൃഷ്ടിയുടെ മധ്യത്തിൽ അവസ്ഥിതനായ ഇന്ദ്രന്റെ ദേവതാധിപതിത്വം പ്രജാപതി ഇന്ദ്രനെ സൃഷ്ടിച്ചു, അനുജാവരനായ, ദേവന്മാരുടെ. അവനെ അയച്ചു. പോകൂ. ഈ ദേവന്മാരുടെ അധിപതിയായിരിക്കൂ. അവനോട് ദേവന്മാർ പറഞ്ഞു. നീ ആരാണ്? ഞങ്ങൾ നിന്നെക്കാൾ ശ്രേയസ്സുള്ളവരാണ്. അവൻ പറഞ്ഞു. നീ ആരാണ്? ഞങ്ങൾ നിന്നെക്കാൾ ശ്രേയസ്സുള്ളവരാണ് എന്ന് എന്നെ ദേവന്മാർ പറഞ്ഞില്ലേ. അഥവാ ഇത് അപ്പോൾ പ്രജാപതിയിൽ ഹരി ആയിരുന്നു. 60. ^AI

Anuvaka 61

യദ॒സ്മിന്നാ॑ദി॒ത്യേ । തദേ॑നമബ്രവീത് । ഏ॒തന്മേ॒ പ്രയ॑ച്ഛ । അഥാ॒ഹമേ॒തേഷാ᳚-ന്ദേ॒വാനാ॒-മധി॑പതി-ര്ഭവിഷ്യാ॒മീതി॑ । കോ॑ഹഗ്ഗ്-സ്യാ॒മിത്യ॑ബ്രവീത് । ഏ॒ത-ത്പ്ര॒ദായേതി॑ । ഏ॒ത-ഥ്സ്യാ॒ ഇത്യ॑ബ്രവീത് । യദേ॒തദ്ബ്രവീ॒ഷീതി॑ । കോ ഹ॒ വൈ നാമ॑ പ്ര॒ജാപ॑തിഃ । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 61 ॥

yada॒sminnā̭di॒tye | tadḙnamabravīt | e॒tanme॒ praya̭ccha | athā॒hame॒teṣā᳚-nde॒vānā॒-madhi̭pati-rbhaviṣyā॒mīti̭ | ko̭hagg-syā॒mitya̭bravīt | e॒ta-tpra॒dāyeti̭ | e॒ta-thsyā॒ itya̭bravīt | yade॒tadbravī॒ṣīti̭ | ko ha॒ vai nāma̭ pra॒jāpa̭tiḥ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 61 ||

അവിടെ ആദിത്യനിൽ എന്തുണ്ടായിരുന്നുവോ. അത് അവനോട് പറഞ്ഞു. ഇത് എനിക്ക് തരൂ. അപ്പോൾ ഞാൻ ഈ ദേവന്മാരുടെ അധിപതിയാകും. ഞാൻ എങ്ങനെയാകും എന്ന് അവൻ പറഞ്ഞു. ഇത് നൽകി എന്ന്. ഇത് അവളുടേതാണ് എന്ന് അവൻ പറഞ്ഞു. നീ ഇത് പറയുന്നതെന്ത് എന്ന്. ആരാണ് വാസ്തവത്തിൽ പ്രജാപതി എന്ന നാമം? ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ. 61. ^AI

Anuvaka 62

വി॒ദുരേ॑ന॒-ന്നാമ്നാ᳚ । തദ॑സ്മൈ രു॒ക്മ-ങ്കൃ॒ത്വാ പ്രത്യ॑മുഞ്ചത് । തതോ॒ വാ ഇന്ദ്രോ॑ ദേ॒വാനാ॒-മധി॑പതി-രഭവത് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । അധി॑പതിരേ॒വ സ॑മാ॒നാനാ᳚-മ്ഭവതി ॥ സോ॑-ഽമന്യത । കി-ങ്കിം॒-വാഁ അ॑കര॒മിതി॑ । സ ച॒ന്ദ്ര-മ്മ॒ ആഹ॒രേതി॒ പ്രാല॑പത് । തച്ച॒ന്ദ്രമ॑സ-ശ്ചന്ദ്രമ॒സ്ത്വമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ ॥ 62 ॥

vi॒durḙna॒-nnāmnā᳚ | tada̭smai ru॒kma-ṅkṛ॒tvā pratya̭muñcat | tato॒ vā indro̭ de॒vānā॒-madhi̭pati-rabhavat | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | adhi̭patire॒va sa̭mā॒nānā᳚-mbhavati || so̭-'manyata | ki-ṅkiṃ॒-vā~ a̭kara॒miti̭ | sa ca॒ndra-mma॒ āha॒reti॒ prāla̭pat | tacca॒ndrama̭sa-ścandrama॒stvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 62 ||

അവർ ആ നാമത്തെ അറിഞ്ഞു. അതിനാൽ അവന് ഒരു സ്വർണ്ണം ഉണ്ടാക്കി അണിയിച്ചു. അപ്പോൾ ഇന്ദ്രൻ ദേവന്മാരുടെ അധിപതിയായി. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ സമാനരായവരുടെ അധിപതിയായിത്തീരുന്നു. അവൻ ചിന്തിച്ചു: ഞാൻ എന്തെല്ലാം ചെയ്തു? എന്നോട് ചന്ദ്രനെ കൊണ്ടുവരൂ എന്ന് അവൻ പറഞ്ഞു. അത് ചന്ദ്രന്റെ ചന്ദ്രത്വമായി. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ ചന്ദ്രനെപ്പോലെയാകുന്നു. ^AI

Anuvaka 63

ച॒ന്ദ്രവാ॑നേ॒വ ഭ॑വതി ॥ ത-ന്ദേ॒വാ അ॑ബ്രുവന്ന് । സു॒വീര്യോ॑ ഽമര്യാ॒ യഥാ॑ ഗോപാ॒യത॒ ഇതി॑ । ത-ഥ്സൂര്യ॑സ്യ സൂര്യ॒ത്വമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । നൈന॑-ന്ദഭ്നോതി ॥ കശ്ച॒ നാസ്മി॒ന്വാ ഇ॒ദമി॑ന്ദ്രി॒യ-മ്പ്രത്യ॑സ്ഥാ॒ദിതി॑ । തദിന്ദ്ര॑-സ്യേന്ദ്ര॒ത്വമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । ഇ॒ന്ദ്രി॒യാ॒വ്യേ॑വ ഭ॑വതി ॥ 63 ॥

ca॒ndravā̭ne॒va bha̭vati || ta-nde॒vā a̭bruvann | su॒vīryo̭ 'maryā॒ yathā̭ gopā॒yata॒ iti̭ | ta-thsūrya̭sya sūrya॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | naina̭-ndabhnoti || kaśca॒ nāsmi॒nvā i॒dami̭ndri॒ya-mpratya̭sthā॒diti̭ | tadindra̭-syendra॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | i॒ndri॒yā॒vyḙva bha̭vati || 63 ||

ചന്ദ്രനെപ്പോലെയാകുന്നു. ദേവന്മാർ അവനോട് പറഞ്ഞു: നല്ല വീര്യത്തോടെ, അമർത്യനായി, ഗോപനം ചെയ്യുന്നവനായി ഇരിക്കൂ. അത് സൂര്യന്റെ സൂര്യത്വമായി. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവനെ ആരും ഉപദ്രവിക്കുന്നില്ല. ആരാണ് എന്നിൽ ഈ ഇന്ദ്രിയത്തെ പ്രതിഷ്ഠിച്ചത്? അത് ഇന്ദ്രന്റെ ഇന്ദ്രത്വമായി. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ ഇന്ദ്രിയങ്ങളാൽ സമ്പന്നനാകുന്നു. ^AI

Anuvaka 64

അ॒യം-വാഁ ഇ॒ദ-മ്പ॑ര॒മോ॑-ഽഭൂ॒ദിതി॑ । തത്-പ॑രമേ॒ഷ്ഠിനഃ॑ പരമേഷ്ഠി॒ത്വമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । പ॒ര॒മാമേ॒വ കാഷ്ഠാ᳚-ങ്ഗച്ഛതി ॥ ത-ന്ദേ॒വാ-സ്സ॑മ॒ന്ത-മ്പര്യ॑വിശന്ന് । വസ॑വഃ പു॒രസ്താ᳚ത് । രു॒ദ്രാ ദ॑ക്ഷിണ॒തഃ । ആ॒ദി॒ത്യാഃ പ॒ശ്ചാത് । വിശ്വേ॑ ദേ॒വാ ഉ॑ത്തര॒തഃ । അങ്ഗി॑രസഃ പ്ര॒ത്യഞ്ച᳚മ് ॥ 64 ॥

a॒yaṃ-vā~ i॒da-mpa̭ra॒mo̭-'bhū॒diti̭ | tat-pa̭rame॒ṣṭhinaḥ̭ parameṣṭhi॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | pa॒ra॒māme॒va kāṣṭhā᳚-ṅgacchati || ta-nde॒vā-ssa̭ma॒nta-mparya̭viśann | vasa̭vaḥ pu॒rastā᳚t | ru॒drā da̭kṣiṇa॒taḥ | ā॒di॒tyāḥ pa॒ścāt | viśvḙ de॒vā ṷttara॒taḥ | aṅgi̭rasaḥ pra॒tyañca᳚m || 64 ||

ഇവൻ നിങ്ങൾക്ക് ഇതിൽ പരമോന്നതനായി. അത് പരമേഷ്ഠിയുടെ പരമേഷ്ഠിത്വമായി. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ പരമമായ കാഷ്ഠയെ പ്രാപിക്കുന്നു. ദേവന്മാർ അവനെ ചുറ്റും പരിവേഷ്ടിച്ചു: വസുക്കൾ കിഴക്ക്, രുദ്രർ തെക്ക്, ആദിത്യർ പടിഞ്ഞാറ്, വിശ്വേദേവകൾ വടക്ക്, അംഗിരസ്സുകൾ കിഴക്കോട്ട്. ^AI

Anuvaka 65

സാ॒ദ്ധ്യാഃ പരാ᳚ഞ്ചമ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । ഉപൈ॑നഗ്ം സമാ॒നാ-സ്സം-വിഁ॑ശന്തി ॥ സ പ്ര॒ജാപ॑തിരേ॒വ ഭൂ॒ത്വാ പ്ര॒ജാ ആവ॑യത് । താ അ॑സ്മൈ॒ നാതി॑ഷ്ഠന്താ॒ന്നാദ്യാ॑യ । താ മുഖ॑-മ്പു॒രസ്താ॒ത്-പശ്യ॑ന്തീഃ । ദ॒ക്ഷി॒ണ॒തഃ പര്യാ॑യന്ന് । സ ദ॑ക്ഷിണ॒തഃ പര്യ॑വര്തയത । താ മുഖ॑-മ്പു॒രസ്താ॒ത്-പശ്യ॑ന്തീഃ । മുഖ॑-ന്ദക്ഷിണ॒തഃ ॥ 65 ॥

sā॒ddhyāḥ parā᳚ñcam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭nagṃ samā॒nā-ssaṃ-vi~̭śanti || sa pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā pra॒jā āva̭yat | tā a̭smai॒ nāti̭ṣṭhantā॒nnādyā̭ya | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | da॒kṣi॒ṇa॒taḥ paryā̭yann | sa da̭kṣiṇa॒taḥ parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ || 65 ||

സാധ്യർ പടിഞ്ഞാറോട്ട്. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവനെ സമാനരായവർ പ്രവേശിക്കുന്നു. അവൻ പ്രജാപതിയായിത്തീർന്ന് പ്രജകളെ സൃഷ്ടിച്ചു. അവർ അവന് ഭക്ഷണത്തിനായി നിൽക്കുന്നില്ല. അവർ മുഖം കിഴക്കോട്ട് നോക്കി തെക്കോട്ട് തിരിഞ്ഞു. അവൻ അവരെ തെക്കോട്ട് തിരിച്ചു. അവർ മുഖം കിഴക്കോട്ട് നോക്കി, മുഖം തെക്കോട്ട്. ^AI

Anuvaka 66

പ॒ശ്ചാത്-പര്യാ॑യന്ന് । സ പ॒ശ്ചാത്-പര്യ॑വര്തയത । താ മുഖ॑-മ്പു॒രസ്താ॒ത്-പശ്യ॑ന്തീഃ । മുഖ॑-ന്ദക്ഷിണ॒തഃ । മുഖ॑-മ്പ॒ശ്ചാത് । ഉ॒ത്ത॒ര॒തഃ പര്യാ॑യന്ന് । സ ഉ॑ത്തര॒തഃ പര്യ॑വര്തയത । താ മുഖ॑-മ്പു॒രസ്താ॒ത്-പശ്യ॑ന്തീഃ । മുഖ॑-ന്ദക്ഷിണ॒തഃ । മുഖ॑-മ്പ॒ശ്ചാത് ॥ 66 ॥

pa॒ścāt-paryā̭yann | sa pa॒ścāt-parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ | mukha̭-mpa॒ścāt | u॒tta॒ra॒taḥ paryā̭yann | sa ṷttara॒taḥ parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ | mukha̭-mpa॒ścāt || 66 ||

അവർ പടിഞ്ഞാറോട്ട് തിരിഞ്ഞു. അവൻ അവരെ പടിഞ്ഞാറോട്ട് തിരിച്ചു. അവർ മുഖം കിഴക്കോട്ട് നോക്കി, മുഖം തെക്കോട്ട്, മുഖം പടിഞ്ഞാറോട്ട്. അവർ വടക്കോട്ട് തിരിഞ്ഞു. അവൻ അവരെ വടക്കോട്ട് തിരിച്ചു. അവർ മുഖം കിഴക്കോട്ട് നോക്കി, മുഖം തെക്കോട്ട്, മുഖം പടിഞ്ഞാറോട്ട്. ^AI

Anuvaka 67

മുഖ॑മുത്തര॒തഃ । ഊ॒ര്ധ്വാ ഉദാ॑യന്ന് । സ ഉ॒പരി॑ഷ്ടാ॒ന്ന്യ॑-വര്തയത । താ-സ്സ॒ര്വതോ॑മുഖോ ഭൂ॒ത്വാ ഽഽവ॑യത് । തതോ॒ വൈ തസ്മൈ᳚ പ്ര॒ജാ അതി॑ഷ്ഠന്താ॒ന്നാദ്യാ॑യ ॥ യ ഏ॒വം-വിഁ॒ദ്വാ-ന്പരി॑ ച വ॒ര്തയ॑തേ॒ നി ച॑ । പ്ര॒ജാപ॑തിരേ॒വ ഭു॒ത്വാ പ്ര॒ജാ അ॑ത്തി । തിഷ്ഠ॑ന്തേ-ഽസ്മൈ പ്ര॒ജാ അ॒ന്നാദ്യാ॑യ । അ॒ന്നാ॒ദ ഏ॒വ ഭ॑വതി ॥ 67 ॥

mukha̭muttara॒taḥ | ū॒rdhvā udā̭yann | sa u॒pari̭ṣṭā॒nnya̭-vartayata | tā-ssa॒rvato̭mukho bhū॒tvā ''va̭yat | tato॒ vai tasmai᳚ pra॒jā ati̭ṣṭhantā॒nnādyā̭ya || ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-npari̭ ca va॒rtaya̭te॒ ni ca̭ | pra॒jāpa̭tire॒va bhu॒tvā pra॒jā a̭tti | tiṣṭha̭nte-'smai pra॒jā a॒nnādyā̭ya | a॒nnā॒da e॒va bha̭vati || 67 ||

മുഖം വടക്കുഭാഗത്തേക്ക്. ഊർധ്വമായി ഉദയം ചെയ്തു. അവൻ മുകളിൽനിന്ന് തിരിച്ചുവിട്ടു. അവൾ സർവതോമുഖിയായി ഭവിച്ച് ആവരണം ചെയ്തു. അപ്പോൾ അവന് പ്രജകൾ അന്നത്തിനായി അധീനരായി നിന്നു. ഇപ്രകാരം അറിഞ്ഞ് പരിവർത്തനവും നിവർത്തനവും ചെയ്യുന്നവൻ പ്രജാപതിയായിത്തന്നെ പ്രജകളെ ഭക്ഷിക്കുന്നു. അവന് പ്രജകൾ അന്നത്തിനായി അധീനരായി നിൽക്കുന്നു. അവൻ അന്നാദനായിത്തന്നെ ഭവിക്കുന്നു. ^AI

Anuvaka 68

(ആ॒സീ॒-ദ്- വേദ॑ - ചന്ദ്രമ॒സ്ത്വം-യഁ ഏ॒വം-വേഁദേ᳚ - ന്ദ്രിയാ॒വ്യേ॑വ ഭ॑വതി - പ്ര॒ത്യഞ്ച॒ - മുഖ॑-ന്ദക്ഷിണ॒തോ - മുഖ॑-മ്പ॒ശ്ചാന് - +നവ॑ ച) (ആ10 )
അനുവാകം 11 - ഹോതൃമന്ത്രാണാ-മ്പുരുഷാര്ഥപ്രയോഗഃ
പ്ര॒ജാപ॑തി-രകാമയത ബ॒ഹോര്ഭൂയാ᳚ന്-ഥ്സ്യാ॒മിതി॑ । സ ഏ॒ത-ന്ദശ॑ഹോതാര-മപശ്യത് । ത-മ്പ്രായു॑ങ്ക്ത । തസ്യ॒ പ്രയു॑ക്തി ബ॒ഹോര്ഭൂയാ॑നഭവത് । യഃ കാ॒മയേ॑ത ബ॒ഹോര്ഭൂയാ᳚ന്-ഥ്സ്യാ॒മിതി॑ । സ ദശ॑ഹോതാര॒-മ്പ്രയു॑ഞ്ജീത । ബ॒ഹോരേ॒വ ഭൂയാ᳚ന്-ഭവതി ॥ സോ॑-ഽകാമയത വീ॒രോ മ॒ ആജാ॑യേ॒തേതി॑ । സ ദശ॑ഹോതു॒ശ്ചതു॑ര്ഹോതാര॒-ന്നിര॑മിമീത । ത-മ്പ്രായു॑ങ്ക്ത ॥ 68 ॥

(ā॒sī॒-d- veda̭ - candrama॒stvaṃ-ya~ e॒vaṃ-ve~de᳚ - ndriyā॒vyḙva bha̭vati - pra॒tyañca॒ - mukha̭-ndakṣiṇa॒to - mukha̭-mpa॒ścān - +nava̭ ca) (ā10 )
anuvākaṃ 11 - hotṛmantrāṇā-mpuruṣārthaprayogaḥ
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata ba॒horbhūyā᳚n-thsyā॒miti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti ba॒horbhūyā̭nabhavat | yaḥ kā॒mayḙta ba॒horbhūyā᳚n-thsyā॒miti̭ | sa daśa̭hotāra॒-mprayṷñjīta | ba॒hore॒va bhūyā᳚n-bhavati || so̭-'kāmayata vī॒ro ma॒ ājā̭ye॒teti̭ | sa daśa̭hotu॒ścatṷrhotāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta || 68 ||

അനുവാകം 11 - ഹോതൃമന്ത്രങ്ങളുടെ പുരുഷാർത്ഥപ്രയോഗം. പ്രജാപതി 'ബഹുവായി ഭവിക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. അവൻ ദശഹോതാവിനെ കണ്ടു. അതിനെ അവൻ പ്രയോഗിച്ചു. അതിന്റെ പ്രയുക്തിയാൽ അവൻ ബഹുവായി ഭവിച്ചു. 'ബഹുവായി ഭവിക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ദശഹോതാവിനെ പ്രയോഗിക്കണം. അവൻ ബഹുവായിത്തന്നെ ഭവിക്കുന്നു. അവൻ 'എനിക്ക് വീരൻ ജനിക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. അവൻ ദശഹോതാവിൽനിന്ന് ചതുർഹോതാവിനെ നിർമ്മിച്ചു. അതിനെ അവൻ പ്രയോഗിച്ചു. ^AI

Anuvaka 69

തസ്യ॒ പ്രയു॒ക്തീന്ദ്രോ॑ ഽജായത । യഃ കാ॒മയേ॑ത വീ॒രോ മ॒ ആജാ॑യേ॒തേതി॑ । സ ചതു॑ര്ഹോതാര॒-മ്പ്രയു॑ഞ്ജീത । ആ-ഽസ്യ॑ വീ॒രോ ജാ॑യതേ ॥ സോ॑-ഽകാമയത പശു॒മാന്-ഥ്സ്യാ॒മിതി॑ । സ ചതു॑ര്ഹോതുഃ॒ പഞ്ച॑ഹോതാര॒-ന്നിര॑മിമീത । ത-മ്പ്രായു॑ങ്ക്ത । തസ്യ॒ പ്രയു॑ക്തി പശു॒മാന॑ഭവത് । യഃ കാ॒മയേ॑ത പശു॒മാന്-ഥ്സ്യാ॒മിതി॑ । സ പഞ്ച॑ഹോതാര॒-മ്പ്രയു॑ഞ്ജീത ॥ 69 ॥

tasya॒ prayu॒ktīndro̭ 'jāyata | yaḥ kā॒mayḙta vī॒ro ma॒ ājā̭ye॒teti̭ | sa catṷrhotāra॒-mprayṷñjīta | ā-'sya̭ vī॒ro jā̭yate || so̭-'kāmayata paśu॒mān-thsyā॒miti̭ | sa catṷrhotuḥ॒ pañca̭hotāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti paśu॒māna̭bhavat | yaḥ kā॒mayḙta paśu॒mān-thsyā॒miti̭ | sa pañca̭hotāra॒-mprayṷñjīta || 69 ||

അതിന്റെ പ്രയുക്തിയിൽനിന്ന് ഇന്ദ്രൻ ജനിച്ചു. 'എനിക്ക് വീരൻ ജനിക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ചതുർഹോതാവിനെ പ്രയോഗിക്കണം. അവന് വീരൻ ജനിക്കുന്നു. അവൻ 'പശുക്കളുള്ളവനായി ഭവിക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. അവൻ ചതുർഹോതാവിൽനിന്ന് പഞ്ചഹോതാവിനെ നിർമ്മിച്ചു. അതിനെ അവൻ പ്രയോഗിച്ചു. അതിന്റെ പ്രയുക്തിയാൽ അവൻ പശുക്കളുള്ളവനായി ഭവിച്ചു. 'പശുക്കളുള്ളവനായി ഭവിക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ പഞ്ചഹോതാവിനെ പ്രയോഗിക്കണം. ^AI

Anuvaka 70

പ॒ശു॒മാനേ॒വ ഭ॑വതി ॥ സോ॑-ഽകാമയത॒ര്തവോ॑ മേ കല്പേര॒ന്നിതി॑ । സ പഞ്ച॑ഹോതു॒-ഷ്ഷഡ്ഢോ॑താര॒-ന്നിര॑മിമീത । ത-മ്പ്രായു॑ങ്ക്ത । തസ്യ॒ പ്രയു॑ക്ത്യൃ॒തവോ᳚-ഽസ്മാ അകല്പന്ത । യഃ കാ॒മയേ॑ത॒ര്തവോ॑ മേ കല്പേര॒ന്നിതി॑ । സ ഷഡ്ഢോ॑താര॒-മ്പ്രയു॑ഞ്ജീത । കല്പ॑ന്തേ-ഽസ്മാ ഋ॒തവഃ॑ ॥ സോ॑-ഽകാമയത സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജീ സ്യാ᳚മ് । ആ മേ॑ സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജീ ജാ॑യേ॒തേതി॑ ॥ 70 ॥

pa॒śu॒māne॒va bha̭vati || so̭-'kāmayata॒rtavo̭ me kalpera॒nniti̭ | sa pañca̭hotu॒-ṣṣaḍḍho̭tāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷktyṛ॒tavo᳚-'smā akalpanta | yaḥ kā॒mayḙta॒rtavo̭ me kalpera॒nniti̭ | sa ṣaḍḍho̭tāra॒-mprayṷñjīta | kalpa̭nte-'smā ṛ॒tavaḥ̭ || so̭-'kāmayata soma॒pa-sso̭mayā॒jī syā᳚m | ā mḙ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭ye॒teti̭ || 70 ||

അവൻ പശുക്കളുള്ളവനായിത്തന്നെ ഭവിക്കുന്നു. അവൻ 'എനിക്ക് ഋതുക്കൾ ക്രമപ്പെട്ടുകിട്ടട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. അവൻ പഞ്ചഹോതാവിൽനിന്ന് ഷഡ്ഢോതാവിനെ നിർമ്മിച്ചു. അതിനെ അവൻ പ്രയോഗിച്ചു. അതിന്റെ പ്രയുക്തിയാൽ അവന് ഋതുക്കൾ ക്രമപ്പെട്ടു. 'എനിക്ക് ഋതുക്കൾ ക്രമപ്പെട്ടുകിട്ടട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഷഡ്ഢോതാവിനെ പ്രയോഗിക്കണം. അവന് ഋതുക്കൾ ക്രമപ്പെടുന്നു. അവൻ 'സോമപനും സോമയാജിയുമായി ഭവിക്കട്ടെ; എനിക്ക് സോമപനും സോമയാജിയും ജനിക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. ^AI

Anuvaka 71

സ ഷഡ്ഢോ॑തു-സ്സ॒പ്തഹോ॑താര॒-ന്നിര॑മിമീത । ത-മ്പ്രായു॑ങ്ക്ത । തസ്യ॒ പ്രയു॑ക്തി സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജ്യ॑ഭവത് । ആ-ഽസ്യ॑ സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജ്യ॑ജായത । യഃ കാ॒മയേ॑ത സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജീ സ്യാ᳚മ് । ആ മേ॑ സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജീ ജാ॑യേ॒തേതി॑ । സ സ॒പ്തഹോ॑താര॒-മ്പ്രയു॑ഞ്ജീത । സോ॒മ॒പ ഏ॒വ സോ॑മയാ॒ജീ ഭ॑വതി । ആ-ഽസ്യ॑ സോമ॒പ-സ്സോ॑മയാ॒ജീ ജാ॑യതേ ॥ സ വാ ഏ॒ഷ പ॒ശുഃ പ॑ഞ്ച॒ധാ പ്രതി॑ തിഷ്ഠതി ॥ 71 ॥

sa ṣaḍḍho̭tu-ssa॒ptaho̭tāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti soma॒pa-sso̭mayā॒jya̭bhavat | ā-'sya̭ soma॒pa-sso̭mayā॒jya̭jāyata | yaḥ kā॒mayḙta soma॒pa-sso̭mayā॒jī syā᳚m | ā mḙ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭ye॒teti̭ | sa sa॒ptaho̭tāra॒-mprayṷñjīta | so॒ma॒pa e॒va so̭mayā॒jī bha̭vati | ā-'sya̭ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭yate || sa vā e॒ṣa pa॒śuḥ pa̭ñca॒dhā prati̭ tiṣṭhati || 71 ||

അദ്ദേഹം ആറു ഹോതാക്കളുള്ളതും ഏഴു ഹോതാക്കളുള്ളതുമായ യാഗം നിർമ്മിച്ചു. അതിനെ അദ്ദേഹം പ്രയോഗിച്ചു. അതിന്റെ പ്രയോഗത്താൽ അദ്ദേഹത്തിന് സോമപനും സോമയാജിയും ആയിത്തീർന്നു. അദ്ദേഹത്തിന് സോമപനും സോമയാജിയും ജനിച്ചു. 'ഞാൻ സോമപനും സോമയാജിയും ആകണം; എനിക്ക് സോമപനും സോമയാജിയും ജനിക്കണം' എന്ന് ആഗ്രഹിക്കുന്നവൻ ഏഴു ഹോതാക്കളുള്ള യാഗം പ്രയോഗിക്കണം. അവൻ സോമപനും സോമയാജിയും ആയിത്തീരുന്നു. അവന് സോമപനും സോമയാജിയും ജനിക്കുന്നു. ആ പശു അഞ്ചു വിധത്തിൽ പ്രതിഷ്ഠിക്കപ്പെടുന്നു. ^AI

Anuvaka 72

പ॒ദ്ഭിര്മുഖേ॑ന ॥ തേ ദേ॒വാഃ പ॒ശൂന്. വി॒ത്ത്വാ । സു॒വ॒ര്ഗം-ലോഁ॒കമാ॑യന്ന് ॥ തേ॑-ഽമുഷ്മി॑ല് ഁലോ॒കേ വ്യ॑ക്ഷുദ്ധ്യന്ന് । തേ᳚-ഽബ്രുവന്ന് । അ॒മുതഃ॑ പ്രദാനം॒-വാഁ ഉപ॑ജിജീവി॒മേതി॑ । തേ സ॒പ്തഹോ॑താരം-യഁ॒ജ്ഞം-വിഁ॒ധായാ॒യാസ്യ᳚മ് । ആ॒ങ്ഗീ॒ര॒സ-മ്പ്രാഹി॑ണ്വന്ന് । ഏ॒തേനാ॒മുത്ര॑ കല്പ॒യേതി॑ । തസ്യ॒ വാ ഇ॒യ-ങ്ക്ലൃപ്തിഃ॑ ॥ 72 ॥

pa॒dbhirmukhḙna || te de॒vāḥ pa॒śūn. vi॒ttvā | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann || tḙ-'muṣmi̭l ~lo॒ke vya̭kṣuddhyann | te᳚-'bruvann | a॒mutaḥ̭ pradānaṃ॒-vā~ upa̭jijīvi॒meti̭ | te sa॒ptaho̭tāraṃ-ya~॒jñaṃ-vi~॒dhāyā॒yāsya᳚m | ā॒ṅgī॒ra॒sa-mprāhi̭ṇvann | e॒tenā॒mutra̭ kalpa॒yeti̭ | tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛptiḥ̭ || 72 ||

കാലുകളാലും മുഖത്താലും. ആ ദേവന്മാർ പശുക്കളെ അറിഞ്ഞ് സ്വർഗ്ഗലോകത്തേക്ക് പോയി. അവർ ആ ലോകത്തിൽ വിശന്നു. അവർ പറഞ്ഞു: 'അവിടെ നിന്നുള്ള ദാനം കൊണ്ട് നമുക്ക് ജീവിക്കാം' എന്ന്. അവർ ഏഴു ഹോതാക്കളുള്ള യാഗം വിധാനം ചെയ്ത് അങ്ഗിരസ്സിനെ അയച്ചു: 'ഇതുകൊണ്ട് അവിടെ സജ്ജമാക്കൂ' എന്ന്. അതിന്റെ സജ്ജീകരണം ഇതാകുന്നു. ^AI

Anuvaka 73

യദി॒ദ-ങ്കിഞ്ച॑ । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । കല്പ॑തേ-ഽസ്മൈ । സ വാ അ॒യ-മ്മ॑നു॒ഷ്യേ॑ഷു യ॒ജ്ഞ-സ്സ॒പ്തഹോ॑താ । അ॒മുത്ര॑ സ॒ദ്ഭ്യോ ദേ॒വേഭ്യോ॑ ഹ॒വ്യം-വഁ॑ഹതി । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । ഉപൈ॑നം-യഁ॒ജ്ഞോ ന॑മതി ॥ യോ വൈ ചതു॑ര്ഹോതൃണാ-ന്നി॒ദാനം॒-വേഁദ॑ । നി॒ദാന॑വാ-ന്ഭവതി । അ॒ഗ്നി॒ഹോ॒ത്രം-വൈഁ ദശ॑ഹോതുര്നി॒ദാന᳚മ് । ദ॒ര്॒ശ॒പൂ॒ര്ണ॒മാ॒സൌ ചതു॑ര്ഹോതുഃ । ചാ॒തു॒ര്മാ॒സ്യാനി॒ പഞ്ച॑ ഹോതുഃ । പ॒ശു॒ബ॒ന്ധ-ഷ്ഷഡ്ഢോ॑തുഃ । സൌ॒മ്യോ᳚-ഽദ്ധ്വ॒ര-സ്സ॒പ്തഹോ॑തുഃ । ഏ॒തദ്വൈ ചതു॑ര്ഹോതൃണാ-ന്നി॒ദാന᳚മ് । യ ഏ॒വം-വേഁദ॑ । നി॒ദാന॑വാ-ന്ഭവതി ॥ 73 ॥

yadi॒da-ṅkiñca̭ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | sa vā a॒ya-mma̭nu॒ṣyḙṣu ya॒jña-ssa॒ptaho̭tā | a॒mutra̭ sa॒dbhyo de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭naṃ-ya~॒jño na̭mati || yo vai catṷrhotṛṇā-nni॒dānaṃ॒-ve~da̭ | ni॒dāna̭vā-nbhavati | a॒gni॒ho॒traṃ-vai~ daśa̭hoturni॒dāna᳚m | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sau catṷrhotuḥ | cā॒tu॒rmā॒syāni॒ pañca̭ hotuḥ | pa॒śu॒ba॒ndha-ṣṣaḍḍho̭tuḥ | sau॒myo᳚-'ddhva॒ra-ssa॒ptaho̭tuḥ | e॒tadvai catṷrhotṛṇā-nni॒dāna᳚m | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | ni॒dāna̭vā-nbhavati || 73 ||

ഇവിടെയുള്ളതെല്ലാം. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവന് അത് സജ്ജമാകുന്നു. മനുഷ്യരിൽ ഈ യാഗം ഏഴു ഹോതാക്കളുള്ളതാണ്. അവിടെ സജ്ജനായ ദേവന് ഹവിസ്സ് കൊണ്ടുപോകുന്നു. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവനെ യാഗം നമസ്കരിക്കുന്നു. നാലു ഹോതാക്കളുടെ നിദാനം അറിയുന്നവൻ നിദാനവാനാകുന്നു. അഗ്നിഹോത്രം പത്തു ഹോതാക്കളുടെ നിദാനമാണ്. ദർശപൂർണ്ണമാസങ്ങൾ നാലു ഹോതാക്കളുടെതാണ്. ചാതുർമാസ്യങ്ങൾ അഞ്ചു ഹോതാക്കളുടെതാണ്. പശുബന്ധം ആറു ഹോതാക്കളുടെതാണ്. സൗമ്യാധ്വരം ഏഴു ഹോതാക്കളുടെതാണ്. ഇതാണ് നാലു ഹോതാക്കളുടെ നിദാനം. ഇപ്രകാരം അറിയുന്നവൻ നിദാനവാനാകുന്നു. ^AI

(അ॒മി॒മീ॒ത॒ ത-മ്പ്രായു॑ങ്ക്ത॒ - പഞ്ച॑ഹോതാര॒-മ്പ്രയു॑ഞ്ജിത - ജായേ॒തേതി॑ - തിഷ്ഠതി॒ - ക്ലൃപ്തി॒--ര് ദശ॑ഹോതു-ര്നി॒ദാനഗ്ം॑ സ॒പ്ത ച॑ ) (അ. 11)
(പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത പ്ര॒ജാ-സ്സൃ॑ജേ॒യേതി॑ - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത ദര്ശപൂര്ണമാ॒സൌ സൃ॑ജേ॒യേതി॑ - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത॒ പ്രജാ॑യേ॒യേതി॒ സ തപ॒-സ്സ ത്രി॒വൃതം॑ - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത॒ ദശ॑ഹോതാര॒-ന്തേന॑ ദശ॒ധാ-ഽഽത്മാനം॑ - ദേ॒വാ വൈ വരു॑ണ॒ - മന്തോ॒ വൈ - പ്ര॒ജാപ॑തി॒സ്താ-സ്സൃ॒ഷ്ടാ-സ്സമ॑ശ്ലിഷ്യന് - ദേ॒വാ വൈ ചതു॑ര്ഹോതൃഭി - രി॒ദം-വാഁ അഗ്രേ᳚ - പ്ര॒ജാപ॑തി॒രിന്ദ്രം॑ - പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത ബ॒ഹോര്ഭൂയാ॒നേകാ॑ദശ)
(പ്ര॒ജാപ॑തി॒ - സ്തദ്ഗ്രഹ॑സ്യ - പ്ര॒ജാ॑പതിരകാമയതാ॒ - നയൈ॒വൈന॒ത് - തസ്യ॒ വാ ഇ॒യ-ങ്ക്ലൃപ്തി॒ - സ്തസ്മാ᳚-ത്തേപാ॒നാജ്ജ്യോതി॒--ര് യദ॒സ്മിന്നാ॑ദി॒ത്യേ -സഷഡ്ഢോ॑തു-സ്സ॒പ്തഹോ॑താര॒-ന്ത്രിസ॑പ്തതിഃ)

(a॒mi॒mī॒ta॒ ta-mprāyṷṅkta॒ - pañca̭hotāra॒-mprayṷñjita - jāye॒teti̭ - tiṣṭhati॒ - klṛpti॒--r daśa̭hotu-rni॒dānagṃ̭ sa॒pta ca̭ ) (a. 11)
(pra॒jāpa̭tirakāmayata pra॒jā-ssṛ̭je॒yeti̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata darśapūrṇamā॒sau sṛ̭je॒yeti̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ prajā̭ye॒yeti॒ sa tapa॒-ssa tri॒vṛtaṃ̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ daśa̭hotāra॒-ntena̭ daśa॒dhā-''tmānaṃ̭ - de॒vā vai varṷṇa॒ - manto॒ vai - pra॒jāpa̭ti॒stā-ssṛ॒ṣṭā-ssama̭śliṣyan - de॒vā vai catṷrhotṛbhi - ri॒daṃ-vā~ agre᳚ - pra॒jāpa̭ti॒rindraṃ̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata ba॒horbhūyā॒nekā̭daśa)
(pra॒jāpa̭ti॒ - stadgraha̭sya - pra॒jā̭patirakāmayatā॒ - nayai॒vaina॒t - tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛpti॒ - stasmā᳚-ttepā॒nājjyoti॒--r yada॒sminnā̭di॒tye -saṣaḍḍho̭tu-ssa॒ptaho̭tāra॒-ntrisa̭ptatiḥ)

അവർ അളന്നു; അവനെ യാഗത്തിൽ നിയോഗിച്ചു; പഞ്ചഹോതാവിനെ നിയോഗിച്ചു; 'ജായതേ' എന്നത് നിലകൊള്ളുന്നു; ദശഹോതാവിന്റെ നിദാനത്തിന്റെ സിദ്ധിയും ഏഴും. (അഷ്ടകം 11) പ്രജാപതി 'ഞാൻ പ്രജകളെ സൃഷ്ടിക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു; പ്രജാപതി 'ഞാൻ ദർശപൂർണമാസങ്ങളെ സൃഷ്ടിക്കട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു; പ്രജാപതി 'ഞാൻ പ്രജകളായിത്തീരട്ടെ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു; അദ്ദേഹം തപസ്സു ചെയ്തു; അദ്ദേഹം ത്രിവൃത്ത്; പ്രജാപതി ദശഹോതാവിനെ ആഗ്രഹിച്ചു; അതിനാൽ അദ്ദേഹം തന്നെത്തന്നെ പത്തുവിധമാക്കി; ദേവന്മാർ വരുണനെ; അന്തോ വൈ; പ്രജാപതി; ആ സൃഷ്ടികൾ പരസ്പരം ചേർന്നു; ദേവന്മാർ ചതുർഹോതാക്കളാൽ; ഈ ലോകത്തിൽ ആദിയിൽ; പ്രജാപതി ഇന്ദ്രനെ; പ്രജാപതി 'ബഹുവായി ഭൂയാൻ ഏകാദശ' എന്ന് ആഗ്രഹിച്ചു. പ്രജാപതി; ആ ഗ്രഹത്തിന്റെ; പ്രജാപതി ആഗ്രഹിച്ചു; ഇവനെത്തന്നെ നയിച്ചു; അവന്റെ ഈ സിദ്ധി; അതുകൊണ്ട് അവൻ തപ്തനായി ജ്യോതിസ്സ്; ഈ ആദിത്യനിൽ ഏതുള്ളത്; ഷഡ്ഢോതാവ്, സപ്തഹോതാവ്, ത്രിസപ്തതി. ^AI

(പ്ര॒ജാപ॑തിരകാമയത - നി॒ദാന॑വാന്ഭവതി)

॥ ഹരിഃ॑ ഓമ് ॥
॥ കൃഷ്ണ യജുര്വേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണേ ദ്വിതീയാഷ്ടകേ ദ്വിതീയഃ പ്രപാഠക-സ്സമാപ്തഃ ॥

|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||

ഹരി ഓം. കൃഷ്ണ യജുർവേദീയ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണത്തിൽ രണ്ടാം അഷ്ടകത്തിലെ രണ്ടാം പ്രപാഠകം സമാപ്തം. ^AI

Sanskrit — Devanagari (original)

कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे द्वितीयाष्टके द्वितीयः प्रपाठकः - होतृब्राह्मणम्

ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,

श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥

अनुवाकं 1 - दशहोतृमन्त्रस्य क्रत्वर्थपुरुषार्थप्रयोगौ

प्र॒जाप॑तिरकामयत प्र॒जा-स्सृ॑जे॒येति॑ । स ए॒त-न्दश॑होतार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा ऽनु॒द्रुत्य॑ दर्भस्त॒म्बे॑-ऽजुहोत् । ततो॒ वै स प्र॒जा अ॑सृजत । ता अ॑स्माथ्सृ॒ष्टा अपा᳚क्रामन्न् । ता ग्रहे॑णागृह्णात् । तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । यः का॒मये॑त॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स दश॑होतार॒-म्मन॑सा ऽनु॒द्रुत्य॑ दर्भस्त॒म्बे जु॑हुयात् । प्र॒जाप॑ति॒र्वै दश॑होता ॥ 1 ॥

प्र॒जाप॑तिरे॒व भू॒त्वा प्र जा॑यते ॥ मन॑सा जुहोति । मन॑ इव॒ हि प्र॒जाप॑तिः । प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै᳚ ॥ पू॒र्णया॑ जुहोति । पू॒र्ण इ॑व॒ हि प्र॒जाप॑तिः । प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै᳚ ॥ न्यू॑नया जुहोति । न्यू॑ना॒द्धि प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृ॑जत । प्र॒जाना॒ग्ं॒ सृष्ट्यै᳚ ॥ 2 ॥

द॒र्भ॒स्त॒म्बे जु॑होति । ए॒तस्मा॒द्वै योनेः᳚ प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । यस्मा॑दे॒व योनेः᳚ प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृ॑जत । तस्मा॑दे॒व योनेः॒ प्र जा॑यते ॥ ब्रा॒ह्म॒णो द॑क्षिण॒त उपा᳚स्ते । ब्रा॒ह्म॒णो वै प्र॒जाना॑-मुपद्र॒ष्टा । उ॒प॒द्र॒ष्टु॒मत्ये॒व प्र जा॑यते ॥ ग्रहो॑ भवति । प्र॒जानाग्ं॑ सृ॒ष्टाना॒-न्धृत्यै᳚ ॥ य-म्ब्रा᳚ह्म॒णं-विँ॒द्यां-विँ॒द्वाग्ंसं॒-यँशो॒ नर्च्छेत् ॥ 3 ॥

सो-ऽर॑ण्य-म्प॒रेत्य॑ । द॒र्भ॒स्त॒म्ब-मु॒द्ग्रत्थ्य॑ । ब्रा॒ह्म॒ण-न्द॑क्षिण॒तो नि॒षाद्य॑ । चतु॑र्होतॄ॒न् व्याच॑क्षीत । ए॒तद्वै दे॒वाना᳚-म्पर॒म-ङ्गुह्य॒-म्ब्रह्म॑ । यच्चतु॑र्होतारः । तदे॒व प्र॑का॒श-ङ्ग॑मयति । तदे॑न-म्प्रका॒श-ङ्ग॒तम् । प्र॒का॒श-म्प्र॒जाना᳚-ङ्गमयति ॥ द॒र्भ॒स्त॒म्ब-मु॒द्ग्रत्थ्य॒ व्याच॑ष्टे ॥ 4 ॥

अ॒ग्नि॒वान्. वै द॑र्भस्त॒म्बः । अ॒ग्नि॒वत्ये॒व व्याच॑ष्टे ॥ ब्रा॒ह्म॒णो द॑क्षिण॒त उपा᳚स्ते । ब्रा॒ह्म॒णो वै प्र॒जाना॑-मुपद्र॒ष्टा । उ॒प॒द्र॒ष्टु॒-मत्ये॒वैनं॒-यँश॑ ऋच्छति ॥ ई॒श्व॒र-न्तं-यँशो-ऽर्तो॒रित्या॑हुः । यस्यान्ते᳚ व्या॒चष्ट॒ इति॑ । वर॒स्तस्मै॒ देयः॑ । यदे॒वैन॒-न्तत्रो॑प॒ नम॑ति । तदे॒वाव॑ रुन्धे ॥ 5 ॥

अ॒ग्निमा॒दधा॑नो॒ दश॑होत्रा॒ ऽरणि॒मव॑दद्ध्यात् । प्रजा॑तमे॒वैन॒-माध॑त्ते । तेनै॒वोद्द्रुत्या᳚ग्निहो॒त्र-ञ्जु॑हुयात् । प्रजा॑तमे॒वैन॑ज्जुहोति । ह॒विर्नि॑र्व॒फ्स्यन्-दश॑होतारं॒-व्याँच॑क्षीत । प्रजा॑तमे॒वैन॒-न्निर्व॑पति । सा॒मि॒धे॒नी-र॑नुव॒क्ष्यन्-दश॑होतारं॒-व्याँच॑क्षीत । सा॒मि॒धे॒नीरे॒व सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते । अथो॑ य॒ज्ञो वै दश॑होता । य॒ज्ञमे॒व त॑नुते ॥ 6 ॥

अ॒भि॒चर॒न्-दश॑होतार-ञ्जुहुयात् । नव॒ वै पुरु॑षे प्रा॒णाः । नाभि॑र्दश॒मी । सप्रा॑णमे॒वैन॑-म॒भिच॑रति । ए॒ताव॒द्वै पुरु॑षस्य॒ स्वम् । याव॑-त्प्रा॒णाः । याव॑दे॒वास्यास्ति॑ । तद॒भिच॑रति ॥ स्वकृ॑त॒ इरि॑णे जुहोति प्रद॒रे वा᳚ । ए॒तद्वा अ॒स्यै निर्-ऋ॑तिगृहीतम् । निर्-ऋ॑ति गृहीत ए॒वैन॒-न्निर्-ऋ॑त्या ग्राहयति ॥ य-द्वा॒चः क्रू॒रम् । तेन॒ वष॑ट्करोति । वा॒च ए॒वैन॑-ङ्क्रू॒रेण॒ प्र वृ॑श्चति । ता॒जगार्ति॒मार्च्छ॑ति ॥ 7 ॥

(दश॑होता॒ - सृष्ट्या॑ - ऋ॒च्छे-द्- व्याच॑ष्टे - रुन्ध - ए॒व त॑नुते॒ - निर्-ऋ॑तिगृहीत॒-म्पञ्च॑ च) (अ. 1)

अनुवाकं 2 - चतुर्होत्रादिमन्त्राणा-ङ्क्रत्वर्थप्रयोगः

प्र॒जाप॑तिरकामयत दर्शपूर्णमा॒सौ सृ॑जे॒येति॑ । स ए॒त-ञ्चतु॑र्होतार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑-ऽजुहोत् । ततो॒ वै स द॑र्शपूर्णमा॒साव॑सृजत । ताव॑स्मा-थ्सृ॒ष्टावपा᳚क्रामताम् । तौ ग्रहे॑णा गृह्णात् । तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । द॒र्॒श॒पू॒र्ण॒मा॒सा-वा॒लभ॑मानः । चतु॑र्होतार॒-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑-हव॒नीये॑ जुहुयात् । द॒र्॒श॒पू॒र्ण॒मा॒सावे॒व सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते ॥ 8 ॥

ग्रहो॑ भवति । द॒र्॒श॒पू॒र्ण॒मा॒सयो᳚-स्सृ॒ष्टयो॒र्धृत्यै᳚ ॥ सो॑-ऽकामयत चातुर्मा॒स्यानि॑ सृजे॒येति॑ । स ए॒त-म्पञ्च॑होतार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑-ऽजुहोत् । ततो॒ वै स चा॑तुर्मा॒स्यान्य॑सृजत । तान्य॑स्मा-थ्सृ॒ष्टान्यपा᳚क्रामन्न् । तानि॒ ग्रहे॑णागृह्णात् । तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । चा॒तु॒र्मा॒स्यान्या॒लभ॑मानः ॥ 9 ॥

पञ्च॑होतार॒-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ जुहुयात् । चा॒तु॒र्मा॒स्यान्ये॒व सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते । ग्रहो॑ भवति । चा॒तु॒र्मा॒स्यानाग्ं॑ सृ॒ष्टाना॒-न्धृत्यै᳚ ॥ सो॑-ऽकामयत पशुब॒न्धग्ं सृ॑जे॒येति॑ । स ए॒तग्ं षड्ढो॑तार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑-ऽजुहोत् । ततो॒ वै स प॑शुब॒न्धम॑सृजत । सो᳚-ऽस्मा-थ्सृ॒ष्टो ऽपा᳚क्रामत् । त-ङ्ग्रहे॑णागृह्णात् ॥ 10 ॥

तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । प॒शु॒ब॒न्धेन॑ य॒क्ष्यमा॑णः । षड्ढो॑तार॒-म्मन॑सा ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ जुहुयात् । प॒शु॒ब॒न्धमे॒व सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते । ग्रहो॑ भवति । प॒शु॒ब॒न्धस्य॑ सृ॒ष्टस्य॒ धृत्यै᳚ ॥ सो॑-ऽकामयत सौ॒म्य-म॑द्ध्व॒रग्ं सृ॑जे॒येति॑ । स ए॒तग्ं स॒प्तहो॑तार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ ऽजुहोत् । ततो॒ वै स सौ॒म्य-म॑द्ध्व॒र-म॑सृजत ॥ 11 ॥

सो᳚-ऽस्मा-थ्सृ॒ष्टो-ऽपा᳚क्रामत् । त-ङ्ग्रहे॑णागृह्णात् । तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । दी॒क्षि॒ष्यमा॑णः । स॒प्तहो॑तार॒-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ जुहुयात् । सौ॒म्यमे॒वाद्ध्व॒रग्ं सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते । ग्रहो॑ भवति । सौ॒म्यस्या᳚-द्ध्व॒रस्य॑ सृ॒ष्टस्य॒ धृत्यै᳚ ॥ दे॒वेभ्यो॒ वै य॒ज्ञो न प्राभ॑वत् । तमे॑ताव॒च्छ-स्सम॑भरन्न् ॥ 12 ॥

य-थ्स॑भां॒राः । ततो॒ वै तेभ्यो॑ य॒ज्ञः प्राभ॑वत् । य-थ्स॑भां॒रा भव॑न्ति । य॒ज्ञस्य॒ प्रभू᳚त्यै ॥ आ॒ति॒त्थ्यमा॒साद्य॒ व्याच॑ष्टे । य॒ज्ञ॒मु॒खं-वाँ आ॑ति॒थ्यम् । मु॒ख॒त ए॒व य॒ज्ञग्ं स॒भृन्त्य॒ प्र त॑नुते ॥ अय॑ज्ञो॒ वा ए॒षः । यो॑-ऽप॒त्नीकः॑ । न प्र॒जाः प्र जा॑येरन्न् । पत्नी॒र्व्याच॑ष्टे । य॒ज्ञमे॒वाकः॑ । प्र॒जाना᳚-म्प्र॒जन॑नाय ॥ उ॒प॒सथ्सु॒ व्याच॑ष्टे । ए॒तद्वै पत्नी॑ना-मा॒यत॑नम् । स्व ए॒वैना॑ आ॒यत॒ने-ऽव॑ कल्पयति ॥ 13 ॥

(त॒नु॒त॒ - आ॒लभ॑मानो - ऽगृह्णा - दसृज - ताभर - ञ्जायेर॒न्-थ्षट्च॑) (अ. 2)

अनुवाकं 3 - चतुर्होतृपञ्चहोतृमन्त्रग्रहभागयोः पुरुषार्थ प्रयोगः

प्र॒जाप॑ति-रकामयत॒ प्र जा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । स त्रि॒वृत॒ग्ग्॒ स्तोम॑-मसृजत । त-म्प॑ञ्चद॒शस्तोमो॑ मद्ध्य॒त उद॑तृणत् । तौ पू᳚र्वप॒क्षश्चा॑परप॒क्षश्चा॑भवताम् । पू॒र्व॒प॒क्ष-न्दे॒वा अन्वसृ॑ज्यन्त । अ॒प॒र॒प॒क्ष-मन्वसु॑राः । ततो॑ दे॒वा अभ॑वन्न् । परा-ऽसु॑राः । य-ङ्का॒मये॑त॒ वसी॑यान्-थ्स्या॒दिति॑ ॥ 14 ॥

त-म्पू᳚र्वप॒क्षे या॑जयेत् । वसी॑याने॒व भ॑वति । य-ङ्का॒मये॑त॒ पापी॑यान्-थ्स्या॒दिति॑ । तम॑परप॒क्षे या॑जयेत् । पापी॑याने॒व भ॑वति । तस्मा᳚-त्पूर्वप॒क्षो॑ ¶प॒क्षात्-क॑रु॒ण्य॑तरः ॥ प्र॒जाप॑ति॒र्वै दश॑होता । चतु॑र्होता॒ पञ्च॑होता । षड्ढो॑ता स॒प्तहो॑ता । ऋ॒तवः॑ संवँथ्स॒रः ॥ 15 ॥

प्र॒जाः प॒शव॑ इ॒मे लो॒काः । य ए॒व-म्प्र॒जाप॑ति-म्ब॒होर्भूयाग्ं॑सं॒-वेँद॑ । ब॒होरे॒व भूया᳚-न्भवति ॥ प्र॒जाप॑ति-र्देवासु॒रान॑सृजत । स इन्द्र॒मपि॒ नासृ॑जत । त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्न् । इन्द्र॑-न्नो जन॒येति॑ । सो᳚-ऽब्रवीत् । यथा॒ ऽहं-युँ॒ष्माग् स्तप॒सा ऽसृ॑क्षि । ए॒वमिन्द्र॑-ञ्जनयद्ध्व॒मिति॑ ॥ 16 ॥

ते तपो॑-ऽतप्यन्त । त आ॒त्मन्निन्द्र॑-मपश्यन्न् । तम॑ब्रुवन्न् । जाय॒स्वेति॑ । सो᳚-ऽब्रवीत् । कि-म्भा॑ग॒धेय॑-म॒भिज॑निष्य॒ इति॑ । ऋ॒तून्-थ्सं॑वँथ्स॒रम् । प्र॒जाः प॒शून् । इ॒माल् ँलो॒कानित्य॑ब्रुवन्न् । तं-वैँ मा-ऽऽहु॑त्या॒ प्रज॑नय॒तेत्य॑ब्रवीत् ॥ 17 ॥

त-ञ्चतु॑र्होत्रा॒ प्राज॑नयन्न् ॥ यः का॒मये॑त वी॒रो म॒ आ जा॑ये॒तेति॑ । स चतु॑र्होतार-ञ्जुहुयात् । प्र॒जाप॑ति॒र्वै चतु॑र्होता । प्र॒जाप॑तिरे॒व भू॒त्वा प्रजा॑यते । ज॒जन॒दिन्द्र॑-मिन्द्रि॒याय॒ स्वाहेति॒ ग्रहे॑ण जुहोति । आ-ऽस्य॑ वी॒रो जा॑यते । वी॒रग्ं हि दे॒वा ए॒तया ऽऽहु॑त्या॒ प्राज॑नयन्न् ॥ आ॒दि॒त्याश्चाङ्गि॑रसश्च सुव॒र्गे लो॒के᳚ ऽस्पर्धन्त । व॒य-म्पूर्वे॑ सुव॒र्गं-लोँ॒कमि॑याम व॒य-म्पूर्व॒ इति॑ ॥ 18 ॥

त आ॑दि॒त्या ए॒त-म्पञ्च॑होतार-मपश्यन्न् । त-म्पु॒रा प्रा॑तरनुवा॒कादाग्नी᳚द्ध्रे ऽजुहवुः । ततो॒ वै ते पूर्वे॑ सुव॒र्गं-लोँ॒कमा॑यन्न् । य-स्सु॑व॒र्गका॑म॒-स्स्यात् । स पञ्च॑होतार-म्पु॒रा प्रा॑तरनुवा॒कादाग्नी᳚द्ध्रे जुहुयात् । सं॒वँ॒थ्स॒रो वै पञ्च॑होता । सं॒वँ॒थ्स॒र-स्सु॑व॒र्गो लो॒कः । सं॒वँ॒थ्स॒र ए॒वर्तुषु॑ प्रति॒ष्ठाय॑ । सु॒व॒र्गं-लोँ॒कमे॑ति ॥ ते᳚ब्रुव॒-न्नङ्गि॑रस आदि॒त्यान् ॥ 19 ॥

क्व॑ स्थ । क्व॑ व-स्स॒द्भ्यो ह॒व्यं-वँ॑क्ष्याम॒ इति॑ । छन्द॒-स्स्वित्य॑ब्रुवन्न् । गा॒य॒त्रि॒या-न्त्रि॒ष्टुभि॒-जग॑त्या॒मिति॑ । तस्मा॒च्छन्दः॑ सु स॒द्भ्य आ॑दि॒त्येभ्यः॑ । आ॒ङ्गी॒र॒सीः प्र॒जा ह॒व्यं-वँ॑हन्ति । वह॑न्त्यस्मै प्र॒जा ब॒लिम् । ऐन॒मप्र॑तिख्यात-ङ्गच्छति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ द्वाद॑श॒ मासाः॒ पञ्च॒र्तवः॑ । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । अ॒सावा॑दि॒त्य ए॑कवि॒ग्ं॒शः । ए॒तस्मि॒न् वा ए॒ष श्रि॒तः । ए॒तस्मि॒न्-प्रति॑ष्ठितः । य ए॒वमे॒तग्ग् श्रि॒त-म्प्रति॑ष्ठितं॒-वेँद॑ । प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति ॥ 20 ॥

(स्या॒दिति॑ - संवँथ्स॒रो - ज॑नयद्ध्व॒मिती - त्य॑ब्रवी॒त् - पूर्व॒ इत्या॑ - दि॒त्यान् - ऋ॒तव॒-ष्षट्च॑) (अ. 3)

अनुवाकं 4 - जग-थ्सृष्टिकथनमुखेन होतृमन्त्रप्रशंसा

प्र॒जाप॑ति-रकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स ए॒त-न्दश॑होतार-मपश्यत् । तेन॑ दश॒धा ऽऽत्मानं॑-विँ॒धाय॑ । दश॑होत्रा ऽतप्यत । तस्य॒ चित्ति॒-स्स्रुगासी᳚त् । चि॒त्तमाज्य᳚म् । तस्यै॒ता॑वत्ये॒व वागासी᳚त् । ए॒तावान्॑. यज्ञक्र॒तुः ॥ स चतु॑र्होतार-मसृजत । सो॑-ऽनन्दत् ॥ 21 ॥

असृ॑क्षि॒ वा इ॒ममिति॑ । तस्य॒ सोमो॑ ह॒विरासी᳚त् । स चतु॑र्होत्रा ऽतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स भूरिति॒ व्याह॑रत् । स भूमि॑मसृजत । अ॒ग्नि॒हो॒त्र-न्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यजूग्ं॑षि । स द्वि॒तीय॑मतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स भुव॒ इति॒ व्याह॑रत् ॥ 22 ॥

सो᳚-ऽन्तरि॑क्ष-मसृजत । चा॒तु॒र्मा॒स्यानि॒ सामा॑नि । स तृ॒तीय॑मतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स सुव॒रिति॒ व्याह॑रत् । स दिव॑मसृजत । अ॒ग्नि॒ष्टो॒म-मु॒क्थ्य॑-मतिरा॒त्रमृचः॑ । ए॒ता वै व्याहृ॑तय इ॒मे लो॒काः । इ॒मा-न्खलु॒ वै लो॒काननु॑ प्र॒जाः प॒शव॒श्छन्दाग्ं॑सि॒ प्राजा॑यन्त । य ए॒वमे॒ताः प्र॒जाप॑तेः प्रथ॒मा व्याहृ॑तीः॒ प्रजा॑ता॒ वेद॑ ॥ 23 ॥

प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑-र्मिथु॒नै-र्जा॑यते ॥ स पञ्च॑होतार-मसृजत । स ह॒विर्ना-वि॑न्दत । तस्मै॒ सोम॑-स्त॒नुव॒-म्प्राय॑च्छत् । ए॒त-त्ते॑ ह॒विरिति॑ । स पञ्च॑होत्रा ऽतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स प्र॒त्यङ्ङ॑बाधत । सो-ऽसु॑रा-नसृजत । तद॒स्या प्रि॑यमासीत् ॥ 24 ॥

त-द्दु॒र्वर्ण॒ग्ं॒ हिर॑ण्यमभवत् । त-द्दु॒र्वर्ण॑स्य॒ हिर॑ण्यस्य॒ जन्म॑ । स द्वि॒तीय॑मतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स प्रांअ॑बाधत । स दे॒वान॑सृजत । तद॑स्य प्रि॒यम॑सीत् । त-थ्सु॒वर्ण॒ग्ं॒ हिर॑ण्यमभवत् । त-थ्सु॒वर्ण॑स्य॒ हिर॑ण्यस्य॒ जन्म॑ । य ए॒वग्ं सु॒वर्ण॑स्य॒ हिर॑ण्यस्य॒ जन्म॒ वेद॑ ॥ 25 ॥

सु॒वर्ण॑ आ॒त्मना॑ भवति । दु॒र्वर्णो᳚-ऽस्य॒ भ्रातृ॑व्यः । तस्मा᳚-थ्सु॒वर्ण॒ग्ं॒ हिर॑ण्य-म्भा॒र्य᳚म् । सु॒वर्ण॑ ए॒व भ॑वति । ऐन॑-म्प्रि॒य-ङ्ग॑च्छति॒ नाप्रि॑यम् ॥ स स॒प्तहो॑तार-मसृजत । स स॒प्तहो᳚त्रै॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमै᳚त् ॥ त्रि॒ण॒वेन॒ स्तोमे॑नै॒भ्यो लो॒केभ्यो-ऽसु॑रा॒-न्प्राणु॑दत । त्र॒य॒स्त्रि॒ग्ं॒शेन॒ प्रत्य॑तिष्ठत् । ए॒क॒वि॒ग्ं॒शेन॒ रुच॑मधत्त ॥ 26 ॥

स॒प्त॒द॒शेन॒ प्राजा॑यत । य ए॒वं-विँ॒द्वान्-थ्सोमे॑न॒ यज॑ते । स॒प्तहो᳚त्रै॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमे॑ति । त्रि॒ण॒वेन॒ स्तोमे॑नै॒भ्यो लो॒केभ्यो॒ भ्रातृ॑व्या॒न्-प्रणु॑दते । त्र॒य॒स्त्रि॒ग्ं॒शेन॒ प्रति॑ तिष्ठति । ए॒क॒वि॒ग्ं॒शेन॒ रुच॑-न्धत्ते । स॒प्त॒द॒शेन॒ प्रजा॑यते । तस्मा᳚-थ्सप्तद॒श-स्स्तोमो॒ न नि॒र्॒हृत्यः॑ । प्र॒जाप॑ति॒ र्वै स॑प्तद॒शः । प्र॒जाप॑तिमे॒व म॑द्ध्य॒तो ध॑त्ते॒ प्रजा᳚त्यै ॥ 27 ॥

(अ॒न॒न्द॒-द्- भुव॒ इति॒ व्याह॑र॒-द्- वेदा॑ - सी॒-द्- वेदा॑ - धत्त॒ - प्रजा᳚त्यै) (अ. 4)

अनुवाकं 5 - दक्षिणाप्रतिग्रहमन्त्रव्याख्यानम्

दे॒वा वै वरु॑णमयाजयन्न् । स यस्यै॑ यस्यै दे॒वता॑यै॒ दक्षि॑णा॒मन॑यत् । ताम॑व्लीनात् । ते᳚-ऽब्रुवन्न् । व्या॒वृत्य॒ प्रति॑ गृह्णाम । तथा॑ नो॒ दक्षि॑णा॒ न व्ले᳚ष्य॒तीति॑ । ते व्या॒वृत्य॒ प्रत्य॑गृह्णन्न् । ततो॒ वै ता-न्दक्षि॑णा॒ नाव्ली॑नात् । य ए॒वं-विँ॒द्वान् व्या॒वृत्य॒ दक्षि॑णा-म्प्रतिगृ॒ह्णाति॑ । नैन॒-न्दक्षि॑णा व्लीनाति ॥ 28 ॥

राजा᳚ त्वा॒ वरु॑णो नयतु देवि दक्षिणे॒-ऽग्नये॒ हिर॑ण्य॒मित्या॑ह । आ॒ग्ने॒यं-वैँ हिर॑ण्यम् । स्वयै॒वैन॑-द्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । सोमा॑य॒ वास॒ इत्या॑ह । सौ॒म्यं-वैँ वासः॑ । स्वयै॒वैन॑-द्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । रु॒द्राय॒ गामित्या॑ह । रौ॒द्री वै गौः । स्वयै॒वैना᳚-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । वरु॑णा॒याश्व॒मित्या॑ह ॥ 29 ॥

वा॒रु॒णो वा अश्वः॑ । स्वयै॒वैन॑-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । प्रा॒जाप॑तये॒ पुरु॑ष॒मित्या॑ह । प्रा॒जा॒प॒त्यो वै पुरु॑षः । स्वयै॒वैन॑-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । मन॑वे॒ तल्प॒मित्या॑ह । मा॒न॒वो वै तल्पः॑ । स्वयै॒वैन॑-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । उ॒त्ता॒नाया᳚ङ्गीर॒सायान॒ इत्या॑ह । इ॒यं-वाँ उ॑त्ता॒न आ᳚ङ्गीर॒सः ॥ 30 ॥

अ॒नयै॒वैन॒त्-प्रति॑ गृह्णाति ॥ वै॒श्वा॒न॒र्यार्चा रथ॒-म्प्रति॑ गृह्णाति । वै॒श्वा॒न॒रो वै दे॒वत॑या॒ रथः॑ । स्वयै॒वैन॑-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति ॥ तेना॑मृत॒त्वम॑श्या॒-मित्या॑ह । अ॒मृत॑मे॒वात्मन्-ध॑त्ते ॥ वयो॑ दा॒त्र इत्या॑ह । वय॑ ए॒वैन॑-ङ्कृ॒त्वा । सु॒व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति ॥ मयो॒ मह्य॑मस्तु प्रतिग्रही॒त्र इत्या॑ह ॥ 31 ॥

यद्वै शि॒वम् । तन्मयः॑ । आ॒त्मन॑ ए॒वैषा परी᳚त्तिः ॥ क इ॒द-ङ्कस्मा॑ अदा॒दित्या॑ह । प्र॒जाप॑ति॒र्वै कः । स प्र॒जाप॑तये ददाति ॥ कामः॒ कामा॒येत्या॑ह । कामे॑न॒ हि ददा॑ति । कामे॑न प्रतिगृ॒ह्णाति॑ ॥ कामो॑ दा॒ता कामः॑ प्रति ग्रही॒तेत्या॑ह ॥ 32 ॥

कामो॒ हि दा॒ता । कामः॑ प्रति ग्रही॒ता ॥ कामग्ं॑ समु॒द्र-मावि॒शेत्या॑ह । स॒मु॒द्र इ॑व॒ हि कामः॑ । नेव॒ हि काम॒स्यान्तो-ऽस्ति॑ । न स॑मु॒द्रस्य॑ ॥ कामे॑न त्वा॒ प्रति॑ गृह्णा॒मीत्या॑ह । येन॒ कामे॑न प्रति गृ॒ह्णाति॑ । स ए॒वैन॑म॒मुष्मि॑ल् ँलो॒के काम॒ आग॑च्छति ॥ कामै॒तत्त॑ ए॒षा ते॑ काम॒ दक्षि॒णेत्या॑ह । काम॑ ए॒व त-द्यज॑मानो॒-ऽमुष्मि॑ल् ँलो॒के दक्षि॑णामिच्छति । न प्र॑तिग्रही॒तरि॑ ॥ य ए॒वं-विँ॒द्वान्-दक्षि॑णा-म्प्रतिगृ॒ह्णाति॑ । अ॒नृ॒णामे॒वैना॒-म्प्रति॑ गृह्णाति ॥ 33 ॥

(व्ली॒ना॒त्य - श्व॒मित्या॑हा - ङ्गिर॒सः - प्र॑तिग्रही॒त्र इत्या॑ह - प्रतिग्रही॒तेत्या॑ह॒ - दक्षि॒णेत्या॑ह च॒त्वारि॑ च) (अ. 5)

अनुवाकं 6 - द्वादशाहदशमे-ऽहनि होतृमन्त्राः

अन्तो॒ वा ए॒ष य॒ज्ञस्य॑ । य-द्द॑श॒ममहः॑ । द॒श॒मे-ऽह᳚न्-थ्सर्परा॒ज्ञिया॑ ऋ॒ग्भि-स्स्तु॑वन्ति । य॒ज्ञस्यै॒वान्त॑-ङ्ग॒त्वा । अ॒न्नाद्य॒मव॑रुन्धते ॥ ति॒सृभिः॑ स्तुवन्ति । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । ए॒भ्य ए॒व लो॒केभ्यो॒-ऽन्नाद्य॒मव॑रुन्धते । पृश्नि॑वती-र्भवन्ति । अन्नं॒-वैँ पृश्नि॑ ॥ 34 ॥

अन्न॑मे॒वाव॑-रुन्धते ॥ मन॑सा॒ प्रस्तौ॑ति । मन॒सोद्गा॑यति । मन॑सा॒ प्रति॑ हरति । मन॑ इव॒ हि प्र॒जाप॑तिः । प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै᳚ ॥ दे॒वा वै स॒र्पाः । तेषा॑मि॒यग्ं राज्ञी᳚ । य-थ्स॑र्परा॒ज्ञिया॑ ऋ॒ग्भि-स्स्तु॒वन्ति॑ । अ॒स्यामे॒व प्रति॑ तिष्ठन्ति ॥ 35 ॥

चतु॑र्होतॄ॒न्॒. होता॒ व्याच॑ष्टे । स्तु॒तमनु॑शग्ंसति॒ शान्त्यै᳚ ॥ अन्तो॒ वा ए॒ष य॒ज्ञस्य॑ । य-द्द॑श॒ममहः॑ । ए॒त-त्खलु॒ वै दे॒वाना᳚-म्पर॒म-ङ्गुह्य॒-म्ब्रह्म॑ । यच्चतु॑र्होतारः । द॒श॒मे-ऽह॒ग्ग्॒-श्चतु॑र्होतॄ॒न् व्याच॑ष्टे । य॒ज्ञस्यै॒वान्त॑-ङ्ग॒त्वा । प॒र॒म-न्दे॒वाना॒-ङ्गुह्य॒-म्ब्रह्माव॑रुन्धे । तदे॒व प्र॑का॒श-ङ्ग॑मयति ॥ 36 ॥

तदे॑न-म्प्रका॒श-ङ्ग॒तम् । प्र॒का॒श-म्प्र॒जाना᳚-ङ्गमयति ॥ वाचं॑-यँच्छति । य॒ज्ञस्य॒ धृत्यै᳚ ॥ य॒ज॒मा॒न॒दे॒व॒त्यं॑-वाँ अहः॑ । भ्रा॒तृ॒व्य॒दे॒व॒त्या॑ रात्रिः॑ । अह्ना॒ रात्रि॑-न्ध्यायेत् । भ्रातृ॑व्यस्यै॒व तल्लो॒कं-वृँ॑ङ्क्ते । यद्दिवा॒ वाचं॑-विँसृ॒जेत् । अह॒र्भ्रातृ॑व्या॒योच्छिग्ं॑षेत् । यन्नक्तं॑-विँसृ॒जेत् । रात्रि॒-म्भ्रातृ॑व्या॒योच्छिग्ं॑षेत् । अ॒धि॒वृ॒क्ष॒सू॒र्ये वाचं॒-विँसृ॑जति । ए॒ताव॑न्तमे॒वास्मै॑ लो॒कमुच्छिग्ं॑षति । याव॑दादि॒त्यो᳚-ऽस्त॒मेति॑ ॥ 37 ॥

(पृश्नि॑ - तिष्ठन्ति - गमयति - शिग्ंषे॒-त्पञ्च॑ च) (अ. 6)

अनुवाकं 7 - सप्तहोतृमन्त्रसाध्ययज्ञप्रशंसा

प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । ता-स्सृ॒ष्टा-स्सम॑श्लिष्यन्न् । ता रू॒पेणानु॒ प्रावि॑शत् । तस्मा॑दाहुः । रू॒पं-वैँ प्र॒जाप॑ति॒रिति॑ । ता नाम्ना-ऽनु॒ प्रावि॑शत् । तस्मा॑दाहुः । नाम॒ वै प्र॒जाप॑ति॒रिति॑ । तस्मा॒दप्या॑ ऽमि॒त्रौ स॒गन्त्य॑ । नाम्ना॒ चेद्ध्वये॑ते ॥ 38 ॥

मि॒त्रमे॒व भ॑वतः ॥ प्र॒जाप॑ति-र्देवासु॒रान॑सृजत । स इन्द्र॒मपि॒ नासृ॑जत । त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्न् । इन्द्र॑-न्नो जन॒येति॑ । स आ॒त्म-न्निन्द्र॑-मपश्यत् । तम॑सृजत । त-न्त्रि॒ष्टुग्-वी॒र्य॑-म्भू॒त्वा-ऽनु॒ प्रावि॑शत् । तस्य॒ वज्रः॑ पञ्चद॒शो हस्त॒ आप॑द्यत । तेनो॒दय्यासु॑रान॒भ्य॑ भवत् ॥ 39 ॥

य ए॒वं-वेँद॑ । अ॒भि भ्रातृ॑व्या-न्भवति ॥ ते दे॒वा असु॑रै-र्वि॒जित्य॑ । सु॒व॒र्गं-लोँ॒कमा॑यन्न् । ते॑-ऽमुष्मि॑ल् ँलो॒के व्य॑क्षुद्ध्यन्न् । ते᳚-ऽब्रुवन्न् । अ॒मुतः॑ प्रदानं॒-वाँ उप॑जिजीवि॒मेति॑ । ते स॒प्तहो॑तारं-यँ॒ज्ञं-विँ॒धाया॒यास्य᳚म् । आ॒ङ्गी॒र॒स-म्प्राहि॑ण्वन्न् । ए॒तेना॒मुत्र॑ कल्प॒येति॑ ॥ 40 ॥

तस्य॒ वा इ॒य-ङ्क्लृप्तिः॑ । यदि॒द-ङ्कि-ञ्च॑ । य ए॒वं-वेँद॑ । कल्प॑ते-ऽस्मै । स वा अ॒य-म्म॑नु॒ष्ये॑षु य॒ज्ञ-स्स॒प्तहो॑ता । अ॒मुत्र॑ स॒द्भ्यो दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँ॑हति । य ए॒वं-वेँद॑ । उपै॑नं-यँ॒ज्ञो न॑मति ॥ सो॑-ऽमन्यत । अ॒भि वा इ॒मे᳚-ऽस्मा-ल्लो॒काद॒मुंलोँ॒क-ङ्क॑मिष्यन्त॒ इति॑ । स वाच॑स्पते॒ हृदिति॒ व्याह॑रत् । तस्मा᳚-त्पु॒त्रो हृद॑यम् । तस्मा॑द॒स्मा-ल्लो॒काद॒मुं-लोँ॒क-न्नाभिका॑मयन्ते । पु॒त्रो हि हृद॑यम् ॥ 41 ॥

(ह्वये॑त - अभवत् - कल्प॒ये - तीति॑ च॒त्वारि॑ च) (अ. 7)

अनुवाकं 8 - होतृमन्त्राणां सोमयागाङ्गत्वम्

दे॒वा वै चतु॑र्होतृभि-र्य॒ज्ञम॑तन्वत । ते वि पा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्ये॒णाज॑यन्त । अ॒भि सु॑व॒र्गं-लोँ॒कम॑जयन्न् । य ए॒वं-विँ॒द्वाग्-श्चतु॑र्होतृभिर्य॒ज्ञ-न्त॑नु॒ते । वि पा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्येण जयते । अ॒भि सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ञ्ज॑यति ॥ षड्ढो᳚त्रा प्राय॒णीय॒मासा॑दयति । अ॒मुष्मै॒ वै लो॒काय॒ षड्ढो॑ता । घ्नन्ति॒ खलु॒ वा ए॒त-थ्सोम᳚म् । यद॑भिषु॒ण्वन्ति॑ ॥ 42 ॥

ऋ॒जु॒धैवैन॑म॒मुं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति । चतु॑र्होत्रा ऽऽति॒त्थ्यम् । यशो॒ वै चतु॑र्होता । यश॑ ए॒वात्मन्-ध॑त्ते । पञ्च॑होत्रा प॒शुमुप॑ सादयति । सु॒व॒र्ग्यो॑ वै पञ्च॑होता । यज॑मानः प॒शुः । यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति । ग्रहा᳚न्-गृही॒त्वा स॒प्तहो॑तार-ञ्जुहोति । इ॒न्द्रि॒यं-वैँ स॒प्तहो॑ता ॥ 43 ॥

इ॒न्द्रि॒यमे॒वात्मन्-ध॑त्ते ॥ यो वै चतु॑र्होतॄ-ननुसव॒न-न्त॒र्पय॑ति । तृप्य॑ति प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑ । उपै॑नग्ं सोमपी॒थो न॑मति । ब॒हि॒ष्पव॒मा॒ने दश॑होतारं॒-व्याँच॑क्षीत । माद्ध्य॑न्दिने॒ पव॑माने॒ चतु॑र्होतारम् । आर्भ॑वे॒ पव॑माने॒ पञ्च॑होतारम् । पि॒तृ॒य॒ज्ञे षड्ढो॑तारम् । य॒ज्ञा॒य॒ज्ञिय॑स्य स्तो॒त्रे स॒प्तहो॑तारम् । अ॒नु॒स॒व॒नमे॒वैनाग्॑ स्तर्पयति ॥ 44 ॥

तृप्य॑ति प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑ । उपै॑नग्ं सोमपी॒थो न॑मति ॥ दे॒वा वै चतु॑र्होतृभि-स्स॒त्रमा॑सत । ऋद्धि॑परिमितं॒-यँश॑स्कामाः । ते᳚-ऽब्रुवन्न् । यन्नः॑ प्रथ॒मं-यँश॑ ऋ॒च्छात् । सर्वे॑षा-न्न॒स्त-थ्स॒हास॒दिति॑ । सोम॒श्चतु॑र्होत्रा । अ॒ग्निः पञ्च॑होत्रा । धा॒ता षड्ढो᳚त्रा ॥ 45 ॥

इन्द्रः॑ स॒प्तहो᳚त्रा । प्र॒जाप॑ति॒-र्दश॑होत्रा । तेषा॒ग्ं॒ सोम॒ग्ं॒ राजा॑नं॒-यँश॑ आर्च्छत् ॥ तन्न्य॑कामयत । तेनापा᳚क्रामत् । तेन॑ प्र॒लाय॑मचरत् । त-न्दे॒वाः प्रै॒षैः प्रैष॑मैच्छन्न् । तत्-प्रै॒षाणा᳚-म्प्रैष॒त्वम् । नि॒विद्भि॒र्न्य॑वेदयन्न् । तन्नि॒विदा᳚-न्निवि॒त्त्वम् ॥ 46 ॥

आ॒प्रीभि॑राप्नुवन्न् । तदा॒प्रीणा॑माप्रि॒त्वम् । तम॑घ्नन्न् । तस्य॒ यशो॒ व्य॑गृह्णत । ते ग्रहा॑ अभवन्न् । तद्ग्रहा॑णा-ङ्ग्रह॒त्वम् । यस्यै॒वं-विँ॒दुषो॒ ग्रहा॑ गृ॒ह्यन्ते᳚ । तस्य॒ त्वे॑व गृ॑ही॒ताः ॥ ते᳚-ऽब्रुवन्न् । यो वै न॒-श्श्रेष्ठो-ऽभू᳚त् ॥ 47 ॥

तम॑वधिष्म । पुन॑रि॒मग्ं सु॑वामहा॒ इति॑ । त-ञ्छन्दो॑भि-रसुवन्त । तच्छन्द॑सा-ञ्छन्द॒स्त्वम् । साम्ना॒ समान॑यन्न् । त-थ्साम्नः॑ साम॒त्वम् । उ॒क्थै-रुद॑स्थापयन्न् । तदु॒क्थाना॑-मुक्थ॒त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ । प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति ॥ 48 ॥

सर्व॒मायु॑रेति ॥ सोमो॒ वै यशः॑ । य ए॒वं-विँ॒द्वान्-थ्सोम॑मा॒गच्छ॑ति । यश॑ ए॒वैन॑मृच्छति । तस्मा॑दाहुः । यश्चै॒वं-वेँद॒ यश्च॒ न । तावु॒भौ सोम॒-माग॑च्छतः । सोमो॒ हि यशः॑ । त-न्त्वा-ऽव यश॑ ऋच्छ॒तीत्या॑हुः । य-स्सोमे॒ सोम॒-म्प्राहेति॑ । तस्मा॒-थ्सोमे॒ सोमः॒ प्रोच्यः॑ । यश॑ ए॒वैन॑मृच्छति ॥ 49 ॥

(अ॒भि॒षु॒ण्वन्ति॑ - स॒प्तहो॑ता - तर्पयति॒ - षड्ढो᳚त्रा - निवि॒त्त्व - मभू᳚त् - तिष्ठति॒ - प्राहेति॒ द्वे च॑) (अ. 8)

अनुवाकं 9 - होतृमन्त्रोत्पत्तिकथनप्रसङ्गेन जग-थ्सृष्टिः

इ॒दं-वाँ अग्रे॒ नैव किञ्च॒नासी᳚त् । न द्यौरा॑सीत् । न पृ॑थि॒वी । नान्तरि॑क्षम् । तदस॑दे॒व सन्मनो॑ ऽकुरुत॒ स्यामिति॑ । तद॑तप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नाद्धू॒मो॑-ऽजायत । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नाद॒ग्नि-र॑जायत । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत ॥ 50 ॥

तस्मा᳚त्-तेपा॒नाज्ज्योति॑-रजायत । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नाद॒र्चि-र॑जायत । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नान्मरी॑चयो-ऽजायन्त । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नादु॑दा॒रा अ॑जायन्त । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तद॒भ्रमि॑व॒ सम॑हन्यत ॥ त-द्व॒स्तिम॑भिनत् ॥ 51 ॥

स स॑मु॒द्रो॑-ऽभवत् । तस्मा᳚-थ्समु॒द्रस्य॒ न पि॑बन्ति । प्र॒जन॑नमिव॒ हि मन्य॑न्ते । तस्मा᳚-त्प॒शो-र्जाय॑माना॒दापः॑ पु॒रस्ता᳚-द्यन्ति ॥ त-द्दश॑हो॒ता-ऽन्व॑सृज्यत । प्र॒जाप॑ति॒र्वै दश॑ होता ॥ य ए॒व-न्तप॑सो वी॒र्यं॑-विँ॒द्वाग्स्तप्य॑ते । भव॑त्ये॒व ॥ तद्वा इ॒दमापः॑ सलि॒ल-मा॑सीत् । सो॑-ऽरोदीत्-प्र॒जाप॑तिः ॥ 52 ॥

स कस्मा॑ अज्ञि । य-द्य॒स्या अप्र॑तिष्ठाया॒ इति॑ । यद॒फ्स्व॑-वाप॑द्यत । सा पृ॑थि॒व्य॑भवत् । यद्व्यमृ॑ष्ट । तद॒न्तरि॑क्ष-मभवत् । यदू॒र्ध्व-मु॒दमृ॑ष्ट । सा द्यौर॑भवत् । यदरो॑दीत् । तद॒नयो॑ रोद॒स्त्वम् ॥ 53 ॥

य ए॒वं-वेँद॑ । नास्य॑ गृ॒हे रु॑दन्ति । ए॒तद्वा ए॒षां-लोँ॒काना॒-ञ्जन्म॑ । य ए॒वमे॒षां-लोँ॒काना॒-ञ्जन्म॒ वेद॑ । नैषु लो॒के-ष्वार्ति॒मार्च्छ॑ति । स इ॒मा-म्प्र॑ति॒ष्ठा-म॑विन्दत ॥ स इ॒मा-म्प्र॑ति॒ष्ठां-विँ॒त्त्वा ऽका॑मयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । सो᳚-ऽन्तर्वा॑नभवत् । स ज॒घना॒दसु॑रा-नसृजत ॥ 54 ॥

तेभ्यो॑ मृ॒न्मये॒ पात्रे-ऽन्न॑मदुहत् । या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त् । तामपा॑हत । सा तमि॑स्रा-ऽभवत् ॥ सो॑-ऽकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । सो᳚-ऽन्तर्वा॑-नभवत् । स प्र॒जन॑नादे॒व प्र॒जा अ॑सृजत । तस्मा॑दि॒मा भूयि॑ष्ठाः । प्र॒जन॑ना॒द्ध्ये॑ना॒ असृ॑जत ॥ 55 ॥

ताभ्यो॑ दारु॒मये॒ पात्रे॒ पयो॑-ऽदुहत । या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त् । तामपा॑हत । सा जोथ्स्ना॑ ऽभवत् ॥ सो॑-ऽकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । सतपो॑-ऽतप्यत । सो᳚-ऽन्तर्वा॑-नभवत् । स उ॑पप॒क्षाभ्या॑-मे॒वर्तून॑सृजत । तेभ्यो॑ रज॒ते पात्रे॑ घृ॒तम॑दुहत् । या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त् ॥ 56 ॥

तामपा॑हत । सो॑-ऽहोरा॒त्रयो᳚-स्स॒न्धि-र॑भवत् ॥ सो॑-ऽकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । सो᳚-ऽन्तर्वा॑-नभवत् । स मुखा᳚-द्दे॒वा-न॑सृजत । तेभ्यो॒ हरि॑ते॒ पात्रे॒ सोम॑मदुहत् । या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त् । तामपा॑हत । तदह॑रभवत् ॥ 57 ॥

ए॒ते वै प्र॒जाप॑ते॒र्दोहाः᳚ । य ए॒वं-वेँद॑ । दु॒ह ए॒व प्र॒जाः ॥ दिवा॒ वै नो॑-ऽभू॒दिति॑ । त-द्दे॒वाना᳚-न्देव॒त्वम् । य ए॒व-न्दे॒वाना᳚-न्देव॒त्वं-वेँद॑ । दे॒ववा॑ने॒व भ॑वति ॥ ए॒तद्वा अ॑होरा॒त्राणा॒-ञ्जन्म॑ । य ए॒वम॑होरा॒त्राणा॒-ञ्जन्म॒ वेद॑ । नाहो॑रा॒त्रेष्वार्ति॒मार्च्छ॑ति ॥ 58 ॥

अस॒तो-ऽधि॒ मनो॑-ऽसृज्यत । मनः॑ प्र॒जाप॑ति-मसृजत । प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । तद्वा इ॒द-म्मन॑स्ये॒व प॑र॒म-म्प्रति॑ष्ठितम् । यदि॒द-ङ्किञ्च॑ । तदे॒तच्छ्वो॑वस्य॒ सन्नाम॒ ब्रह्म॑ ॥ व्यु॒च्छन्ती᳚ व्युच्छन्त्यस्मै॒ वस्य॑सी वस्यसी॒ व्यु॑च्छति । प्रजा॑यते प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑ । प्र प॑रमे॒ष्ठिनो॒ मात्रा॑-माप्नोति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 59 ॥

(अ॒ग्निर॑जायत॒ तद्भूयो॑-ऽतप्यता - भिनद - रोदी-त्प्र॒जाप॑ती - रोद॒स्त्व - म॑सृज॒ - तासृ॑जत - घृ॒तम॑दुह॒द्या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी॒ - दह॑रभव-द्- ऋच्छति॒ - वेद॑) (अ. 9)

(इ॒द-न्धू॒मो᳚ ऽग्नि-र्ज्योति॑ र॒र्चि-र्मरी॑चय उदा॒रा स्तद॒भ्रग्ं /

स ज॒घना॒-थ्सा तमि॑स्रा॒ स प्र॒जन॑ना॒-थ्सा जोथ्स्ना॒ स उ॑पप॒क्षाभ्या॒ग्ं॒ सो॑ ऽहोरा॒त्रयो᳚-स्स॒न्धि-स्समुखा॒-त्तदह॑-र्दे॒ववा᳚न् / मृ॒न्मये॑ दारु॒मये॑ रज॒ते हरि॑ते॒ तेभ्य॒स्ताभ्यो॒ द्वे तेभ्यो-ऽन्न॒-म्पयो॑

घृ॒तग्ं सोम᳚म्)

अनुवाकं 10 - देवसृष्टिमध्ये-ऽवस्थितस्येन्द्रस्य देवताधिपतित्वम्

प्र॒जाप॑ति॒-रिन्द्र॑मसृज-तानुजाव॒र-न्दे॒वाना᳚म् । त-म्प्राहि॑णोत् । परे॑हि । ए॒तेषा᳚-न्दे॒वाना॒-मधि॑पतिरे॒धीति॑ । त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्न् । कस्त्वमसि॑ । व॒यं-वैँ त्वच्छ्रेयाग्ं॑स-स्स्म॒ इति॑ । सो᳚-ऽब्रवीत् । कस्त्वमसि॑ व॒यं-वैँ त्वच्छ्रेयाग्ं॑स-स्स्म॒ इति॑ मा दे॒वा अ॑वोच॒न्निति॑ ॥ अथ॒ वा इ॒द-न्तर्हि॑ प्र॒जाप॑तौ॒ हर॑ आसीत् ॥ 60 ॥

यद॒स्मिन्ना॑दि॒त्ये । तदे॑नमब्रवीत् । ए॒तन्मे॒ प्रय॑च्छ । अथा॒हमे॒तेषा᳚-न्दे॒वाना॒-मधि॑पति-र्भविष्या॒मीति॑ । को॑हग्ग्-स्या॒मित्य॑ब्रवीत् । ए॒त-त्प्र॒दायेति॑ । ए॒त-थ्स्या॒ इत्य॑ब्रवीत् । यदे॒तद्ब्रवी॒षीति॑ । को ह॒ वै नाम॑ प्र॒जाप॑तिः । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 61 ॥

वि॒दुरे॑न॒-न्नाम्ना᳚ । तद॑स्मै रु॒क्म-ङ्कृ॒त्वा प्रत्य॑मुञ्चत् । ततो॒ वा इन्द्रो॑ दे॒वाना॒-मधि॑पति-रभवत् । य ए॒वं-वेँद॑ । अधि॑पतिरे॒व स॑मा॒नाना᳚-म्भवति ॥ सो॑-ऽमन्यत । कि-ङ्किं॒-वाँ अ॑कर॒मिति॑ । स च॒न्द्र-म्म॒ आह॒रेति॒ प्राल॑पत् । तच्च॒न्द्रम॑स-श्चन्द्रम॒स्त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 62 ॥

च॒न्द्रवा॑ने॒व भ॑वति ॥ त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्न् । सु॒वीर्यो॑ ऽमर्या॒ यथा॑ गोपा॒यत॒ इति॑ । त-थ्सूर्य॑स्य सूर्य॒त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ । नैन॑-न्दभ्नोति ॥ कश्च॒ नास्मि॒न्वा इ॒दमि॑न्द्रि॒य-म्प्रत्य॑स्था॒दिति॑ । तदिन्द्र॑-स्येन्द्र॒त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ । इ॒न्द्रि॒या॒व्ये॑व भ॑वति ॥ 63 ॥

अ॒यं-वाँ इ॒द-म्प॑र॒मो॑-ऽभू॒दिति॑ । तत्-प॑रमे॒ष्ठिनः॑ परमेष्ठि॒त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ । प॒र॒मामे॒व काष्ठा᳚-ङ्गच्छति ॥ त-न्दे॒वा-स्स॑म॒न्त-म्पर्य॑विशन्न् । वस॑वः पु॒रस्ता᳚त् । रु॒द्रा द॑क्षिण॒तः । आ॒दि॒त्याः प॒श्चात् । विश्वे॑ दे॒वा उ॑त्तर॒तः । अङ्गि॑रसः प्र॒त्यञ्च᳚म् ॥ 64 ॥

सा॒द्ध्याः परा᳚ञ्चम् । य ए॒वं-वेँद॑ । उपै॑नग्ं समा॒ना-स्सं-विँ॑शन्ति ॥ स प्र॒जाप॑तिरे॒व भू॒त्वा प्र॒जा आव॑यत् । ता अ॑स्मै॒ नाति॑ष्ठन्ता॒न्नाद्या॑य । ता मुख॑-म्पु॒रस्ता॒त्-पश्य॑न्तीः । द॒क्षि॒ण॒तः पर्या॑यन्न् । स द॑क्षिण॒तः पर्य॑वर्तयत । ता मुख॑-म्पु॒रस्ता॒त्-पश्य॑न्तीः । मुख॑-न्दक्षिण॒तः ॥ 65 ॥

प॒श्चात्-पर्या॑यन्न् । स प॒श्चात्-पर्य॑वर्तयत । ता मुख॑-म्पु॒रस्ता॒त्-पश्य॑न्तीः । मुख॑-न्दक्षिण॒तः । मुख॑-म्प॒श्चात् । उ॒त्त॒र॒तः पर्या॑यन्न् । स उ॑त्तर॒तः पर्य॑वर्तयत । ता मुख॑-म्पु॒रस्ता॒त्-पश्य॑न्तीः । मुख॑-न्दक्षिण॒तः । मुख॑-म्प॒श्चात् ॥ 66 ॥

मुख॑मुत्तर॒तः । ऊ॒र्ध्वा उदा॑यन्न् । स उ॒परि॑ष्टा॒न्न्य॑-वर्तयत । ता-स्स॒र्वतो॑मुखो भू॒त्वा ऽऽव॑यत् । ततो॒ वै तस्मै᳚ प्र॒जा अति॑ष्ठन्ता॒न्नाद्या॑य ॥ य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्परि॑ च व॒र्तय॑ते॒ नि च॑ । प्र॒जाप॑तिरे॒व भु॒त्वा प्र॒जा अ॑त्ति । तिष्ठ॑न्ते-ऽस्मै प्र॒जा अ॒न्नाद्या॑य । अ॒न्ना॒द ए॒व भ॑वति ॥ 67 ॥

(आ॒सी॒-द्- वेद॑ - चन्द्रम॒स्त्वं-यँ ए॒वं-वेँदे᳚ - न्द्रिया॒व्ये॑व भ॑वति - प्र॒त्यञ्च॒ - मुख॑-न्दक्षिण॒तो - मुख॑-म्प॒श्चान् - +नव॑ च) (आ10 )

अनुवाकं 11 - होतृमन्त्राणा-म्पुरुषार्थप्रयोगः

प्र॒जाप॑ति-रकामयत ब॒होर्भूया᳚न्-थ्स्या॒मिति॑ । स ए॒त-न्दश॑होतार-मपश्यत् । त-म्प्रायु॑ङ्क्त । तस्य॒ प्रयु॑क्ति ब॒होर्भूया॑नभवत् । यः का॒मये॑त ब॒होर्भूया᳚न्-थ्स्या॒मिति॑ । स दश॑होतार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत । ब॒होरे॒व भूया᳚न्-भवति ॥ सो॑-ऽकामयत वी॒रो म॒ आजा॑ये॒तेति॑ । स दश॑होतु॒श्चतु॑र्होतार॒-न्निर॑मिमीत । त-म्प्रायु॑ङ्क्त ॥ 68 ॥

तस्य॒ प्रयु॒क्तीन्द्रो॑ ऽजायत । यः का॒मये॑त वी॒रो म॒ आजा॑ये॒तेति॑ । स चतु॑र्होतार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत । आ-ऽस्य॑ वी॒रो जा॑यते ॥ सो॑-ऽकामयत पशु॒मान्-थ्स्या॒मिति॑ । स चतु॑र्होतुः॒ पञ्च॑होतार॒-न्निर॑मिमीत । त-म्प्रायु॑ङ्क्त । तस्य॒ प्रयु॑क्ति पशु॒मान॑भवत् । यः का॒मये॑त पशु॒मान्-थ्स्या॒मिति॑ । स पञ्च॑होतार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत ॥ 69 ॥

प॒शु॒माने॒व भ॑वति ॥ सो॑-ऽकामयत॒र्तवो॑ मे कल्पेर॒न्निति॑ । स पञ्च॑होतु॒-ष्षड्ढो॑तार॒-न्निर॑मिमीत । त-म्प्रायु॑ङ्क्त । तस्य॒ प्रयु॑क्त्यृ॒तवो᳚-ऽस्मा अकल्पन्त । यः का॒मये॑त॒र्तवो॑ मे कल्पेर॒न्निति॑ । स षड्ढो॑तार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत । कल्प॑न्ते-ऽस्मा ऋ॒तवः॑ ॥ सो॑-ऽकामयत सोम॒प-स्सो॑मया॒जी स्या᳚म् । आ मे॑ सोम॒प-स्सो॑मया॒जी जा॑ये॒तेति॑ ॥ 70 ॥

स षड्ढो॑तु-स्स॒प्तहो॑तार॒-न्निर॑मिमीत । त-म्प्रायु॑ङ्क्त । तस्य॒ प्रयु॑क्ति सोम॒प-स्सो॑मया॒ज्य॑भवत् । आ-ऽस्य॑ सोम॒प-स्सो॑मया॒ज्य॑जायत । यः का॒मये॑त सोम॒प-स्सो॑मया॒जी स्या᳚म् । आ मे॑ सोम॒प-स्सो॑मया॒जी जा॑ये॒तेति॑ । स स॒प्तहो॑तार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत । सो॒म॒प ए॒व सो॑मया॒जी भ॑वति । आ-ऽस्य॑ सोम॒प-स्सो॑मया॒जी जा॑यते ॥ स वा ए॒ष प॒शुः प॑ञ्च॒धा प्रति॑ तिष्ठति ॥ 71 ॥

प॒द्भिर्मुखे॑न ॥ ते दे॒वाः प॒शून्. वि॒त्त्वा । सु॒व॒र्गं-लोँ॒कमा॑यन्न् ॥ ते॑-ऽमुष्मि॑ल् ँलो॒के व्य॑क्षुद्ध्यन्न् । ते᳚-ऽब्रुवन्न् । अ॒मुतः॑ प्रदानं॒-वाँ उप॑जिजीवि॒मेति॑ । ते स॒प्तहो॑तारं-यँ॒ज्ञं-विँ॒धाया॒यास्य᳚म् । आ॒ङ्गी॒र॒स-म्प्राहि॑ण्वन्न् । ए॒तेना॒मुत्र॑ कल्प॒येति॑ । तस्य॒ वा इ॒य-ङ्क्लृप्तिः॑ ॥ 72 ॥

यदि॒द-ङ्किञ्च॑ । य ए॒वं-वेँद॑ । कल्प॑ते-ऽस्मै । स वा अ॒य-म्म॑नु॒ष्ये॑षु य॒ज्ञ-स्स॒प्तहो॑ता । अ॒मुत्र॑ स॒द्भ्यो दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँ॑हति । य ए॒वं-वेँद॑ । उपै॑नं-यँ॒ज्ञो न॑मति ॥ यो वै चतु॑र्होतृणा-न्नि॒दानं॒-वेँद॑ । नि॒दान॑वा-न्भवति । अ॒ग्नि॒हो॒त्रं-वैँ दश॑होतुर्नि॒दान᳚म् । द॒र्॒श॒पू॒र्ण॒मा॒सौ चतु॑र्होतुः । चा॒तु॒र्मा॒स्यानि॒ पञ्च॑ होतुः । प॒शु॒ब॒न्ध-ष्षड्ढो॑तुः । सौ॒म्यो᳚-ऽद्ध्व॒र-स्स॒प्तहो॑तुः । ए॒तद्वै चतु॑र्होतृणा-न्नि॒दान᳚म् । य ए॒वं-वेँद॑ । नि॒दान॑वा-न्भवति ॥ 73 ॥

(अ॒मि॒मी॒त॒ त-म्प्रायु॑ङ्क्त॒ - पञ्च॑होतार॒-म्प्रयु॑ञ्जित - जाये॒तेति॑ - तिष्ठति॒ - क्लृप्ति॒--र् दश॑होतु-र्नि॒दानग्ं॑ स॒प्त च॑ ) (अ. 11)

(प्र॒जाप॑तिरकामयत प्र॒जा-स्सृ॑जे॒येति॑ - प्र॒जाप॑तिरकामयत दर्शपूर्णमा॒सौ सृ॑जे॒येति॑ - प्र॒जाप॑तिरकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॒ स तप॒-स्स त्रि॒वृतं॑ - प्र॒जाप॑तिरकामयत॒ दश॑होतार॒-न्तेन॑ दश॒धा-ऽऽत्मानं॑ - दे॒वा वै वरु॑ण॒ - मन्तो॒ वै - प्र॒जाप॑ति॒स्ता-स्सृ॒ष्टा-स्सम॑श्लिष्यन् - दे॒वा वै चतु॑र्होतृभि - रि॒दं-वाँ अग्रे᳚ - प्र॒जाप॑ति॒रिन्द्रं॑ - प्र॒जाप॑तिरकामयत ब॒होर्भूया॒नेका॑दश)

(प्र॒जाप॑ति॒ - स्तद्ग्रह॑स्य - प्र॒जा॑पतिरकामयता॒ - नयै॒वैन॒त् - तस्य॒ वा इ॒य-ङ्क्लृप्ति॒ - स्तस्मा᳚-त्तेपा॒नाज्ज्योति॒--र् यद॒स्मिन्ना॑दि॒त्ये -सषड्ढो॑तु-स्स॒प्तहो॑तार॒-न्त्रिस॑प्ततिः)

(प्र॒जाप॑तिरकामयत - नि॒दान॑वान्भवति)

॥ हरिः॑ ओम् ॥

॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे द्वितीयाष्टके द्वितीयः प्रपाठक-स्समाप्तः ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Malayalam script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

2.2 - ഹോതൃബ്രാഹ്മണമ് - കൃഷ്ണ യജുര്വേദ തൈത്തിരീയ ബ്രാഹ്മണ പാഠഃ - പ്രജാപതിരകാമയത പ്രജാഃ