కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే ద్వితీయాష్టకే ద్వితీయః ప్రపాఠకః - హోతృబ్రాహ్మణమ్
ఓ-న్నమః పరమాత్మనే, శ్రీ మహాగణపతయే నమః,
శ్రీ గురుభ్యో నమః । హ॒రిః॒ ఓమ్ ॥
అనువాకం 1 - దశహోతృమన్త్రస్య క్రత్వర్థపురుషార్థప్రయోగౌ
ప్ర॒జాప॑తిరకామయత ప్ర॒జా-స్సృ॑జే॒యేతి॑ । స ఏ॒త-న్దశ॑హోతార-మపశ్యత్ । త-మ్మన॑సా ఽను॒ద్రుత్య॑ దర్భస్త॒మ్బే॑-ఽజుహోత్ । తతో॒ వై స ప్ర॒జా అ॑సృజత । తా అ॑స్మాథ్సృ॒ష్టా అపా᳚క్రామన్న్ । తా గ్రహే॑ణాగృహ్ణాత్ । తద్గ్రహ॑స్య గ్రహ॒త్వమ్ । యః కా॒మయే॑త॒ ప్రజా॑యే॒యేతి॑ । స దశ॑హోతార॒-మ్మన॑సా ఽను॒ద్రుత్య॑ దర్భస్త॒మ్బే జు॑హుయాత్ । ప్ర॒జాప॑తి॒ర్వై దశ॑హోతా ॥ 1 ॥
ప్ర॒జాప॑తిరే॒వ భూ॒త్వా ప్ర జా॑యతే ॥ మన॑సా జుహోతి । మన॑ ఇవ॒ హి ప్ర॒జాప॑తిః । ప్ర॒జాప॑తే॒రాప్త్యై᳚ ॥ పూ॒ర్ణయా॑ జుహోతి । పూ॒ర్ణ ఇ॑వ॒ హి ప్ర॒జాప॑తిః । ప్ర॒జాప॑తే॒రాప్త్యై᳚ ॥ న్యూ॑నయా జుహోతి । న్యూ॑నా॒ద్ధి ప్ర॒జాప॑తిః ప్ర॒జా అసృ॑జత । ప్ర॒జానా॒గ్ం॒ సృష్ట్యై᳚ ॥ 2 ॥
ద॒ర్భ॒స్త॒మ్బే జు॑హోతి । ఏ॒తస్మా॒ద్వై యోనేః᳚ ప్ర॒జాప॑తిః ప్ర॒జా అ॑సృజత । యస్మా॑దే॒వ యోనేః᳚ ప్ర॒జాప॑తిః ప్ర॒జా అసృ॑జత । తస్మా॑దే॒వ యోనేః॒ ప్ర జా॑యతే ॥ బ్రా॒హ్మ॒ణో ద॑క్షిణ॒త ఉపా᳚స్తే । బ్రా॒హ్మ॒ణో వై ప్ర॒జానా॑-ముపద్ర॒ష్టా । ఉ॒ప॒ద్ర॒ష్టు॒మత్యే॒వ ప్ర జా॑యతే ॥ గ్రహో॑ భవతి । ప్ర॒జానాగ్ం॑ సృ॒ష్టానా॒-న్ధృత్యై᳚ ॥ య-మ్బ్రా᳚హ్మ॒ణం-విఁ॒ద్యాం-విఁ॒ద్వాగ్ంసం॒-యఁశో॒ నర్చ్ఛేత్ ॥ 3 ॥
సో-ఽర॑ణ్య-మ్ప॒రేత్య॑ । ద॒ర్భ॒స్త॒మ్బ-ము॒ద్గ్రత్థ్య॑ । బ్రా॒హ్మ॒ణ-న్ద॑క్షిణ॒తో ని॒షాద్య॑ । చతు॑ర్హోతౄ॒న్ వ్యాచ॑క్షీత । ఏ॒తద్వై దే॒వానా᳚-మ్పర॒మ-ఙ్గుహ్య॒-మ్బ్రహ్మ॑ । యచ్చతు॑ర్హోతారః । తదే॒వ ప్ర॑కా॒శ-ఙ్గ॑మయతి । తదే॑న-మ్ప్రకా॒శ-ఙ్గ॒తమ్ । ప్ర॒కా॒శ-మ్ప్ర॒జానా᳚-ఙ్గమయతి ॥ ద॒ర్భ॒స్త॒మ్బ-ము॒ద్గ్రత్థ్య॒ వ్యాచ॑ష్టే ॥ 4 ॥
అ॒గ్ని॒వాన్. వై ద॑ర్భస్త॒మ్బః । అ॒గ్ని॒వత్యే॒వ వ్యాచ॑ష్టే ॥ బ్రా॒హ్మ॒ణో ద॑క్షిణ॒త ఉపా᳚స్తే । బ్రా॒హ్మ॒ణో వై ప్ర॒జానా॑-ముపద్ర॒ష్టా । ఉ॒ప॒ద్ర॒ష్టు॒-మత్యే॒వైనం॒-యఁశ॑ ఋచ్ఛతి ॥ ఈ॒శ్వ॒ర-న్తం-యఁశో-ఽర్తో॒రిత్యా॑హుః । యస్యాన్తే᳚ వ్యా॒చష్ట॒ ఇతి॑ । వర॒స్తస్మై॒ దేయః॑ । యదే॒వైన॒-న్తత్రో॑ప॒ నమ॑తి । తదే॒వావ॑ రున్ధే ॥ 5 ॥
అ॒గ్నిమా॒దధా॑నో॒ దశ॑హోత్రా॒ ఽరణి॒మవ॑దద్ధ్యాత్ । ప్రజా॑తమే॒వైన॒-మాధ॑త్తే । తేనై॒వోద్ద్రుత్యా᳚గ్నిహో॒త్ర-ఞ్జు॑హుయాత్ । ప్రజా॑తమే॒వైన॑జ్జుహోతి । హ॒విర్ని॑ర్వ॒ఫ్స్యన్-దశ॑హోతారం॒-వ్యాఁచ॑క్షీత । ప్రజా॑తమే॒వైన॒-న్నిర్వ॑పతి । సా॒మి॒ధే॒నీ-ర॑నువ॒క్ష్యన్-దశ॑హోతారం॒-వ్యాఁచ॑క్షీత । సా॒మి॒ధే॒నీరే॒వ సృ॒ష్ట్వా-ఽఽరభ్య॒ ప్ర త॑నుతే । అథో॑ య॒జ్ఞో వై దశ॑హోతా । య॒జ్ఞమే॒వ త॑నుతే ॥ 6 ॥
అ॒భి॒చర॒న్-దశ॑హోతార-ఞ్జుహుయాత్ । నవ॒ వై పురు॑షే ప్రా॒ణాః । నాభి॑ర్దశ॒మీ । సప్రా॑ణమే॒వైన॑-మ॒భిచ॑రతి । ఏ॒తావ॒ద్వై పురు॑షస్య॒ స్వమ్ । యావ॑-త్ప్రా॒ణాః । యావ॑దే॒వాస్యాస్తి॑ । తద॒భిచ॑రతి ॥ స్వకృ॑త॒ ఇరి॑ణే జుహోతి ప్రద॒రే వా᳚ । ఏ॒తద్వా అ॒స్యై నిర్-ఋ॑తిగృహీతమ్ । నిర్-ఋ॑తి గృహీత ఏ॒వైన॒-న్నిర్-ఋ॑త్యా గ్రాహయతి ॥ య-ద్వా॒చః క్రూ॒రమ్ । తేన॒ వష॑ట్కరోతి । వా॒చ ఏ॒వైన॑-ఙ్క్రూ॒రేణ॒ ప్ర వృ॑శ్చతి । తా॒జగార్తి॒మార్చ్ఛ॑తి ॥ 7 ॥
(దశ॑హోతా॒ - సృష్ట్యా॑ - ఋ॒చ్ఛే-ద్- వ్యాచ॑ష్టే - రున్ధ - ఏ॒వ త॑నుతే॒ - నిర్-ఋ॑తిగృహీత॒-మ్పఞ్చ॑ చ) (అ. 1)
అనువాకం 2 - చతుర్హోత్రాదిమన్త్రాణా-ఙ్క్రత్వర్థప్రయోగః
ప్ర॒జాప॑తిరకామయత దర్శపూర్ణమా॒సౌ సృ॑జే॒యేతి॑ । స ఏ॒త-ఞ్చతు॑ర్హోతార-మపశ్యత్ । త-మ్మన॑సా-ఽను॒ద్రుత్యా॑ హవ॒నీయే॑-ఽజుహోత్ । తతో॒ వై స ద॑ర్శపూర్ణమా॒సావ॑సృజత । తావ॑స్మా-థ్సృ॒ష్టావపా᳚క్రామతామ్ । తౌ గ్రహే॑ణా గృహ్ణాత్ । తద్గ్రహ॑స్య గ్రహ॒త్వమ్ । ద॒ర్॒శ॒పూ॒ర్ణ॒మా॒సా-వా॒లభ॑మానః । చతు॑ర్హోతార॒-మ్మన॑సా-ఽను॒ద్రుత్యా॑-హవ॒నీయే॑ జుహుయాత్ । ద॒ర్॒శ॒పూ॒ర్ణ॒మా॒సావే॒వ సృ॒ష్ట్వా-ఽఽరభ్య॒ ప్ర త॑నుతే ॥ 8 ॥
గ్రహో॑ భవతి । ద॒ర్॒శ॒పూ॒ర్ణ॒మా॒సయో᳚-స్సృ॒ష్టయో॒ర్ధృత్యై᳚ ॥ సో॑-ఽకామయత చాతుర్మా॒స్యాని॑ సృజే॒యేతి॑ । స ఏ॒త-మ్పఞ్చ॑హోతార-మపశ్యత్ । త-మ్మన॑సా-ఽను॒ద్రుత్యా॑ హవ॒నీయే॑-ఽజుహోత్ । తతో॒ వై స చా॑తుర్మా॒స్యాన్య॑సృజత । తాన్య॑స్మా-థ్సృ॒ష్టాన్యపా᳚క్రామన్న్ । తాని॒ గ్రహే॑ణాగృహ్ణాత్ । తద్గ్రహ॑స్య గ్రహ॒త్వమ్ । చా॒తు॒ర్మా॒స్యాన్యా॒లభ॑మానః ॥ 9 ॥
పఞ్చ॑హోతార॒-మ్మన॑సా-ఽను॒ద్రుత్యా॑ హవ॒నీయే॑ జుహుయాత్ । చా॒తు॒ర్మా॒స్యాన్యే॒వ సృ॒ష్ట్వా-ఽఽరభ్య॒ ప్ర త॑నుతే । గ్రహో॑ భవతి । చా॒తు॒ర్మా॒స్యానాగ్ం॑ సృ॒ష్టానా॒-న్ధృత్యై᳚ ॥ సో॑-ఽకామయత పశుబ॒న్ధగ్ం సృ॑జే॒యేతి॑ । స ఏ॒తగ్ం షడ్ఢో॑తార-మపశ్యత్ । త-మ్మన॑సా-ఽను॒ద్రుత్యా॑ హవ॒నీయే॑-ఽజుహోత్ । తతో॒ వై స ప॑శుబ॒న్ధమ॑సృజత । సో᳚-ఽస్మా-థ్సృ॒ష్టో ఽపా᳚క్రామత్ । త-ఙ్గ్రహే॑ణాగృహ్ణాత్ ॥ 10 ॥
తద్గ్రహ॑స్య గ్రహ॒త్వమ్ । ప॒శు॒బ॒న్ధేన॑ య॒క్ష్యమా॑ణః । షడ్ఢో॑తార॒-మ్మన॑సా ఽను॒ద్రుత్యా॑ హవ॒నీయే॑ జుహుయాత్ । ప॒శు॒బ॒న్ధమే॒వ సృ॒ష్ట్వా-ఽఽరభ్య॒ ప్ర త॑నుతే । గ్రహో॑ భవతి । ప॒శు॒బ॒న్ధస్య॑ సృ॒ష్టస్య॒ ధృత్యై᳚ ॥ సో॑-ఽకామయత సౌ॒మ్య-మ॑ద్ధ్వ॒రగ్ం సృ॑జే॒యేతి॑ । స ఏ॒తగ్ం స॒ప్తహో॑తార-మపశ్యత్ । త-మ్మన॑సా-ఽను॒ద్రుత్యా॑ హవ॒నీయే॑ ఽజుహోత్ । తతో॒ వై స సౌ॒మ్య-మ॑ద్ధ్వ॒ర-మ॑సృజత ॥ 11 ॥
సో᳚-ఽస్మా-థ్సృ॒ష్టో-ఽపా᳚క్రామత్ । త-ఙ్గ్రహే॑ణాగృహ్ణాత్ । తద్గ్రహ॑స్య గ్రహ॒త్వమ్ । దీ॒క్షి॒ష్యమా॑ణః । స॒ప్తహో॑తార॒-మ్మన॑సా-ఽను॒ద్రుత్యా॑ హవ॒నీయే॑ జుహుయాత్ । సౌ॒మ్యమే॒వాద్ధ్వ॒రగ్ం సృ॒ష్ట్వా-ఽఽరభ్య॒ ప్ర త॑నుతే । గ్రహో॑ భవతి । సౌ॒మ్యస్యా᳚-ద్ధ్వ॒రస్య॑ సృ॒ష్టస్య॒ ధృత్యై᳚ ॥ దే॒వేభ్యో॒ వై య॒జ్ఞో న ప్రాభ॑వత్ । తమే॑తావ॒చ్ఛ-స్సమ॑భరన్న్ ॥ 12 ॥
య-థ్స॑భాం॒రాః । తతో॒ వై తేభ్యో॑ య॒జ్ఞః ప్రాభ॑వత్ । య-థ్స॑భాం॒రా భవ॑న్తి । య॒జ్ఞస్య॒ ప్రభూ᳚త్యై ॥ ఆ॒తి॒త్థ్యమా॒సాద్య॒ వ్యాచ॑ష్టే । య॒జ్ఞ॒ము॒ఖం-వాఁ ఆ॑తి॒థ్యమ్ । ము॒ఖ॒త ఏ॒వ య॒జ్ఞగ్ం స॒భృన్త్య॒ ప్ర త॑నుతే ॥ అయ॑జ్ఞో॒ వా ఏ॒షః । యో॑-ఽప॒త్నీకః॑ । న ప్ర॒జాః ప్ర జా॑యేరన్న్ । పత్నీ॒ర్వ్యాచ॑ష్టే । య॒జ్ఞమే॒వాకః॑ । ప్ర॒జానా᳚-మ్ప్ర॒జన॑నాయ ॥ ఉ॒ప॒సథ్సు॒ వ్యాచ॑ష్టే । ఏ॒తద్వై పత్నీ॑నా-మా॒యత॑నమ్ । స్వ ఏ॒వైనా॑ ఆ॒యత॒నే-ఽవ॑ కల్పయతి ॥ 13 ॥
(త॒ను॒త॒ - ఆ॒లభ॑మానో - ఽగృహ్ణా - దసృజ - తాభర - ఞ్జాయేర॒న్-థ్షట్చ॑) (అ. 2)
అనువాకం 3 - చతుర్హోతృపఞ్చహోతృమన్త్రగ్రహభాగయోః పురుషార్థ ప్రయోగః
ప్ర॒జాప॑తి-రకామయత॒ ప్ర జా॑యే॒యేతి॑ । స తపో॑-ఽతప్యత । స త్రి॒వృత॒గ్గ్॒ స్తోమ॑-మసృజత । త-మ్ప॑ఞ్చద॒శస్తోమో॑ మద్ధ్య॒త ఉద॑తృణత్ । తౌ పూ᳚ర్వప॒క్షశ్చా॑పరప॒క్షశ్చా॑భవతామ్ । పూ॒ర్వ॒ప॒క్ష-న్దే॒వా అన్వసృ॑జ్యన్త । అ॒ప॒ర॒ప॒క్ష-మన్వసు॑రాః । తతో॑ దే॒వా అభ॑వన్న్ । పరా-ఽసు॑రాః । య-ఙ్కా॒మయే॑త॒ వసీ॑యాన్-థ్స్యా॒దితి॑ ॥ 14 ॥
త-మ్పూ᳚ర్వప॒క్షే యా॑జయేత్ । వసీ॑యానే॒వ భ॑వతి । య-ఙ్కా॒మయే॑త॒ పాపీ॑యాన్-థ్స్యా॒దితి॑ । తమ॑పరప॒క్షే యా॑జయేత్ । పాపీ॑యానే॒వ భ॑వతి । తస్మా᳚-త్పూర్వప॒క్షో॑ ¶ప॒క్షాత్-క॑రు॒ణ్య॑తరః ॥ ప్ర॒జాప॑తి॒ర్వై దశ॑హోతా । చతు॑ర్హోతా॒ పఞ్చ॑హోతా । షడ్ఢో॑తా స॒ప్తహో॑తా । ఋ॒తవః॑ సంవఁథ్స॒రః ॥ 15 ॥
ప్ర॒జాః ప॒శవ॑ ఇ॒మే లో॒కాః । య ఏ॒వ-మ్ప్ర॒జాప॑తి-మ్బ॒హోర్భూయాగ్ం॑సం॒-వేఁద॑ । బ॒హోరే॒వ భూయా᳚-న్భవతి ॥ ప్ర॒జాప॑తి-ర్దేవాసు॒రాన॑సృజత । స ఇన్ద్ర॒మపి॒ నాసృ॑జత । త-న్దే॒వా అ॑బ్రువన్న్ । ఇన్ద్ర॑-న్నో జన॒యేతి॑ । సో᳚-ఽబ్రవీత్ । యథా॒ ఽహం-యుఁ॒ష్మాగ్ స్తప॒సా ఽసృ॑క్షి । ఏ॒వమిన్ద్ర॑-ఞ్జనయద్ధ్వ॒మితి॑ ॥ 16 ॥
తే తపో॑-ఽతప్యన్త । త ఆ॒త్మన్నిన్ద్ర॑-మపశ్యన్న్ । తమ॑బ్రువన్న్ । జాయ॒స్వేతి॑ । సో᳚-ఽబ్రవీత్ । కి-మ్భా॑గ॒ధేయ॑-మ॒భిజ॑నిష్య॒ ఇతి॑ । ఋ॒తూన్-థ్సం॑వఁథ్స॒రమ్ । ప్ర॒జాః ప॒శూన్ । ఇ॒మాల్ ఁలో॒కానిత్య॑బ్రువన్న్ । తం-వైఁ మా-ఽఽహు॑త్యా॒ ప్రజ॑నయ॒తేత్య॑బ్రవీత్ ॥ 17 ॥
త-ఞ్చతు॑ర్హోత్రా॒ ప్రాజ॑నయన్న్ ॥ యః కా॒మయే॑త వీ॒రో మ॒ ఆ జా॑యే॒తేతి॑ । స చతు॑ర్హోతార-ఞ్జుహుయాత్ । ప్ర॒జాప॑తి॒ర్వై చతు॑ర్హోతా । ప్ర॒జాప॑తిరే॒వ భూ॒త్వా ప్రజా॑యతే । జ॒జన॒దిన్ద్ర॑-మిన్ద్రి॒యాయ॒ స్వాహేతి॒ గ్రహే॑ణ జుహోతి । ఆ-ఽస్య॑ వీ॒రో జా॑యతే । వీ॒రగ్ం హి దే॒వా ఏ॒తయా ఽఽహు॑త్యా॒ ప్రాజ॑నయన్న్ ॥ ఆ॒ది॒త్యాశ్చాఙ్గి॑రసశ్చ సువ॒ర్గే లో॒కే᳚ ఽస్పర్ధన్త । వ॒య-మ్పూర్వే॑ సువ॒ర్గం-లోఁ॒కమి॑యామ వ॒య-మ్పూర్వ॒ ఇతి॑ ॥ 18 ॥
త ఆ॑ది॒త్యా ఏ॒త-మ్పఞ్చ॑హోతార-మపశ్యన్న్ । త-మ్పు॒రా ప్రా॑తరనువా॒కాదాగ్నీ᳚ద్ధ్రే ఽజుహవుః । తతో॒ వై తే పూర్వే॑ సువ॒ర్గం-లోఁ॒కమా॑యన్న్ । య-స్సు॑వ॒ర్గకా॑మ॒-స్స్యాత్ । స పఞ్చ॑హోతార-మ్పు॒రా ప్రా॑తరనువా॒కాదాగ్నీ᳚ద్ధ్రే జుహుయాత్ । సం॒వఁ॒థ్స॒రో వై పఞ్చ॑హోతా । సం॒వఁ॒థ్స॒ర-స్సు॑వ॒ర్గో లో॒కః । సం॒వఁ॒థ్స॒ర ఏ॒వర్తుషు॑ ప్రతి॒ష్ఠాయ॑ । సు॒వ॒ర్గం-లోఁ॒కమే॑తి ॥ తే᳚బ్రువ॒-న్నఙ్గి॑రస ఆది॒త్యాన్ ॥ 19 ॥
క్వ॑ స్థ । క్వ॑ వ-స్స॒ద్భ్యో హ॒వ్యం-వఁ॑క్ష్యామ॒ ఇతి॑ । ఛన్ద॒-స్స్విత్య॑బ్రువన్న్ । గా॒య॒త్రి॒యా-న్త్రి॒ష్టుభి॒-జగ॑త్యా॒మితి॑ । తస్మా॒చ్ఛన్దః॑ సు స॒ద్భ్య ఆ॑ది॒త్యేభ్యః॑ । ఆ॒ఙ్గీ॒ర॒సీః ప్ర॒జా హ॒వ్యం-వఁ॑హన్తి । వహ॑న్త్యస్మై ప్ర॒జా బ॒లిమ్ । ఐన॒మప్ర॑తిఖ్యాత-ఙ్గచ్ఛతి । య ఏ॒వం-వేఁద॑ ॥ ద్వాద॑శ॒ మాసాః॒ పఞ్చ॒ర్తవః॑ । త్రయ॑ ఇ॒మే లో॒కాః । అ॒సావా॑ది॒త్య ఏ॑కవి॒గ్ం॒శః । ఏ॒తస్మి॒న్ వా ఏ॒ష శ్రి॒తః । ఏ॒తస్మి॒న్-ప్రతి॑ష్ఠితః । య ఏ॒వమే॒తగ్గ్ శ్రి॒త-మ్ప్రతి॑ష్ఠితం॒-వేఁద॑ । ప్రత్యే॒వ తి॑ష్ఠతి ॥ 20 ॥
(స్యా॒దితి॑ - సంవఁథ్స॒రో - జ॑నయద్ధ్వ॒మితీ - త్య॑బ్రవీ॒త్ - పూర్వ॒ ఇత్యా॑ - ది॒త్యాన్ - ఋ॒తవ॒-ష్షట్చ॑) (అ. 3)
అనువాకం 4 - జగ-థ్సృష్టికథనముఖేన హోతృమన్త్రప్రశంసా
ప్ర॒జాప॑తి-రకామయత॒ ప్రజా॑యే॒యేతి॑ । స ఏ॒త-న్దశ॑హోతార-మపశ్యత్ । తేన॑ దశ॒ధా ఽఽత్మానం॑-విఁ॒ధాయ॑ । దశ॑హోత్రా ఽతప్యత । తస్య॒ చిత్తి॒-స్స్రుగాసీ᳚త్ । చి॒త్తమాజ్య᳚మ్ । తస్యై॒తా॑వత్యే॒వ వాగాసీ᳚త్ । ఏ॒తావాన్॑. యజ్ఞక్ర॒తుః ॥ స చతు॑ర్హోతార-మసృజత । సో॑-ఽనన్దత్ ॥ 21 ॥
అసృ॑క్షి॒ వా ఇ॒మమితి॑ । తస్య॒ సోమో॑ హ॒విరాసీ᳚త్ । స చతు॑ర్హోత్రా ఽతప్యత । సో॑-ఽతామ్యత్ । స భూరితి॒ వ్యాహ॑రత్ । స భూమి॑మసృజత । అ॒గ్ని॒హో॒త్ర-న్ద॑ర్శపూర్ణమా॒సౌ యజూగ్ం॑షి । స ద్వి॒తీయ॑మతప్యత । సో॑-ఽతామ్యత్ । స భువ॒ ఇతి॒ వ్యాహ॑రత్ ॥ 22 ॥
సో᳚-ఽన్తరి॑క్ష-మసృజత । చా॒తు॒ర్మా॒స్యాని॒ సామా॑ని । స తృ॒తీయ॑మతప్యత । సో॑-ఽతామ్యత్ । స సువ॒రితి॒ వ్యాహ॑రత్ । స దివ॑మసృజత । అ॒గ్ని॒ష్టో॒మ-ము॒క్థ్య॑-మతిరా॒త్రమృచః॑ । ఏ॒తా వై వ్యాహృ॑తయ ఇ॒మే లో॒కాః । ఇ॒మా-న్ఖలు॒ వై లో॒కానను॑ ప్ర॒జాః ప॒శవ॒శ్ఛన్దాగ్ం॑సి॒ ప్రాజా॑యన్త । య ఏ॒వమే॒తాః ప్ర॒జాప॑తేః ప్రథ॒మా వ్యాహృ॑తీః॒ ప్రజా॑తా॒ వేద॑ ॥ 23 ॥
ప్ర ప్ర॒జయా॑ ప॒శుభి॑-ర్మిథు॒నై-ర్జా॑యతే ॥ స పఞ్చ॑హోతార-మసృజత । స హ॒విర్నా-వి॑న్దత । తస్మై॒ సోమ॑-స్త॒నువ॒-మ్ప్రాయ॑చ్ఛత్ । ఏ॒త-త్తే॑ హ॒విరితి॑ । స పఞ్చ॑హోత్రా ఽతప్యత । సో॑-ఽతామ్యత్ । స ప్ర॒త్యఙ్ఙ॑బాధత । సో-ఽసు॑రా-నసృజత । తద॒స్యా ప్రి॑యమాసీత్ ॥ 24 ॥
త-ద్దు॒ర్వర్ణ॒గ్ం॒ హిర॑ణ్యమభవత్ । త-ద్దు॒ర్వర్ణ॑స్య॒ హిర॑ణ్యస్య॒ జన్మ॑ । స ద్వి॒తీయ॑మతప్యత । సో॑-ఽతామ్యత్ । స ప్రాంఅ॑బాధత । స దే॒వాన॑సృజత । తద॑స్య ప్రి॒యమ॑సీత్ । త-థ్సు॒వర్ణ॒గ్ం॒ హిర॑ణ్యమభవత్ । త-థ్సు॒వర్ణ॑స్య॒ హిర॑ణ్యస్య॒ జన్మ॑ । య ఏ॒వగ్ం సు॒వర్ణ॑స్య॒ హిర॑ణ్యస్య॒ జన్మ॒ వేద॑ ॥ 25 ॥
సు॒వర్ణ॑ ఆ॒త్మనా॑ భవతి । దు॒ర్వర్ణో᳚-ఽస్య॒ భ్రాతృ॑వ్యః । తస్మా᳚-థ్సు॒వర్ణ॒గ్ం॒ హిర॑ణ్య-మ్భా॒ర్య᳚మ్ । సు॒వర్ణ॑ ఏ॒వ భ॑వతి । ఐన॑-మ్ప్రి॒య-ఙ్గ॑చ్ఛతి॒ నాప్రి॑యమ్ ॥ స స॒ప్తహో॑తార-మసృజత । స స॒ప్తహో᳚త్రై॒వ సు॑వ॒ర్గం-లోఁ॒కమై᳚త్ ॥ త్రి॒ణ॒వేన॒ స్తోమే॑నై॒భ్యో లో॒కేభ్యో-ఽసు॑రా॒-న్ప్రాణు॑దత । త్ర॒య॒స్త్రి॒గ్ం॒శేన॒ ప్రత్య॑తిష్ఠత్ । ఏ॒క॒వి॒గ్ం॒శేన॒ రుచ॑మధత్త ॥ 26 ॥
స॒ప్త॒ద॒శేన॒ ప్రాజా॑యత । య ఏ॒వం-విఁ॒ద్వాన్-థ్సోమే॑న॒ యజ॑తే । స॒ప్తహో᳚త్రై॒వ సు॑వ॒ర్గం-లోఁ॒కమే॑తి । త్రి॒ణ॒వేన॒ స్తోమే॑నై॒భ్యో లో॒కేభ్యో॒ భ్రాతృ॑వ్యా॒న్-ప్రణు॑దతే । త్ర॒య॒స్త్రి॒గ్ం॒శేన॒ ప్రతి॑ తిష్ఠతి । ఏ॒క॒వి॒గ్ం॒శేన॒ రుచ॑-న్ధత్తే । స॒ప్త॒ద॒శేన॒ ప్రజా॑యతే । తస్మా᳚-థ్సప్తద॒శ-స్స్తోమో॒ న ని॒ర్॒హృత్యః॑ । ప్ర॒జాప॑తి॒ ర్వై స॑ప్తద॒శః । ప్ర॒జాప॑తిమే॒వ మ॑ద్ధ్య॒తో ధ॑త్తే॒ ప్రజా᳚త్యై ॥ 27 ॥
(అ॒న॒న్ద॒-ద్- భువ॒ ఇతి॒ వ్యాహ॑ర॒-ద్- వేదా॑ - సీ॒-ద్- వేదా॑ - ధత్త॒ - ప్రజా᳚త్యై) (అ. 4)
అనువాకం 5 - దక్షిణాప్రతిగ్రహమన్త్రవ్యాఖ్యానమ్
దే॒వా వై వరు॑ణమయాజయన్న్ । స యస్యై॑ యస్యై దే॒వతా॑యై॒ దక్షి॑ణా॒మన॑యత్ । తామ॑వ్లీనాత్ । తే᳚-ఽబ్రువన్న్ । వ్యా॒వృత్య॒ ప్రతి॑ గృహ్ణామ । తథా॑ నో॒ దక్షి॑ణా॒ న వ్లే᳚ష్య॒తీతి॑ । తే వ్యా॒వృత్య॒ ప్రత్య॑గృహ్ణన్న్ । తతో॒ వై తా-న్దక్షి॑ణా॒ నావ్లీ॑నాత్ । య ఏ॒వం-విఁ॒ద్వాన్ వ్యా॒వృత్య॒ దక్షి॑ణా-మ్ప్రతిగృ॒హ్ణాతి॑ । నైన॒-న్దక్షి॑ణా వ్లీనాతి ॥ 28 ॥
రాజా᳚ త్వా॒ వరు॑ణో నయతు దేవి దక్షిణే॒-ఽగ్నయే॒ హిర॑ణ్య॒మిత్యా॑హ । ఆ॒గ్నే॒యం-వైఁ హిర॑ణ్యమ్ । స్వయై॒వైన॑-ద్దే॒వత॑యా॒ ప్రతి॑ గృహ్ణాతి । సోమా॑య॒ వాస॒ ఇత్యా॑హ । సౌ॒మ్యం-వైఁ వాసః॑ । స్వయై॒వైన॑-ద్దే॒వత॑యా॒ ప్రతి॑ గృహ్ణాతి । రు॒ద్రాయ॒ గామిత్యా॑హ । రౌ॒ద్రీ వై గౌః । స్వయై॒వైనా᳚-న్దే॒వత॑యా॒ ప్రతి॑ గృహ్ణాతి । వరు॑ణా॒యాశ్వ॒మిత్యా॑హ ॥ 29 ॥
వా॒రు॒ణో వా అశ్వః॑ । స్వయై॒వైన॑-న్దే॒వత॑యా॒ ప్రతి॑ గృహ్ణాతి । ప్రా॒జాప॑తయే॒ పురు॑ష॒మిత్యా॑హ । ప్రా॒జా॒ప॒త్యో వై పురు॑షః । స్వయై॒వైన॑-న్దే॒వత॑యా॒ ప్రతి॑ గృహ్ణాతి । మన॑వే॒ తల్ప॒మిత్యా॑హ । మా॒న॒వో వై తల్పః॑ । స్వయై॒వైన॑-న్దే॒వత॑యా॒ ప్రతి॑ గృహ్ణాతి । ఉ॒త్తా॒నాయా᳚ఙ్గీర॒సాయాన॒ ఇత్యా॑హ । ఇ॒యం-వాఁ ఉ॑త్తా॒న ఆ᳚ఙ్గీర॒సః ॥ 30 ॥
అ॒నయై॒వైన॒త్-ప్రతి॑ గృహ్ణాతి ॥ వై॒శ్వా॒న॒ర్యార్చా రథ॒-మ్ప్రతి॑ గృహ్ణాతి । వై॒శ్వా॒న॒రో వై దే॒వత॑యా॒ రథః॑ । స్వయై॒వైన॑-న్దే॒వత॑యా॒ ప్రతి॑ గృహ్ణాతి ॥ తేనా॑మృత॒త్వమ॑శ్యా॒-మిత్యా॑హ । అ॒మృత॑మే॒వాత్మన్-ధ॑త్తే ॥ వయో॑ దా॒త్ర ఇత్యా॑హ । వయ॑ ఏ॒వైన॑-ఙ్కృ॒త్వా । సు॒వ॒ర్గం-లోఁ॒క-ఙ్గ॑మయతి ॥ మయో॒ మహ్య॑మస్తు ప్రతిగ్రహీ॒త్ర ఇత్యా॑హ ॥ 31 ॥
యద్వై శి॒వమ్ । తన్మయః॑ । ఆ॒త్మన॑ ఏ॒వైషా పరీ᳚త్తిః ॥ క ఇ॒ద-ఙ్కస్మా॑ అదా॒దిత్యా॑హ । ప్ర॒జాప॑తి॒ర్వై కః । స ప్ర॒జాప॑తయే దదాతి ॥ కామః॒ కామా॒యేత్యా॑హ । కామే॑న॒ హి దదా॑తి । కామే॑న ప్రతిగృ॒హ్ణాతి॑ ॥ కామో॑ దా॒తా కామః॑ ప్రతి గ్రహీ॒తేత్యా॑హ ॥ 32 ॥
కామో॒ హి దా॒తా । కామః॑ ప్రతి గ్రహీ॒తా ॥ కామగ్ం॑ సము॒ద్ర-మావి॒శేత్యా॑హ । స॒ము॒ద్ర ఇ॑వ॒ హి కామః॑ । నేవ॒ హి కామ॒స్యాన్తో-ఽస్తి॑ । న స॑ము॒ద్రస్య॑ ॥ కామే॑న త్వా॒ ప్రతి॑ గృహ్ణా॒మీత్యా॑హ । యేన॒ కామే॑న ప్రతి గృ॒హ్ణాతి॑ । స ఏ॒వైన॑మ॒ముష్మి॑ల్ ఁలో॒కే కామ॒ ఆగ॑చ్ఛతి ॥ కామై॒తత్త॑ ఏ॒షా తే॑ కామ॒ దక్షి॒ణేత్యా॑హ । కామ॑ ఏ॒వ త-ద్యజ॑మానో॒-ఽముష్మి॑ల్ ఁలో॒కే దక్షి॑ణామిచ్ఛతి । న ప్ర॑తిగ్రహీ॒తరి॑ ॥ య ఏ॒వం-విఁ॒ద్వాన్-దక్షి॑ణా-మ్ప్రతిగృ॒హ్ణాతి॑ । అ॒నృ॒ణామే॒వైనా॒-మ్ప్రతి॑ గృహ్ణాతి ॥ 33 ॥
(వ్లీ॒నా॒త్య - శ్వ॒మిత్యా॑హా - ఙ్గిర॒సః - ప్ర॑తిగ్రహీ॒త్ర ఇత్యా॑హ - ప్రతిగ్రహీ॒తేత్యా॑హ॒ - దక్షి॒ణేత్యా॑హ చ॒త్వారి॑ చ) (అ. 5)
అనువాకం 6 - ద్వాదశాహదశమే-ఽహని హోతృమన్త్రాః
అన్తో॒ వా ఏ॒ష య॒జ్ఞస్య॑ । య-ద్ద॑శ॒మమహః॑ । ద॒శ॒మే-ఽహ᳚న్-థ్సర్పరా॒జ్ఞియా॑ ఋ॒గ్భి-స్స్తు॑వన్తి । య॒జ్ఞస్యై॒వాన్త॑-ఙ్గ॒త్వా । అ॒న్నాద్య॒మవ॑రున్ధతే ॥ తి॒సృభిః॑ స్తువన్తి । త్రయ॑ ఇ॒మే లో॒కాః । ఏ॒భ్య ఏ॒వ లో॒కేభ్యో॒-ఽన్నాద్య॒మవ॑రున్ధతే । పృశ్ని॑వతీ-ర్భవన్తి । అన్నం॒-వైఁ పృశ్ని॑ ॥ 34 ॥
అన్న॑మే॒వావ॑-రున్ధతే ॥ మన॑సా॒ ప్రస్తౌ॑తి । మన॒సోద్గా॑యతి । మన॑సా॒ ప్రతి॑ హరతి । మన॑ ఇవ॒ హి ప్ర॒జాప॑తిః । ప్ర॒జాప॑తే॒రాప్త్యై᳚ ॥ దే॒వా వై స॒ర్పాః । తేషా॑మి॒యగ్ం రాజ్ఞీ᳚ । య-థ్స॑ర్పరా॒జ్ఞియా॑ ఋ॒గ్భి-స్స్తు॒వన్తి॑ । అ॒స్యామే॒వ ప్రతి॑ తిష్ఠన్తి ॥ 35 ॥
చతు॑ర్హోతౄ॒న్॒. హోతా॒ వ్యాచ॑ష్టే । స్తు॒తమను॑శగ్ంసతి॒ శాన్త్యై᳚ ॥ అన్తో॒ వా ఏ॒ష య॒జ్ఞస్య॑ । య-ద్ద॑శ॒మమహః॑ । ఏ॒త-త్ఖలు॒ వై దే॒వానా᳚-మ్పర॒మ-ఙ్గుహ్య॒-మ్బ్రహ్మ॑ । యచ్చతు॑ర్హోతారః । ద॒శ॒మే-ఽహ॒గ్గ్॒-శ్చతు॑ర్హోతౄ॒న్ వ్యాచ॑ష్టే । య॒జ్ఞస్యై॒వాన్త॑-ఙ్గ॒త్వా । ప॒ర॒మ-న్దే॒వానా॒-ఙ్గుహ్య॒-మ్బ్రహ్మావ॑రున్ధే । తదే॒వ ప్ర॑కా॒శ-ఙ్గ॑మయతి ॥ 36 ॥
తదే॑న-మ్ప్రకా॒శ-ఙ్గ॒తమ్ । ప్ర॒కా॒శ-మ్ప్ర॒జానా᳚-ఙ్గమయతి ॥ వాచం॑-యఁచ్ఛతి । య॒జ్ఞస్య॒ ధృత్యై᳚ ॥ య॒జ॒మా॒న॒దే॒వ॒త్యం॑-వాఁ అహః॑ । భ్రా॒తృ॒వ్య॒దే॒వ॒త్యా॑ రాత్రిః॑ । అహ్నా॒ రాత్రి॑-న్ధ్యాయేత్ । భ్రాతృ॑వ్యస్యై॒వ తల్లో॒కం-వృఁ॑ఙ్క్తే । యద్దివా॒ వాచం॑-విఁసృ॒జేత్ । అహ॒ర్భ్రాతృ॑వ్యా॒యోచ్ఛిగ్ం॑షేత్ । యన్నక్తం॑-విఁసృ॒జేత్ । రాత్రి॒-మ్భ్రాతృ॑వ్యా॒యోచ్ఛిగ్ం॑షేత్ । అ॒ధి॒వృ॒క్ష॒సూ॒ర్యే వాచం॒-విఁసృ॑జతి । ఏ॒తావ॑న్తమే॒వాస్మై॑ లో॒కముచ్ఛిగ్ం॑షతి । యావ॑దాది॒త్యో᳚-ఽస్త॒మేతి॑ ॥ 37 ॥
(పృశ్ని॑ - తిష్ఠన్తి - గమయతి - శిగ్ంషే॒-త్పఞ్చ॑ చ) (అ. 6)
అనువాకం 7 - సప్తహోతృమన్త్రసాధ్యయజ్ఞప్రశంసా
ప్ర॒జాప॑తిః ప్ర॒జా అ॑సృజత । తా-స్సృ॒ష్టా-స్సమ॑శ్లిష్యన్న్ । తా రూ॒పేణాను॒ ప్రావి॑శత్ । తస్మా॑దాహుః । రూ॒పం-వైఁ ప్ర॒జాప॑తి॒రితి॑ । తా నామ్నా-ఽను॒ ప్రావి॑శత్ । తస్మా॑దాహుః । నామ॒ వై ప్ర॒జాప॑తి॒రితి॑ । తస్మా॒దప్యా॑ ఽమి॒త్రౌ స॒గన్త్య॑ । నామ్నా॒ చేద్ధ్వయే॑తే ॥ 38 ॥
మి॒త్రమే॒వ భ॑వతః ॥ ప్ర॒జాప॑తి-ర్దేవాసు॒రాన॑సృజత । స ఇన్ద్ర॒మపి॒ నాసృ॑జత । త-న్దే॒వా అ॑బ్రువన్న్ । ఇన్ద్ర॑-న్నో జన॒యేతి॑ । స ఆ॒త్మ-న్నిన్ద్ర॑-మపశ్యత్ । తమ॑సృజత । త-న్త్రి॒ష్టుగ్-వీ॒ర్య॑-మ్భూ॒త్వా-ఽను॒ ప్రావి॑శత్ । తస్య॒ వజ్రః॑ పఞ్చద॒శో హస్త॒ ఆప॑ద్యత । తేనో॒దయ్యాసు॑రాన॒భ్య॑ భవత్ ॥ 39 ॥
య ఏ॒వం-వేఁద॑ । అ॒భి భ్రాతృ॑వ్యా-న్భవతి ॥ తే దే॒వా అసు॑రై-ర్వి॒జిత్య॑ । సు॒వ॒ర్గం-లోఁ॒కమా॑యన్న్ । తే॑-ఽముష్మి॑ల్ ఁలో॒కే వ్య॑క్షుద్ధ్యన్న్ । తే᳚-ఽబ్రువన్న్ । అ॒ముతః॑ ప్రదానం॒-వాఁ ఉప॑జిజీవి॒మేతి॑ । తే స॒ప్తహో॑తారం-యఁ॒జ్ఞం-విఁ॒ధాయా॒యాస్య᳚మ్ । ఆ॒ఙ్గీ॒ర॒స-మ్ప్రాహి॑ణ్వన్న్ । ఏ॒తేనా॒ముత్ర॑ కల్ప॒యేతి॑ ॥ 40 ॥
తస్య॒ వా ఇ॒య-ఙ్క్లృప్తిః॑ । యది॒ద-ఙ్కి-ఞ్చ॑ । య ఏ॒వం-వేఁద॑ । కల్ప॑తే-ఽస్మై । స వా అ॒య-మ్మ॑ను॒ష్యే॑షు య॒జ్ఞ-స్స॒ప్తహో॑తా । అ॒ముత్ర॑ స॒ద్భ్యో దే॒వేభ్యో॑ హ॒వ్యం-వఁ॑హతి । య ఏ॒వం-వేఁద॑ । ఉపై॑నం-యఁ॒జ్ఞో న॑మతి ॥ సో॑-ఽమన్యత । అ॒భి వా ఇ॒మే᳚-ఽస్మా-ల్లో॒కాద॒ముంలోఁ॒క-ఙ్క॑మిష్యన్త॒ ఇతి॑ । స వాచ॑స్పతే॒ హృదితి॒ వ్యాహ॑రత్ । తస్మా᳚-త్పు॒త్రో హృద॑యమ్ । తస్మా॑ద॒స్మా-ల్లో॒కాద॒ముం-లోఁ॒క-న్నాభికా॑మయన్తే । పు॒త్రో హి హృద॑యమ్ ॥ 41 ॥
(హ్వయే॑త - అభవత్ - కల్ప॒యే - తీతి॑ చ॒త్వారి॑ చ) (అ. 7)
అనువాకం 8 - హోతృమన్త్రాణాం సోమయాగాఙ్గత్వమ్
దే॒వా వై చతు॑ర్హోతృభి-ర్య॒జ్ఞమ॑తన్వత । తే వి పా॒ప్మనా॒ భ్రాతృ॑వ్యే॒ణాజ॑యన్త । అ॒భి సు॑వ॒ర్గం-లోఁ॒కమ॑జయన్న్ । య ఏ॒వం-విఁ॒ద్వాగ్-శ్చతు॑ర్హోతృభిర్య॒జ్ఞ-న్త॑ను॒తే । వి పా॒ప్మనా॒ భ్రాతృ॑వ్యేణ జయతే । అ॒భి సు॑వ॒ర్గం-లోఁ॒క-ఞ్జ॑యతి ॥ షడ్ఢో᳚త్రా ప్రాయ॒ణీయ॒మాసా॑దయతి । అ॒ముష్మై॒ వై లో॒కాయ॒ షడ్ఢో॑తా । ఘ్నన్తి॒ ఖలు॒ వా ఏ॒త-థ్సోమ᳚మ్ । యద॑భిషు॒ణ్వన్తి॑ ॥ 42 ॥
ఋ॒జు॒ధైవైన॑మ॒ముం-లోఁ॒క-ఙ్గ॑మయతి । చతు॑ర్హోత్రా ఽఽతి॒త్థ్యమ్ । యశో॒ వై చతు॑ర్హోతా । యశ॑ ఏ॒వాత్మన్-ధ॑త్తే । పఞ్చ॑హోత్రా ప॒శుముప॑ సాదయతి । సు॒వ॒ర్గ్యో॑ వై పఞ్చ॑హోతా । యజ॑మానః ప॒శుః । యజ॑మానమే॒వ సు॑వ॒ర్గం-లోఁ॒క-ఙ్గ॑మయతి । గ్రహా᳚న్-గృహీ॒త్వా స॒ప్తహో॑తార-ఞ్జుహోతి । ఇ॒న్ద్రి॒యం-వైఁ స॒ప్తహో॑తా ॥ 43 ॥
ఇ॒న్ద్రి॒యమే॒వాత్మన్-ధ॑త్తే ॥ యో వై చతు॑ర్హోతౄ-ననుసవ॒న-న్త॒ర్పయ॑తి । తృప్య॑తి ప్ర॒జయా॑ ప॒శుభిః॑ । ఉపై॑నగ్ం సోమపీ॒థో న॑మతి । బ॒హి॒ష్పవ॒మా॒నే దశ॑హోతారం॒-వ్యాఁచ॑క్షీత । మాద్ధ్య॑న్దినే॒ పవ॑మానే॒ చతు॑ర్హోతారమ్ । ఆర్భ॑వే॒ పవ॑మానే॒ పఞ్చ॑హోతారమ్ । పి॒తృ॒య॒జ్ఞే షడ్ఢో॑తారమ్ । య॒జ్ఞా॒య॒జ్ఞియ॑స్య స్తో॒త్రే స॒ప్తహో॑తారమ్ । అ॒ను॒స॒వ॒నమే॒వైనాగ్॑ స్తర్పయతి ॥ 44 ॥
తృప్య॑తి ప్ర॒జయా॑ ప॒శుభిః॑ । ఉపై॑నగ్ం సోమపీ॒థో న॑మతి ॥ దే॒వా వై చతు॑ర్హోతృభి-స్స॒త్రమా॑సత । ఋద్ధి॑పరిమితం॒-యఁశ॑స్కామాః । తే᳚-ఽబ్రువన్న్ । యన్నః॑ ప్రథ॒మం-యఁశ॑ ఋ॒చ్ఛాత్ । సర్వే॑షా-న్న॒స్త-థ్స॒హాస॒దితి॑ । సోమ॒శ్చతు॑ర్హోత్రా । అ॒గ్నిః పఞ్చ॑హోత్రా । ధా॒తా షడ్ఢో᳚త్రా ॥ 45 ॥
ఇన్ద్రః॑ స॒ప్తహో᳚త్రా । ప్ర॒జాప॑తి॒-ర్దశ॑హోత్రా । తేషా॒గ్ం॒ సోమ॒గ్ం॒ రాజా॑నం॒-యఁశ॑ ఆర్చ్ఛత్ ॥ తన్న్య॑కామయత । తేనాపా᳚క్రామత్ । తేన॑ ప్ర॒లాయ॑మచరత్ । త-న్దే॒వాః ప్రై॒షైః ప్రైష॑మైచ్ఛన్న్ । తత్-ప్రై॒షాణా᳚-మ్ప్రైష॒త్వమ్ । ని॒విద్భి॒ర్న్య॑వేదయన్న్ । తన్ని॒విదా᳚-న్నివి॒త్త్వమ్ ॥ 46 ॥
ఆ॒ప్రీభి॑రాప్నువన్న్ । తదా॒ప్రీణా॑మాప్రి॒త్వమ్ । తమ॑ఘ్నన్న్ । తస్య॒ యశో॒ వ్య॑గృహ్ణత । తే గ్రహా॑ అభవన్న్ । తద్గ్రహా॑ణా-ఙ్గ్రహ॒త్వమ్ । యస్యై॒వం-విఁ॒దుషో॒ గ్రహా॑ గృ॒హ్యన్తే᳚ । తస్య॒ త్వే॑వ గృ॑హీ॒తాః ॥ తే᳚-ఽబ్రువన్న్ । యో వై న॒-శ్శ్రేష్ఠో-ఽభూ᳚త్ ॥ 47 ॥
తమ॑వధిష్మ । పున॑రి॒మగ్ం సు॑వామహా॒ ఇతి॑ । త-ఞ్ఛన్దో॑భి-రసువన్త । తచ్ఛన్ద॑సా-ఞ్ఛన్ద॒స్త్వమ్ । సామ్నా॒ సమాన॑యన్న్ । త-థ్సామ్నః॑ సామ॒త్వమ్ । ఉ॒క్థై-రుద॑స్థాపయన్న్ । తదు॒క్థానా॑-ముక్థ॒త్వమ్ । య ఏ॒వం-వేఁద॑ । ప్రత్యే॒వ తి॑ష్ఠతి ॥ 48 ॥
సర్వ॒మాయు॑రేతి ॥ సోమో॒ వై యశః॑ । య ఏ॒వం-విఁ॒ద్వాన్-థ్సోమ॑మా॒గచ్ఛ॑తి । యశ॑ ఏ॒వైన॑మృచ్ఛతి । తస్మా॑దాహుః । యశ్చై॒వం-వేఁద॒ యశ్చ॒ న । తావు॒భౌ సోమ॒-మాగ॑చ్ఛతః । సోమో॒ హి యశః॑ । త-న్త్వా-ఽవ యశ॑ ఋచ్ఛ॒తీత్యా॑హుః । య-స్సోమే॒ సోమ॒-మ్ప్రాహేతి॑ । తస్మా॒-థ్సోమే॒ సోమః॒ ప్రోచ్యః॑ । యశ॑ ఏ॒వైన॑మృచ్ఛతి ॥ 49 ॥
(అ॒భి॒షు॒ణ్వన్తి॑ - స॒ప్తహో॑తా - తర్పయతి॒ - షడ్ఢో᳚త్రా - నివి॒త్త్వ - మభూ᳚త్ - తిష్ఠతి॒ - ప్రాహేతి॒ ద్వే చ॑) (అ. 8)
అనువాకం 9 - హోతృమన్త్రోత్పత్తికథనప్రసఙ్గేన జగ-థ్సృష్టిః
ఇ॒దం-వాఁ అగ్రే॒ నైవ కిఞ్చ॒నాసీ᳚త్ । న ద్యౌరా॑సీత్ । న పృ॑థి॒వీ । నాన్తరి॑క్షమ్ । తదస॑దే॒వ సన్మనో॑ ఽకురుత॒ స్యామితి॑ । తద॑తప్యత । తస్మా᳚త్-తేపా॒నాద్ధూ॒మో॑-ఽజాయత । త-ద్భూయో॑-ఽతప్యత । తస్మా᳚త్-తేపా॒నాద॒గ్ని-ర॑జాయత । త-ద్భూయో॑-ఽతప్యత ॥ 50 ॥
తస్మా᳚త్-తేపా॒నాజ్జ్యోతి॑-రజాయత । త-ద్భూయో॑-ఽతప్యత । తస్మా᳚త్-తేపా॒నాద॒ర్చి-ర॑జాయత । త-ద్భూయో॑-ఽతప్యత । తస్మా᳚త్-తేపా॒నాన్మరీ॑చయో-ఽజాయన్త । త-ద్భూయో॑-ఽతప్యత । తస్మా᳚త్-తేపా॒నాదు॑దా॒రా అ॑జాయన్త । త-ద్భూయో॑-ఽతప్యత । తద॒భ్రమి॑వ॒ సమ॑హన్యత ॥ త-ద్వ॒స్తిమ॑భినత్ ॥ 51 ॥
స స॑ము॒ద్రో॑-ఽభవత్ । తస్మా᳚-థ్సము॒ద్రస్య॒ న పి॑బన్తి । ప్ర॒జన॑నమివ॒ హి మన్య॑న్తే । తస్మా᳚-త్ప॒శో-ర్జాయ॑మానా॒దాపః॑ పు॒రస్తా᳚-ద్యన్తి ॥ త-ద్దశ॑హో॒తా-ఽన్వ॑సృజ్యత । ప్ర॒జాప॑తి॒ర్వై దశ॑ హోతా ॥ య ఏ॒వ-న్తప॑సో వీ॒ర్యం॑-విఁ॒ద్వాగ్స్తప్య॑తే । భవ॑త్యే॒వ ॥ తద్వా ఇ॒దమాపః॑ సలి॒ల-మా॑సీత్ । సో॑-ఽరోదీత్-ప్ర॒జాప॑తిః ॥ 52 ॥
స కస్మా॑ అజ్ఞి । య-ద్య॒స్యా అప్ర॑తిష్ఠాయా॒ ఇతి॑ । యద॒ఫ్స్వ॑-వాప॑ద్యత । సా పృ॑థి॒వ్య॑భవత్ । యద్వ్యమృ॑ష్ట । తద॒న్తరి॑క్ష-మభవత్ । యదూ॒ర్ధ్వ-ము॒దమృ॑ష్ట । సా ద్యౌర॑భవత్ । యదరో॑దీత్ । తద॒నయో॑ రోద॒స్త్వమ్ ॥ 53 ॥
య ఏ॒వం-వేఁద॑ । నాస్య॑ గృ॒హే రు॑దన్తి । ఏ॒తద్వా ఏ॒షాం-లోఁ॒కానా॒-ఞ్జన్మ॑ । య ఏ॒వమే॒షాం-లోఁ॒కానా॒-ఞ్జన్మ॒ వేద॑ । నైషు లో॒కే-ష్వార్తి॒మార్చ్ఛ॑తి । స ఇ॒మా-మ్ప్ర॑తి॒ష్ఠా-మ॑విన్దత ॥ స ఇ॒మా-మ్ప్ర॑తి॒ష్ఠాం-విఁ॒త్త్వా ఽకా॑మయత॒ ప్రజా॑యే॒యేతి॑ । స తపో॑-ఽతప్యత । సో᳚-ఽన్తర్వా॑నభవత్ । స జ॒ఘనా॒దసు॑రా-నసృజత ॥ 54 ॥
తేభ్యో॑ మృ॒న్మయే॒ పాత్రే-ఽన్న॑మదుహత్ । యా-ఽస్య॒ సా త॒నూరాసీ᳚త్ । తామపా॑హత । సా తమి॑స్రా-ఽభవత్ ॥ సో॑-ఽకామయత॒ ప్రజా॑యే॒యేతి॑ । స తపో॑-ఽతప్యత । సో᳚-ఽన్తర్వా॑-నభవత్ । స ప్ర॒జన॑నాదే॒వ ప్ర॒జా అ॑సృజత । తస్మా॑ది॒మా భూయి॑ష్ఠాః । ప్ర॒జన॑నా॒ద్ధ్యే॑నా॒ అసృ॑జత ॥ 55 ॥
తాభ్యో॑ దారు॒మయే॒ పాత్రే॒ పయో॑-ఽదుహత । యా-ఽస్య॒ సా త॒నూరాసీ᳚త్ । తామపా॑హత । సా జోథ్స్నా॑ ఽభవత్ ॥ సో॑-ఽకామయత॒ ప్రజా॑యే॒యేతి॑ । సతపో॑-ఽతప్యత । సో᳚-ఽన్తర్వా॑-నభవత్ । స ఉ॑పప॒క్షాభ్యా॑-మే॒వర్తూన॑సృజత । తేభ్యో॑ రజ॒తే పాత్రే॑ ఘృ॒తమ॑దుహత్ । యా-ఽస్య॒ సా త॒నూరాసీ᳚త్ ॥ 56 ॥
తామపా॑హత । సో॑-ఽహోరా॒త్రయో᳚-స్స॒న్ధి-ర॑భవత్ ॥ సో॑-ఽకామయత॒ ప్రజా॑యే॒యేతి॑ । స తపో॑-ఽతప్యత । సో᳚-ఽన్తర్వా॑-నభవత్ । స ముఖా᳚-ద్దే॒వా-న॑సృజత । తేభ్యో॒ హరి॑తే॒ పాత్రే॒ సోమ॑మదుహత్ । యా-ఽస్య॒ సా త॒నూరాసీ᳚త్ । తామపా॑హత । తదహ॑రభవత్ ॥ 57 ॥
ఏ॒తే వై ప్ర॒జాప॑తే॒ర్దోహాః᳚ । య ఏ॒వం-వేఁద॑ । దు॒హ ఏ॒వ ప్ర॒జాః ॥ దివా॒ వై నో॑-ఽభూ॒దితి॑ । త-ద్దే॒వానా᳚-న్దేవ॒త్వమ్ । య ఏ॒వ-న్దే॒వానా᳚-న్దేవ॒త్వం-వేఁద॑ । దే॒వవా॑నే॒వ భ॑వతి ॥ ఏ॒తద్వా అ॑హోరా॒త్రాణా॒-ఞ్జన్మ॑ । య ఏ॒వమ॑హోరా॒త్రాణా॒-ఞ్జన్మ॒ వేద॑ । నాహో॑రా॒త్రేష్వార్తి॒మార్చ్ఛ॑తి ॥ 58 ॥
అస॒తో-ఽధి॒ మనో॑-ఽసృజ్యత । మనః॑ ప్ర॒జాప॑తి-మసృజత । ప్ర॒జాప॑తిః ప్ర॒జా అ॑సృజత । తద్వా ఇ॒ద-మ్మన॑స్యే॒వ ప॑ర॒మ-మ్ప్రతి॑ష్ఠితమ్ । యది॒ద-ఙ్కిఞ్చ॑ । తదే॒తచ్ఛ్వో॑వస్య॒ సన్నామ॒ బ్రహ్మ॑ ॥ వ్యు॒చ్ఛన్తీ᳚ వ్యుచ్ఛన్త్యస్మై॒ వస్య॑సీ వస్యసీ॒ వ్యు॑చ్ఛతి । ప్రజా॑యతే ప్ర॒జయా॑ ప॒శుభిః॑ । ప్ర ప॑రమే॒ష్ఠినో॒ మాత్రా॑-మాప్నోతి । య ఏ॒వం-వేఁద॑ ॥ 59 ॥
(అ॒గ్నిర॑జాయత॒ తద్భూయో॑-ఽతప్యతా - భినద - రోదీ-త్ప్ర॒జాప॑తీ - రోద॒స్త్వ - మ॑సృజ॒ - తాసృ॑జత - ఘృ॒తమ॑దుహ॒ద్యా-ఽస్య॒ సా త॒నూరాసీ॒ - దహ॑రభవ-ద్- ఋచ్ఛతి॒ - వేద॑) (అ. 9)
(ఇ॒ద-న్ధూ॒మో᳚ ఽగ్ని-ర్జ్యోతి॑ ర॒ర్చి-ర్మరీ॑చయ ఉదా॒రా స్తద॒భ్రగ్ం /
స జ॒ఘనా॒-థ్సా తమి॑స్రా॒ స ప్ర॒జన॑నా॒-థ్సా జోథ్స్నా॒ స ఉ॑పప॒క్షాభ్యా॒గ్ం॒ సో॑ ఽహోరా॒త్రయో᳚-స్స॒న్ధి-స్సముఖా॒-త్తదహ॑-ర్దే॒వవా᳚న్ / మృ॒న్మయే॑ దారు॒మయే॑ రజ॒తే హరి॑తే॒ తేభ్య॒స్తాభ్యో॒ ద్వే తేభ్యో-ఽన్న॒-మ్పయో॑
ఘృ॒తగ్ం సోమ᳚మ్)
అనువాకం 10 - దేవసృష్టిమధ్యే-ఽవస్థితస్యేన్ద్రస్య దేవతాధిపతిత్వమ్
ప్ర॒జాప॑తి॒-రిన్ద్ర॑మసృజ-తానుజావ॒ర-న్దే॒వానా᳚మ్ । త-మ్ప్రాహి॑ణోత్ । పరే॑హి । ఏ॒తేషా᳚-న్దే॒వానా॒-మధి॑పతిరే॒ధీతి॑ । త-న్దే॒వా అ॑బ్రువన్న్ । కస్త్వమసి॑ । వ॒యం-వైఁ త్వచ్ఛ్రేయాగ్ం॑స-స్స్మ॒ ఇతి॑ । సో᳚-ఽబ్రవీత్ । కస్త్వమసి॑ వ॒యం-వైఁ త్వచ్ఛ్రేయాగ్ం॑స-స్స్మ॒ ఇతి॑ మా దే॒వా అ॑వోచ॒న్నితి॑ ॥ అథ॒ వా ఇ॒ద-న్తర్హి॑ ప్ర॒జాప॑తౌ॒ హర॑ ఆసీత్ ॥ 60 ॥
యద॒స్మిన్నా॑ది॒త్యే । తదే॑నమబ్రవీత్ । ఏ॒తన్మే॒ ప్రయ॑చ్ఛ । అథా॒హమే॒తేషా᳚-న్దే॒వానా॒-మధి॑పతి-ర్భవిష్యా॒మీతి॑ । కో॑హగ్గ్-స్యా॒మిత్య॑బ్రవీత్ । ఏ॒త-త్ప్ర॒దాయేతి॑ । ఏ॒త-థ్స్యా॒ ఇత్య॑బ్రవీత్ । యదే॒తద్బ్రవీ॒షీతి॑ । కో హ॒ వై నామ॑ ప్ర॒జాప॑తిః । య ఏ॒వం-వేఁద॑ ॥ 61 ॥
వి॒దురే॑న॒-న్నామ్నా᳚ । తద॑స్మై రు॒క్మ-ఙ్కృ॒త్వా ప్రత్య॑ముఞ్చత్ । తతో॒ వా ఇన్ద్రో॑ దే॒వానా॒-మధి॑పతి-రభవత్ । య ఏ॒వం-వేఁద॑ । అధి॑పతిరే॒వ స॑మా॒నానా᳚-మ్భవతి ॥ సో॑-ఽమన్యత । కి-ఙ్కిం॒-వాఁ అ॑కర॒మితి॑ । స చ॒న్ద్ర-మ్మ॒ ఆహ॒రేతి॒ ప్రాల॑పత్ । తచ్చ॒న్ద్రమ॑స-శ్చన్ద్రమ॒స్త్వమ్ । య ఏ॒వం-వేఁద॑ ॥ 62 ॥
చ॒న్ద్రవా॑నే॒వ భ॑వతి ॥ త-న్దే॒వా అ॑బ్రువన్న్ । సు॒వీర్యో॑ ఽమర్యా॒ యథా॑ గోపా॒యత॒ ఇతి॑ । త-థ్సూర్య॑స్య సూర్య॒త్వమ్ । య ఏ॒వం-వేఁద॑ । నైన॑-న్దభ్నోతి ॥ కశ్చ॒ నాస్మి॒న్వా ఇ॒దమి॑న్ద్రి॒య-మ్ప్రత్య॑స్థా॒దితి॑ । తదిన్ద్ర॑-స్యేన్ద్ర॒త్వమ్ । య ఏ॒వం-వేఁద॑ । ఇ॒న్ద్రి॒యా॒వ్యే॑వ భ॑వతి ॥ 63 ॥
అ॒యం-వాఁ ఇ॒ద-మ్ప॑ర॒మో॑-ఽభూ॒దితి॑ । తత్-ప॑రమే॒ష్ఠినః॑ పరమేష్ఠి॒త్వమ్ । య ఏ॒వం-వేఁద॑ । ప॒ర॒మామే॒వ కాష్ఠా᳚-ఙ్గచ్ఛతి ॥ త-న్దే॒వా-స్స॑మ॒న్త-మ్పర్య॑విశన్న్ । వస॑వః పు॒రస్తా᳚త్ । రు॒ద్రా ద॑క్షిణ॒తః । ఆ॒ది॒త్యాః ప॒శ్చాత్ । విశ్వే॑ దే॒వా ఉ॑త్తర॒తః । అఙ్గి॑రసః ప్ర॒త్యఞ్చ᳚మ్ ॥ 64 ॥
సా॒ద్ధ్యాః పరా᳚ఞ్చమ్ । య ఏ॒వం-వేఁద॑ । ఉపై॑నగ్ం సమా॒నా-స్సం-విఁ॑శన్తి ॥ స ప్ర॒జాప॑తిరే॒వ భూ॒త్వా ప్ర॒జా ఆవ॑యత్ । తా అ॑స్మై॒ నాతి॑ష్ఠన్తా॒న్నాద్యా॑య । తా ముఖ॑-మ్పు॒రస్తా॒త్-పశ్య॑న్తీః । ద॒క్షి॒ణ॒తః పర్యా॑యన్న్ । స ద॑క్షిణ॒తః పర్య॑వర్తయత । తా ముఖ॑-మ్పు॒రస్తా॒త్-పశ్య॑న్తీః । ముఖ॑-న్దక్షిణ॒తః ॥ 65 ॥
ప॒శ్చాత్-పర్యా॑యన్న్ । స ప॒శ్చాత్-పర్య॑వర్తయత । తా ముఖ॑-మ్పు॒రస్తా॒త్-పశ్య॑న్తీః । ముఖ॑-న్దక్షిణ॒తః । ముఖ॑-మ్ప॒శ్చాత్ । ఉ॒త్త॒ర॒తః పర్యా॑యన్న్ । స ఉ॑త్తర॒తః పర్య॑వర్తయత । తా ముఖ॑-మ్పు॒రస్తా॒త్-పశ్య॑న్తీః । ముఖ॑-న్దక్షిణ॒తః । ముఖ॑-మ్ప॒శ్చాత్ ॥ 66 ॥
ముఖ॑ముత్తర॒తః । ఊ॒ర్ధ్వా ఉదా॑యన్న్ । స ఉ॒పరి॑ష్టా॒న్న్య॑-వర్తయత । తా-స్స॒ర్వతో॑ముఖో భూ॒త్వా ఽఽవ॑యత్ । తతో॒ వై తస్మై᳚ ప్ర॒జా అతి॑ష్ఠన్తా॒న్నాద్యా॑య ॥ య ఏ॒వం-విఁ॒ద్వా-న్పరి॑ చ వ॒ర్తయ॑తే॒ ని చ॑ । ప్ర॒జాప॑తిరే॒వ భు॒త్వా ప్ర॒జా అ॑త్తి । తిష్ఠ॑న్తే-ఽస్మై ప్ర॒జా అ॒న్నాద్యా॑య । అ॒న్నా॒ద ఏ॒వ భ॑వతి ॥ 67 ॥
(ఆ॒సీ॒-ద్- వేద॑ - చన్ద్రమ॒స్త్వం-యఁ ఏ॒వం-వేఁదే᳚ - న్ద్రియా॒వ్యే॑వ భ॑వతి - ప్ర॒త్యఞ్చ॒ - ముఖ॑-న్దక్షిణ॒తో - ముఖ॑-మ్ప॒శ్చాన్ - +నవ॑ చ) (ఆ10 )
అనువాకం 11 - హోతృమన్త్రాణా-మ్పురుషార్థప్రయోగః
ప్ర॒జాప॑తి-రకామయత బ॒హోర్భూయా᳚న్-థ్స్యా॒మితి॑ । స ఏ॒త-న్దశ॑హోతార-మపశ్యత్ । త-మ్ప్రాయు॑ఙ్క్త । తస్య॒ ప్రయు॑క్తి బ॒హోర్భూయా॑నభవత్ । యః కా॒మయే॑త బ॒హోర్భూయా᳚న్-థ్స్యా॒మితి॑ । స దశ॑హోతార॒-మ్ప్రయు॑ఞ్జీత । బ॒హోరే॒వ భూయా᳚న్-భవతి ॥ సో॑-ఽకామయత వీ॒రో మ॒ ఆజా॑యే॒తేతి॑ । స దశ॑హోతు॒శ్చతు॑ర్హోతార॒-న్నిర॑మిమీత । త-మ్ప్రాయు॑ఙ్క్త ॥ 68 ॥
తస్య॒ ప్రయు॒క్తీన్ద్రో॑ ఽజాయత । యః కా॒మయే॑త వీ॒రో మ॒ ఆజా॑యే॒తేతి॑ । స చతు॑ర్హోతార॒-మ్ప్రయు॑ఞ్జీత । ఆ-ఽస్య॑ వీ॒రో జా॑యతే ॥ సో॑-ఽకామయత పశు॒మాన్-థ్స్యా॒మితి॑ । స చతు॑ర్హోతుః॒ పఞ్చ॑హోతార॒-న్నిర॑మిమీత । త-మ్ప్రాయు॑ఙ్క్త । తస్య॒ ప్రయు॑క్తి పశు॒మాన॑భవత్ । యః కా॒మయే॑త పశు॒మాన్-థ్స్యా॒మితి॑ । స పఞ్చ॑హోతార॒-మ్ప్రయు॑ఞ్జీత ॥ 69 ॥
ప॒శు॒మానే॒వ భ॑వతి ॥ సో॑-ఽకామయత॒ర్తవో॑ మే కల్పేర॒న్నితి॑ । స పఞ్చ॑హోతు॒-ష్షడ్ఢో॑తార॒-న్నిర॑మిమీత । త-మ్ప్రాయు॑ఙ్క్త । తస్య॒ ప్రయు॑క్త్యృ॒తవో᳚-ఽస్మా అకల్పన్త । యః కా॒మయే॑త॒ర్తవో॑ మే కల్పేర॒న్నితి॑ । స షడ్ఢో॑తార॒-మ్ప్రయు॑ఞ్జీత । కల్ప॑న్తే-ఽస్మా ఋ॒తవః॑ ॥ సో॑-ఽకామయత సోమ॒ప-స్సో॑మయా॒జీ స్యా᳚మ్ । ఆ మే॑ సోమ॒ప-స్సో॑మయా॒జీ జా॑యే॒తేతి॑ ॥ 70 ॥
స షడ్ఢో॑తు-స్స॒ప్తహో॑తార॒-న్నిర॑మిమీత । త-మ్ప్రాయు॑ఙ్క్త । తస్య॒ ప్రయు॑క్తి సోమ॒ప-స్సో॑మయా॒జ్య॑భవత్ । ఆ-ఽస్య॑ సోమ॒ప-స్సో॑మయా॒జ్య॑జాయత । యః కా॒మయే॑త సోమ॒ప-స్సో॑మయా॒జీ స్యా᳚మ్ । ఆ మే॑ సోమ॒ప-స్సో॑మయా॒జీ జా॑యే॒తేతి॑ । స స॒ప్తహో॑తార॒-మ్ప్రయు॑ఞ్జీత । సో॒మ॒ప ఏ॒వ సో॑మయా॒జీ భ॑వతి । ఆ-ఽస్య॑ సోమ॒ప-స్సో॑మయా॒జీ జా॑యతే ॥ స వా ఏ॒ష ప॒శుః ప॑ఞ్చ॒ధా ప్రతి॑ తిష్ఠతి ॥ 71 ॥
ప॒ద్భిర్ముఖే॑న ॥ తే దే॒వాః ప॒శూన్. వి॒త్త్వా । సు॒వ॒ర్గం-లోఁ॒కమా॑యన్న్ ॥ తే॑-ఽముష్మి॑ల్ ఁలో॒కే వ్య॑క్షుద్ధ్యన్న్ । తే᳚-ఽబ్రువన్న్ । అ॒ముతః॑ ప్రదానం॒-వాఁ ఉప॑జిజీవి॒మేతి॑ । తే స॒ప్తహో॑తారం-యఁ॒జ్ఞం-విఁ॒ధాయా॒యాస్య᳚మ్ । ఆ॒ఙ్గీ॒ర॒స-మ్ప్రాహి॑ణ్వన్న్ । ఏ॒తేనా॒ముత్ర॑ కల్ప॒యేతి॑ । తస్య॒ వా ఇ॒య-ఙ్క్లృప్తిః॑ ॥ 72 ॥
యది॒ద-ఙ్కిఞ్చ॑ । య ఏ॒వం-వేఁద॑ । కల్ప॑తే-ఽస్మై । స వా అ॒య-మ్మ॑ను॒ష్యే॑షు య॒జ్ఞ-స్స॒ప్తహో॑తా । అ॒ముత్ర॑ స॒ద్భ్యో దే॒వేభ్యో॑ హ॒వ్యం-వఁ॑హతి । య ఏ॒వం-వేఁద॑ । ఉపై॑నం-యఁ॒జ్ఞో న॑మతి ॥ యో వై చతు॑ర్హోతృణా-న్ని॒దానం॒-వేఁద॑ । ని॒దాన॑వా-న్భవతి । అ॒గ్ని॒హో॒త్రం-వైఁ దశ॑హోతుర్ని॒దాన᳚మ్ । ద॒ర్॒శ॒పూ॒ర్ణ॒మా॒సౌ చతు॑ర్హోతుః । చా॒తు॒ర్మా॒స్యాని॒ పఞ్చ॑ హోతుః । ప॒శు॒బ॒న్ధ-ష్షడ్ఢో॑తుః । సౌ॒మ్యో᳚-ఽద్ధ్వ॒ర-స్స॒ప్తహో॑తుః । ఏ॒తద్వై చతు॑ర్హోతృణా-న్ని॒దాన᳚మ్ । య ఏ॒వం-వేఁద॑ । ని॒దాన॑వా-న్భవతి ॥ 73 ॥
(అ॒మి॒మీ॒త॒ త-మ్ప్రాయు॑ఙ్క్త॒ - పఞ్చ॑హోతార॒-మ్ప్రయు॑ఞ్జిత - జాయే॒తేతి॑ - తిష్ఠతి॒ - క్లృప్తి॒--ర్ దశ॑హోతు-ర్ని॒దానగ్ం॑ స॒ప్త చ॑ ) (అ. 11)
(ప్ర॒జాప॑తిరకామయత ప్ర॒జా-స్సృ॑జే॒యేతి॑ - ప్ర॒జాప॑తిరకామయత దర్శపూర్ణమా॒సౌ సృ॑జే॒యేతి॑ - ప్ర॒జాప॑తిరకామయత॒ ప్రజా॑యే॒యేతి॒ స తప॒-స్స త్రి॒వృతం॑ - ప్ర॒జాప॑తిరకామయత॒ దశ॑హోతార॒-న్తేన॑ దశ॒ధా-ఽఽత్మానం॑ - దే॒వా వై వరు॑ణ॒ - మన్తో॒ వై - ప్ర॒జాప॑తి॒స్తా-స్సృ॒ష్టా-స్సమ॑శ్లిష్యన్ - దే॒వా వై చతు॑ర్హోతృభి - రి॒దం-వాఁ అగ్రే᳚ - ప్ర॒జాప॑తి॒రిన్ద్రం॑ - ప్ర॒జాప॑తిరకామయత బ॒హోర్భూయా॒నేకా॑దశ)
(ప్ర॒జాప॑తి॒ - స్తద్గ్రహ॑స్య - ప్ర॒జా॑పతిరకామయతా॒ - నయై॒వైన॒త్ - తస్య॒ వా ఇ॒య-ఙ్క్లృప్తి॒ - స్తస్మా᳚-త్తేపా॒నాజ్జ్యోతి॒--ర్ యద॒స్మిన్నా॑ది॒త్యే -సషడ్ఢో॑తు-స్స॒ప్తహో॑తార॒-న్త్రిస॑ప్తతిః)
(ప్ర॒జాప॑తిరకామయత - ని॒దాన॑వాన్భవతి)
॥ హరిః॑ ఓమ్ ॥
॥ కృష్ణ యజుర్వేదీయ తైత్తిరీయ బ్రాహ్మణే ద్వితీయాష్టకే ద్వితీయః ప్రపాఠక-స్సమాప్తః ॥
Roman (IAST) Transliteration
kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ - hotṛbrāhmaṇam
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
anuvākaṃ 1 - daśahotṛmantrasya kratvarthapuruṣārthaprayogau
pra॒jāpa̭tirakāmayata pra॒jā-ssṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā 'nu॒drutya̭ darbhasta॒mbḙ-'juhot | tato॒ vai sa pra॒jā a̭sṛjata | tā a̭smāthsṛ॒ṣṭā apā᳚krāmann | tā grahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | yaḥ kā॒mayḙta॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa daśa̭hotāra॒-mmana̭sā 'nu॒drutya̭ darbhasta॒mbe jṷhuyāt | pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭hotā || 1 ||
pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā pra jā̭yate || mana̭sā juhoti | mana̭ iva॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || pū॒rṇayā̭ juhoti | pū॒rṇa i̭va॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || nyṷ̄nayā juhoti | nyṷ̄nā॒ddhi pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā asṛ̭jata | pra॒jānā॒gṃ॒ sṛṣṭyai᳚ || 2 ||
da॒rbha॒sta॒mbe jṷhoti | e॒tasmā॒dvai yoneḥ᳚ pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | yasmā̭de॒va yoneḥ᳚ pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā asṛ̭jata | tasmā̭de॒va yoneḥ॒ pra jā̭yate || brā॒hma॒ṇo da̭kṣiṇa॒ta upā᳚ste | brā॒hma॒ṇo vai pra॒jānā̭-mupadra॒ṣṭā | u॒pa॒dra॒ṣṭu॒matye॒va pra jā̭yate || graho̭ bhavati | pra॒jānāgṃ̭ sṛ॒ṣṭānā॒-ndhṛtyai᳚ || ya-mbrā᳚hma॒ṇaṃ-vi~॒dyāṃ-vi~॒dvāgṃsaṃ॒-ya~śo॒ narcchet || 3 ||
so-'ra̭ṇya-mpa॒retya̭ | da॒rbha॒sta॒mba-mu॒dgratthya̭ | brā॒hma॒ṇa-nda̭kṣiṇa॒to ni॒ṣādya̭ | catṷrhotṝ॒n vyāca̭kṣīta | e॒tadvai de॒vānā᳚-mpara॒ma-ṅguhya॒-mbrahma̭ | yaccatṷrhotāraḥ | tade॒va pra̭kā॒śa-ṅga̭mayati | tadḙna-mprakā॒śa-ṅga॒tam | pra॒kā॒śa-mpra॒jānā᳚-ṅgamayati || da॒rbha॒sta॒mba-mu॒dgratthya॒ vyāca̭ṣṭe || 4 ||
a॒gni॒vān. vai da̭rbhasta॒mbaḥ | a॒gni॒vatye॒va vyāca̭ṣṭe || brā॒hma॒ṇo da̭kṣiṇa॒ta upā᳚ste | brā॒hma॒ṇo vai pra॒jānā̭-mupadra॒ṣṭā | u॒pa॒dra॒ṣṭu॒-matye॒vainaṃ॒-ya~śa̭ ṛcchati || ī॒śva॒ra-ntaṃ-ya~śo-'rto॒rityā̭huḥ | yasyānte᳚ vyā॒caṣṭa॒ iti̭ | vara॒stasmai॒ deyaḥ̭ | yade॒vaina॒-ntatro̭pa॒ nama̭ti | tade॒vāva̭ rundhe || 5 ||
a॒gnimā॒dadhā̭no॒ daśa̭hotrā॒ 'raṇi॒mava̭daddhyāt | prajā̭tame॒vaina॒-mādha̭tte | tenai॒voddrutyā᳚gniho॒tra-ñjṷhuyāt | prajā̭tame॒vaina̭jjuhoti | ha॒virni̭rva॒phsyan-daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | prajā̭tame॒vaina॒-nnirva̭pati | sā॒mi॒dhe॒nī-ra̭nuva॒kṣyan-daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | sā॒mi॒dhe॒nīre॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | atho̭ ya॒jño vai daśa̭hotā | ya॒jñame॒va ta̭nute || 6 ||
a॒bhi॒cara॒n-daśa̭hotāra-ñjuhuyāt | nava॒ vai purṷṣe prā॒ṇāḥ | nābhi̭rdaśa॒mī | saprā̭ṇame॒vaina̭-ma॒bhica̭rati | e॒tāva॒dvai purṷṣasya॒ svam | yāva̭-tprā॒ṇāḥ | yāva̭de॒vāsyāsti̭ | tada॒bhica̭rati || svakṛ̭ta॒ iri̭ṇe juhoti prada॒re vā᳚ | e॒tadvā a॒syai nir-ṛ̭tigṛhītam | nir-ṛ̭ti gṛhīta e॒vaina॒-nnir-ṛ̭tyā grāhayati || ya-dvā॒caḥ krū॒ram | tena॒ vaṣa̭ṭkaroti | vā॒ca e॒vaina̭-ṅkrū॒reṇa॒ pra vṛ̭ścati | tā॒jagārti॒mārccha̭ti || 7 ||
(daśa̭hotā॒ - sṛṣṭyā̭ - ṛ॒cche-d- vyāca̭ṣṭe - rundha - e॒va ta̭nute॒ - nir-ṛ̭tigṛhīta॒-mpañca̭ ca) (a. 1)
anuvākaṃ 2 - caturhotrādimantrāṇā-ṅkratvarthaprayogaḥ
pra॒jāpa̭tirakāmayata darśapūrṇamā॒sau sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒ta-ñcatṷrhotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa da̭rśapūrṇamā॒sāva̭sṛjata | tāva̭smā-thsṛ॒ṣṭāvapā᳚krāmatām | tau grahḙṇā gṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sā-vā॒labha̭mānaḥ | catṷrhotāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭-hava॒nīyḙ juhuyāt | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sāve॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute || 8 ||
graho̭ bhavati | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sayo᳚-ssṛ॒ṣṭayo॒rdhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata cāturmā॒syāni̭ sṛje॒yeti̭ | sa e॒ta-mpañca̭hotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa cā̭turmā॒syānya̭sṛjata | tānya̭smā-thsṛ॒ṣṭānyapā᳚krāmann | tāni॒ grahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | cā॒tu॒rmā॒syānyā॒labha̭mānaḥ || 9 ||
pañca̭hotāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | cā॒tu॒rmā॒syānye॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | cā॒tu॒rmā॒syānāgṃ̭ sṛ॒ṣṭānā॒-ndhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata paśuba॒ndhagṃ sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒tagṃ ṣaḍḍho̭tāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa pa̭śuba॒ndhama̭sṛjata | so᳚-'smā-thsṛ॒ṣṭo 'pā᳚krāmat | ta-ṅgrahḙṇāgṛhṇāt || 10 ||
tadgraha̭sya graha॒tvam | pa॒śu॒ba॒ndhena̭ ya॒kṣyamā̭ṇaḥ | ṣaḍḍho̭tāra॒-mmana̭sā 'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | pa॒śu॒ba॒ndhame॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | pa॒śu॒ba॒ndhasya̭ sṛ॒ṣṭasya॒ dhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata sau॒mya-ma̭ddhva॒ragṃ sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒tagṃ sa॒ptaho̭tāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ 'juhot | tato॒ vai sa sau॒mya-ma̭ddhva॒ra-ma̭sṛjata || 11 ||
so᳚-'smā-thsṛ॒ṣṭo-'pā᳚krāmat | ta-ṅgrahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | dī॒kṣi॒ṣyamā̭ṇaḥ | sa॒ptaho̭tāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | sau॒myame॒vāddhva॒ragṃ sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | sau॒myasyā᳚-ddhva॒rasya̭ sṛ॒ṣṭasya॒ dhṛtyai᳚ || de॒vebhyo॒ vai ya॒jño na prābha̭vat | tamḙtāva॒ccha-ssama̭bharann || 12 ||
ya-thsa̭bhāṃ॒rāḥ | tato॒ vai tebhyo̭ ya॒jñaḥ prābha̭vat | ya-thsa̭bhāṃ॒rā bhava̭nti | ya॒jñasya॒ prabhū᳚tyai || ā॒ti॒tthyamā॒sādya॒ vyāca̭ṣṭe | ya॒jña॒mu॒khaṃ-vā~ ā̭ti॒thyam | mu॒kha॒ta e॒va ya॒jñagṃ sa॒bhṛntya॒ pra ta̭nute || aya̭jño॒ vā e॒ṣaḥ | yo̭-'pa॒tnīkaḥ̭ | na pra॒jāḥ pra jā̭yerann | patnī॒rvyāca̭ṣṭe | ya॒jñame॒vākaḥ̭ | pra॒jānā᳚-mpra॒jana̭nāya || u॒pa॒sathsu॒ vyāca̭ṣṭe | e॒tadvai patnī̭nā-mā॒yata̭nam | sva e॒vainā̭ ā॒yata॒ne-'va̭ kalpayati || 13 ||
(ta॒nu॒ta॒ - ā॒labha̭māno - 'gṛhṇā - dasṛja - tābhara - ñjāyera॒n-thṣaṭca̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3 - caturhotṛpañcahotṛmantragrahabhāgayoḥ puruṣārtha prayogaḥ
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata॒ pra jā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | sa tri॒vṛta॒gg॒ stoma̭-masṛjata | ta-mpa̭ñcada॒śastomo̭ maddhya॒ta uda̭tṛṇat | tau pū᳚rvapa॒kṣaścā̭parapa॒kṣaścā̭bhavatām | pū॒rva॒pa॒kṣa-nde॒vā anvasṛ̭jyanta | a॒pa॒ra॒pa॒kṣa-manvasṷrāḥ | tato̭ de॒vā abha̭vann | parā-'sṷrāḥ | ya-ṅkā॒mayḙta॒ vasī̭yān-thsyā॒diti̭ || 14 ||
ta-mpū᳚rvapa॒kṣe yā̭jayet | vasī̭yāne॒va bha̭vati | ya-ṅkā॒mayḙta॒ pāpī̭yān-thsyā॒diti̭ | tama̭parapa॒kṣe yā̭jayet | pāpī̭yāne॒va bha̭vati | tasmā᳚-tpūrvapa॒kṣo̭ ¶pa॒kṣāt-ka̭ru॒ṇya̭taraḥ || pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭hotā | catṷrhotā॒ pañca̭hotā | ṣaḍḍho̭tā sa॒ptaho̭tā | ṛ॒tavaḥ̭ saṃva~thsa॒raḥ || 15 ||
pra॒jāḥ pa॒śava̭ i॒me lo॒kāḥ | ya e॒va-mpra॒jāpa̭ti-mba॒horbhūyāgṃ̭saṃ॒-ve~da̭ | ba॒hore॒va bhūyā᳚-nbhavati || pra॒jāpa̭ti-rdevāsu॒rāna̭sṛjata | sa indra॒mapi॒ nāsṛ̭jata | ta-nde॒vā a̭bruvann | indra̭-nno jana॒yeti̭ | so᳚-'bravīt | yathā॒ 'haṃ-yu~॒ṣmāg stapa॒sā 'sṛ̭kṣi | e॒vamindra̭-ñjanayaddhva॒miti̭ || 16 ||
te tapo̭-'tapyanta | ta ā॒tmannindra̭-mapaśyann | tama̭bruvann | jāya॒sveti̭ | so᳚-'bravīt | ki-mbhā̭ga॒dheya̭-ma॒bhija̭niṣya॒ iti̭ | ṛ॒tūn-thsaṃ̭va~thsa॒ram | pra॒jāḥ pa॒śūn | i॒māl ~lo॒kānitya̭bruvann | taṃ-vai~ mā-''hṷtyā॒ praja̭naya॒tetya̭bravīt || 17 ||
ta-ñcatṷrhotrā॒ prāja̭nayann || yaḥ kā॒mayḙta vī॒ro ma॒ ā jā̭ye॒teti̭ | sa catṷrhotāra-ñjuhuyāt | pra॒jāpa̭ti॒rvai catṷrhotā | pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā prajā̭yate | ja॒jana॒dindra̭-mindri॒yāya॒ svāheti॒ grahḙṇa juhoti | ā-'sya̭ vī॒ro jā̭yate | vī॒ragṃ hi de॒vā e॒tayā ''hṷtyā॒ prāja̭nayann || ā॒di॒tyāścāṅgi̭rasaśca suva॒rge lo॒ke᳚ 'spardhanta | va॒ya-mpūrvḙ suva॒rgaṃ-lo~॒kami̭yāma va॒ya-mpūrva॒ iti̭ || 18 ||
ta ā̭di॒tyā e॒ta-mpañca̭hotāra-mapaśyann | ta-mpu॒rā prā̭taranuvā॒kādāgnī᳚ddhre 'juhavuḥ | tato॒ vai te pūrvḙ suva॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann | ya-ssṷva॒rgakā̭ma॒-ssyāt | sa pañca̭hotāra-mpu॒rā prā̭taranuvā॒kādāgnī᳚ddhre juhuyāt | saṃ॒va~॒thsa॒ro vai pañca̭hotā | saṃ॒va~॒thsa॒ra-ssṷva॒rgo lo॒kaḥ | saṃ॒va~॒thsa॒ra e॒vartuṣṷ prati॒ṣṭhāya̭ | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamḙti || te᳚bruva॒-nnaṅgi̭rasa ādi॒tyān || 19 ||
kva̭ stha | kva̭ va-ssa॒dbhyo ha॒vyaṃ-va~̭kṣyāma॒ iti̭ | chanda॒-ssvitya̭bruvann | gā॒ya॒tri॒yā-ntri॒ṣṭubhi॒-jaga̭tyā॒miti̭ | tasmā॒cchandaḥ̭ su sa॒dbhya ā̭di॒tyebhyaḥ̭ | ā॒ṅgī॒ra॒sīḥ pra॒jā ha॒vyaṃ-va~̭hanti | vaha̭ntyasmai pra॒jā ba॒lim | aina॒mapra̭tikhyāta-ṅgacchati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || dvāda̭śa॒ māsāḥ॒ pañca॒rtavaḥ̭ | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | a॒sāvā̭di॒tya ḙkavi॒gṃ॒śaḥ | e॒tasmi॒n vā e॒ṣa śri॒taḥ | e॒tasmi॒n-prati̭ṣṭhitaḥ | ya e॒vame॒tagg śri॒ta-mprati̭ṣṭhitaṃ॒-ve~da̭ | pratye॒va ti̭ṣṭhati || 20 ||
(syā॒diti̭ - saṃva~thsa॒ro - ja̭nayaddhva॒mitī - tya̭bravī॒t - pūrva॒ ityā̭ - di॒tyān - ṛ॒tava॒-ṣṣaṭca̭) (a. 3)
anuvākaṃ 4 - jaga-thsṛṣṭikathanamukhena hotṛmantrapraśaṃsā
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | tena̭ daśa॒dhā ''tmānaṃ̭-vi~॒dhāya̭ | daśa̭hotrā 'tapyata | tasya॒ citti॒-ssrugāsī᳚t | ci॒ttamājya᳚m | tasyai॒tā̭vatye॒va vāgāsī᳚t | e॒tāvāṋ. yajñakra॒tuḥ || sa catṷrhotāra-masṛjata | so̭-'nandat || 21 ||
asṛ̭kṣi॒ vā i॒mamiti̭ | tasya॒ somo̭ ha॒virāsī᳚t | sa catṷrhotrā 'tapyata | so̭-'tāmyat | sa bhūriti॒ vyāha̭rat | sa bhūmi̭masṛjata | a॒gni॒ho॒tra-nda̭rśapūrṇamā॒sau yajūgṃ̭ṣi | sa dvi॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa bhuva॒ iti॒ vyāha̭rat || 22 ||
so᳚-'ntari̭kṣa-masṛjata | cā॒tu॒rmā॒syāni॒ sāmā̭ni | sa tṛ॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa suva॒riti॒ vyāha̭rat | sa diva̭masṛjata | a॒gni॒ṣṭo॒ma-mu॒kthya̭-matirā॒tramṛcaḥ̭ | e॒tā vai vyāhṛ̭taya i॒me lo॒kāḥ | i॒mā-nkhalu॒ vai lo॒kānanṷ pra॒jāḥ pa॒śava॒śchandāgṃ̭si॒ prājā̭yanta | ya e॒vame॒tāḥ pra॒jāpa̭teḥ pratha॒mā vyāhṛ̭tīḥ॒ prajā̭tā॒ veda̭ || 23 ||
pra pra॒jayā̭ pa॒śubhi̭-rmithu॒nai-rjā̭yate || sa pañca̭hotāra-masṛjata | sa ha॒virnā-vi̭ndata | tasmai॒ soma̭-sta॒nuva॒-mprāya̭cchat | e॒ta-ttḙ ha॒viriti̭ | sa pañca̭hotrā 'tapyata | so̭-'tāmyat | sa pra॒tyaṅṅa̭bādhata | so-'sṷrā-nasṛjata | tada॒syā pri̭yamāsīt || 24 ||
ta-ddu॒rvarṇa॒gṃ॒ hira̭ṇyamabhavat | ta-ddu॒rvarṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma̭ | sa dvi॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa prāṃa̭bādhata | sa de॒vāna̭sṛjata | tada̭sya pri॒yama̭sīt | ta-thsu॒varṇa॒gṃ॒ hira̭ṇyamabhavat | ta-thsu॒varṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma̭ | ya e॒vagṃ su॒varṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma॒ veda̭ || 25 ||
su॒varṇa̭ ā॒tmanā̭ bhavati | du॒rvarṇo᳚-'sya॒ bhrātṛ̭vyaḥ | tasmā᳚-thsu॒varṇa॒gṃ॒ hira̭ṇya-mbhā॒rya᳚m | su॒varṇa̭ e॒va bha̭vati | aina̭-mpri॒ya-ṅga̭cchati॒ nāpri̭yam || sa sa॒ptaho̭tāra-masṛjata | sa sa॒ptaho᳚trai॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamai᳚t || tri॒ṇa॒vena॒ stomḙnai॒bhyo lo॒kebhyo-'sṷrā॒-nprāṇṷdata | tra॒ya॒stri॒gṃ॒śena॒ pratya̭tiṣṭhat | e॒ka॒vi॒gṃ॒śena॒ ruca̭madhatta || 26 ||
sa॒pta॒da॒śena॒ prājā̭yata | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-thsomḙna॒ yaja̭te | sa॒ptaho᳚trai॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamḙti | tri॒ṇa॒vena॒ stomḙnai॒bhyo lo॒kebhyo॒ bhrātṛ̭vyā॒n-praṇṷdate | tra॒ya॒stri॒gṃ॒śena॒ prati̭ tiṣṭhati | e॒ka॒vi॒gṃ॒śena॒ ruca̭-ndhatte | sa॒pta॒da॒śena॒ prajā̭yate | tasmā᳚-thsaptada॒śa-sstomo॒ na ni॒r॒hṛtyaḥ̭ | pra॒jāpa̭ti॒ rvai sa̭ptada॒śaḥ | pra॒jāpa̭time॒va ma̭ddhya॒to dha̭tte॒ prajā᳚tyai || 27 ||
(a॒na॒nda॒-d- bhuva॒ iti॒ vyāha̭ra॒-d- vedā̭ - sī॒-d- vedā̭ - dhatta॒ - prajā᳚tyai) (a. 4)
anuvākaṃ 5 - dakṣiṇāpratigrahamantravyākhyānam
de॒vā vai varṷṇamayājayann | sa yasyai̭ yasyai de॒vatā̭yai॒ dakṣi̭ṇā॒mana̭yat | tāma̭vlīnāt | te᳚-'bruvann | vyā॒vṛtya॒ prati̭ gṛhṇāma | tathā̭ no॒ dakṣi̭ṇā॒ na vle᳚ṣya॒tīti̭ | te vyā॒vṛtya॒ pratya̭gṛhṇann | tato॒ vai tā-ndakṣi̭ṇā॒ nāvlī̭nāt | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān vyā॒vṛtya॒ dakṣi̭ṇā-mpratigṛ॒hṇāti̭ | naina॒-ndakṣi̭ṇā vlīnāti || 28 ||
rājā᳚ tvā॒ varṷṇo nayatu devi dakṣiṇe॒-'gnaye॒ hira̭ṇya॒mityā̭ha | ā॒gne॒yaṃ-vai~ hira̭ṇyam | svayai॒vaina̭-dde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | somā̭ya॒ vāsa॒ ityā̭ha | sau॒myaṃ-vai~ vāsaḥ̭ | svayai॒vaina̭-dde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | ru॒drāya॒ gāmityā̭ha | rau॒drī vai gauḥ | svayai॒vainā᳚-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | varṷṇā॒yāśva॒mityā̭ha || 29 ||
vā॒ru॒ṇo vā aśvaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | prā॒jāpa̭taye॒ purṷṣa॒mityā̭ha | prā॒jā॒pa॒tyo vai purṷṣaḥ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | mana̭ve॒ talpa॒mityā̭ha | mā॒na॒vo vai talpaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | u॒ttā॒nāyā᳚ṅgīra॒sāyāna॒ ityā̭ha | i॒yaṃ-vā~ ṷttā॒na ā᳚ṅgīra॒saḥ || 30 ||
a॒nayai॒vaina॒t-prati̭ gṛhṇāti || vai॒śvā॒na॒ryārcā ratha॒-mprati̭ gṛhṇāti | vai॒śvā॒na॒ro vai de॒vata̭yā॒ rathaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti || tenā̭mṛta॒tvama̭śyā॒-mityā̭ha | a॒mṛta̭me॒vātman-dha̭tte || vayo̭ dā॒tra ityā̭ha | vaya̭ e॒vaina̭-ṅkṛ॒tvā | su॒va॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati || mayo॒ mahya̭mastu pratigrahī॒tra ityā̭ha || 31 ||
yadvai śi॒vam | tanmayaḥ̭ | ā॒tmana̭ e॒vaiṣā parī᳚ttiḥ || ka i॒da-ṅkasmā̭ adā॒dityā̭ha | pra॒jāpa̭ti॒rvai kaḥ | sa pra॒jāpa̭taye dadāti || kāmaḥ॒ kāmā॒yetyā̭ha | kāmḙna॒ hi dadā̭ti | kāmḙna pratigṛ॒hṇāti̭ || kāmo̭ dā॒tā kāmaḥ̭ prati grahī॒tetyā̭ha || 32 ||
kāmo॒ hi dā॒tā | kāmaḥ̭ prati grahī॒tā || kāmagṃ̭ samu॒dra-māvi॒śetyā̭ha | sa॒mu॒dra i̭va॒ hi kāmaḥ̭ | neva॒ hi kāma॒syānto-'sti̭ | na sa̭mu॒drasya̭ || kāmḙna tvā॒ prati̭ gṛhṇā॒mītyā̭ha | yena॒ kāmḙna prati gṛ॒hṇāti̭ | sa e॒vaina̭ma॒muṣmi̭l ~lo॒ke kāma॒ āga̭cchati || kāmai॒tatta̭ e॒ṣā tḙ kāma॒ dakṣi॒ṇetyā̭ha | kāma̭ e॒va ta-dyaja̭māno॒-'muṣmi̭l ~lo॒ke dakṣi̭ṇāmicchati | na pra̭tigrahī॒tari̭ || ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-dakṣi̭ṇā-mpratigṛ॒hṇāti̭ | a॒nṛ॒ṇāme॒vainā॒-mprati̭ gṛhṇāti || 33 ||
(vlī॒nā॒tya - śva॒mityā̭hā - ṅgira॒saḥ - pra̭tigrahī॒tra ityā̭ha - pratigrahī॒tetyā̭ha॒ - dakṣi॒ṇetyā̭ha ca॒tvāri̭ ca) (a. 5)
anuvākaṃ 6 - dvādaśāhadaśame-'hani hotṛmantrāḥ
anto॒ vā e॒ṣa ya॒jñasya̭ | ya-dda̭śa॒mamahaḥ̭ | da॒śa॒me-'ha᳚n-thsarparā॒jñiyā̭ ṛ॒gbhi-sstṷvanti | ya॒jñasyai॒vānta̭-ṅga॒tvā | a॒nnādya॒mava̭rundhate || ti॒sṛbhiḥ̭ stuvanti | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | e॒bhya e॒va lo॒kebhyo॒-'nnādya॒mava̭rundhate | pṛśni̭vatī-rbhavanti | annaṃ॒-vai~ pṛśni̭ || 34 ||
anna̭me॒vāva̭-rundhate || mana̭sā॒ prastaṷti | mana॒sodgā̭yati | mana̭sā॒ prati̭ harati | mana̭ iva॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || de॒vā vai sa॒rpāḥ | teṣā̭mi॒yagṃ rājñī᳚ | ya-thsa̭rparā॒jñiyā̭ ṛ॒gbhi-sstu॒vanti̭ | a॒syāme॒va prati̭ tiṣṭhanti || 35 ||
catṷrhotṝ॒n॒. hotā॒ vyāca̭ṣṭe | stu॒tamanṷśagṃsati॒ śāntyai᳚ || anto॒ vā e॒ṣa ya॒jñasya̭ | ya-dda̭śa॒mamahaḥ̭ | e॒ta-tkhalu॒ vai de॒vānā᳚-mpara॒ma-ṅguhya॒-mbrahma̭ | yaccatṷrhotāraḥ | da॒śa॒me-'ha॒gg॒-ścatṷrhotṝ॒n vyāca̭ṣṭe | ya॒jñasyai॒vānta̭-ṅga॒tvā | pa॒ra॒ma-nde॒vānā॒-ṅguhya॒-mbrahmāva̭rundhe | tade॒va pra̭kā॒śa-ṅga̭mayati || 36 ||
tadḙna-mprakā॒śa-ṅga॒tam | pra॒kā॒śa-mpra॒jānā᳚-ṅgamayati || vācaṃ̭-ya~cchati | ya॒jñasya॒ dhṛtyai᳚ || ya॒ja॒mā॒na॒de॒va॒tyaṃ̭-vā~ ahaḥ̭ | bhrā॒tṛ॒vya॒de॒va॒tyā̭ rātriḥ̭ | ahnā॒ rātri̭-ndhyāyet | bhrātṛ̭vyasyai॒va tallo॒kaṃ-vṛ~̭ṅkte | yaddivā॒ vācaṃ̭-vi~sṛ॒jet | aha॒rbhrātṛ̭vyā॒yocchigṃ̭ṣet | yannaktaṃ̭-vi~sṛ॒jet | rātri॒-mbhrātṛ̭vyā॒yocchigṃ̭ṣet | a॒dhi॒vṛ॒kṣa॒sū॒rye vācaṃ॒-vi~sṛ̭jati | e॒tāva̭ntame॒vāsmai̭ lo॒kamucchigṃ̭ṣati | yāva̭dādi॒tyo᳚-'sta॒meti̭ || 37 ||
(pṛśni̭ - tiṣṭhanti - gamayati - śigṃṣe॒-tpañca̭ ca) (a. 6)
anuvākaṃ 7 - saptahotṛmantrasādhyayajñapraśaṃsā
pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | tā-ssṛ॒ṣṭā-ssama̭śliṣyann | tā rū॒peṇānu॒ prāvi̭śat | tasmā̭dāhuḥ | rū॒paṃ-vai~ pra॒jāpa̭ti॒riti̭ | tā nāmnā-'nu॒ prāvi̭śat | tasmā̭dāhuḥ | nāma॒ vai pra॒jāpa̭ti॒riti̭ | tasmā॒dapyā̭ 'mi॒trau sa॒gantya̭ | nāmnā॒ ceddhvayḙte || 38 ||
mi॒trame॒va bha̭vataḥ || pra॒jāpa̭ti-rdevāsu॒rāna̭sṛjata | sa indra॒mapi॒ nāsṛ̭jata | ta-nde॒vā a̭bruvann | indra̭-nno jana॒yeti̭ | sa ā॒tma-nnindra̭-mapaśyat | tama̭sṛjata | ta-ntri॒ṣṭug-vī॒rya̭-mbhū॒tvā-'nu॒ prāvi̭śat | tasya॒ vajraḥ̭ pañcada॒śo hasta॒ āpa̭dyata | teno॒dayyāsṷrāna॒bhya̭ bhavat || 39 ||
ya e॒vaṃ-ve~da̭ | a॒bhi bhrātṛ̭vyā-nbhavati || te de॒vā asṷrai-rvi॒jitya̭ | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann | tḙ-'muṣmi̭l ~lo॒ke vya̭kṣuddhyann | te᳚-'bruvann | a॒mutaḥ̭ pradānaṃ॒-vā~ upa̭jijīvi॒meti̭ | te sa॒ptaho̭tāraṃ-ya~॒jñaṃ-vi~॒dhāyā॒yāsya᳚m | ā॒ṅgī॒ra॒sa-mprāhi̭ṇvann | e॒tenā॒mutra̭ kalpa॒yeti̭ || 40 ||
tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛptiḥ̭ | yadi॒da-ṅki-ñca̭ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | sa vā a॒ya-mma̭nu॒ṣyḙṣu ya॒jña-ssa॒ptaho̭tā | a॒mutra̭ sa॒dbhyo de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭naṃ-ya~॒jño na̭mati || so̭-'manyata | a॒bhi vā i॒me᳚-'smā-llo॒kāda॒muṃlo~॒ka-ṅka̭miṣyanta॒ iti̭ | sa vāca̭spate॒ hṛditi॒ vyāha̭rat | tasmā᳚-tpu॒tro hṛda̭yam | tasmā̭da॒smā-llo॒kāda॒muṃ-lo~॒ka-nnābhikā̭mayante | pu॒tro hi hṛda̭yam || 41 ||
(hvayḙta - abhavat - kalpa॒ye - tīti̭ ca॒tvāri̭ ca) (a. 7)
anuvākaṃ 8 - hotṛmantrāṇāṃ somayāgāṅgatvam
de॒vā vai catṷrhotṛbhi-rya॒jñama̭tanvata | te vi pā॒pmanā॒ bhrātṛ̭vye॒ṇāja̭yanta | a॒bhi sṷva॒rgaṃ-lo~॒kama̭jayann | ya e॒vaṃ-vi~॒dvāg-ścatṷrhotṛbhirya॒jña-nta̭nu॒te | vi pā॒pmanā॒ bhrātṛ̭vyeṇa jayate | a॒bhi sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ñja̭yati || ṣaḍḍho᳚trā prāya॒ṇīya॒māsā̭dayati | a॒muṣmai॒ vai lo॒kāya॒ ṣaḍḍho̭tā | ghnanti॒ khalu॒ vā e॒ta-thsoma᳚m | yada̭bhiṣu॒ṇvanti̭ || 42 ||
ṛ॒ju॒dhaivaina̭ma॒muṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati | catṷrhotrā ''ti॒tthyam | yaśo॒ vai catṷrhotā | yaśa̭ e॒vātman-dha̭tte | pañca̭hotrā pa॒śumupa̭ sādayati | su॒va॒rgyo̭ vai pañca̭hotā | yaja̭mānaḥ pa॒śuḥ | yaja̭māname॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati | grahā᳚n-gṛhī॒tvā sa॒ptaho̭tāra-ñjuhoti | i॒ndri॒yaṃ-vai~ sa॒ptaho̭tā || 43 ||
i॒ndri॒yame॒vātman-dha̭tte || yo vai catṷrhotṝ-nanusava॒na-nta॒rpaya̭ti | tṛpya̭ti pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | upai̭nagṃ somapī॒tho na̭mati | ba॒hi॒ṣpava॒mā॒ne daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | māddhya̭ndine॒ pava̭māne॒ catṷrhotāram | ārbha̭ve॒ pava̭māne॒ pañca̭hotāram | pi॒tṛ॒ya॒jñe ṣaḍḍho̭tāram | ya॒jñā॒ya॒jñiya̭sya sto॒tre sa॒ptaho̭tāram | a॒nu॒sa॒va॒name॒vaināg̭ starpayati || 44 ||
tṛpya̭ti pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | upai̭nagṃ somapī॒tho na̭mati || de॒vā vai catṷrhotṛbhi-ssa॒tramā̭sata | ṛddhi̭parimitaṃ॒-ya~śa̭skāmāḥ | te᳚-'bruvann | yannaḥ̭ pratha॒maṃ-ya~śa̭ ṛ॒cchāt | sarvḙṣā-nna॒sta-thsa॒hāsa॒diti̭ | soma॒ścatṷrhotrā | a॒gniḥ pañca̭hotrā | dhā॒tā ṣaḍḍho᳚trā || 45 ||
indraḥ̭ sa॒ptaho᳚trā | pra॒jāpa̭ti॒-rdaśa̭hotrā | teṣā॒gṃ॒ soma॒gṃ॒ rājā̭naṃ॒-ya~śa̭ ārcchat || tannya̭kāmayata | tenāpā᳚krāmat | tena̭ pra॒lāya̭macarat | ta-nde॒vāḥ prai॒ṣaiḥ praiṣa̭maicchann | tat-prai॒ṣāṇā᳚-mpraiṣa॒tvam | ni॒vidbhi॒rnya̭vedayann | tanni॒vidā᳚-nnivi॒ttvam || 46 ||
ā॒prībhi̭rāpnuvann | tadā॒prīṇā̭māpri॒tvam | tama̭ghnann | tasya॒ yaśo॒ vya̭gṛhṇata | te grahā̭ abhavann | tadgrahā̭ṇā-ṅgraha॒tvam | yasyai॒vaṃ-vi~॒duṣo॒ grahā̭ gṛ॒hyante᳚ | tasya॒ tvḙva gṛ̭hī॒tāḥ || te᳚-'bruvann | yo vai na॒-śśreṣṭho-'bhū᳚t || 47 ||
tama̭vadhiṣma | puna̭ri॒magṃ sṷvāmahā॒ iti̭ | ta-ñchando̭bhi-rasuvanta | tacchanda̭sā-ñchanda॒stvam | sāmnā॒ samāna̭yann | ta-thsāmnaḥ̭ sāma॒tvam | u॒kthai-ruda̭sthāpayann | tadu॒kthānā̭-muktha॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | pratye॒va ti̭ṣṭhati || 48 ||
sarva॒māyṷreti || somo॒ vai yaśaḥ̭ | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-thsoma̭mā॒gaccha̭ti | yaśa̭ e॒vaina̭mṛcchati | tasmā̭dāhuḥ | yaścai॒vaṃ-ve~da॒ yaśca॒ na | tāvu॒bhau soma॒-māga̭cchataḥ | somo॒ hi yaśaḥ̭ | ta-ntvā-'va yaśa̭ ṛccha॒tītyā̭huḥ | ya-ssome॒ soma॒-mprāheti̭ | tasmā॒-thsome॒ somaḥ॒ procyaḥ̭ | yaśa̭ e॒vaina̭mṛcchati || 49 ||
(a॒bhi॒ṣu॒ṇvanti̭ - sa॒ptaho̭tā - tarpayati॒ - ṣaḍḍho᳚trā - nivi॒ttva - mabhū᳚t - tiṣṭhati॒ - prāheti॒ dve ca̭) (a. 8)
anuvākaṃ 9 - hotṛmantrotpattikathanaprasaṅgena jaga-thsṛṣṭiḥ
i॒daṃ-vā~ agre॒ naiva kiñca॒nāsī᳚t | na dyaurā̭sīt | na pṛ̭thi॒vī | nāntari̭kṣam | tadasa̭de॒va sanmano̭ 'kuruta॒ syāmiti̭ | tada̭tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāddhū॒mo̭-'jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāda॒gni-ra̭jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata || 50 ||
tasmā᳚t-tepā॒nājjyoti̭-rajāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāda॒rci-ra̭jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nānmarī̭cayo-'jāyanta | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nādṷdā॒rā a̭jāyanta | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tada॒bhrami̭va॒ sama̭hanyata || ta-dva॒stima̭bhinat || 51 ||
sa sa̭mu॒dro̭-'bhavat | tasmā᳚-thsamu॒drasya॒ na pi̭banti | pra॒jana̭namiva॒ hi manya̭nte | tasmā᳚-tpa॒śo-rjāya̭mānā॒dāpaḥ̭ pu॒rastā᳚-dyanti || ta-ddaśa̭ho॒tā-'nva̭sṛjyata | pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭ hotā || ya e॒va-ntapa̭so vī॒ryaṃ̭-vi~॒dvāgstapya̭te | bhava̭tye॒va || tadvā i॒damāpaḥ̭ sali॒la-mā̭sīt | so̭-'rodīt-pra॒jāpa̭tiḥ || 52 ||
sa kasmā̭ ajñi | ya-dya॒syā apra̭tiṣṭhāyā॒ iti̭ | yada॒phsva̭-vāpa̭dyata | sā pṛ̭thi॒vya̭bhavat | yadvyamṛ̭ṣṭa | tada॒ntari̭kṣa-mabhavat | yadū॒rdhva-mu॒damṛ̭ṣṭa | sā dyaura̭bhavat | yadaro̭dīt | tada॒nayo̭ roda॒stvam || 53 ||
ya e॒vaṃ-ve~da̭ | nāsya̭ gṛ॒he rṷdanti | e॒tadvā e॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒-ñjanma̭ | ya e॒vame॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒-ñjanma॒ veda̭ | naiṣu lo॒ke-ṣvārti॒mārccha̭ti | sa i॒mā-mpra̭ti॒ṣṭhā-ma̭vindata || sa i॒mā-mpra̭ti॒ṣṭhāṃ-vi~॒ttvā 'kā̭mayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭nabhavat | sa ja॒ghanā॒dasṷrā-nasṛjata || 54 ||
tebhyo̭ mṛ॒nmaye॒ pātre-'nna̭maduhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | sā tami̭srā-'bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa pra॒jana̭nāde॒va pra॒jā a̭sṛjata | tasmā̭di॒mā bhūyi̭ṣṭhāḥ | pra॒jana̭nā॒ddhyḙnā॒ asṛ̭jata || 55 ||
tābhyo̭ dāru॒maye॒ pātre॒ payo̭-'duhata | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | sā jothsnā̭ 'bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | satapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa ṷpapa॒kṣābhyā̭-me॒vartūna̭sṛjata | tebhyo̭ raja॒te pātrḙ ghṛ॒tama̭duhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t || 56 ||
tāmapā̭hata | so̭-'horā॒trayo᳚-ssa॒ndhi-ra̭bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa mukhā᳚-dde॒vā-na̭sṛjata | tebhyo॒ hari̭te॒ pātre॒ soma̭maduhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | tadaha̭rabhavat || 57 ||
e॒te vai pra॒jāpa̭te॒rdohāḥ᳚ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | du॒ha e॒va pra॒jāḥ || divā॒ vai no̭-'bhū॒diti̭ | ta-dde॒vānā᳚-ndeva॒tvam | ya e॒va-nde॒vānā᳚-ndeva॒tvaṃ-ve~da̭ | de॒vavā̭ne॒va bha̭vati || e॒tadvā a̭horā॒trāṇā॒-ñjanma̭ | ya e॒vama̭horā॒trāṇā॒-ñjanma॒ veda̭ | nāho̭rā॒treṣvārti॒mārccha̭ti || 58 ||
asa॒to-'dhi॒ mano̭-'sṛjyata | manaḥ̭ pra॒jāpa̭ti-masṛjata | pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | tadvā i॒da-mmana̭sye॒va pa̭ra॒ma-mprati̭ṣṭhitam | yadi॒da-ṅkiñca̭ | tade॒tacchvo̭vasya॒ sannāma॒ brahma̭ || vyu॒cchantī᳚ vyucchantyasmai॒ vasya̭sī vasyasī॒ vyṷcchati | prajā̭yate pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | pra pa̭rame॒ṣṭhino॒ mātrā̭-māpnoti | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 59 ||
(a॒gnira̭jāyata॒ tadbhūyo̭-'tapyatā - bhinada - rodī-tpra॒jāpa̭tī - roda॒stva - ma̭sṛja॒ - tāsṛ̭jata - ghṛ॒tama̭duha॒dyā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī॒ - daha̭rabhava-d- ṛcchati॒ - veda̭) (a. 9)
(i॒da-ndhū॒mo᳚ 'gni-rjyoti̭ ra॒rci-rmarī̭caya udā॒rā stada॒bhragṃ /
sa ja॒ghanā॒-thsā tami̭srā॒ sa pra॒jana̭nā॒-thsā jothsnā॒ sa ṷpapa॒kṣābhyā॒gṃ॒ so̭ 'horā॒trayo᳚-ssa॒ndhi-ssamukhā॒-ttadaha̭-rde॒vavā᳚n / mṛ॒nmayḙ dāru॒mayḙ raja॒te hari̭te॒ tebhya॒stābhyo॒ dve tebhyo-'nna॒-mpayo̭
ghṛ॒tagṃ soma᳚m)
anuvākaṃ 10 - devasṛṣṭimadhye-'vasthitasyendrasya devatādhipatitvam
pra॒jāpa̭ti॒-rindra̭masṛja-tānujāva॒ra-nde॒vānā᳚m | ta-mprāhi̭ṇot | parḙhi | e॒teṣā᳚-nde॒vānā॒-madhi̭patire॒dhīti̭ | ta-nde॒vā a̭bruvann | kastvamasi̭ | va॒yaṃ-vai~ tvacchreyāgṃ̭sa-ssma॒ iti̭ | so᳚-'bravīt | kastvamasi̭ va॒yaṃ-vai~ tvacchreyāgṃ̭sa-ssma॒ iti̭ mā de॒vā a̭voca॒nniti̭ || atha॒ vā i॒da-ntarhi̭ pra॒jāpa̭tau॒ hara̭ āsīt || 60 ||
yada॒sminnā̭di॒tye | tadḙnamabravīt | e॒tanme॒ praya̭ccha | athā॒hame॒teṣā᳚-nde॒vānā॒-madhi̭pati-rbhaviṣyā॒mīti̭ | ko̭hagg-syā॒mitya̭bravīt | e॒ta-tpra॒dāyeti̭ | e॒ta-thsyā॒ itya̭bravīt | yade॒tadbravī॒ṣīti̭ | ko ha॒ vai nāma̭ pra॒jāpa̭tiḥ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 61 ||
vi॒durḙna॒-nnāmnā᳚ | tada̭smai ru॒kma-ṅkṛ॒tvā pratya̭muñcat | tato॒ vā indro̭ de॒vānā॒-madhi̭pati-rabhavat | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | adhi̭patire॒va sa̭mā॒nānā᳚-mbhavati || so̭-'manyata | ki-ṅkiṃ॒-vā~ a̭kara॒miti̭ | sa ca॒ndra-mma॒ āha॒reti॒ prāla̭pat | tacca॒ndrama̭sa-ścandrama॒stvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 62 ||
ca॒ndravā̭ne॒va bha̭vati || ta-nde॒vā a̭bruvann | su॒vīryo̭ 'maryā॒ yathā̭ gopā॒yata॒ iti̭ | ta-thsūrya̭sya sūrya॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | naina̭-ndabhnoti || kaśca॒ nāsmi॒nvā i॒dami̭ndri॒ya-mpratya̭sthā॒diti̭ | tadindra̭-syendra॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | i॒ndri॒yā॒vyḙva bha̭vati || 63 ||
a॒yaṃ-vā~ i॒da-mpa̭ra॒mo̭-'bhū॒diti̭ | tat-pa̭rame॒ṣṭhinaḥ̭ parameṣṭhi॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | pa॒ra॒māme॒va kāṣṭhā᳚-ṅgacchati || ta-nde॒vā-ssa̭ma॒nta-mparya̭viśann | vasa̭vaḥ pu॒rastā᳚t | ru॒drā da̭kṣiṇa॒taḥ | ā॒di॒tyāḥ pa॒ścāt | viśvḙ de॒vā ṷttara॒taḥ | aṅgi̭rasaḥ pra॒tyañca᳚m || 64 ||
sā॒ddhyāḥ parā᳚ñcam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭nagṃ samā॒nā-ssaṃ-vi~̭śanti || sa pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā pra॒jā āva̭yat | tā a̭smai॒ nāti̭ṣṭhantā॒nnādyā̭ya | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | da॒kṣi॒ṇa॒taḥ paryā̭yann | sa da̭kṣiṇa॒taḥ parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ || 65 ||
pa॒ścāt-paryā̭yann | sa pa॒ścāt-parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ | mukha̭-mpa॒ścāt | u॒tta॒ra॒taḥ paryā̭yann | sa ṷttara॒taḥ parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ | mukha̭-mpa॒ścāt || 66 ||
mukha̭muttara॒taḥ | ū॒rdhvā udā̭yann | sa u॒pari̭ṣṭā॒nnya̭-vartayata | tā-ssa॒rvato̭mukho bhū॒tvā ''va̭yat | tato॒ vai tasmai᳚ pra॒jā ati̭ṣṭhantā॒nnādyā̭ya || ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-npari̭ ca va॒rtaya̭te॒ ni ca̭ | pra॒jāpa̭tire॒va bhu॒tvā pra॒jā a̭tti | tiṣṭha̭nte-'smai pra॒jā a॒nnādyā̭ya | a॒nnā॒da e॒va bha̭vati || 67 ||
(ā॒sī॒-d- veda̭ - candrama॒stvaṃ-ya~ e॒vaṃ-ve~de᳚ - ndriyā॒vyḙva bha̭vati - pra॒tyañca॒ - mukha̭-ndakṣiṇa॒to - mukha̭-mpa॒ścān - +nava̭ ca) (ā10 )
anuvākaṃ 11 - hotṛmantrāṇā-mpuruṣārthaprayogaḥ
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata ba॒horbhūyā᳚n-thsyā॒miti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti ba॒horbhūyā̭nabhavat | yaḥ kā॒mayḙta ba॒horbhūyā᳚n-thsyā॒miti̭ | sa daśa̭hotāra॒-mprayṷñjīta | ba॒hore॒va bhūyā᳚n-bhavati || so̭-'kāmayata vī॒ro ma॒ ājā̭ye॒teti̭ | sa daśa̭hotu॒ścatṷrhotāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta || 68 ||
tasya॒ prayu॒ktīndro̭ 'jāyata | yaḥ kā॒mayḙta vī॒ro ma॒ ājā̭ye॒teti̭ | sa catṷrhotāra॒-mprayṷñjīta | ā-'sya̭ vī॒ro jā̭yate || so̭-'kāmayata paśu॒mān-thsyā॒miti̭ | sa catṷrhotuḥ॒ pañca̭hotāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti paśu॒māna̭bhavat | yaḥ kā॒mayḙta paśu॒mān-thsyā॒miti̭ | sa pañca̭hotāra॒-mprayṷñjīta || 69 ||
pa॒śu॒māne॒va bha̭vati || so̭-'kāmayata॒rtavo̭ me kalpera॒nniti̭ | sa pañca̭hotu॒-ṣṣaḍḍho̭tāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷktyṛ॒tavo᳚-'smā akalpanta | yaḥ kā॒mayḙta॒rtavo̭ me kalpera॒nniti̭ | sa ṣaḍḍho̭tāra॒-mprayṷñjīta | kalpa̭nte-'smā ṛ॒tavaḥ̭ || so̭-'kāmayata soma॒pa-sso̭mayā॒jī syā᳚m | ā mḙ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭ye॒teti̭ || 70 ||
sa ṣaḍḍho̭tu-ssa॒ptaho̭tāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti soma॒pa-sso̭mayā॒jya̭bhavat | ā-'sya̭ soma॒pa-sso̭mayā॒jya̭jāyata | yaḥ kā॒mayḙta soma॒pa-sso̭mayā॒jī syā᳚m | ā mḙ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭ye॒teti̭ | sa sa॒ptaho̭tāra॒-mprayṷñjīta | so॒ma॒pa e॒va so̭mayā॒jī bha̭vati | ā-'sya̭ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭yate || sa vā e॒ṣa pa॒śuḥ pa̭ñca॒dhā prati̭ tiṣṭhati || 71 ||
pa॒dbhirmukhḙna || te de॒vāḥ pa॒śūn. vi॒ttvā | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann || tḙ-'muṣmi̭l ~lo॒ke vya̭kṣuddhyann | te᳚-'bruvann | a॒mutaḥ̭ pradānaṃ॒-vā~ upa̭jijīvi॒meti̭ | te sa॒ptaho̭tāraṃ-ya~॒jñaṃ-vi~॒dhāyā॒yāsya᳚m | ā॒ṅgī॒ra॒sa-mprāhi̭ṇvann | e॒tenā॒mutra̭ kalpa॒yeti̭ | tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛptiḥ̭ || 72 ||
yadi॒da-ṅkiñca̭ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | sa vā a॒ya-mma̭nu॒ṣyḙṣu ya॒jña-ssa॒ptaho̭tā | a॒mutra̭ sa॒dbhyo de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭naṃ-ya~॒jño na̭mati || yo vai catṷrhotṛṇā-nni॒dānaṃ॒-ve~da̭ | ni॒dāna̭vā-nbhavati | a॒gni॒ho॒traṃ-vai~ daśa̭hoturni॒dāna᳚m | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sau catṷrhotuḥ | cā॒tu॒rmā॒syāni॒ pañca̭ hotuḥ | pa॒śu॒ba॒ndha-ṣṣaḍḍho̭tuḥ | sau॒myo᳚-'ddhva॒ra-ssa॒ptaho̭tuḥ | e॒tadvai catṷrhotṛṇā-nni॒dāna᳚m | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | ni॒dāna̭vā-nbhavati || 73 ||
(a॒mi॒mī॒ta॒ ta-mprāyṷṅkta॒ - pañca̭hotāra॒-mprayṷñjita - jāye॒teti̭ - tiṣṭhati॒ - klṛpti॒--r daśa̭hotu-rni॒dānagṃ̭ sa॒pta ca̭ ) (a. 11)
(pra॒jāpa̭tirakāmayata pra॒jā-ssṛ̭je॒yeti̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata darśapūrṇamā॒sau sṛ̭je॒yeti̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ prajā̭ye॒yeti॒ sa tapa॒-ssa tri॒vṛtaṃ̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ daśa̭hotāra॒-ntena̭ daśa॒dhā-''tmānaṃ̭ - de॒vā vai varṷṇa॒ - manto॒ vai - pra॒jāpa̭ti॒stā-ssṛ॒ṣṭā-ssama̭śliṣyan - de॒vā vai catṷrhotṛbhi - ri॒daṃ-vā~ agre᳚ - pra॒jāpa̭ti॒rindraṃ̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata ba॒horbhūyā॒nekā̭daśa)
(pra॒jāpa̭ti॒ - stadgraha̭sya - pra॒jā̭patirakāmayatā॒ - nayai॒vaina॒t - tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛpti॒ - stasmā᳚-ttepā॒nājjyoti॒--r yada॒sminnā̭di॒tye -saṣaḍḍho̭tu-ssa॒ptaho̭tāra॒-ntrisa̭ptatiḥ)
(pra॒jāpa̭tirakāmayata - ni॒dāna̭vānbhavati)
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे द्वितीयाष्टके द्वितीयः प्रपाठकः - होतृब्राह्मणम्
ओ-न्नमः परमात्मने, श्री महागणपतये नमः,
श्री गुरुभ्यो नमः । ह॒रिः॒ ओम् ॥
अनुवाकं 1 - दशहोतृमन्त्रस्य क्रत्वर्थपुरुषार्थप्रयोगौ
प्र॒जाप॑तिरकामयत प्र॒जा-स्सृ॑जे॒येति॑ । स ए॒त-न्दश॑होतार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा ऽनु॒द्रुत्य॑ दर्भस्त॒म्बे॑-ऽजुहोत् । ततो॒ वै स प्र॒जा अ॑सृजत । ता अ॑स्माथ्सृ॒ष्टा अपा᳚क्रामन्न् । ता ग्रहे॑णागृह्णात् । तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । यः का॒मये॑त॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स दश॑होतार॒-म्मन॑सा ऽनु॒द्रुत्य॑ दर्भस्त॒म्बे जु॑हुयात् । प्र॒जाप॑ति॒र्वै दश॑होता ॥ 1 ॥
प्र॒जाप॑तिरे॒व भू॒त्वा प्र जा॑यते ॥ मन॑सा जुहोति । मन॑ इव॒ हि प्र॒जाप॑तिः । प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै᳚ ॥ पू॒र्णया॑ जुहोति । पू॒र्ण इ॑व॒ हि प्र॒जाप॑तिः । प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै᳚ ॥ न्यू॑नया जुहोति । न्यू॑ना॒द्धि प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृ॑जत । प्र॒जाना॒ग्ं॒ सृष्ट्यै᳚ ॥ 2 ॥
द॒र्भ॒स्त॒म्बे जु॑होति । ए॒तस्मा॒द्वै योनेः᳚ प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । यस्मा॑दे॒व योनेः᳚ प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा असृ॑जत । तस्मा॑दे॒व योनेः॒ प्र जा॑यते ॥ ब्रा॒ह्म॒णो द॑क्षिण॒त उपा᳚स्ते । ब्रा॒ह्म॒णो वै प्र॒जाना॑-मुपद्र॒ष्टा । उ॒प॒द्र॒ष्टु॒मत्ये॒व प्र जा॑यते ॥ ग्रहो॑ भवति । प्र॒जानाग्ं॑ सृ॒ष्टाना॒-न्धृत्यै᳚ ॥ य-म्ब्रा᳚ह्म॒णं-विँ॒द्यां-विँ॒द्वाग्ंसं॒-यँशो॒ नर्च्छेत् ॥ 3 ॥
सो-ऽर॑ण्य-म्प॒रेत्य॑ । द॒र्भ॒स्त॒म्ब-मु॒द्ग्रत्थ्य॑ । ब्रा॒ह्म॒ण-न्द॑क्षिण॒तो नि॒षाद्य॑ । चतु॑र्होतॄ॒न् व्याच॑क्षीत । ए॒तद्वै दे॒वाना᳚-म्पर॒म-ङ्गुह्य॒-म्ब्रह्म॑ । यच्चतु॑र्होतारः । तदे॒व प्र॑का॒श-ङ्ग॑मयति । तदे॑न-म्प्रका॒श-ङ्ग॒तम् । प्र॒का॒श-म्प्र॒जाना᳚-ङ्गमयति ॥ द॒र्भ॒स्त॒म्ब-मु॒द्ग्रत्थ्य॒ व्याच॑ष्टे ॥ 4 ॥
अ॒ग्नि॒वान्. वै द॑र्भस्त॒म्बः । अ॒ग्नि॒वत्ये॒व व्याच॑ष्टे ॥ ब्रा॒ह्म॒णो द॑क्षिण॒त उपा᳚स्ते । ब्रा॒ह्म॒णो वै प्र॒जाना॑-मुपद्र॒ष्टा । उ॒प॒द्र॒ष्टु॒-मत्ये॒वैनं॒-यँश॑ ऋच्छति ॥ ई॒श्व॒र-न्तं-यँशो-ऽर्तो॒रित्या॑हुः । यस्यान्ते᳚ व्या॒चष्ट॒ इति॑ । वर॒स्तस्मै॒ देयः॑ । यदे॒वैन॒-न्तत्रो॑प॒ नम॑ति । तदे॒वाव॑ रुन्धे ॥ 5 ॥
अ॒ग्निमा॒दधा॑नो॒ दश॑होत्रा॒ ऽरणि॒मव॑दद्ध्यात् । प्रजा॑तमे॒वैन॒-माध॑त्ते । तेनै॒वोद्द्रुत्या᳚ग्निहो॒त्र-ञ्जु॑हुयात् । प्रजा॑तमे॒वैन॑ज्जुहोति । ह॒विर्नि॑र्व॒फ्स्यन्-दश॑होतारं॒-व्याँच॑क्षीत । प्रजा॑तमे॒वैन॒-न्निर्व॑पति । सा॒मि॒धे॒नी-र॑नुव॒क्ष्यन्-दश॑होतारं॒-व्याँच॑क्षीत । सा॒मि॒धे॒नीरे॒व सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते । अथो॑ य॒ज्ञो वै दश॑होता । य॒ज्ञमे॒व त॑नुते ॥ 6 ॥
अ॒भि॒चर॒न्-दश॑होतार-ञ्जुहुयात् । नव॒ वै पुरु॑षे प्रा॒णाः । नाभि॑र्दश॒मी । सप्रा॑णमे॒वैन॑-म॒भिच॑रति । ए॒ताव॒द्वै पुरु॑षस्य॒ स्वम् । याव॑-त्प्रा॒णाः । याव॑दे॒वास्यास्ति॑ । तद॒भिच॑रति ॥ स्वकृ॑त॒ इरि॑णे जुहोति प्रद॒रे वा᳚ । ए॒तद्वा अ॒स्यै निर्-ऋ॑तिगृहीतम् । निर्-ऋ॑ति गृहीत ए॒वैन॒-न्निर्-ऋ॑त्या ग्राहयति ॥ य-द्वा॒चः क्रू॒रम् । तेन॒ वष॑ट्करोति । वा॒च ए॒वैन॑-ङ्क्रू॒रेण॒ प्र वृ॑श्चति । ता॒जगार्ति॒मार्च्छ॑ति ॥ 7 ॥
(दश॑होता॒ - सृष्ट्या॑ - ऋ॒च्छे-द्- व्याच॑ष्टे - रुन्ध - ए॒व त॑नुते॒ - निर्-ऋ॑तिगृहीत॒-म्पञ्च॑ च) (अ. 1)
अनुवाकं 2 - चतुर्होत्रादिमन्त्राणा-ङ्क्रत्वर्थप्रयोगः
प्र॒जाप॑तिरकामयत दर्शपूर्णमा॒सौ सृ॑जे॒येति॑ । स ए॒त-ञ्चतु॑र्होतार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑-ऽजुहोत् । ततो॒ वै स द॑र्शपूर्णमा॒साव॑सृजत । ताव॑स्मा-थ्सृ॒ष्टावपा᳚क्रामताम् । तौ ग्रहे॑णा गृह्णात् । तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । द॒र्॒श॒पू॒र्ण॒मा॒सा-वा॒लभ॑मानः । चतु॑र्होतार॒-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑-हव॒नीये॑ जुहुयात् । द॒र्॒श॒पू॒र्ण॒मा॒सावे॒व सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते ॥ 8 ॥
ग्रहो॑ भवति । द॒र्॒श॒पू॒र्ण॒मा॒सयो᳚-स्सृ॒ष्टयो॒र्धृत्यै᳚ ॥ सो॑-ऽकामयत चातुर्मा॒स्यानि॑ सृजे॒येति॑ । स ए॒त-म्पञ्च॑होतार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑-ऽजुहोत् । ततो॒ वै स चा॑तुर्मा॒स्यान्य॑सृजत । तान्य॑स्मा-थ्सृ॒ष्टान्यपा᳚क्रामन्न् । तानि॒ ग्रहे॑णागृह्णात् । तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । चा॒तु॒र्मा॒स्यान्या॒लभ॑मानः ॥ 9 ॥
पञ्च॑होतार॒-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ जुहुयात् । चा॒तु॒र्मा॒स्यान्ये॒व सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते । ग्रहो॑ भवति । चा॒तु॒र्मा॒स्यानाग्ं॑ सृ॒ष्टाना॒-न्धृत्यै᳚ ॥ सो॑-ऽकामयत पशुब॒न्धग्ं सृ॑जे॒येति॑ । स ए॒तग्ं षड्ढो॑तार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑-ऽजुहोत् । ततो॒ वै स प॑शुब॒न्धम॑सृजत । सो᳚-ऽस्मा-थ्सृ॒ष्टो ऽपा᳚क्रामत् । त-ङ्ग्रहे॑णागृह्णात् ॥ 10 ॥
तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । प॒शु॒ब॒न्धेन॑ य॒क्ष्यमा॑णः । षड्ढो॑तार॒-म्मन॑सा ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ जुहुयात् । प॒शु॒ब॒न्धमे॒व सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते । ग्रहो॑ भवति । प॒शु॒ब॒न्धस्य॑ सृ॒ष्टस्य॒ धृत्यै᳚ ॥ सो॑-ऽकामयत सौ॒म्य-म॑द्ध्व॒रग्ं सृ॑जे॒येति॑ । स ए॒तग्ं स॒प्तहो॑तार-मपश्यत् । त-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ ऽजुहोत् । ततो॒ वै स सौ॒म्य-म॑द्ध्व॒र-म॑सृजत ॥ 11 ॥
सो᳚-ऽस्मा-थ्सृ॒ष्टो-ऽपा᳚क्रामत् । त-ङ्ग्रहे॑णागृह्णात् । तद्ग्रह॑स्य ग्रह॒त्वम् । दी॒क्षि॒ष्यमा॑णः । स॒प्तहो॑तार॒-म्मन॑सा-ऽनु॒द्रुत्या॑ हव॒नीये॑ जुहुयात् । सौ॒म्यमे॒वाद्ध्व॒रग्ं सृ॒ष्ट्वा-ऽऽरभ्य॒ प्र त॑नुते । ग्रहो॑ भवति । सौ॒म्यस्या᳚-द्ध्व॒रस्य॑ सृ॒ष्टस्य॒ धृत्यै᳚ ॥ दे॒वेभ्यो॒ वै य॒ज्ञो न प्राभ॑वत् । तमे॑ताव॒च्छ-स्सम॑भरन्न् ॥ 12 ॥
य-थ्स॑भां॒राः । ततो॒ वै तेभ्यो॑ य॒ज्ञः प्राभ॑वत् । य-थ्स॑भां॒रा भव॑न्ति । य॒ज्ञस्य॒ प्रभू᳚त्यै ॥ आ॒ति॒त्थ्यमा॒साद्य॒ व्याच॑ष्टे । य॒ज्ञ॒मु॒खं-वाँ आ॑ति॒थ्यम् । मु॒ख॒त ए॒व य॒ज्ञग्ं स॒भृन्त्य॒ प्र त॑नुते ॥ अय॑ज्ञो॒ वा ए॒षः । यो॑-ऽप॒त्नीकः॑ । न प्र॒जाः प्र जा॑येरन्न् । पत्नी॒र्व्याच॑ष्टे । य॒ज्ञमे॒वाकः॑ । प्र॒जाना᳚-म्प्र॒जन॑नाय ॥ उ॒प॒सथ्सु॒ व्याच॑ष्टे । ए॒तद्वै पत्नी॑ना-मा॒यत॑नम् । स्व ए॒वैना॑ आ॒यत॒ने-ऽव॑ कल्पयति ॥ 13 ॥
(त॒नु॒त॒ - आ॒लभ॑मानो - ऽगृह्णा - दसृज - ताभर - ञ्जायेर॒न्-थ्षट्च॑) (अ. 2)
अनुवाकं 3 - चतुर्होतृपञ्चहोतृमन्त्रग्रहभागयोः पुरुषार्थ प्रयोगः
प्र॒जाप॑ति-रकामयत॒ प्र जा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । स त्रि॒वृत॒ग्ग्॒ स्तोम॑-मसृजत । त-म्प॑ञ्चद॒शस्तोमो॑ मद्ध्य॒त उद॑तृणत् । तौ पू᳚र्वप॒क्षश्चा॑परप॒क्षश्चा॑भवताम् । पू॒र्व॒प॒क्ष-न्दे॒वा अन्वसृ॑ज्यन्त । अ॒प॒र॒प॒क्ष-मन्वसु॑राः । ततो॑ दे॒वा अभ॑वन्न् । परा-ऽसु॑राः । य-ङ्का॒मये॑त॒ वसी॑यान्-थ्स्या॒दिति॑ ॥ 14 ॥
त-म्पू᳚र्वप॒क्षे या॑जयेत् । वसी॑याने॒व भ॑वति । य-ङ्का॒मये॑त॒ पापी॑यान्-थ्स्या॒दिति॑ । तम॑परप॒क्षे या॑जयेत् । पापी॑याने॒व भ॑वति । तस्मा᳚-त्पूर्वप॒क्षो॑ ¶प॒क्षात्-क॑रु॒ण्य॑तरः ॥ प्र॒जाप॑ति॒र्वै दश॑होता । चतु॑र्होता॒ पञ्च॑होता । षड्ढो॑ता स॒प्तहो॑ता । ऋ॒तवः॑ संवँथ्स॒रः ॥ 15 ॥
प्र॒जाः प॒शव॑ इ॒मे लो॒काः । य ए॒व-म्प्र॒जाप॑ति-म्ब॒होर्भूयाग्ं॑सं॒-वेँद॑ । ब॒होरे॒व भूया᳚-न्भवति ॥ प्र॒जाप॑ति-र्देवासु॒रान॑सृजत । स इन्द्र॒मपि॒ नासृ॑जत । त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्न् । इन्द्र॑-न्नो जन॒येति॑ । सो᳚-ऽब्रवीत् । यथा॒ ऽहं-युँ॒ष्माग् स्तप॒सा ऽसृ॑क्षि । ए॒वमिन्द्र॑-ञ्जनयद्ध्व॒मिति॑ ॥ 16 ॥
ते तपो॑-ऽतप्यन्त । त आ॒त्मन्निन्द्र॑-मपश्यन्न् । तम॑ब्रुवन्न् । जाय॒स्वेति॑ । सो᳚-ऽब्रवीत् । कि-म्भा॑ग॒धेय॑-म॒भिज॑निष्य॒ इति॑ । ऋ॒तून्-थ्सं॑वँथ्स॒रम् । प्र॒जाः प॒शून् । इ॒माल् ँलो॒कानित्य॑ब्रुवन्न् । तं-वैँ मा-ऽऽहु॑त्या॒ प्रज॑नय॒तेत्य॑ब्रवीत् ॥ 17 ॥
त-ञ्चतु॑र्होत्रा॒ प्राज॑नयन्न् ॥ यः का॒मये॑त वी॒रो म॒ आ जा॑ये॒तेति॑ । स चतु॑र्होतार-ञ्जुहुयात् । प्र॒जाप॑ति॒र्वै चतु॑र्होता । प्र॒जाप॑तिरे॒व भू॒त्वा प्रजा॑यते । ज॒जन॒दिन्द्र॑-मिन्द्रि॒याय॒ स्वाहेति॒ ग्रहे॑ण जुहोति । आ-ऽस्य॑ वी॒रो जा॑यते । वी॒रग्ं हि दे॒वा ए॒तया ऽऽहु॑त्या॒ प्राज॑नयन्न् ॥ आ॒दि॒त्याश्चाङ्गि॑रसश्च सुव॒र्गे लो॒के᳚ ऽस्पर्धन्त । व॒य-म्पूर्वे॑ सुव॒र्गं-लोँ॒कमि॑याम व॒य-म्पूर्व॒ इति॑ ॥ 18 ॥
त आ॑दि॒त्या ए॒त-म्पञ्च॑होतार-मपश्यन्न् । त-म्पु॒रा प्रा॑तरनुवा॒कादाग्नी᳚द्ध्रे ऽजुहवुः । ततो॒ वै ते पूर्वे॑ सुव॒र्गं-लोँ॒कमा॑यन्न् । य-स्सु॑व॒र्गका॑म॒-स्स्यात् । स पञ्च॑होतार-म्पु॒रा प्रा॑तरनुवा॒कादाग्नी᳚द्ध्रे जुहुयात् । सं॒वँ॒थ्स॒रो वै पञ्च॑होता । सं॒वँ॒थ्स॒र-स्सु॑व॒र्गो लो॒कः । सं॒वँ॒थ्स॒र ए॒वर्तुषु॑ प्रति॒ष्ठाय॑ । सु॒व॒र्गं-लोँ॒कमे॑ति ॥ ते᳚ब्रुव॒-न्नङ्गि॑रस आदि॒त्यान् ॥ 19 ॥
क्व॑ स्थ । क्व॑ व-स्स॒द्भ्यो ह॒व्यं-वँ॑क्ष्याम॒ इति॑ । छन्द॒-स्स्वित्य॑ब्रुवन्न् । गा॒य॒त्रि॒या-न्त्रि॒ष्टुभि॒-जग॑त्या॒मिति॑ । तस्मा॒च्छन्दः॑ सु स॒द्भ्य आ॑दि॒त्येभ्यः॑ । आ॒ङ्गी॒र॒सीः प्र॒जा ह॒व्यं-वँ॑हन्ति । वह॑न्त्यस्मै प्र॒जा ब॒लिम् । ऐन॒मप्र॑तिख्यात-ङ्गच्छति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ द्वाद॑श॒ मासाः॒ पञ्च॒र्तवः॑ । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । अ॒सावा॑दि॒त्य ए॑कवि॒ग्ं॒शः । ए॒तस्मि॒न् वा ए॒ष श्रि॒तः । ए॒तस्मि॒न्-प्रति॑ष्ठितः । य ए॒वमे॒तग्ग् श्रि॒त-म्प्रति॑ष्ठितं॒-वेँद॑ । प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति ॥ 20 ॥
(स्या॒दिति॑ - संवँथ्स॒रो - ज॑नयद्ध्व॒मिती - त्य॑ब्रवी॒त् - पूर्व॒ इत्या॑ - दि॒त्यान् - ऋ॒तव॒-ष्षट्च॑) (अ. 3)
अनुवाकं 4 - जग-थ्सृष्टिकथनमुखेन होतृमन्त्रप्रशंसा
प्र॒जाप॑ति-रकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स ए॒त-न्दश॑होतार-मपश्यत् । तेन॑ दश॒धा ऽऽत्मानं॑-विँ॒धाय॑ । दश॑होत्रा ऽतप्यत । तस्य॒ चित्ति॒-स्स्रुगासी᳚त् । चि॒त्तमाज्य᳚म् । तस्यै॒ता॑वत्ये॒व वागासी᳚त् । ए॒तावान्॑. यज्ञक्र॒तुः ॥ स चतु॑र्होतार-मसृजत । सो॑-ऽनन्दत् ॥ 21 ॥
असृ॑क्षि॒ वा इ॒ममिति॑ । तस्य॒ सोमो॑ ह॒विरासी᳚त् । स चतु॑र्होत्रा ऽतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स भूरिति॒ व्याह॑रत् । स भूमि॑मसृजत । अ॒ग्नि॒हो॒त्र-न्द॑र्शपूर्णमा॒सौ यजूग्ं॑षि । स द्वि॒तीय॑मतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स भुव॒ इति॒ व्याह॑रत् ॥ 22 ॥
सो᳚-ऽन्तरि॑क्ष-मसृजत । चा॒तु॒र्मा॒स्यानि॒ सामा॑नि । स तृ॒तीय॑मतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स सुव॒रिति॒ व्याह॑रत् । स दिव॑मसृजत । अ॒ग्नि॒ष्टो॒म-मु॒क्थ्य॑-मतिरा॒त्रमृचः॑ । ए॒ता वै व्याहृ॑तय इ॒मे लो॒काः । इ॒मा-न्खलु॒ वै लो॒काननु॑ प्र॒जाः प॒शव॒श्छन्दाग्ं॑सि॒ प्राजा॑यन्त । य ए॒वमे॒ताः प्र॒जाप॑तेः प्रथ॒मा व्याहृ॑तीः॒ प्रजा॑ता॒ वेद॑ ॥ 23 ॥
प्र प्र॒जया॑ प॒शुभि॑-र्मिथु॒नै-र्जा॑यते ॥ स पञ्च॑होतार-मसृजत । स ह॒विर्ना-वि॑न्दत । तस्मै॒ सोम॑-स्त॒नुव॒-म्प्राय॑च्छत् । ए॒त-त्ते॑ ह॒विरिति॑ । स पञ्च॑होत्रा ऽतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स प्र॒त्यङ्ङ॑बाधत । सो-ऽसु॑रा-नसृजत । तद॒स्या प्रि॑यमासीत् ॥ 24 ॥
त-द्दु॒र्वर्ण॒ग्ं॒ हिर॑ण्यमभवत् । त-द्दु॒र्वर्ण॑स्य॒ हिर॑ण्यस्य॒ जन्म॑ । स द्वि॒तीय॑मतप्यत । सो॑-ऽताम्यत् । स प्रांअ॑बाधत । स दे॒वान॑सृजत । तद॑स्य प्रि॒यम॑सीत् । त-थ्सु॒वर्ण॒ग्ं॒ हिर॑ण्यमभवत् । त-थ्सु॒वर्ण॑स्य॒ हिर॑ण्यस्य॒ जन्म॑ । य ए॒वग्ं सु॒वर्ण॑स्य॒ हिर॑ण्यस्य॒ जन्म॒ वेद॑ ॥ 25 ॥
सु॒वर्ण॑ आ॒त्मना॑ भवति । दु॒र्वर्णो᳚-ऽस्य॒ भ्रातृ॑व्यः । तस्मा᳚-थ्सु॒वर्ण॒ग्ं॒ हिर॑ण्य-म्भा॒र्य᳚म् । सु॒वर्ण॑ ए॒व भ॑वति । ऐन॑-म्प्रि॒य-ङ्ग॑च्छति॒ नाप्रि॑यम् ॥ स स॒प्तहो॑तार-मसृजत । स स॒प्तहो᳚त्रै॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमै᳚त् ॥ त्रि॒ण॒वेन॒ स्तोमे॑नै॒भ्यो लो॒केभ्यो-ऽसु॑रा॒-न्प्राणु॑दत । त्र॒य॒स्त्रि॒ग्ं॒शेन॒ प्रत्य॑तिष्ठत् । ए॒क॒वि॒ग्ं॒शेन॒ रुच॑मधत्त ॥ 26 ॥
स॒प्त॒द॒शेन॒ प्राजा॑यत । य ए॒वं-विँ॒द्वान्-थ्सोमे॑न॒ यज॑ते । स॒प्तहो᳚त्रै॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒कमे॑ति । त्रि॒ण॒वेन॒ स्तोमे॑नै॒भ्यो लो॒केभ्यो॒ भ्रातृ॑व्या॒न्-प्रणु॑दते । त्र॒य॒स्त्रि॒ग्ं॒शेन॒ प्रति॑ तिष्ठति । ए॒क॒वि॒ग्ं॒शेन॒ रुच॑-न्धत्ते । स॒प्त॒द॒शेन॒ प्रजा॑यते । तस्मा᳚-थ्सप्तद॒श-स्स्तोमो॒ न नि॒र्॒हृत्यः॑ । प्र॒जाप॑ति॒ र्वै स॑प्तद॒शः । प्र॒जाप॑तिमे॒व म॑द्ध्य॒तो ध॑त्ते॒ प्रजा᳚त्यै ॥ 27 ॥
(अ॒न॒न्द॒-द्- भुव॒ इति॒ व्याह॑र॒-द्- वेदा॑ - सी॒-द्- वेदा॑ - धत्त॒ - प्रजा᳚त्यै) (अ. 4)
अनुवाकं 5 - दक्षिणाप्रतिग्रहमन्त्रव्याख्यानम्
दे॒वा वै वरु॑णमयाजयन्न् । स यस्यै॑ यस्यै दे॒वता॑यै॒ दक्षि॑णा॒मन॑यत् । ताम॑व्लीनात् । ते᳚-ऽब्रुवन्न् । व्या॒वृत्य॒ प्रति॑ गृह्णाम । तथा॑ नो॒ दक्षि॑णा॒ न व्ले᳚ष्य॒तीति॑ । ते व्या॒वृत्य॒ प्रत्य॑गृह्णन्न् । ततो॒ वै ता-न्दक्षि॑णा॒ नाव्ली॑नात् । य ए॒वं-विँ॒द्वान् व्या॒वृत्य॒ दक्षि॑णा-म्प्रतिगृ॒ह्णाति॑ । नैन॒-न्दक्षि॑णा व्लीनाति ॥ 28 ॥
राजा᳚ त्वा॒ वरु॑णो नयतु देवि दक्षिणे॒-ऽग्नये॒ हिर॑ण्य॒मित्या॑ह । आ॒ग्ने॒यं-वैँ हिर॑ण्यम् । स्वयै॒वैन॑-द्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । सोमा॑य॒ वास॒ इत्या॑ह । सौ॒म्यं-वैँ वासः॑ । स्वयै॒वैन॑-द्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । रु॒द्राय॒ गामित्या॑ह । रौ॒द्री वै गौः । स्वयै॒वैना᳚-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । वरु॑णा॒याश्व॒मित्या॑ह ॥ 29 ॥
वा॒रु॒णो वा अश्वः॑ । स्वयै॒वैन॑-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । प्रा॒जाप॑तये॒ पुरु॑ष॒मित्या॑ह । प्रा॒जा॒प॒त्यो वै पुरु॑षः । स्वयै॒वैन॑-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । मन॑वे॒ तल्प॒मित्या॑ह । मा॒न॒वो वै तल्पः॑ । स्वयै॒वैन॑-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति । उ॒त्ता॒नाया᳚ङ्गीर॒सायान॒ इत्या॑ह । इ॒यं-वाँ उ॑त्ता॒न आ᳚ङ्गीर॒सः ॥ 30 ॥
अ॒नयै॒वैन॒त्-प्रति॑ गृह्णाति ॥ वै॒श्वा॒न॒र्यार्चा रथ॒-म्प्रति॑ गृह्णाति । वै॒श्वा॒न॒रो वै दे॒वत॑या॒ रथः॑ । स्वयै॒वैन॑-न्दे॒वत॑या॒ प्रति॑ गृह्णाति ॥ तेना॑मृत॒त्वम॑श्या॒-मित्या॑ह । अ॒मृत॑मे॒वात्मन्-ध॑त्ते ॥ वयो॑ दा॒त्र इत्या॑ह । वय॑ ए॒वैन॑-ङ्कृ॒त्वा । सु॒व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति ॥ मयो॒ मह्य॑मस्तु प्रतिग्रही॒त्र इत्या॑ह ॥ 31 ॥
यद्वै शि॒वम् । तन्मयः॑ । आ॒त्मन॑ ए॒वैषा परी᳚त्तिः ॥ क इ॒द-ङ्कस्मा॑ अदा॒दित्या॑ह । प्र॒जाप॑ति॒र्वै कः । स प्र॒जाप॑तये ददाति ॥ कामः॒ कामा॒येत्या॑ह । कामे॑न॒ हि ददा॑ति । कामे॑न प्रतिगृ॒ह्णाति॑ ॥ कामो॑ दा॒ता कामः॑ प्रति ग्रही॒तेत्या॑ह ॥ 32 ॥
कामो॒ हि दा॒ता । कामः॑ प्रति ग्रही॒ता ॥ कामग्ं॑ समु॒द्र-मावि॒शेत्या॑ह । स॒मु॒द्र इ॑व॒ हि कामः॑ । नेव॒ हि काम॒स्यान्तो-ऽस्ति॑ । न स॑मु॒द्रस्य॑ ॥ कामे॑न त्वा॒ प्रति॑ गृह्णा॒मीत्या॑ह । येन॒ कामे॑न प्रति गृ॒ह्णाति॑ । स ए॒वैन॑म॒मुष्मि॑ल् ँलो॒के काम॒ आग॑च्छति ॥ कामै॒तत्त॑ ए॒षा ते॑ काम॒ दक्षि॒णेत्या॑ह । काम॑ ए॒व त-द्यज॑मानो॒-ऽमुष्मि॑ल् ँलो॒के दक्षि॑णामिच्छति । न प्र॑तिग्रही॒तरि॑ ॥ य ए॒वं-विँ॒द्वान्-दक्षि॑णा-म्प्रतिगृ॒ह्णाति॑ । अ॒नृ॒णामे॒वैना॒-म्प्रति॑ गृह्णाति ॥ 33 ॥
(व्ली॒ना॒त्य - श्व॒मित्या॑हा - ङ्गिर॒सः - प्र॑तिग्रही॒त्र इत्या॑ह - प्रतिग्रही॒तेत्या॑ह॒ - दक्षि॒णेत्या॑ह च॒त्वारि॑ च) (अ. 5)
अनुवाकं 6 - द्वादशाहदशमे-ऽहनि होतृमन्त्राः
अन्तो॒ वा ए॒ष य॒ज्ञस्य॑ । य-द्द॑श॒ममहः॑ । द॒श॒मे-ऽह᳚न्-थ्सर्परा॒ज्ञिया॑ ऋ॒ग्भि-स्स्तु॑वन्ति । य॒ज्ञस्यै॒वान्त॑-ङ्ग॒त्वा । अ॒न्नाद्य॒मव॑रुन्धते ॥ ति॒सृभिः॑ स्तुवन्ति । त्रय॑ इ॒मे लो॒काः । ए॒भ्य ए॒व लो॒केभ्यो॒-ऽन्नाद्य॒मव॑रुन्धते । पृश्नि॑वती-र्भवन्ति । अन्नं॒-वैँ पृश्नि॑ ॥ 34 ॥
अन्न॑मे॒वाव॑-रुन्धते ॥ मन॑सा॒ प्रस्तौ॑ति । मन॒सोद्गा॑यति । मन॑सा॒ प्रति॑ हरति । मन॑ इव॒ हि प्र॒जाप॑तिः । प्र॒जाप॑ते॒राप्त्यै᳚ ॥ दे॒वा वै स॒र्पाः । तेषा॑मि॒यग्ं राज्ञी᳚ । य-थ्स॑र्परा॒ज्ञिया॑ ऋ॒ग्भि-स्स्तु॒वन्ति॑ । अ॒स्यामे॒व प्रति॑ तिष्ठन्ति ॥ 35 ॥
चतु॑र्होतॄ॒न्॒. होता॒ व्याच॑ष्टे । स्तु॒तमनु॑शग्ंसति॒ शान्त्यै᳚ ॥ अन्तो॒ वा ए॒ष य॒ज्ञस्य॑ । य-द्द॑श॒ममहः॑ । ए॒त-त्खलु॒ वै दे॒वाना᳚-म्पर॒म-ङ्गुह्य॒-म्ब्रह्म॑ । यच्चतु॑र्होतारः । द॒श॒मे-ऽह॒ग्ग्॒-श्चतु॑र्होतॄ॒न् व्याच॑ष्टे । य॒ज्ञस्यै॒वान्त॑-ङ्ग॒त्वा । प॒र॒म-न्दे॒वाना॒-ङ्गुह्य॒-म्ब्रह्माव॑रुन्धे । तदे॒व प्र॑का॒श-ङ्ग॑मयति ॥ 36 ॥
तदे॑न-म्प्रका॒श-ङ्ग॒तम् । प्र॒का॒श-म्प्र॒जाना᳚-ङ्गमयति ॥ वाचं॑-यँच्छति । य॒ज्ञस्य॒ धृत्यै᳚ ॥ य॒ज॒मा॒न॒दे॒व॒त्यं॑-वाँ अहः॑ । भ्रा॒तृ॒व्य॒दे॒व॒त्या॑ रात्रिः॑ । अह्ना॒ रात्रि॑-न्ध्यायेत् । भ्रातृ॑व्यस्यै॒व तल्लो॒कं-वृँ॑ङ्क्ते । यद्दिवा॒ वाचं॑-विँसृ॒जेत् । अह॒र्भ्रातृ॑व्या॒योच्छिग्ं॑षेत् । यन्नक्तं॑-विँसृ॒जेत् । रात्रि॒-म्भ्रातृ॑व्या॒योच्छिग्ं॑षेत् । अ॒धि॒वृ॒क्ष॒सू॒र्ये वाचं॒-विँसृ॑जति । ए॒ताव॑न्तमे॒वास्मै॑ लो॒कमुच्छिग्ं॑षति । याव॑दादि॒त्यो᳚-ऽस्त॒मेति॑ ॥ 37 ॥
(पृश्नि॑ - तिष्ठन्ति - गमयति - शिग्ंषे॒-त्पञ्च॑ च) (अ. 6)
अनुवाकं 7 - सप्तहोतृमन्त्रसाध्ययज्ञप्रशंसा
प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । ता-स्सृ॒ष्टा-स्सम॑श्लिष्यन्न् । ता रू॒पेणानु॒ प्रावि॑शत् । तस्मा॑दाहुः । रू॒पं-वैँ प्र॒जाप॑ति॒रिति॑ । ता नाम्ना-ऽनु॒ प्रावि॑शत् । तस्मा॑दाहुः । नाम॒ वै प्र॒जाप॑ति॒रिति॑ । तस्मा॒दप्या॑ ऽमि॒त्रौ स॒गन्त्य॑ । नाम्ना॒ चेद्ध्वये॑ते ॥ 38 ॥
मि॒त्रमे॒व भ॑वतः ॥ प्र॒जाप॑ति-र्देवासु॒रान॑सृजत । स इन्द्र॒मपि॒ नासृ॑जत । त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्न् । इन्द्र॑-न्नो जन॒येति॑ । स आ॒त्म-न्निन्द्र॑-मपश्यत् । तम॑सृजत । त-न्त्रि॒ष्टुग्-वी॒र्य॑-म्भू॒त्वा-ऽनु॒ प्रावि॑शत् । तस्य॒ वज्रः॑ पञ्चद॒शो हस्त॒ आप॑द्यत । तेनो॒दय्यासु॑रान॒भ्य॑ भवत् ॥ 39 ॥
य ए॒वं-वेँद॑ । अ॒भि भ्रातृ॑व्या-न्भवति ॥ ते दे॒वा असु॑रै-र्वि॒जित्य॑ । सु॒व॒र्गं-लोँ॒कमा॑यन्न् । ते॑-ऽमुष्मि॑ल् ँलो॒के व्य॑क्षुद्ध्यन्न् । ते᳚-ऽब्रुवन्न् । अ॒मुतः॑ प्रदानं॒-वाँ उप॑जिजीवि॒मेति॑ । ते स॒प्तहो॑तारं-यँ॒ज्ञं-विँ॒धाया॒यास्य᳚म् । आ॒ङ्गी॒र॒स-म्प्राहि॑ण्वन्न् । ए॒तेना॒मुत्र॑ कल्प॒येति॑ ॥ 40 ॥
तस्य॒ वा इ॒य-ङ्क्लृप्तिः॑ । यदि॒द-ङ्कि-ञ्च॑ । य ए॒वं-वेँद॑ । कल्प॑ते-ऽस्मै । स वा अ॒य-म्म॑नु॒ष्ये॑षु य॒ज्ञ-स्स॒प्तहो॑ता । अ॒मुत्र॑ स॒द्भ्यो दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँ॑हति । य ए॒वं-वेँद॑ । उपै॑नं-यँ॒ज्ञो न॑मति ॥ सो॑-ऽमन्यत । अ॒भि वा इ॒मे᳚-ऽस्मा-ल्लो॒काद॒मुंलोँ॒क-ङ्क॑मिष्यन्त॒ इति॑ । स वाच॑स्पते॒ हृदिति॒ व्याह॑रत् । तस्मा᳚-त्पु॒त्रो हृद॑यम् । तस्मा॑द॒स्मा-ल्लो॒काद॒मुं-लोँ॒क-न्नाभिका॑मयन्ते । पु॒त्रो हि हृद॑यम् ॥ 41 ॥
(ह्वये॑त - अभवत् - कल्प॒ये - तीति॑ च॒त्वारि॑ च) (अ. 7)
अनुवाकं 8 - होतृमन्त्राणां सोमयागाङ्गत्वम्
दे॒वा वै चतु॑र्होतृभि-र्य॒ज्ञम॑तन्वत । ते वि पा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्ये॒णाज॑यन्त । अ॒भि सु॑व॒र्गं-लोँ॒कम॑जयन्न् । य ए॒वं-विँ॒द्वाग्-श्चतु॑र्होतृभिर्य॒ज्ञ-न्त॑नु॒ते । वि पा॒प्मना॒ भ्रातृ॑व्येण जयते । अ॒भि सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ञ्ज॑यति ॥ षड्ढो᳚त्रा प्राय॒णीय॒मासा॑दयति । अ॒मुष्मै॒ वै लो॒काय॒ षड्ढो॑ता । घ्नन्ति॒ खलु॒ वा ए॒त-थ्सोम᳚म् । यद॑भिषु॒ण्वन्ति॑ ॥ 42 ॥
ऋ॒जु॒धैवैन॑म॒मुं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति । चतु॑र्होत्रा ऽऽति॒त्थ्यम् । यशो॒ वै चतु॑र्होता । यश॑ ए॒वात्मन्-ध॑त्ते । पञ्च॑होत्रा प॒शुमुप॑ सादयति । सु॒व॒र्ग्यो॑ वै पञ्च॑होता । यज॑मानः प॒शुः । यज॑मानमे॒व सु॑व॒र्गं-लोँ॒क-ङ्ग॑मयति । ग्रहा᳚न्-गृही॒त्वा स॒प्तहो॑तार-ञ्जुहोति । इ॒न्द्रि॒यं-वैँ स॒प्तहो॑ता ॥ 43 ॥
इ॒न्द्रि॒यमे॒वात्मन्-ध॑त्ते ॥ यो वै चतु॑र्होतॄ-ननुसव॒न-न्त॒र्पय॑ति । तृप्य॑ति प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑ । उपै॑नग्ं सोमपी॒थो न॑मति । ब॒हि॒ष्पव॒मा॒ने दश॑होतारं॒-व्याँच॑क्षीत । माद्ध्य॑न्दिने॒ पव॑माने॒ चतु॑र्होतारम् । आर्भ॑वे॒ पव॑माने॒ पञ्च॑होतारम् । पि॒तृ॒य॒ज्ञे षड्ढो॑तारम् । य॒ज्ञा॒य॒ज्ञिय॑स्य स्तो॒त्रे स॒प्तहो॑तारम् । अ॒नु॒स॒व॒नमे॒वैनाग्॑ स्तर्पयति ॥ 44 ॥
तृप्य॑ति प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑ । उपै॑नग्ं सोमपी॒थो न॑मति ॥ दे॒वा वै चतु॑र्होतृभि-स्स॒त्रमा॑सत । ऋद्धि॑परिमितं॒-यँश॑स्कामाः । ते᳚-ऽब्रुवन्न् । यन्नः॑ प्रथ॒मं-यँश॑ ऋ॒च्छात् । सर्वे॑षा-न्न॒स्त-थ्स॒हास॒दिति॑ । सोम॒श्चतु॑र्होत्रा । अ॒ग्निः पञ्च॑होत्रा । धा॒ता षड्ढो᳚त्रा ॥ 45 ॥
इन्द्रः॑ स॒प्तहो᳚त्रा । प्र॒जाप॑ति॒-र्दश॑होत्रा । तेषा॒ग्ं॒ सोम॒ग्ं॒ राजा॑नं॒-यँश॑ आर्च्छत् ॥ तन्न्य॑कामयत । तेनापा᳚क्रामत् । तेन॑ प्र॒लाय॑मचरत् । त-न्दे॒वाः प्रै॒षैः प्रैष॑मैच्छन्न् । तत्-प्रै॒षाणा᳚-म्प्रैष॒त्वम् । नि॒विद्भि॒र्न्य॑वेदयन्न् । तन्नि॒विदा᳚-न्निवि॒त्त्वम् ॥ 46 ॥
आ॒प्रीभि॑राप्नुवन्न् । तदा॒प्रीणा॑माप्रि॒त्वम् । तम॑घ्नन्न् । तस्य॒ यशो॒ व्य॑गृह्णत । ते ग्रहा॑ अभवन्न् । तद्ग्रहा॑णा-ङ्ग्रह॒त्वम् । यस्यै॒वं-विँ॒दुषो॒ ग्रहा॑ गृ॒ह्यन्ते᳚ । तस्य॒ त्वे॑व गृ॑ही॒ताः ॥ ते᳚-ऽब्रुवन्न् । यो वै न॒-श्श्रेष्ठो-ऽभू᳚त् ॥ 47 ॥
तम॑वधिष्म । पुन॑रि॒मग्ं सु॑वामहा॒ इति॑ । त-ञ्छन्दो॑भि-रसुवन्त । तच्छन्द॑सा-ञ्छन्द॒स्त्वम् । साम्ना॒ समान॑यन्न् । त-थ्साम्नः॑ साम॒त्वम् । उ॒क्थै-रुद॑स्थापयन्न् । तदु॒क्थाना॑-मुक्थ॒त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ । प्रत्ये॒व ति॑ष्ठति ॥ 48 ॥
सर्व॒मायु॑रेति ॥ सोमो॒ वै यशः॑ । य ए॒वं-विँ॒द्वान्-थ्सोम॑मा॒गच्छ॑ति । यश॑ ए॒वैन॑मृच्छति । तस्मा॑दाहुः । यश्चै॒वं-वेँद॒ यश्च॒ न । तावु॒भौ सोम॒-माग॑च्छतः । सोमो॒ हि यशः॑ । त-न्त्वा-ऽव यश॑ ऋच्छ॒तीत्या॑हुः । य-स्सोमे॒ सोम॒-म्प्राहेति॑ । तस्मा॒-थ्सोमे॒ सोमः॒ प्रोच्यः॑ । यश॑ ए॒वैन॑मृच्छति ॥ 49 ॥
(अ॒भि॒षु॒ण्वन्ति॑ - स॒प्तहो॑ता - तर्पयति॒ - षड्ढो᳚त्रा - निवि॒त्त्व - मभू᳚त् - तिष्ठति॒ - प्राहेति॒ द्वे च॑) (अ. 8)
अनुवाकं 9 - होतृमन्त्रोत्पत्तिकथनप्रसङ्गेन जग-थ्सृष्टिः
इ॒दं-वाँ अग्रे॒ नैव किञ्च॒नासी᳚त् । न द्यौरा॑सीत् । न पृ॑थि॒वी । नान्तरि॑क्षम् । तदस॑दे॒व सन्मनो॑ ऽकुरुत॒ स्यामिति॑ । तद॑तप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नाद्धू॒मो॑-ऽजायत । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नाद॒ग्नि-र॑जायत । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत ॥ 50 ॥
तस्मा᳚त्-तेपा॒नाज्ज्योति॑-रजायत । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नाद॒र्चि-र॑जायत । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नान्मरी॑चयो-ऽजायन्त । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तस्मा᳚त्-तेपा॒नादु॑दा॒रा अ॑जायन्त । त-द्भूयो॑-ऽतप्यत । तद॒भ्रमि॑व॒ सम॑हन्यत ॥ त-द्व॒स्तिम॑भिनत् ॥ 51 ॥
स स॑मु॒द्रो॑-ऽभवत् । तस्मा᳚-थ्समु॒द्रस्य॒ न पि॑बन्ति । प्र॒जन॑नमिव॒ हि मन्य॑न्ते । तस्मा᳚-त्प॒शो-र्जाय॑माना॒दापः॑ पु॒रस्ता᳚-द्यन्ति ॥ त-द्दश॑हो॒ता-ऽन्व॑सृज्यत । प्र॒जाप॑ति॒र्वै दश॑ होता ॥ य ए॒व-न्तप॑सो वी॒र्यं॑-विँ॒द्वाग्स्तप्य॑ते । भव॑त्ये॒व ॥ तद्वा इ॒दमापः॑ सलि॒ल-मा॑सीत् । सो॑-ऽरोदीत्-प्र॒जाप॑तिः ॥ 52 ॥
स कस्मा॑ अज्ञि । य-द्य॒स्या अप्र॑तिष्ठाया॒ इति॑ । यद॒फ्स्व॑-वाप॑द्यत । सा पृ॑थि॒व्य॑भवत् । यद्व्यमृ॑ष्ट । तद॒न्तरि॑क्ष-मभवत् । यदू॒र्ध्व-मु॒दमृ॑ष्ट । सा द्यौर॑भवत् । यदरो॑दीत् । तद॒नयो॑ रोद॒स्त्वम् ॥ 53 ॥
य ए॒वं-वेँद॑ । नास्य॑ गृ॒हे रु॑दन्ति । ए॒तद्वा ए॒षां-लोँ॒काना॒-ञ्जन्म॑ । य ए॒वमे॒षां-लोँ॒काना॒-ञ्जन्म॒ वेद॑ । नैषु लो॒के-ष्वार्ति॒मार्च्छ॑ति । स इ॒मा-म्प्र॑ति॒ष्ठा-म॑विन्दत ॥ स इ॒मा-म्प्र॑ति॒ष्ठां-विँ॒त्त्वा ऽका॑मयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । सो᳚-ऽन्तर्वा॑नभवत् । स ज॒घना॒दसु॑रा-नसृजत ॥ 54 ॥
तेभ्यो॑ मृ॒न्मये॒ पात्रे-ऽन्न॑मदुहत् । या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त् । तामपा॑हत । सा तमि॑स्रा-ऽभवत् ॥ सो॑-ऽकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । सो᳚-ऽन्तर्वा॑-नभवत् । स प्र॒जन॑नादे॒व प्र॒जा अ॑सृजत । तस्मा॑दि॒मा भूयि॑ष्ठाः । प्र॒जन॑ना॒द्ध्ये॑ना॒ असृ॑जत ॥ 55 ॥
ताभ्यो॑ दारु॒मये॒ पात्रे॒ पयो॑-ऽदुहत । या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त् । तामपा॑हत । सा जोथ्स्ना॑ ऽभवत् ॥ सो॑-ऽकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । सतपो॑-ऽतप्यत । सो᳚-ऽन्तर्वा॑-नभवत् । स उ॑पप॒क्षाभ्या॑-मे॒वर्तून॑सृजत । तेभ्यो॑ रज॒ते पात्रे॑ घृ॒तम॑दुहत् । या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त् ॥ 56 ॥
तामपा॑हत । सो॑-ऽहोरा॒त्रयो᳚-स्स॒न्धि-र॑भवत् ॥ सो॑-ऽकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॑ । स तपो॑-ऽतप्यत । सो᳚-ऽन्तर्वा॑-नभवत् । स मुखा᳚-द्दे॒वा-न॑सृजत । तेभ्यो॒ हरि॑ते॒ पात्रे॒ सोम॑मदुहत् । या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी᳚त् । तामपा॑हत । तदह॑रभवत् ॥ 57 ॥
ए॒ते वै प्र॒जाप॑ते॒र्दोहाः᳚ । य ए॒वं-वेँद॑ । दु॒ह ए॒व प्र॒जाः ॥ दिवा॒ वै नो॑-ऽभू॒दिति॑ । त-द्दे॒वाना᳚-न्देव॒त्वम् । य ए॒व-न्दे॒वाना᳚-न्देव॒त्वं-वेँद॑ । दे॒ववा॑ने॒व भ॑वति ॥ ए॒तद्वा अ॑होरा॒त्राणा॒-ञ्जन्म॑ । य ए॒वम॑होरा॒त्राणा॒-ञ्जन्म॒ वेद॑ । नाहो॑रा॒त्रेष्वार्ति॒मार्च्छ॑ति ॥ 58 ॥
अस॒तो-ऽधि॒ मनो॑-ऽसृज्यत । मनः॑ प्र॒जाप॑ति-मसृजत । प्र॒जाप॑तिः प्र॒जा अ॑सृजत । तद्वा इ॒द-म्मन॑स्ये॒व प॑र॒म-म्प्रति॑ष्ठितम् । यदि॒द-ङ्किञ्च॑ । तदे॒तच्छ्वो॑वस्य॒ सन्नाम॒ ब्रह्म॑ ॥ व्यु॒च्छन्ती᳚ व्युच्छन्त्यस्मै॒ वस्य॑सी वस्यसी॒ व्यु॑च्छति । प्रजा॑यते प्र॒जया॑ प॒शुभिः॑ । प्र प॑रमे॒ष्ठिनो॒ मात्रा॑-माप्नोति । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 59 ॥
(अ॒ग्निर॑जायत॒ तद्भूयो॑-ऽतप्यता - भिनद - रोदी-त्प्र॒जाप॑ती - रोद॒स्त्व - म॑सृज॒ - तासृ॑जत - घृ॒तम॑दुह॒द्या-ऽस्य॒ सा त॒नूरासी॒ - दह॑रभव-द्- ऋच्छति॒ - वेद॑) (अ. 9)
(इ॒द-न्धू॒मो᳚ ऽग्नि-र्ज्योति॑ र॒र्चि-र्मरी॑चय उदा॒रा स्तद॒भ्रग्ं /
स ज॒घना॒-थ्सा तमि॑स्रा॒ स प्र॒जन॑ना॒-थ्सा जोथ्स्ना॒ स उ॑पप॒क्षाभ्या॒ग्ं॒ सो॑ ऽहोरा॒त्रयो᳚-स्स॒न्धि-स्समुखा॒-त्तदह॑-र्दे॒ववा᳚न् / मृ॒न्मये॑ दारु॒मये॑ रज॒ते हरि॑ते॒ तेभ्य॒स्ताभ्यो॒ द्वे तेभ्यो-ऽन्न॒-म्पयो॑
घृ॒तग्ं सोम᳚म्)
अनुवाकं 10 - देवसृष्टिमध्ये-ऽवस्थितस्येन्द्रस्य देवताधिपतित्वम्
प्र॒जाप॑ति॒-रिन्द्र॑मसृज-तानुजाव॒र-न्दे॒वाना᳚म् । त-म्प्राहि॑णोत् । परे॑हि । ए॒तेषा᳚-न्दे॒वाना॒-मधि॑पतिरे॒धीति॑ । त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्न् । कस्त्वमसि॑ । व॒यं-वैँ त्वच्छ्रेयाग्ं॑स-स्स्म॒ इति॑ । सो᳚-ऽब्रवीत् । कस्त्वमसि॑ व॒यं-वैँ त्वच्छ्रेयाग्ं॑स-स्स्म॒ इति॑ मा दे॒वा अ॑वोच॒न्निति॑ ॥ अथ॒ वा इ॒द-न्तर्हि॑ प्र॒जाप॑तौ॒ हर॑ आसीत् ॥ 60 ॥
यद॒स्मिन्ना॑दि॒त्ये । तदे॑नमब्रवीत् । ए॒तन्मे॒ प्रय॑च्छ । अथा॒हमे॒तेषा᳚-न्दे॒वाना॒-मधि॑पति-र्भविष्या॒मीति॑ । को॑हग्ग्-स्या॒मित्य॑ब्रवीत् । ए॒त-त्प्र॒दायेति॑ । ए॒त-थ्स्या॒ इत्य॑ब्रवीत् । यदे॒तद्ब्रवी॒षीति॑ । को ह॒ वै नाम॑ प्र॒जाप॑तिः । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 61 ॥
वि॒दुरे॑न॒-न्नाम्ना᳚ । तद॑स्मै रु॒क्म-ङ्कृ॒त्वा प्रत्य॑मुञ्चत् । ततो॒ वा इन्द्रो॑ दे॒वाना॒-मधि॑पति-रभवत् । य ए॒वं-वेँद॑ । अधि॑पतिरे॒व स॑मा॒नाना᳚-म्भवति ॥ सो॑-ऽमन्यत । कि-ङ्किं॒-वाँ अ॑कर॒मिति॑ । स च॒न्द्र-म्म॒ आह॒रेति॒ प्राल॑पत् । तच्च॒न्द्रम॑स-श्चन्द्रम॒स्त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ ॥ 62 ॥
च॒न्द्रवा॑ने॒व भ॑वति ॥ त-न्दे॒वा अ॑ब्रुवन्न् । सु॒वीर्यो॑ ऽमर्या॒ यथा॑ गोपा॒यत॒ इति॑ । त-थ्सूर्य॑स्य सूर्य॒त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ । नैन॑-न्दभ्नोति ॥ कश्च॒ नास्मि॒न्वा इ॒दमि॑न्द्रि॒य-म्प्रत्य॑स्था॒दिति॑ । तदिन्द्र॑-स्येन्द्र॒त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ । इ॒न्द्रि॒या॒व्ये॑व भ॑वति ॥ 63 ॥
अ॒यं-वाँ इ॒द-म्प॑र॒मो॑-ऽभू॒दिति॑ । तत्-प॑रमे॒ष्ठिनः॑ परमेष्ठि॒त्वम् । य ए॒वं-वेँद॑ । प॒र॒मामे॒व काष्ठा᳚-ङ्गच्छति ॥ त-न्दे॒वा-स्स॑म॒न्त-म्पर्य॑विशन्न् । वस॑वः पु॒रस्ता᳚त् । रु॒द्रा द॑क्षिण॒तः । आ॒दि॒त्याः प॒श्चात् । विश्वे॑ दे॒वा उ॑त्तर॒तः । अङ्गि॑रसः प्र॒त्यञ्च᳚म् ॥ 64 ॥
सा॒द्ध्याः परा᳚ञ्चम् । य ए॒वं-वेँद॑ । उपै॑नग्ं समा॒ना-स्सं-विँ॑शन्ति ॥ स प्र॒जाप॑तिरे॒व भू॒त्वा प्र॒जा आव॑यत् । ता अ॑स्मै॒ नाति॑ष्ठन्ता॒न्नाद्या॑य । ता मुख॑-म्पु॒रस्ता॒त्-पश्य॑न्तीः । द॒क्षि॒ण॒तः पर्या॑यन्न् । स द॑क्षिण॒तः पर्य॑वर्तयत । ता मुख॑-म्पु॒रस्ता॒त्-पश्य॑न्तीः । मुख॑-न्दक्षिण॒तः ॥ 65 ॥
प॒श्चात्-पर्या॑यन्न् । स प॒श्चात्-पर्य॑वर्तयत । ता मुख॑-म्पु॒रस्ता॒त्-पश्य॑न्तीः । मुख॑-न्दक्षिण॒तः । मुख॑-म्प॒श्चात् । उ॒त्त॒र॒तः पर्या॑यन्न् । स उ॑त्तर॒तः पर्य॑वर्तयत । ता मुख॑-म्पु॒रस्ता॒त्-पश्य॑न्तीः । मुख॑-न्दक्षिण॒तः । मुख॑-म्प॒श्चात् ॥ 66 ॥
मुख॑मुत्तर॒तः । ऊ॒र्ध्वा उदा॑यन्न् । स उ॒परि॑ष्टा॒न्न्य॑-वर्तयत । ता-स्स॒र्वतो॑मुखो भू॒त्वा ऽऽव॑यत् । ततो॒ वै तस्मै᳚ प्र॒जा अति॑ष्ठन्ता॒न्नाद्या॑य ॥ य ए॒वं-विँ॒द्वा-न्परि॑ च व॒र्तय॑ते॒ नि च॑ । प्र॒जाप॑तिरे॒व भु॒त्वा प्र॒जा अ॑त्ति । तिष्ठ॑न्ते-ऽस्मै प्र॒जा अ॒न्नाद्या॑य । अ॒न्ना॒द ए॒व भ॑वति ॥ 67 ॥
(आ॒सी॒-द्- वेद॑ - चन्द्रम॒स्त्वं-यँ ए॒वं-वेँदे᳚ - न्द्रिया॒व्ये॑व भ॑वति - प्र॒त्यञ्च॒ - मुख॑-न्दक्षिण॒तो - मुख॑-म्प॒श्चान् - +नव॑ च) (आ10 )
अनुवाकं 11 - होतृमन्त्राणा-म्पुरुषार्थप्रयोगः
प्र॒जाप॑ति-रकामयत ब॒होर्भूया᳚न्-थ्स्या॒मिति॑ । स ए॒त-न्दश॑होतार-मपश्यत् । त-म्प्रायु॑ङ्क्त । तस्य॒ प्रयु॑क्ति ब॒होर्भूया॑नभवत् । यः का॒मये॑त ब॒होर्भूया᳚न्-थ्स्या॒मिति॑ । स दश॑होतार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत । ब॒होरे॒व भूया᳚न्-भवति ॥ सो॑-ऽकामयत वी॒रो म॒ आजा॑ये॒तेति॑ । स दश॑होतु॒श्चतु॑र्होतार॒-न्निर॑मिमीत । त-म्प्रायु॑ङ्क्त ॥ 68 ॥
तस्य॒ प्रयु॒क्तीन्द्रो॑ ऽजायत । यः का॒मये॑त वी॒रो म॒ आजा॑ये॒तेति॑ । स चतु॑र्होतार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत । आ-ऽस्य॑ वी॒रो जा॑यते ॥ सो॑-ऽकामयत पशु॒मान्-थ्स्या॒मिति॑ । स चतु॑र्होतुः॒ पञ्च॑होतार॒-न्निर॑मिमीत । त-म्प्रायु॑ङ्क्त । तस्य॒ प्रयु॑क्ति पशु॒मान॑भवत् । यः का॒मये॑त पशु॒मान्-थ्स्या॒मिति॑ । स पञ्च॑होतार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत ॥ 69 ॥
प॒शु॒माने॒व भ॑वति ॥ सो॑-ऽकामयत॒र्तवो॑ मे कल्पेर॒न्निति॑ । स पञ्च॑होतु॒-ष्षड्ढो॑तार॒-न्निर॑मिमीत । त-म्प्रायु॑ङ्क्त । तस्य॒ प्रयु॑क्त्यृ॒तवो᳚-ऽस्मा अकल्पन्त । यः का॒मये॑त॒र्तवो॑ मे कल्पेर॒न्निति॑ । स षड्ढो॑तार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत । कल्प॑न्ते-ऽस्मा ऋ॒तवः॑ ॥ सो॑-ऽकामयत सोम॒प-स्सो॑मया॒जी स्या᳚म् । आ मे॑ सोम॒प-स्सो॑मया॒जी जा॑ये॒तेति॑ ॥ 70 ॥
स षड्ढो॑तु-स्स॒प्तहो॑तार॒-न्निर॑मिमीत । त-म्प्रायु॑ङ्क्त । तस्य॒ प्रयु॑क्ति सोम॒प-स्सो॑मया॒ज्य॑भवत् । आ-ऽस्य॑ सोम॒प-स्सो॑मया॒ज्य॑जायत । यः का॒मये॑त सोम॒प-स्सो॑मया॒जी स्या᳚म् । आ मे॑ सोम॒प-स्सो॑मया॒जी जा॑ये॒तेति॑ । स स॒प्तहो॑तार॒-म्प्रयु॑ञ्जीत । सो॒म॒प ए॒व सो॑मया॒जी भ॑वति । आ-ऽस्य॑ सोम॒प-स्सो॑मया॒जी जा॑यते ॥ स वा ए॒ष प॒शुः प॑ञ्च॒धा प्रति॑ तिष्ठति ॥ 71 ॥
प॒द्भिर्मुखे॑न ॥ ते दे॒वाः प॒शून्. वि॒त्त्वा । सु॒व॒र्गं-लोँ॒कमा॑यन्न् ॥ ते॑-ऽमुष्मि॑ल् ँलो॒के व्य॑क्षुद्ध्यन्न् । ते᳚-ऽब्रुवन्न् । अ॒मुतः॑ प्रदानं॒-वाँ उप॑जिजीवि॒मेति॑ । ते स॒प्तहो॑तारं-यँ॒ज्ञं-विँ॒धाया॒यास्य᳚म् । आ॒ङ्गी॒र॒स-म्प्राहि॑ण्वन्न् । ए॒तेना॒मुत्र॑ कल्प॒येति॑ । तस्य॒ वा इ॒य-ङ्क्लृप्तिः॑ ॥ 72 ॥
यदि॒द-ङ्किञ्च॑ । य ए॒वं-वेँद॑ । कल्प॑ते-ऽस्मै । स वा अ॒य-म्म॑नु॒ष्ये॑षु य॒ज्ञ-स्स॒प्तहो॑ता । अ॒मुत्र॑ स॒द्भ्यो दे॒वेभ्यो॑ ह॒व्यं-वँ॑हति । य ए॒वं-वेँद॑ । उपै॑नं-यँ॒ज्ञो न॑मति ॥ यो वै चतु॑र्होतृणा-न्नि॒दानं॒-वेँद॑ । नि॒दान॑वा-न्भवति । अ॒ग्नि॒हो॒त्रं-वैँ दश॑होतुर्नि॒दान᳚म् । द॒र्॒श॒पू॒र्ण॒मा॒सौ चतु॑र्होतुः । चा॒तु॒र्मा॒स्यानि॒ पञ्च॑ होतुः । प॒शु॒ब॒न्ध-ष्षड्ढो॑तुः । सौ॒म्यो᳚-ऽद्ध्व॒र-स्स॒प्तहो॑तुः । ए॒तद्वै चतु॑र्होतृणा-न्नि॒दान᳚म् । य ए॒वं-वेँद॑ । नि॒दान॑वा-न्भवति ॥ 73 ॥
(अ॒मि॒मी॒त॒ त-म्प्रायु॑ङ्क्त॒ - पञ्च॑होतार॒-म्प्रयु॑ञ्जित - जाये॒तेति॑ - तिष्ठति॒ - क्लृप्ति॒--र् दश॑होतु-र्नि॒दानग्ं॑ स॒प्त च॑ ) (अ. 11)
(प्र॒जाप॑तिरकामयत प्र॒जा-स्सृ॑जे॒येति॑ - प्र॒जाप॑तिरकामयत दर्शपूर्णमा॒सौ सृ॑जे॒येति॑ - प्र॒जाप॑तिरकामयत॒ प्रजा॑ये॒येति॒ स तप॒-स्स त्रि॒वृतं॑ - प्र॒जाप॑तिरकामयत॒ दश॑होतार॒-न्तेन॑ दश॒धा-ऽऽत्मानं॑ - दे॒वा वै वरु॑ण॒ - मन्तो॒ वै - प्र॒जाप॑ति॒स्ता-स्सृ॒ष्टा-स्सम॑श्लिष्यन् - दे॒वा वै चतु॑र्होतृभि - रि॒दं-वाँ अग्रे᳚ - प्र॒जाप॑ति॒रिन्द्रं॑ - प्र॒जाप॑तिरकामयत ब॒होर्भूया॒नेका॑दश)
(प्र॒जाप॑ति॒ - स्तद्ग्रह॑स्य - प्र॒जा॑पतिरकामयता॒ - नयै॒वैन॒त् - तस्य॒ वा इ॒य-ङ्क्लृप्ति॒ - स्तस्मा᳚-त्तेपा॒नाज्ज्योति॒--र् यद॒स्मिन्ना॑दि॒त्ये -सषड्ढो॑तु-स्स॒प्तहो॑तार॒-न्त्रिस॑प्ततिः)
(प्र॒जाप॑तिरकामयत - नि॒दान॑वान्भवति)
॥ हरिः॑ ओम् ॥
॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणे द्वितीयाष्टके द्वितीयः प्रपाठक-स्समाप्तः ॥
kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhakaḥ - hotṛbrāhmaṇam
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
anuvākaṃ 1 - daśahotṛmantrasya kratvarthapuruṣārthaprayogau
pra॒jāpa̭tirakāmayata pra॒jā-ssṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā 'nu॒drutya̭ darbhasta॒mbḙ-'juhot | tato॒ vai sa pra॒jā a̭sṛjata | tā a̭smāthsṛ॒ṣṭā apā᳚krāmann | tā grahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | yaḥ kā॒mayḙta॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa daśa̭hotāra॒-mmana̭sā 'nu॒drutya̭ darbhasta॒mbe jṷhuyāt | pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭hotā || 1 ||
pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā pra jā̭yate || mana̭sā juhoti | mana̭ iva॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || pū॒rṇayā̭ juhoti | pū॒rṇa i̭va॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || nyṷ̄nayā juhoti | nyṷ̄nā॒ddhi pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā asṛ̭jata | pra॒jānā॒gṃ॒ sṛṣṭyai᳚ || 2 ||
da॒rbha॒sta॒mbe jṷhoti | e॒tasmā॒dvai yoneḥ᳚ pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | yasmā̭de॒va yoneḥ᳚ pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā asṛ̭jata | tasmā̭de॒va yoneḥ॒ pra jā̭yate || brā॒hma॒ṇo da̭kṣiṇa॒ta upā᳚ste | brā॒hma॒ṇo vai pra॒jānā̭-mupadra॒ṣṭā | u॒pa॒dra॒ṣṭu॒matye॒va pra jā̭yate || graho̭ bhavati | pra॒jānāgṃ̭ sṛ॒ṣṭānā॒-ndhṛtyai᳚ || ya-mbrā᳚hma॒ṇaṃ-vi~॒dyāṃ-vi~॒dvāgṃsaṃ॒-ya~śo॒ narcchet || 3 ||
so-'ra̭ṇya-mpa॒retya̭ | da॒rbha॒sta॒mba-mu॒dgratthya̭ | brā॒hma॒ṇa-nda̭kṣiṇa॒to ni॒ṣādya̭ | catṷrhotṝ॒n vyāca̭kṣīta | e॒tadvai de॒vānā᳚-mpara॒ma-ṅguhya॒-mbrahma̭ | yaccatṷrhotāraḥ | tade॒va pra̭kā॒śa-ṅga̭mayati | tadḙna-mprakā॒śa-ṅga॒tam | pra॒kā॒śa-mpra॒jānā᳚-ṅgamayati || da॒rbha॒sta॒mba-mu॒dgratthya॒ vyāca̭ṣṭe || 4 ||
a॒gni॒vān. vai da̭rbhasta॒mbaḥ | a॒gni॒vatye॒va vyāca̭ṣṭe || brā॒hma॒ṇo da̭kṣiṇa॒ta upā᳚ste | brā॒hma॒ṇo vai pra॒jānā̭-mupadra॒ṣṭā | u॒pa॒dra॒ṣṭu॒-matye॒vainaṃ॒-ya~śa̭ ṛcchati || ī॒śva॒ra-ntaṃ-ya~śo-'rto॒rityā̭huḥ | yasyānte᳚ vyā॒caṣṭa॒ iti̭ | vara॒stasmai॒ deyaḥ̭ | yade॒vaina॒-ntatro̭pa॒ nama̭ti | tade॒vāva̭ rundhe || 5 ||
a॒gnimā॒dadhā̭no॒ daśa̭hotrā॒ 'raṇi॒mava̭daddhyāt | prajā̭tame॒vaina॒-mādha̭tte | tenai॒voddrutyā᳚gniho॒tra-ñjṷhuyāt | prajā̭tame॒vaina̭jjuhoti | ha॒virni̭rva॒phsyan-daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | prajā̭tame॒vaina॒-nnirva̭pati | sā॒mi॒dhe॒nī-ra̭nuva॒kṣyan-daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | sā॒mi॒dhe॒nīre॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | atho̭ ya॒jño vai daśa̭hotā | ya॒jñame॒va ta̭nute || 6 ||
a॒bhi॒cara॒n-daśa̭hotāra-ñjuhuyāt | nava॒ vai purṷṣe prā॒ṇāḥ | nābhi̭rdaśa॒mī | saprā̭ṇame॒vaina̭-ma॒bhica̭rati | e॒tāva॒dvai purṷṣasya॒ svam | yāva̭-tprā॒ṇāḥ | yāva̭de॒vāsyāsti̭ | tada॒bhica̭rati || svakṛ̭ta॒ iri̭ṇe juhoti prada॒re vā᳚ | e॒tadvā a॒syai nir-ṛ̭tigṛhītam | nir-ṛ̭ti gṛhīta e॒vaina॒-nnir-ṛ̭tyā grāhayati || ya-dvā॒caḥ krū॒ram | tena॒ vaṣa̭ṭkaroti | vā॒ca e॒vaina̭-ṅkrū॒reṇa॒ pra vṛ̭ścati | tā॒jagārti॒mārccha̭ti || 7 ||
(daśa̭hotā॒ - sṛṣṭyā̭ - ṛ॒cche-d- vyāca̭ṣṭe - rundha - e॒va ta̭nute॒ - nir-ṛ̭tigṛhīta॒-mpañca̭ ca) (a. 1)
anuvākaṃ 2 - caturhotrādimantrāṇā-ṅkratvarthaprayogaḥ
pra॒jāpa̭tirakāmayata darśapūrṇamā॒sau sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒ta-ñcatṷrhotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa da̭rśapūrṇamā॒sāva̭sṛjata | tāva̭smā-thsṛ॒ṣṭāvapā᳚krāmatām | tau grahḙṇā gṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sā-vā॒labha̭mānaḥ | catṷrhotāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭-hava॒nīyḙ juhuyāt | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sāve॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute || 8 ||
graho̭ bhavati | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sayo᳚-ssṛ॒ṣṭayo॒rdhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata cāturmā॒syāni̭ sṛje॒yeti̭ | sa e॒ta-mpañca̭hotāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa cā̭turmā॒syānya̭sṛjata | tānya̭smā-thsṛ॒ṣṭānyapā᳚krāmann | tāni॒ grahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | cā॒tu॒rmā॒syānyā॒labha̭mānaḥ || 9 ||
pañca̭hotāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | cā॒tu॒rmā॒syānye॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | cā॒tu॒rmā॒syānāgṃ̭ sṛ॒ṣṭānā॒-ndhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata paśuba॒ndhagṃ sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒tagṃ ṣaḍḍho̭tāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ-'juhot | tato॒ vai sa pa̭śuba॒ndhama̭sṛjata | so᳚-'smā-thsṛ॒ṣṭo 'pā᳚krāmat | ta-ṅgrahḙṇāgṛhṇāt || 10 ||
tadgraha̭sya graha॒tvam | pa॒śu॒ba॒ndhena̭ ya॒kṣyamā̭ṇaḥ | ṣaḍḍho̭tāra॒-mmana̭sā 'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | pa॒śu॒ba॒ndhame॒va sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | pa॒śu॒ba॒ndhasya̭ sṛ॒ṣṭasya॒ dhṛtyai᳚ || so̭-'kāmayata sau॒mya-ma̭ddhva॒ragṃ sṛ̭je॒yeti̭ | sa e॒tagṃ sa॒ptaho̭tāra-mapaśyat | ta-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ 'juhot | tato॒ vai sa sau॒mya-ma̭ddhva॒ra-ma̭sṛjata || 11 ||
so᳚-'smā-thsṛ॒ṣṭo-'pā᳚krāmat | ta-ṅgrahḙṇāgṛhṇāt | tadgraha̭sya graha॒tvam | dī॒kṣi॒ṣyamā̭ṇaḥ | sa॒ptaho̭tāra॒-mmana̭sā-'nu॒drutyā̭ hava॒nīyḙ juhuyāt | sau॒myame॒vāddhva॒ragṃ sṛ॒ṣṭvā-''rabhya॒ pra ta̭nute | graho̭ bhavati | sau॒myasyā᳚-ddhva॒rasya̭ sṛ॒ṣṭasya॒ dhṛtyai᳚ || de॒vebhyo॒ vai ya॒jño na prābha̭vat | tamḙtāva॒ccha-ssama̭bharann || 12 ||
ya-thsa̭bhāṃ॒rāḥ | tato॒ vai tebhyo̭ ya॒jñaḥ prābha̭vat | ya-thsa̭bhāṃ॒rā bhava̭nti | ya॒jñasya॒ prabhū᳚tyai || ā॒ti॒tthyamā॒sādya॒ vyāca̭ṣṭe | ya॒jña॒mu॒khaṃ-vā~ ā̭ti॒thyam | mu॒kha॒ta e॒va ya॒jñagṃ sa॒bhṛntya॒ pra ta̭nute || aya̭jño॒ vā e॒ṣaḥ | yo̭-'pa॒tnīkaḥ̭ | na pra॒jāḥ pra jā̭yerann | patnī॒rvyāca̭ṣṭe | ya॒jñame॒vākaḥ̭ | pra॒jānā᳚-mpra॒jana̭nāya || u॒pa॒sathsu॒ vyāca̭ṣṭe | e॒tadvai patnī̭nā-mā॒yata̭nam | sva e॒vainā̭ ā॒yata॒ne-'va̭ kalpayati || 13 ||
(ta॒nu॒ta॒ - ā॒labha̭māno - 'gṛhṇā - dasṛja - tābhara - ñjāyera॒n-thṣaṭca̭) (a. 2)
anuvākaṃ 3 - caturhotṛpañcahotṛmantragrahabhāgayoḥ puruṣārtha prayogaḥ
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata॒ pra jā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | sa tri॒vṛta॒gg॒ stoma̭-masṛjata | ta-mpa̭ñcada॒śastomo̭ maddhya॒ta uda̭tṛṇat | tau pū᳚rvapa॒kṣaścā̭parapa॒kṣaścā̭bhavatām | pū॒rva॒pa॒kṣa-nde॒vā anvasṛ̭jyanta | a॒pa॒ra॒pa॒kṣa-manvasṷrāḥ | tato̭ de॒vā abha̭vann | parā-'sṷrāḥ | ya-ṅkā॒mayḙta॒ vasī̭yān-thsyā॒diti̭ || 14 ||
ta-mpū᳚rvapa॒kṣe yā̭jayet | vasī̭yāne॒va bha̭vati | ya-ṅkā॒mayḙta॒ pāpī̭yān-thsyā॒diti̭ | tama̭parapa॒kṣe yā̭jayet | pāpī̭yāne॒va bha̭vati | tasmā᳚-tpūrvapa॒kṣo̭ ¶pa॒kṣāt-ka̭ru॒ṇya̭taraḥ || pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭hotā | catṷrhotā॒ pañca̭hotā | ṣaḍḍho̭tā sa॒ptaho̭tā | ṛ॒tavaḥ̭ saṃva~thsa॒raḥ || 15 ||
pra॒jāḥ pa॒śava̭ i॒me lo॒kāḥ | ya e॒va-mpra॒jāpa̭ti-mba॒horbhūyāgṃ̭saṃ॒-ve~da̭ | ba॒hore॒va bhūyā᳚-nbhavati || pra॒jāpa̭ti-rdevāsu॒rāna̭sṛjata | sa indra॒mapi॒ nāsṛ̭jata | ta-nde॒vā a̭bruvann | indra̭-nno jana॒yeti̭ | so᳚-'bravīt | yathā॒ 'haṃ-yu~॒ṣmāg stapa॒sā 'sṛ̭kṣi | e॒vamindra̭-ñjanayaddhva॒miti̭ || 16 ||
te tapo̭-'tapyanta | ta ā॒tmannindra̭-mapaśyann | tama̭bruvann | jāya॒sveti̭ | so᳚-'bravīt | ki-mbhā̭ga॒dheya̭-ma॒bhija̭niṣya॒ iti̭ | ṛ॒tūn-thsaṃ̭va~thsa॒ram | pra॒jāḥ pa॒śūn | i॒māl ~lo॒kānitya̭bruvann | taṃ-vai~ mā-''hṷtyā॒ praja̭naya॒tetya̭bravīt || 17 ||
ta-ñcatṷrhotrā॒ prāja̭nayann || yaḥ kā॒mayḙta vī॒ro ma॒ ā jā̭ye॒teti̭ | sa catṷrhotāra-ñjuhuyāt | pra॒jāpa̭ti॒rvai catṷrhotā | pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā prajā̭yate | ja॒jana॒dindra̭-mindri॒yāya॒ svāheti॒ grahḙṇa juhoti | ā-'sya̭ vī॒ro jā̭yate | vī॒ragṃ hi de॒vā e॒tayā ''hṷtyā॒ prāja̭nayann || ā॒di॒tyāścāṅgi̭rasaśca suva॒rge lo॒ke᳚ 'spardhanta | va॒ya-mpūrvḙ suva॒rgaṃ-lo~॒kami̭yāma va॒ya-mpūrva॒ iti̭ || 18 ||
ta ā̭di॒tyā e॒ta-mpañca̭hotāra-mapaśyann | ta-mpu॒rā prā̭taranuvā॒kādāgnī᳚ddhre 'juhavuḥ | tato॒ vai te pūrvḙ suva॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann | ya-ssṷva॒rgakā̭ma॒-ssyāt | sa pañca̭hotāra-mpu॒rā prā̭taranuvā॒kādāgnī᳚ddhre juhuyāt | saṃ॒va~॒thsa॒ro vai pañca̭hotā | saṃ॒va~॒thsa॒ra-ssṷva॒rgo lo॒kaḥ | saṃ॒va~॒thsa॒ra e॒vartuṣṷ prati॒ṣṭhāya̭ | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamḙti || te᳚bruva॒-nnaṅgi̭rasa ādi॒tyān || 19 ||
kva̭ stha | kva̭ va-ssa॒dbhyo ha॒vyaṃ-va~̭kṣyāma॒ iti̭ | chanda॒-ssvitya̭bruvann | gā॒ya॒tri॒yā-ntri॒ṣṭubhi॒-jaga̭tyā॒miti̭ | tasmā॒cchandaḥ̭ su sa॒dbhya ā̭di॒tyebhyaḥ̭ | ā॒ṅgī॒ra॒sīḥ pra॒jā ha॒vyaṃ-va~̭hanti | vaha̭ntyasmai pra॒jā ba॒lim | aina॒mapra̭tikhyāta-ṅgacchati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || dvāda̭śa॒ māsāḥ॒ pañca॒rtavaḥ̭ | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | a॒sāvā̭di॒tya ḙkavi॒gṃ॒śaḥ | e॒tasmi॒n vā e॒ṣa śri॒taḥ | e॒tasmi॒n-prati̭ṣṭhitaḥ | ya e॒vame॒tagg śri॒ta-mprati̭ṣṭhitaṃ॒-ve~da̭ | pratye॒va ti̭ṣṭhati || 20 ||
(syā॒diti̭ - saṃva~thsa॒ro - ja̭nayaddhva॒mitī - tya̭bravī॒t - pūrva॒ ityā̭ - di॒tyān - ṛ॒tava॒-ṣṣaṭca̭) (a. 3)
anuvākaṃ 4 - jaga-thsṛṣṭikathanamukhena hotṛmantrapraśaṃsā
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | tena̭ daśa॒dhā ''tmānaṃ̭-vi~॒dhāya̭ | daśa̭hotrā 'tapyata | tasya॒ citti॒-ssrugāsī᳚t | ci॒ttamājya᳚m | tasyai॒tā̭vatye॒va vāgāsī᳚t | e॒tāvāṋ. yajñakra॒tuḥ || sa catṷrhotāra-masṛjata | so̭-'nandat || 21 ||
asṛ̭kṣi॒ vā i॒mamiti̭ | tasya॒ somo̭ ha॒virāsī᳚t | sa catṷrhotrā 'tapyata | so̭-'tāmyat | sa bhūriti॒ vyāha̭rat | sa bhūmi̭masṛjata | a॒gni॒ho॒tra-nda̭rśapūrṇamā॒sau yajūgṃ̭ṣi | sa dvi॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa bhuva॒ iti॒ vyāha̭rat || 22 ||
so᳚-'ntari̭kṣa-masṛjata | cā॒tu॒rmā॒syāni॒ sāmā̭ni | sa tṛ॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa suva॒riti॒ vyāha̭rat | sa diva̭masṛjata | a॒gni॒ṣṭo॒ma-mu॒kthya̭-matirā॒tramṛcaḥ̭ | e॒tā vai vyāhṛ̭taya i॒me lo॒kāḥ | i॒mā-nkhalu॒ vai lo॒kānanṷ pra॒jāḥ pa॒śava॒śchandāgṃ̭si॒ prājā̭yanta | ya e॒vame॒tāḥ pra॒jāpa̭teḥ pratha॒mā vyāhṛ̭tīḥ॒ prajā̭tā॒ veda̭ || 23 ||
pra pra॒jayā̭ pa॒śubhi̭-rmithu॒nai-rjā̭yate || sa pañca̭hotāra-masṛjata | sa ha॒virnā-vi̭ndata | tasmai॒ soma̭-sta॒nuva॒-mprāya̭cchat | e॒ta-ttḙ ha॒viriti̭ | sa pañca̭hotrā 'tapyata | so̭-'tāmyat | sa pra॒tyaṅṅa̭bādhata | so-'sṷrā-nasṛjata | tada॒syā pri̭yamāsīt || 24 ||
ta-ddu॒rvarṇa॒gṃ॒ hira̭ṇyamabhavat | ta-ddu॒rvarṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma̭ | sa dvi॒tīya̭matapyata | so̭-'tāmyat | sa prāṃa̭bādhata | sa de॒vāna̭sṛjata | tada̭sya pri॒yama̭sīt | ta-thsu॒varṇa॒gṃ॒ hira̭ṇyamabhavat | ta-thsu॒varṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma̭ | ya e॒vagṃ su॒varṇa̭sya॒ hira̭ṇyasya॒ janma॒ veda̭ || 25 ||
su॒varṇa̭ ā॒tmanā̭ bhavati | du॒rvarṇo᳚-'sya॒ bhrātṛ̭vyaḥ | tasmā᳚-thsu॒varṇa॒gṃ॒ hira̭ṇya-mbhā॒rya᳚m | su॒varṇa̭ e॒va bha̭vati | aina̭-mpri॒ya-ṅga̭cchati॒ nāpri̭yam || sa sa॒ptaho̭tāra-masṛjata | sa sa॒ptaho᳚trai॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamai᳚t || tri॒ṇa॒vena॒ stomḙnai॒bhyo lo॒kebhyo-'sṷrā॒-nprāṇṷdata | tra॒ya॒stri॒gṃ॒śena॒ pratya̭tiṣṭhat | e॒ka॒vi॒gṃ॒śena॒ ruca̭madhatta || 26 ||
sa॒pta॒da॒śena॒ prājā̭yata | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-thsomḙna॒ yaja̭te | sa॒ptaho᳚trai॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒kamḙti | tri॒ṇa॒vena॒ stomḙnai॒bhyo lo॒kebhyo॒ bhrātṛ̭vyā॒n-praṇṷdate | tra॒ya॒stri॒gṃ॒śena॒ prati̭ tiṣṭhati | e॒ka॒vi॒gṃ॒śena॒ ruca̭-ndhatte | sa॒pta॒da॒śena॒ prajā̭yate | tasmā᳚-thsaptada॒śa-sstomo॒ na ni॒r॒hṛtyaḥ̭ | pra॒jāpa̭ti॒ rvai sa̭ptada॒śaḥ | pra॒jāpa̭time॒va ma̭ddhya॒to dha̭tte॒ prajā᳚tyai || 27 ||
(a॒na॒nda॒-d- bhuva॒ iti॒ vyāha̭ra॒-d- vedā̭ - sī॒-d- vedā̭ - dhatta॒ - prajā᳚tyai) (a. 4)
anuvākaṃ 5 - dakṣiṇāpratigrahamantravyākhyānam
de॒vā vai varṷṇamayājayann | sa yasyai̭ yasyai de॒vatā̭yai॒ dakṣi̭ṇā॒mana̭yat | tāma̭vlīnāt | te᳚-'bruvann | vyā॒vṛtya॒ prati̭ gṛhṇāma | tathā̭ no॒ dakṣi̭ṇā॒ na vle᳚ṣya॒tīti̭ | te vyā॒vṛtya॒ pratya̭gṛhṇann | tato॒ vai tā-ndakṣi̭ṇā॒ nāvlī̭nāt | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān vyā॒vṛtya॒ dakṣi̭ṇā-mpratigṛ॒hṇāti̭ | naina॒-ndakṣi̭ṇā vlīnāti || 28 ||
rājā᳚ tvā॒ varṷṇo nayatu devi dakṣiṇe॒-'gnaye॒ hira̭ṇya॒mityā̭ha | ā॒gne॒yaṃ-vai~ hira̭ṇyam | svayai॒vaina̭-dde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | somā̭ya॒ vāsa॒ ityā̭ha | sau॒myaṃ-vai~ vāsaḥ̭ | svayai॒vaina̭-dde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | ru॒drāya॒ gāmityā̭ha | rau॒drī vai gauḥ | svayai॒vainā᳚-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | varṷṇā॒yāśva॒mityā̭ha || 29 ||
vā॒ru॒ṇo vā aśvaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | prā॒jāpa̭taye॒ purṷṣa॒mityā̭ha | prā॒jā॒pa॒tyo vai purṷṣaḥ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | mana̭ve॒ talpa॒mityā̭ha | mā॒na॒vo vai talpaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti | u॒ttā॒nāyā᳚ṅgīra॒sāyāna॒ ityā̭ha | i॒yaṃ-vā~ ṷttā॒na ā᳚ṅgīra॒saḥ || 30 ||
a॒nayai॒vaina॒t-prati̭ gṛhṇāti || vai॒śvā॒na॒ryārcā ratha॒-mprati̭ gṛhṇāti | vai॒śvā॒na॒ro vai de॒vata̭yā॒ rathaḥ̭ | svayai॒vaina̭-nde॒vata̭yā॒ prati̭ gṛhṇāti || tenā̭mṛta॒tvama̭śyā॒-mityā̭ha | a॒mṛta̭me॒vātman-dha̭tte || vayo̭ dā॒tra ityā̭ha | vaya̭ e॒vaina̭-ṅkṛ॒tvā | su॒va॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati || mayo॒ mahya̭mastu pratigrahī॒tra ityā̭ha || 31 ||
yadvai śi॒vam | tanmayaḥ̭ | ā॒tmana̭ e॒vaiṣā parī᳚ttiḥ || ka i॒da-ṅkasmā̭ adā॒dityā̭ha | pra॒jāpa̭ti॒rvai kaḥ | sa pra॒jāpa̭taye dadāti || kāmaḥ॒ kāmā॒yetyā̭ha | kāmḙna॒ hi dadā̭ti | kāmḙna pratigṛ॒hṇāti̭ || kāmo̭ dā॒tā kāmaḥ̭ prati grahī॒tetyā̭ha || 32 ||
kāmo॒ hi dā॒tā | kāmaḥ̭ prati grahī॒tā || kāmagṃ̭ samu॒dra-māvi॒śetyā̭ha | sa॒mu॒dra i̭va॒ hi kāmaḥ̭ | neva॒ hi kāma॒syānto-'sti̭ | na sa̭mu॒drasya̭ || kāmḙna tvā॒ prati̭ gṛhṇā॒mītyā̭ha | yena॒ kāmḙna prati gṛ॒hṇāti̭ | sa e॒vaina̭ma॒muṣmi̭l ~lo॒ke kāma॒ āga̭cchati || kāmai॒tatta̭ e॒ṣā tḙ kāma॒ dakṣi॒ṇetyā̭ha | kāma̭ e॒va ta-dyaja̭māno॒-'muṣmi̭l ~lo॒ke dakṣi̭ṇāmicchati | na pra̭tigrahī॒tari̭ || ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-dakṣi̭ṇā-mpratigṛ॒hṇāti̭ | a॒nṛ॒ṇāme॒vainā॒-mprati̭ gṛhṇāti || 33 ||
(vlī॒nā॒tya - śva॒mityā̭hā - ṅgira॒saḥ - pra̭tigrahī॒tra ityā̭ha - pratigrahī॒tetyā̭ha॒ - dakṣi॒ṇetyā̭ha ca॒tvāri̭ ca) (a. 5)
anuvākaṃ 6 - dvādaśāhadaśame-'hani hotṛmantrāḥ
anto॒ vā e॒ṣa ya॒jñasya̭ | ya-dda̭śa॒mamahaḥ̭ | da॒śa॒me-'ha᳚n-thsarparā॒jñiyā̭ ṛ॒gbhi-sstṷvanti | ya॒jñasyai॒vānta̭-ṅga॒tvā | a॒nnādya॒mava̭rundhate || ti॒sṛbhiḥ̭ stuvanti | traya̭ i॒me lo॒kāḥ | e॒bhya e॒va lo॒kebhyo॒-'nnādya॒mava̭rundhate | pṛśni̭vatī-rbhavanti | annaṃ॒-vai~ pṛśni̭ || 34 ||
anna̭me॒vāva̭-rundhate || mana̭sā॒ prastaṷti | mana॒sodgā̭yati | mana̭sā॒ prati̭ harati | mana̭ iva॒ hi pra॒jāpa̭tiḥ | pra॒jāpa̭te॒rāptyai᳚ || de॒vā vai sa॒rpāḥ | teṣā̭mi॒yagṃ rājñī᳚ | ya-thsa̭rparā॒jñiyā̭ ṛ॒gbhi-sstu॒vanti̭ | a॒syāme॒va prati̭ tiṣṭhanti || 35 ||
catṷrhotṝ॒n॒. hotā॒ vyāca̭ṣṭe | stu॒tamanṷśagṃsati॒ śāntyai᳚ || anto॒ vā e॒ṣa ya॒jñasya̭ | ya-dda̭śa॒mamahaḥ̭ | e॒ta-tkhalu॒ vai de॒vānā᳚-mpara॒ma-ṅguhya॒-mbrahma̭ | yaccatṷrhotāraḥ | da॒śa॒me-'ha॒gg॒-ścatṷrhotṝ॒n vyāca̭ṣṭe | ya॒jñasyai॒vānta̭-ṅga॒tvā | pa॒ra॒ma-nde॒vānā॒-ṅguhya॒-mbrahmāva̭rundhe | tade॒va pra̭kā॒śa-ṅga̭mayati || 36 ||
tadḙna-mprakā॒śa-ṅga॒tam | pra॒kā॒śa-mpra॒jānā᳚-ṅgamayati || vācaṃ̭-ya~cchati | ya॒jñasya॒ dhṛtyai᳚ || ya॒ja॒mā॒na॒de॒va॒tyaṃ̭-vā~ ahaḥ̭ | bhrā॒tṛ॒vya॒de॒va॒tyā̭ rātriḥ̭ | ahnā॒ rātri̭-ndhyāyet | bhrātṛ̭vyasyai॒va tallo॒kaṃ-vṛ~̭ṅkte | yaddivā॒ vācaṃ̭-vi~sṛ॒jet | aha॒rbhrātṛ̭vyā॒yocchigṃ̭ṣet | yannaktaṃ̭-vi~sṛ॒jet | rātri॒-mbhrātṛ̭vyā॒yocchigṃ̭ṣet | a॒dhi॒vṛ॒kṣa॒sū॒rye vācaṃ॒-vi~sṛ̭jati | e॒tāva̭ntame॒vāsmai̭ lo॒kamucchigṃ̭ṣati | yāva̭dādi॒tyo᳚-'sta॒meti̭ || 37 ||
(pṛśni̭ - tiṣṭhanti - gamayati - śigṃṣe॒-tpañca̭ ca) (a. 6)
anuvākaṃ 7 - saptahotṛmantrasādhyayajñapraśaṃsā
pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | tā-ssṛ॒ṣṭā-ssama̭śliṣyann | tā rū॒peṇānu॒ prāvi̭śat | tasmā̭dāhuḥ | rū॒paṃ-vai~ pra॒jāpa̭ti॒riti̭ | tā nāmnā-'nu॒ prāvi̭śat | tasmā̭dāhuḥ | nāma॒ vai pra॒jāpa̭ti॒riti̭ | tasmā॒dapyā̭ 'mi॒trau sa॒gantya̭ | nāmnā॒ ceddhvayḙte || 38 ||
mi॒trame॒va bha̭vataḥ || pra॒jāpa̭ti-rdevāsu॒rāna̭sṛjata | sa indra॒mapi॒ nāsṛ̭jata | ta-nde॒vā a̭bruvann | indra̭-nno jana॒yeti̭ | sa ā॒tma-nnindra̭-mapaśyat | tama̭sṛjata | ta-ntri॒ṣṭug-vī॒rya̭-mbhū॒tvā-'nu॒ prāvi̭śat | tasya॒ vajraḥ̭ pañcada॒śo hasta॒ āpa̭dyata | teno॒dayyāsṷrāna॒bhya̭ bhavat || 39 ||
ya e॒vaṃ-ve~da̭ | a॒bhi bhrātṛ̭vyā-nbhavati || te de॒vā asṷrai-rvi॒jitya̭ | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann | tḙ-'muṣmi̭l ~lo॒ke vya̭kṣuddhyann | te᳚-'bruvann | a॒mutaḥ̭ pradānaṃ॒-vā~ upa̭jijīvi॒meti̭ | te sa॒ptaho̭tāraṃ-ya~॒jñaṃ-vi~॒dhāyā॒yāsya᳚m | ā॒ṅgī॒ra॒sa-mprāhi̭ṇvann | e॒tenā॒mutra̭ kalpa॒yeti̭ || 40 ||
tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛptiḥ̭ | yadi॒da-ṅki-ñca̭ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | sa vā a॒ya-mma̭nu॒ṣyḙṣu ya॒jña-ssa॒ptaho̭tā | a॒mutra̭ sa॒dbhyo de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭naṃ-ya~॒jño na̭mati || so̭-'manyata | a॒bhi vā i॒me᳚-'smā-llo॒kāda॒muṃlo~॒ka-ṅka̭miṣyanta॒ iti̭ | sa vāca̭spate॒ hṛditi॒ vyāha̭rat | tasmā᳚-tpu॒tro hṛda̭yam | tasmā̭da॒smā-llo॒kāda॒muṃ-lo~॒ka-nnābhikā̭mayante | pu॒tro hi hṛda̭yam || 41 ||
(hvayḙta - abhavat - kalpa॒ye - tīti̭ ca॒tvāri̭ ca) (a. 7)
anuvākaṃ 8 - hotṛmantrāṇāṃ somayāgāṅgatvam
de॒vā vai catṷrhotṛbhi-rya॒jñama̭tanvata | te vi pā॒pmanā॒ bhrātṛ̭vye॒ṇāja̭yanta | a॒bhi sṷva॒rgaṃ-lo~॒kama̭jayann | ya e॒vaṃ-vi~॒dvāg-ścatṷrhotṛbhirya॒jña-nta̭nu॒te | vi pā॒pmanā॒ bhrātṛ̭vyeṇa jayate | a॒bhi sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ñja̭yati || ṣaḍḍho᳚trā prāya॒ṇīya॒māsā̭dayati | a॒muṣmai॒ vai lo॒kāya॒ ṣaḍḍho̭tā | ghnanti॒ khalu॒ vā e॒ta-thsoma᳚m | yada̭bhiṣu॒ṇvanti̭ || 42 ||
ṛ॒ju॒dhaivaina̭ma॒muṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati | catṷrhotrā ''ti॒tthyam | yaśo॒ vai catṷrhotā | yaśa̭ e॒vātman-dha̭tte | pañca̭hotrā pa॒śumupa̭ sādayati | su॒va॒rgyo̭ vai pañca̭hotā | yaja̭mānaḥ pa॒śuḥ | yaja̭māname॒va sṷva॒rgaṃ-lo~॒ka-ṅga̭mayati | grahā᳚n-gṛhī॒tvā sa॒ptaho̭tāra-ñjuhoti | i॒ndri॒yaṃ-vai~ sa॒ptaho̭tā || 43 ||
i॒ndri॒yame॒vātman-dha̭tte || yo vai catṷrhotṝ-nanusava॒na-nta॒rpaya̭ti | tṛpya̭ti pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | upai̭nagṃ somapī॒tho na̭mati | ba॒hi॒ṣpava॒mā॒ne daśa̭hotāraṃ॒-vyā~ca̭kṣīta | māddhya̭ndine॒ pava̭māne॒ catṷrhotāram | ārbha̭ve॒ pava̭māne॒ pañca̭hotāram | pi॒tṛ॒ya॒jñe ṣaḍḍho̭tāram | ya॒jñā॒ya॒jñiya̭sya sto॒tre sa॒ptaho̭tāram | a॒nu॒sa॒va॒name॒vaināg̭ starpayati || 44 ||
tṛpya̭ti pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | upai̭nagṃ somapī॒tho na̭mati || de॒vā vai catṷrhotṛbhi-ssa॒tramā̭sata | ṛddhi̭parimitaṃ॒-ya~śa̭skāmāḥ | te᳚-'bruvann | yannaḥ̭ pratha॒maṃ-ya~śa̭ ṛ॒cchāt | sarvḙṣā-nna॒sta-thsa॒hāsa॒diti̭ | soma॒ścatṷrhotrā | a॒gniḥ pañca̭hotrā | dhā॒tā ṣaḍḍho᳚trā || 45 ||
indraḥ̭ sa॒ptaho᳚trā | pra॒jāpa̭ti॒-rdaśa̭hotrā | teṣā॒gṃ॒ soma॒gṃ॒ rājā̭naṃ॒-ya~śa̭ ārcchat || tannya̭kāmayata | tenāpā᳚krāmat | tena̭ pra॒lāya̭macarat | ta-nde॒vāḥ prai॒ṣaiḥ praiṣa̭maicchann | tat-prai॒ṣāṇā᳚-mpraiṣa॒tvam | ni॒vidbhi॒rnya̭vedayann | tanni॒vidā᳚-nnivi॒ttvam || 46 ||
ā॒prībhi̭rāpnuvann | tadā॒prīṇā̭māpri॒tvam | tama̭ghnann | tasya॒ yaśo॒ vya̭gṛhṇata | te grahā̭ abhavann | tadgrahā̭ṇā-ṅgraha॒tvam | yasyai॒vaṃ-vi~॒duṣo॒ grahā̭ gṛ॒hyante᳚ | tasya॒ tvḙva gṛ̭hī॒tāḥ || te᳚-'bruvann | yo vai na॒-śśreṣṭho-'bhū᳚t || 47 ||
tama̭vadhiṣma | puna̭ri॒magṃ sṷvāmahā॒ iti̭ | ta-ñchando̭bhi-rasuvanta | tacchanda̭sā-ñchanda॒stvam | sāmnā॒ samāna̭yann | ta-thsāmnaḥ̭ sāma॒tvam | u॒kthai-ruda̭sthāpayann | tadu॒kthānā̭-muktha॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | pratye॒va ti̭ṣṭhati || 48 ||
sarva॒māyṷreti || somo॒ vai yaśaḥ̭ | ya e॒vaṃ-vi~॒dvān-thsoma̭mā॒gaccha̭ti | yaśa̭ e॒vaina̭mṛcchati | tasmā̭dāhuḥ | yaścai॒vaṃ-ve~da॒ yaśca॒ na | tāvu॒bhau soma॒-māga̭cchataḥ | somo॒ hi yaśaḥ̭ | ta-ntvā-'va yaśa̭ ṛccha॒tītyā̭huḥ | ya-ssome॒ soma॒-mprāheti̭ | tasmā॒-thsome॒ somaḥ॒ procyaḥ̭ | yaśa̭ e॒vaina̭mṛcchati || 49 ||
(a॒bhi॒ṣu॒ṇvanti̭ - sa॒ptaho̭tā - tarpayati॒ - ṣaḍḍho᳚trā - nivi॒ttva - mabhū᳚t - tiṣṭhati॒ - prāheti॒ dve ca̭) (a. 8)
anuvākaṃ 9 - hotṛmantrotpattikathanaprasaṅgena jaga-thsṛṣṭiḥ
i॒daṃ-vā~ agre॒ naiva kiñca॒nāsī᳚t | na dyaurā̭sīt | na pṛ̭thi॒vī | nāntari̭kṣam | tadasa̭de॒va sanmano̭ 'kuruta॒ syāmiti̭ | tada̭tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāddhū॒mo̭-'jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāda॒gni-ra̭jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata || 50 ||
tasmā᳚t-tepā॒nājjyoti̭-rajāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nāda॒rci-ra̭jāyata | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nānmarī̭cayo-'jāyanta | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tasmā᳚t-tepā॒nādṷdā॒rā a̭jāyanta | ta-dbhūyo̭-'tapyata | tada॒bhrami̭va॒ sama̭hanyata || ta-dva॒stima̭bhinat || 51 ||
sa sa̭mu॒dro̭-'bhavat | tasmā᳚-thsamu॒drasya॒ na pi̭banti | pra॒jana̭namiva॒ hi manya̭nte | tasmā᳚-tpa॒śo-rjāya̭mānā॒dāpaḥ̭ pu॒rastā᳚-dyanti || ta-ddaśa̭ho॒tā-'nva̭sṛjyata | pra॒jāpa̭ti॒rvai daśa̭ hotā || ya e॒va-ntapa̭so vī॒ryaṃ̭-vi~॒dvāgstapya̭te | bhava̭tye॒va || tadvā i॒damāpaḥ̭ sali॒la-mā̭sīt | so̭-'rodīt-pra॒jāpa̭tiḥ || 52 ||
sa kasmā̭ ajñi | ya-dya॒syā apra̭tiṣṭhāyā॒ iti̭ | yada॒phsva̭-vāpa̭dyata | sā pṛ̭thi॒vya̭bhavat | yadvyamṛ̭ṣṭa | tada॒ntari̭kṣa-mabhavat | yadū॒rdhva-mu॒damṛ̭ṣṭa | sā dyaura̭bhavat | yadaro̭dīt | tada॒nayo̭ roda॒stvam || 53 ||
ya e॒vaṃ-ve~da̭ | nāsya̭ gṛ॒he rṷdanti | e॒tadvā e॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒-ñjanma̭ | ya e॒vame॒ṣāṃ-lo~॒kānā॒-ñjanma॒ veda̭ | naiṣu lo॒ke-ṣvārti॒mārccha̭ti | sa i॒mā-mpra̭ti॒ṣṭhā-ma̭vindata || sa i॒mā-mpra̭ti॒ṣṭhāṃ-vi~॒ttvā 'kā̭mayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭nabhavat | sa ja॒ghanā॒dasṷrā-nasṛjata || 54 ||
tebhyo̭ mṛ॒nmaye॒ pātre-'nna̭maduhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | sā tami̭srā-'bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa pra॒jana̭nāde॒va pra॒jā a̭sṛjata | tasmā̭di॒mā bhūyi̭ṣṭhāḥ | pra॒jana̭nā॒ddhyḙnā॒ asṛ̭jata || 55 ||
tābhyo̭ dāru॒maye॒ pātre॒ payo̭-'duhata | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | sā jothsnā̭ 'bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | satapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa ṷpapa॒kṣābhyā̭-me॒vartūna̭sṛjata | tebhyo̭ raja॒te pātrḙ ghṛ॒tama̭duhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t || 56 ||
tāmapā̭hata | so̭-'horā॒trayo᳚-ssa॒ndhi-ra̭bhavat || so̭-'kāmayata॒ prajā̭ye॒yeti̭ | sa tapo̭-'tapyata | so᳚-'ntarvā̭-nabhavat | sa mukhā᳚-dde॒vā-na̭sṛjata | tebhyo॒ hari̭te॒ pātre॒ soma̭maduhat | yā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī᳚t | tāmapā̭hata | tadaha̭rabhavat || 57 ||
e॒te vai pra॒jāpa̭te॒rdohāḥ᳚ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | du॒ha e॒va pra॒jāḥ || divā॒ vai no̭-'bhū॒diti̭ | ta-dde॒vānā᳚-ndeva॒tvam | ya e॒va-nde॒vānā᳚-ndeva॒tvaṃ-ve~da̭ | de॒vavā̭ne॒va bha̭vati || e॒tadvā a̭horā॒trāṇā॒-ñjanma̭ | ya e॒vama̭horā॒trāṇā॒-ñjanma॒ veda̭ | nāho̭rā॒treṣvārti॒mārccha̭ti || 58 ||
asa॒to-'dhi॒ mano̭-'sṛjyata | manaḥ̭ pra॒jāpa̭ti-masṛjata | pra॒jāpa̭tiḥ pra॒jā a̭sṛjata | tadvā i॒da-mmana̭sye॒va pa̭ra॒ma-mprati̭ṣṭhitam | yadi॒da-ṅkiñca̭ | tade॒tacchvo̭vasya॒ sannāma॒ brahma̭ || vyu॒cchantī᳚ vyucchantyasmai॒ vasya̭sī vasyasī॒ vyṷcchati | prajā̭yate pra॒jayā̭ pa॒śubhiḥ̭ | pra pa̭rame॒ṣṭhino॒ mātrā̭-māpnoti | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 59 ||
(a॒gnira̭jāyata॒ tadbhūyo̭-'tapyatā - bhinada - rodī-tpra॒jāpa̭tī - roda॒stva - ma̭sṛja॒ - tāsṛ̭jata - ghṛ॒tama̭duha॒dyā-'sya॒ sā ta॒nūrāsī॒ - daha̭rabhava-d- ṛcchati॒ - veda̭) (a. 9)
(i॒da-ndhū॒mo᳚ 'gni-rjyoti̭ ra॒rci-rmarī̭caya udā॒rā stada॒bhragṃ /
sa ja॒ghanā॒-thsā tami̭srā॒ sa pra॒jana̭nā॒-thsā jothsnā॒ sa ṷpapa॒kṣābhyā॒gṃ॒ so̭ 'horā॒trayo᳚-ssa॒ndhi-ssamukhā॒-ttadaha̭-rde॒vavā᳚n / mṛ॒nmayḙ dāru॒mayḙ raja॒te hari̭te॒ tebhya॒stābhyo॒ dve tebhyo-'nna॒-mpayo̭
ghṛ॒tagṃ soma᳚m)
anuvākaṃ 10 - devasṛṣṭimadhye-'vasthitasyendrasya devatādhipatitvam
pra॒jāpa̭ti॒-rindra̭masṛja-tānujāva॒ra-nde॒vānā᳚m | ta-mprāhi̭ṇot | parḙhi | e॒teṣā᳚-nde॒vānā॒-madhi̭patire॒dhīti̭ | ta-nde॒vā a̭bruvann | kastvamasi̭ | va॒yaṃ-vai~ tvacchreyāgṃ̭sa-ssma॒ iti̭ | so᳚-'bravīt | kastvamasi̭ va॒yaṃ-vai~ tvacchreyāgṃ̭sa-ssma॒ iti̭ mā de॒vā a̭voca॒nniti̭ || atha॒ vā i॒da-ntarhi̭ pra॒jāpa̭tau॒ hara̭ āsīt || 60 ||
yada॒sminnā̭di॒tye | tadḙnamabravīt | e॒tanme॒ praya̭ccha | athā॒hame॒teṣā᳚-nde॒vānā॒-madhi̭pati-rbhaviṣyā॒mīti̭ | ko̭hagg-syā॒mitya̭bravīt | e॒ta-tpra॒dāyeti̭ | e॒ta-thsyā॒ itya̭bravīt | yade॒tadbravī॒ṣīti̭ | ko ha॒ vai nāma̭ pra॒jāpa̭tiḥ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 61 ||
vi॒durḙna॒-nnāmnā᳚ | tada̭smai ru॒kma-ṅkṛ॒tvā pratya̭muñcat | tato॒ vā indro̭ de॒vānā॒-madhi̭pati-rabhavat | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | adhi̭patire॒va sa̭mā॒nānā᳚-mbhavati || so̭-'manyata | ki-ṅkiṃ॒-vā~ a̭kara॒miti̭ | sa ca॒ndra-mma॒ āha॒reti॒ prāla̭pat | tacca॒ndrama̭sa-ścandrama॒stvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ || 62 ||
ca॒ndravā̭ne॒va bha̭vati || ta-nde॒vā a̭bruvann | su॒vīryo̭ 'maryā॒ yathā̭ gopā॒yata॒ iti̭ | ta-thsūrya̭sya sūrya॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | naina̭-ndabhnoti || kaśca॒ nāsmi॒nvā i॒dami̭ndri॒ya-mpratya̭sthā॒diti̭ | tadindra̭-syendra॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | i॒ndri॒yā॒vyḙva bha̭vati || 63 ||
a॒yaṃ-vā~ i॒da-mpa̭ra॒mo̭-'bhū॒diti̭ | tat-pa̭rame॒ṣṭhinaḥ̭ parameṣṭhi॒tvam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | pa॒ra॒māme॒va kāṣṭhā᳚-ṅgacchati || ta-nde॒vā-ssa̭ma॒nta-mparya̭viśann | vasa̭vaḥ pu॒rastā᳚t | ru॒drā da̭kṣiṇa॒taḥ | ā॒di॒tyāḥ pa॒ścāt | viśvḙ de॒vā ṷttara॒taḥ | aṅgi̭rasaḥ pra॒tyañca᳚m || 64 ||
sā॒ddhyāḥ parā᳚ñcam | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭nagṃ samā॒nā-ssaṃ-vi~̭śanti || sa pra॒jāpa̭tire॒va bhū॒tvā pra॒jā āva̭yat | tā a̭smai॒ nāti̭ṣṭhantā॒nnādyā̭ya | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | da॒kṣi॒ṇa॒taḥ paryā̭yann | sa da̭kṣiṇa॒taḥ parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ || 65 ||
pa॒ścāt-paryā̭yann | sa pa॒ścāt-parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ | mukha̭-mpa॒ścāt | u॒tta॒ra॒taḥ paryā̭yann | sa ṷttara॒taḥ parya̭vartayata | tā mukha̭-mpu॒rastā॒t-paśya̭ntīḥ | mukha̭-ndakṣiṇa॒taḥ | mukha̭-mpa॒ścāt || 66 ||
mukha̭muttara॒taḥ | ū॒rdhvā udā̭yann | sa u॒pari̭ṣṭā॒nnya̭-vartayata | tā-ssa॒rvato̭mukho bhū॒tvā ''va̭yat | tato॒ vai tasmai᳚ pra॒jā ati̭ṣṭhantā॒nnādyā̭ya || ya e॒vaṃ-vi~॒dvā-npari̭ ca va॒rtaya̭te॒ ni ca̭ | pra॒jāpa̭tire॒va bhu॒tvā pra॒jā a̭tti | tiṣṭha̭nte-'smai pra॒jā a॒nnādyā̭ya | a॒nnā॒da e॒va bha̭vati || 67 ||
(ā॒sī॒-d- veda̭ - candrama॒stvaṃ-ya~ e॒vaṃ-ve~de᳚ - ndriyā॒vyḙva bha̭vati - pra॒tyañca॒ - mukha̭-ndakṣiṇa॒to - mukha̭-mpa॒ścān - +nava̭ ca) (ā10 )
anuvākaṃ 11 - hotṛmantrāṇā-mpuruṣārthaprayogaḥ
pra॒jāpa̭ti-rakāmayata ba॒horbhūyā᳚n-thsyā॒miti̭ | sa e॒ta-ndaśa̭hotāra-mapaśyat | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti ba॒horbhūyā̭nabhavat | yaḥ kā॒mayḙta ba॒horbhūyā᳚n-thsyā॒miti̭ | sa daśa̭hotāra॒-mprayṷñjīta | ba॒hore॒va bhūyā᳚n-bhavati || so̭-'kāmayata vī॒ro ma॒ ājā̭ye॒teti̭ | sa daśa̭hotu॒ścatṷrhotāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta || 68 ||
tasya॒ prayu॒ktīndro̭ 'jāyata | yaḥ kā॒mayḙta vī॒ro ma॒ ājā̭ye॒teti̭ | sa catṷrhotāra॒-mprayṷñjīta | ā-'sya̭ vī॒ro jā̭yate || so̭-'kāmayata paśu॒mān-thsyā॒miti̭ | sa catṷrhotuḥ॒ pañca̭hotāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti paśu॒māna̭bhavat | yaḥ kā॒mayḙta paśu॒mān-thsyā॒miti̭ | sa pañca̭hotāra॒-mprayṷñjīta || 69 ||
pa॒śu॒māne॒va bha̭vati || so̭-'kāmayata॒rtavo̭ me kalpera॒nniti̭ | sa pañca̭hotu॒-ṣṣaḍḍho̭tāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷktyṛ॒tavo᳚-'smā akalpanta | yaḥ kā॒mayḙta॒rtavo̭ me kalpera॒nniti̭ | sa ṣaḍḍho̭tāra॒-mprayṷñjīta | kalpa̭nte-'smā ṛ॒tavaḥ̭ || so̭-'kāmayata soma॒pa-sso̭mayā॒jī syā᳚m | ā mḙ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭ye॒teti̭ || 70 ||
sa ṣaḍḍho̭tu-ssa॒ptaho̭tāra॒-nnira̭mimīta | ta-mprāyṷṅkta | tasya॒ prayṷkti soma॒pa-sso̭mayā॒jya̭bhavat | ā-'sya̭ soma॒pa-sso̭mayā॒jya̭jāyata | yaḥ kā॒mayḙta soma॒pa-sso̭mayā॒jī syā᳚m | ā mḙ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭ye॒teti̭ | sa sa॒ptaho̭tāra॒-mprayṷñjīta | so॒ma॒pa e॒va so̭mayā॒jī bha̭vati | ā-'sya̭ soma॒pa-sso̭mayā॒jī jā̭yate || sa vā e॒ṣa pa॒śuḥ pa̭ñca॒dhā prati̭ tiṣṭhati || 71 ||
pa॒dbhirmukhḙna || te de॒vāḥ pa॒śūn. vi॒ttvā | su॒va॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann || tḙ-'muṣmi̭l ~lo॒ke vya̭kṣuddhyann | te᳚-'bruvann | a॒mutaḥ̭ pradānaṃ॒-vā~ upa̭jijīvi॒meti̭ | te sa॒ptaho̭tāraṃ-ya~॒jñaṃ-vi~॒dhāyā॒yāsya᳚m | ā॒ṅgī॒ra॒sa-mprāhi̭ṇvann | e॒tenā॒mutra̭ kalpa॒yeti̭ | tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛptiḥ̭ || 72 ||
yadi॒da-ṅkiñca̭ | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | kalpa̭te-'smai | sa vā a॒ya-mma̭nu॒ṣyḙṣu ya॒jña-ssa॒ptaho̭tā | a॒mutra̭ sa॒dbhyo de॒vebhyo̭ ha॒vyaṃ-va~̭hati | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | upai̭naṃ-ya~॒jño na̭mati || yo vai catṷrhotṛṇā-nni॒dānaṃ॒-ve~da̭ | ni॒dāna̭vā-nbhavati | a॒gni॒ho॒traṃ-vai~ daśa̭hoturni॒dāna᳚m | da॒r॒śa॒pū॒rṇa॒mā॒sau catṷrhotuḥ | cā॒tu॒rmā॒syāni॒ pañca̭ hotuḥ | pa॒śu॒ba॒ndha-ṣṣaḍḍho̭tuḥ | sau॒myo᳚-'ddhva॒ra-ssa॒ptaho̭tuḥ | e॒tadvai catṷrhotṛṇā-nni॒dāna᳚m | ya e॒vaṃ-ve~da̭ | ni॒dāna̭vā-nbhavati || 73 ||
(a॒mi॒mī॒ta॒ ta-mprāyṷṅkta॒ - pañca̭hotāra॒-mprayṷñjita - jāye॒teti̭ - tiṣṭhati॒ - klṛpti॒--r daśa̭hotu-rni॒dānagṃ̭ sa॒pta ca̭ ) (a. 11)
(pra॒jāpa̭tirakāmayata pra॒jā-ssṛ̭je॒yeti̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata darśapūrṇamā॒sau sṛ̭je॒yeti̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ prajā̭ye॒yeti॒ sa tapa॒-ssa tri॒vṛtaṃ̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata॒ daśa̭hotāra॒-ntena̭ daśa॒dhā-''tmānaṃ̭ - de॒vā vai varṷṇa॒ - manto॒ vai - pra॒jāpa̭ti॒stā-ssṛ॒ṣṭā-ssama̭śliṣyan - de॒vā vai catṷrhotṛbhi - ri॒daṃ-vā~ agre᳚ - pra॒jāpa̭ti॒rindraṃ̭ - pra॒jāpa̭tirakāmayata ba॒horbhūyā॒nekā̭daśa)
(pra॒jāpa̭ti॒ - stadgraha̭sya - pra॒jā̭patirakāmayatā॒ - nayai॒vaina॒t - tasya॒ vā i॒ya-ṅklṛpti॒ - stasmā᳚-ttepā॒nājjyoti॒--r yada॒sminnā̭di॒tye -saṣaḍḍho̭tu-ssa॒ptaho̭tāra॒-ntrisa̭ptatiḥ)
(pra॒jāpa̭tirakāmayata - ni॒dāna̭vānbhavati)
|| hariḥ̭ om ||
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe dvitīyāṣṭake dvitīyaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.