॥ அத ஶ்ரீமஹாபாரதே உத்யோகபர்வணி ப்ரஜாகரபர்வணி விதுரநீதிவாக்யே த்ரயஸ்த்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥
வைஶம்பாயந உவாச ।
த்வாஃஸ்தம் ப்ராஹ மஹாப்ராஜ்ஞோ த்ரு'தராஷ்ட்ரோ மஹீபதிஃ ।
விதுரம் த்ரஷ்டுமிச்சாமி தமிஹாநய மாசிரம் ॥ 1॥
ப்ரஹிதோ த்ரு'தராஷ்ட்ரேண தூதஃ க்ஷத்தாரமப்ரவீத் ।
ஈஶ்வரஸ்த்வாம் மஹாராஜோ மஹாப்ராஜ்ஞ தித்ரு'க்ஷதி ॥ 2॥
ஏவமுக்தஸ்து விதுரஃ ப்ராப்ய ராஜநிவேஶநம் ।
அப்ரவீத்த்ரு'தராஷ்ட்ராய த்வாஃஸ்த மாம் ப்ரதிவேதய ॥ 3॥
த்வாஃஸ்த உவாச ।
விதுரோऽயமநுப்ராப்தோ ராஜேந்த்ர தவ ஶாஸநாத் ।
த்ரஷ்டுமிச்சதி தே பாதௌ கிம் கரோது ப்ரஶாதி மாம் ॥ 4॥
த்ரு'தராஷ்ட்ர உவாச ।
ப்ரவேஶய மஹாப்ராஜ்ஞம் விதுரம் தீர்கதர்ஶிநம் ।
அஹம் ஹி விதுரஸ்யாஸ்ய நாகால்யோ ஜாது தர்ஶநே ॥ 5॥
த்வாஃஸ்த உவாச ।
ப்ரவிஶாந்தஃ புரம் க்ஷத்தர்மஹாராஜஸ்ய தீமதஃ ।
ந ஹி தே தர்ஶநேऽகால்யோ ஜாது ராஜா ப்ரவீதி மாம் ॥ 6॥
வைஶம்பாயந உவாச ।
ததஃ ப்ரவிஶ்ய விதுரோ த்ரு'தராஷ்ட்ர நிவேஶநம் ।
அப்ரவீத்ப்ராஞ்ஜலிர்வாக்யம் சிந்தயாநம் நராதிபம் ॥ 7॥
விதுரோऽஹம் மஹாப்ராஜ்ஞ ஸம்ப்ராப்தஸ்தவ ஶாஸநாத் ।
யதி கிம் சந கர்தவ்யமயமஸ்மி ப்ரஶாதி மாம் ॥ 8॥
த்ரு'தரஷ்த்ர உவாச ।
ஸஞ்ஜயோ விதுர ப்ராப்தோ கர்ஹயித்வா ச மாம் கதஃ ।
அஜாதஶத்ரோஃ ஶ்வோ வாக்யம் ஸபாமத்யே ஸ வக்ஷ்யதி ॥ 9॥
தஸ்யாத்ய குருவீரஸ்ய ந விஜ்ஞாதம் வசோ மயா ।
தந்மே தஹதி காத்ராணி ததகார்ஷீத்ப்ரஜாகரம் ॥ 10॥
ஜாக்ரதோ தஹ்யமாநஸ்ய ஶ்ரேயோ யதிஹ பஶ்யஸி ।
தத்ப்ரூஹி த்வம் ஹி நஸ்தாத தர்மார்தகுஶலோ ஹ்யஸி ॥ 11॥
யதஃ ப்ராப்தஃ ஸஞ்ஜயஃ பாண்டவேப்யோ
ந மே யதாவந்மநஸஃ ப்ரஶாந்திஃ ।
ஸவேந்த்ரியாண்யப்ரக்ரு'திம் கதாநி
கிம் வக்ஷ்யதீத்யேவ ஹி மேऽத்ய சிந்தா ॥ 12॥
தந்மே ப்ரூஹி விதுர த்வம் யதாவந்
மநீஷிதம் ஸர்வமஜாதஶத்ரோஃ ।
யதா ச நஸ்தாத ஹிதம் பவேச்ச
ப்ரஜாஶ்ச ஸர்வாஃ ஸுகிதா பவேயுஃ ॥- ॥
விதுர உவாச ।
அபியுக்தம் பலவதா துர்பலம் ஹீநஸாதநம் ।
ஹ்ரு'தஸ்வம் காமிநம் சோரமாவிஶந்தி ப்ரஜாகராஃ ॥ 13॥
கச்சிதேதைர்மஹாதோஷைர்ந ஸ்ப்ரு'ஷ்டோऽஸி நராதிப ।
கச்சிந்ந பரவித்தேஷு க்ரு'த்யந்விபரிதப்யஸே ॥ 14॥
த்ரு'தராஷ்ட்ர உவாச ।
ஶ்ரோதுமிச்சாமி தே தர்ம்யம் பரம் நைஃஶ்ரேயஸம் வசஃ ।
அஸ்மிந்ராஜர்ஷிவம்ஶே ஹி த்வமேகஃ ப்ராஜ்ஞஸம்மதஃ ॥ 15॥
விதுர உவாச ।
ரஜா லக்ஷணஸம்பந்நஸ்த்ரைலோக்யஸ்யாதிபோ பவேத் ।
ப்ரேஷ்யஸ்தே ப்ரேஷிதஶ்சைவ த்ரு'தராஷ்ட்ர யுதிஷ்டிரஃ ॥- ॥
விபரீததரஶ்ச த்வம் பாகதேயே ந ஸம்மதஃ ।
அர்சிஷாம் ப்ரக்ஷயாச்சைவ தர்மாத்மா தர்மகோவிதஃ ॥- ॥
ஆந்ரு'ஶம்ஸ்யாதநுக்ரோஶாத்தர்மாத்ஸத்யாத்பராக்ரமாத் ।
குருத்வாத்த்வயி ஸம்ப்ரேக்ஷ்ய பஹூந்க்லேஷாம்ஸ்திதிக்ஷதே ॥- ॥
துர்யோதநே ஸௌபலே ச கர்ணே துஃஶாஸநே ததா ।
ஏதேஷ்வைஶ்வர்யமாதாய கதம் த்வம் பூதிமிச்சஸி ॥- ॥
ஏகஸ்மாத்வ்ரு'க்ஷாத்யஜ்ஞபத்ராணி ராஜந்
ஸ்ருக்ச த்ரௌணீ பேடநீபீடநே ச ।
ஏதஸ்மாத்ராஜந்ப்ருவதோ மே நிபோத
ஏகஸ்மாத்வை ஜாயதேऽஸச்ச ஸச்ச ॥- ॥
ஆத்மஜ்ஞாநம் ஸமாரம்பஸ்திதிக்ஷா தர்மநித்யதா ।
யமர்தாந்நாபகர்ஷந்தி ஸ வை பண்தித உச்யதே ॥- ॥
நிஷேவதே ப்ரஶஸ்தாநி நிந்திதாநி ந ஸேவதே ।
அநாஸ்திகஃ ஶ்ரத்ததாந ஏதத்பண்டித லக்ஷணம் ॥ 16॥
க்ரோதோ ஹர்ஷஶ்ச தர்பஶ்ச ஹ்ரீஸ்தம்போ மாந்யமாநிதா ।
யமர்தாந்நாபகர்ஷந்தி ஸ வை பண்டித உச்யதே ॥ 17॥
யஸ்ய க்ரு'த்யம் ந ஜாநந்தி மந்த்ரம் வா மந்த்ரிதம் பரே ।
க்ரு'தமேவாஸ்ய ஜாநந்தி ஸ வை பண்டித உச்யதே ॥ 18॥
யஸ்ய க்ரு'த்யம் ந விக்நந்தி ஶீதமுஷ்ணம் பயம் ரதிஃ ।
ஸம்ரு'த்திரஸம்ரு'த்திர்வா ஸ வை பண்டித உச்யதே ॥ 19॥
யஸ்ய ஸம்ஸாரிணீ ப்ரஜ்ஞா தர்மார்தாவநுவர்ததே ।
காமாதர்தம் வ்ரு'ணீதே யஃ ஸ வை பண்டித உச்யதே ॥ 20॥
யதாஶக்தி சிகீர்ஷந்தி யதாஶக்தி ச குர்வதே ।
ந கிம் சிதவமந்யந்தே பண்டிதா பரதர்ஷப ॥ 21॥
க்ஷிப்ரம் விஜாநாதி சிரம் ஶரு'ணோதி
விஜ்ஞாய சார்தம் பஜதே ந காமாத் ।
நாஸம்ப்ரு'ஷ்டோ வ்யௌபயுங்க்தே பரார்தே
தத்ப்ரஜ்ஞாநம் ப்ரதமம் பண்டிதஸ்ய ॥ 22॥
நாப்ராப்யமபிவாஞ்சந்தி நஷ்டம் நேச்சந்தி ஶோசிதும் ।
ஆபத்ஸு ச ந முஹ்யந்தி நராஃ பண்டித புத்தயஃ ॥ 23॥
நிஶ்சித்ய யஃ ப்ரக்ரமதே நாந்தர்வஸதி கர்மணஃ ।
அவந்த்ய காலோ வஶ்யாத்மா ஸ வை பண்டித உச்யதே ॥ 24॥
ஆர்ய கர்மணி ராஜ்யந்தே பூதிகர்மாணி குர்வதே ।
ஹிதம் ச நாப்யஸூயந்தி பண்டிதா பரதர்ஷப ॥ 25॥
ந ஹ்ரு'ஷ்யத்யாத்மஸம்மாநே நாவமாநேந தப்யதே ।
காங்கோ ஹ்ரத இவாக்ஷோப்யோ யஃ ஸ பண்டித உச்யதே ॥ 26॥
தத்த்வஜ்ஞஃ ஸர்வபூதாநாம் யோகஜ்ஞஃ ஸர்வகர்மணாம் ।
உபாயஜ்ஞோ மநுஷ்யாணாம் நரஃ பண்டித உச்யதே ॥ 27॥
ப்ரவ்ரு'த்த வாக்சித்ரகத ஊஹவாந்ப்ரதிபாநவாந் ।
ஆஶு க்ரந்தஸ்ய வக்தா ச ஸ வை பண்டித உச்யதே ॥ 28॥
ஶ்ருதம் ப்ரஜ்ஞாநுகம் யஸ்ய ப்ரஜ்ஞா சைவ ஶ்ருதாநுகா ।
அஸம்பிந்நார்ய மர்யாதஃ பண்டிதாக்யாம் லபேத ஸஃ ॥ 29॥
அர்தம் மஹாந்தமாஸத்ய வித்யாமைஶ்வர்யமேவ ச ।
விசரத்யஸமுந்நத்தோ யஸ்ய பண்டித உச்யதே ॥- ॥
அஶ்ருதஶ்ச ஸமுந்நத்தோ தரித்ரஶ்ச மஹாமநாஃ ।
அர்தாம்ஶ்சாகர்மணா ப்ரேப்ஸுர்மூட இத்யுச்யதே புதைஃ ॥ 30॥
ஸ்வமர்தம் யஃ பரித்யஜ்ய பரார்தமநுதிஷ்டதி ।
மித்யா சரதி மித்ரார்தே யஶ்ச மூடஃ ஸ உச்யதே ॥ 31॥
அகாமாம் காமயதி யஃ காமயாநாம் பரித்யஜேத் ।
பலவந்தம் ச யோ த்வேஷ்டி தமாஹுர்மூடசேதஸம் ॥- ॥
அகாமாந்காமயதி யஃ காமயாநாந்பரித்விஷந் ।
பலவந்தம் ச யோ த்வேஷ்டி தமாஹுர்மூடசேதஸம் ॥ 32॥
அமித்ரம் குருதே மித்ரம் மித்ரம் த்வேஷ்டி ஹிநஸ்தி ச ।
கர்ம சாரபதே துஷ்டம் தமாஹுர்மூடசேதஸம் ॥ 33॥
ஸம்ஸாரயதி க்ரு'த்யாநி ஸர்வத்ர விசிகித்ஸதே ।
சிரம் கரோதி க்ஷிப்ரார்தே ஸ மூடோ பரதர்ஷப ॥ 34॥
ஶ்ராத்தம் பித்ரு'ப்யோ ந ததாதி தைவதாநி நார்சதி ।
ஸுஹ்ரு'ந்மித்ரம் ந லபதே தமாஹுர்மூடசேதஸம் ॥- ॥
அநாஹூதஃ ப்ரவிஶதி அப்ரு'ஷ்டோ பஹு பாஷதே ।
விஶ்வஸத்யப்ரமத்தேஷு மூட சேதா நராதமஃ ॥ 35॥
பரம் க்ஷிபதி தோஷேண வர்தமாநஃ ஸ்வயம் ததா ।
யஶ்ச க்ருத்யத்யநீஶஃ ஸந்ஸ ச மூடதமோ நரஃ ॥ 36॥
ஆத்மநோ பலமாஜ்ஞாய தர்மார்தபரிவர்ஜிதம் ।
அலப்யமிச்சந்நைஷ்கர்ம்யாந்மூட புத்திரிஹோச்யதே ॥ 37॥
அஶிஷ்யம் ஶாஸ்தி யோ ராஜந்யஶ்ச ஶூந்யமுபாஸதே ।
கதர்யம் பஜதே யஶ்ச தமாஹுர்மூடசேதஸம் ॥ 38॥
அர்தம் மஹாந்தமாஸாத்ய வித்யாமைஶ்வர்யமேவ வா ।
விசரத்யஸமுந்நத்தோ யஃ ஸ பண்டித உச்யதே ॥ 39॥
ஏகஃ ஸம்பந்நமஶ்நாதி வஸ்தே வாஸஶ்ச ஶோபநம் ।
யோऽஸம்விபஜ்ய ப்ரு'த்யேப்யஃ கோ ந்ரு'ஶம்ஸதரஸ்ததஃ ॥ 40॥
ஏகஃ பாபாநி குருதே பலம் புங்க்தே மஹாஜநஃ ।
போக்தாரோ விப்ரமுச்யந்தே கர்தா தோஷேண லிப்யதே ॥ 41॥
ஏகம் ஹந்யாந்ந வாஹந்யாதிஷுர்முக்தோ தநுஷ்மதா ।
புத்திர்புத்திமதோத்ஸ்ரு'ஷ்டா ஹந்யாத்ராஷ்ட்ரம் ஸராஜகம் ॥ 42॥
ஏகயா த்வே விநிஶ்சித்ய த்ரீம்ஶ்சதுர்பிர்வஶே குரு ।
பஞ்ச ஜித்வா விதித்வா ஷட்ஸப்த ஹித்வா ஸுகீ பவ ॥ 43॥
ஏகம் விஷரஸோ ஹந்தி ஶஸ்த்ரேணைகஶ்ச வத்யதே ।
ஸராஷ்ட்ரம் ஸ ப்ரஜம் ஹந்தி ராஜாநம் மந்த்ரவிஸ்ரவஃ ॥ 44॥
ஏகஃ ஸ்வாது ந புஞ்ஜீத ஏகஶ்சார்தாந்ந சிந்தயேத் ।
ஏகோ ந கச்சேதத்வாநம் நைகஃ ஸுப்தேஷு ஜாக்ரு'யாத் ॥ 45॥
ஏகமேவாத்விதீயம் தத்யத்ராஜந்நாவபுத்யஸே ।
ஸத்யம் ஸ்வர்கஸ்ய ஸோபாநம் பாராவாரஸ்ய நௌரிவ ॥ 46॥
ஏகஃ க்ஷமாவதாம் தோஷோ த்விதீயோ நோபலப்யதே ।
யதேநம் க்ஷமயா யுக்தமஶக்தம் மந்யதே ஜநஃ ॥ 47॥
ஸோऽஸ்ய தோஷோ ந மந்தவ்யஃ க்ஷமா ஹி பரமம் பலம் ।
க்ஷமா குணோ ஹ்யஶக்தாநாம் ஶக்தாநாம் பூஷணம் ததா ॥- ॥
க்ஷமா வஶீக்ரு'திர்லோகே க்ஷமயா கிம் ந ஸாத்யதே ।
ஶாந்திஶங்கஃ கரே யஸ்ய கிம் கரிஷ்யதி துர்ஜநஃ ॥- ॥
அத்ரு'ணே பதிதோ வஹ்நிஃ ஸ்வயமேவோபஶாம்யதி ।
அக்ஷமாவாந்பரம் தோஷைராத்மாநம் சைவ யோஜயேத் ॥- ॥
ஏகோ தர்மஃ பரம் ஶ்ரேயஃ க்ஷமைகா ஶாந்திருத்தமா ।
வித்யைகா பரமா த்ரு'ஷ்டிரஹிம்ஸைகா ஸுகாவஹா ॥ 48॥
த்வாவிமௌ க்ரஸதே பூமிஃ ஸர்போ பிலஶயாநிவ ।
ராஜாநம் சாவிரோத்தாரம் ப்ராஹ்மணம் சாப்ரவாஸிநம் ॥ 49॥
த்வே கர்மணீ நரஃ குர்வந்நஸ்மிँல்லோகே விரோசதே ।
அப்ருவந்பருஷம் கிம் சிதஸதோ நார்தயம்ஸ்ததா ॥ 50॥
த்வாவிமௌ புருஷவ்யாக்ர பரப்ரத்யய காரிணௌ ।
ஸ்த்ரியஃ காமித காமிந்யோ லோகஃ பூஜித பூஜகஃ ॥ 51॥
த்வாவிமௌ கண்டகௌ தீக்ஷ்ணௌ ஶரீரபரிஶோஷணௌ ।
யஶ்சாதநஃ காமயதே யஶ்ச குப்யத்யநீஶ்வரஃ ॥ 52॥
த்வாவேவ ந விராஜேதே விபரீதேந கர்மணா ।
க்ரு'ஹஸ்தஶ்ச நிராரம்பஃ கார்யவாம்ஶ்சைவ பிக்ஷுகஃ ॥- ॥
த்வாவிமௌ புருஷௌ ராஜந்ஸ்வர்கஸ்ய பரி திஷ்டதஃ ।
ப்ரபுஶ்ச க்ஷமயா யுக்தோ தரித்ரஶ்ச ப்ரதாநவாந் ॥ 53॥
ந்யாயாகதஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய போத்தவ்யௌ த்வாவதிக்ரமௌ ।
அபாத்ரே ப்ரதிபத்திஶ்ச பாத்ரே சாப்ரதிபாதநம் ॥ 54॥
த்வாவம்பஸி நிவேஷ்டவ்யௌ கலே பத்த்வா த்ரு'டம் ஶிலாம் ।
தநவந்தமதாதாரம் தரித்ரம் சாதபஸ்விநம் ॥- ॥
த்வாவிமௌ புருஷவ்யாக்ர ஸுர்யமண்டலபேதிநௌ ।
பரிவ்ராட்யோகயுக்தஶ்ச ரணே சாபிமுகோ ஹதஃ ॥- ॥
த்ரயோ ந்யாயா மநுஷ்யாணாம் ஶ்ரூயந்தே பரதர்ஷப ।
கநீயாந்மத்யமஃ ஶ்ரேஷ்ட இதி வேதவிதோ விதுஃ ॥ 55॥
த்ரிவிதாஃ புருஷா ராஜந்நுத்தமாதமமத்யமாஃ ।
நியோஜயேத்யதாவத்தாம்ஸ்த்ரிவிதேஷ்வேவ கர்மஸு ॥ 56॥
த்ரய ஏவாதநா ராஜந்பார்யா தாஸஸ்ததா ஸுதஃ ।
யத்தே ஸமதிகச்சந்தி யஸ்ய தே தஸ்ய தத்தநம் ॥ 57॥
ஹரணம் ச பரஸ்வாநாம் பரதாராபிமர்ஶநம் ।
ஸுஹ்ரு'தஶ்ச பரித்யாகஸ்த்ரயோ தோஷா க்ஷயாவஹஃ ॥- ॥
த்ரிவிதம் நரகஸ்யேதம் த்வாரம் நாஶநமாத்மநஃ ।
காமஃ க்ரோதஸ்ததா லோபஸ்தஸ்மாதேதத்த்ரயம் த்யஜேத் ॥- ॥
வரப்ரதாநம் ராஜ்யாம் ச புத்ரஜந்ம ச பாரத ।
ஶத்ரோஶ்ச மோக்ஷணம் க்ரு'ச்ச்ராத்த்ரீணி சைகம் ச தத்ஸமம் ॥- ॥
பக்தம் ச பஜமாநம் ச தவாஸ்மீதி வாதிநம் ।
த்ரீநேதாந் ஶரணம் ப்ராப்தாந்விஷமேऽபி ந ஸந்த்யஜேத் ॥- ॥
சத்வாரி ராஜ்ஞா து மஹாபலேந
வர்ஜ்யாந்யாஹுஃ பண்டிதஸ்தாநி வித்யாத் ।
அல்பப்ரஜ்ஞைஃ ஸஹ மந்த்ரம் ந குர்யாந்
ந தீர்கஸூத்ரைரலஸைஶ்சாரணைஶ்ச ॥ 58॥
சத்வாரி தே தாத க்ரு'ஹே வஸந்து
ஶ்ரியாபிஜுஷ்டஸ்ய க்ரு'ஹஸ்த தர்மே ।
வ்ரு'த்தோ ஜ்ஞாதிரவஸந்நஃ குலீநஃ
ஸகா தரித்ரோ பகிநீ சாநபத்யா ॥ 59॥
சத்வார்யாஹ மஹாராஜ ஸத்யஸ்காநி ப்ரு'ஹஸ்பதிஃ ।
ப்ரு'ச்சதே த்ரிதஶேந்த்ராய தாநீமாநி நிபோத மே ॥ 60॥
தேவதாநாம் ச ஸங்கல்பமநுபாவம் ச தீமதாம் ।
விநயம் க்ரு'தவித்யாநாம் விநாஶம் பாபகர்மணாம் ॥ 61॥
சத்வாரி கர்மாண்யபயங்கராணி
பயம் ப்ரயச்சந்த்யயதாக்ரு'தாநி ।
மாநாக்நிஹோத்ரம் உத மாநமௌநம்
மாநேநாதீதமுத மாநயஜ்ஞஃ ॥- ॥
பஞ்சாக்நயோ மநுஷ்யேண பரிசர்யாஃ ப்ரயத்நதஃ ।
பிதா மாதாக்நிராத்மா ச குருஶ்ச பரதர்ஷப ॥ 62॥
பஞ்சைவ பூஜயँல்லோகே யஶஃ ப்ராப்நோதி கேவலம் ।
தேவாந்பித்ரூ'ந்மநுஷ்யாம்ஶ்ச பிக்ஷூநதிதிபஞ்சமாந் ॥ 63॥
பஞ்ச த்வாநுகமிஷ்யந்தி யத்ர யத்ர கமிஷ்யஸி ।
மித்ராண்யமித்ரா மத்யஸ்தா உபஜீவ்யோபஜீவிநஃ ॥ 64॥
பஞ்சேந்த்ரியஸ்ய மர்த்யஸ்ய சித்ரம் சேதேகமிந்த்ரியம் ।
ததோऽஸ்ய ஸ்ரவதி ப்ரஜ்ஞா த்ரு'தேஃ பாதாதிவோதகம் ॥ 65॥
ஷட்தோஷாஃ புருஷேணேஹ ஹாதவ்யா பூதிமிச்சதா ।
நித்ரா தந்த்ரீ பயம் க்ரோத ஆலஸ்யம் தீர்கஸூத்ரதா ॥ 66॥
ஷடிமாந்புருஷோ ஜஹ்யாத்பிந்நாம் நாவமிவார்ணவே ।
அப்ரவக்தாரமாசார்யமநதீயாநம்ரு'த்விஜம் ॥ 67॥
அரக்ஷிதாரம் ராஜாநம் பார்யாம் சாப்ரிய வாதிநீம் ।
க்ராமகாரம் ச கோபாலம் வநகாமம் ச நாபிதம் ॥ 68॥
ஷடேவ து குணாஃ பும்ஸா ந ஹாதவ்யாஃ கதாசந ।
ஸத்யம் தாநமநாலஸ்யமநஸூயா க்ஷமா த்ரு'திஃ ॥ 69॥
அர்தாகமோ நித்யமரோகிதா ச
ப்ரியா ச பார்யா ப்ரியவாதிநீ ச ।
வஶ்யஶ்ச புத்ரோऽர்தகரீ ச வித்யா
ஷட் ஜீவலோகஸ்ய ஸுகாநி ராஜந் ॥- ॥
ஷண்ணாமாத்மநி நித்யாநாமைஶ்வர்யம் யோऽதிகச்சதி ।
ந ஸ பாபைஃ குதோऽநர்தைர்யுஜ்யதே விஜிதேந்த்ரியஃ ॥ 70॥
ஷடிமே ஷட்ஸு ஜீவந்தி ஸப்தமோ நோபலப்யதே ।
சோராஃ ப்ரமத்தே ஜீவந்தி வ்யாதிதேஷு சிகித்ஸகாஃ ॥ 71॥
ப்ரமதாஃ காமயாநேஷு யஜமாநேஷு யாஜகாஃ ।
ராஜா விவதமாநேஷு நித்யம் மூர்கேஷு பண்டிதாஃ ॥ 72॥
ஷடிமாநி விநஶ்யந்தி முஹூர்தமநவேக்ஷணாத் ।
காவஃ ஸேவா க்ரு'ஷிர்பார்யா வித்யா வ்ரு'ஷலஸங்கதிஃ ॥- ॥
ஷடேதே ஹ்யவமந்யந்தே நித்யம் பூர்வோபகாரிணம் ।
ஆசார்யம் ஶிக்ஷிதா ஶிஷ்யாஃ க்ரு'ததாரஶ்ச மாதரம் ॥- ॥
நாரிம் விகதகாமஸ்து க்ரு'தார்தாஶ்ச ப்ரயோஜகம் ।
நாவம் நிஸ்தீர்ணகாந்தாரா நாதுராஶ்ச சிகித்ஸகம் ॥- ॥
ஆரோக்யமாந்ரு'ண்யமவிப்ரவாஸஃ
ஸத்பிர்மநுஷ்யைஃ ஸஹ ஸம்ப்ரயோகஃ ।
ஸ்வப்ரத்யயா வ்ரு'த்திரபீதவாஸஃ
ஷட் ஜீவலோகஸ்ய ஸுகாநி ராஜந் ॥- ॥
ஈர்ஷுர்க்ரு'ணீ நஸந்துஷ்டஃ க்ரோதநோ நித்யஶங்கிதஃ ।
பரபாக்யோபஜீவீ ச ஷடேதே நித்யதுஃகிதாஃ ॥- ॥
ஸப்த தோஷாஃ ஸதா ராஜ்ஞா ஹாதவ்யா வ்யஸநோதயாஃ ।
ப்ராயஶோ யைர்விநஶ்யந்தி க்ரு'தமூலாஶ்ச பார்திவாஃ ॥ 73॥
ஸ்த்ரியோऽக்ஷா ம்ரு'கயா பாநம் வாக்பாருஷ்யம் ச பஞ்சமம் ।
மஹச்ச தண்டபாருஷ்யமர்ததூஷணமேவ ச ॥ 74॥
அஷ்டௌ பூர்வநிமித்தாநி நரஸ்ய விநஶிஷ்யதஃ ।
ப்ராஹ்மணாந்ப்ரதமம் த்வேஷ்டி ப்ராஹ்மணைஶ்ச விருத்யதே ॥ 75॥
ப்ராஹ்மண ஸ்வாநி சாதத்தே ப்ராஹ்மணாம்ஶ்ச ஜிகாம்ஸதி ।
ரமதே நிந்தயா சைஷாம் ப்ரஶம்ஸாம் நாபிநந்ததி ॥ 76॥
நைதாந்ஸ்மரதி க்ரு'த்யேஷு யாசிதஶ்சாப்யஸூயதி ।
ஏதாந்தோஷாந்நரஃ ப்ராஜ்ஞோ புத்த்யா புத்த்வா விவர்ஜயேத் ॥ 77॥
அஷ்டாவிமாநி ஹர்ஷஸ்ய நவ நீதாநி பாரத ।
வர்தமாநாநி த்ரு'ஶ்யந்தே தாந்யேவ ஸுஸுகாந்யபி ॥ 78॥
ஸமாகமஶ்ச ஸகிபிர்மஹாம்ஶ்சைவ தநாகமஃ ।
புத்ரேண ச பரிஷ்வங்கஃ ஸந்நிபாதஶ்ச மைதுநே ॥ 79॥
ஸமயே ச ப்ரியாலாபஃ ஸ்வயூதேஷு ச ஸந்நதிஃ ।
அபிப்ரேதஸ்ய லாபஶ்ச பூஜா ச ஜநஸம்ஸதி ॥ 80॥
அஷ்டௌ குணாஃ புருஷம் தீபயந்தி
ப்ரஜ்ஞா ச கௌல்யம் ச தமஃ ஶ்ருதம் ச ।
பராக்ரமஶ்சாபஹுபாஷிதா ச
தாநம் யதாஶக்தி க்ரு'தஜ்ஞதா ச ॥- ॥
நவத்வாரமிதம் வேஶ்ம த்ரிஸ்தூணம் பஞ்ச ஸாக்ஷிகம் ।
க்ஷேத்ரஜ்ஞாதிஷ்டிதம் வித்வாந்யோ வேத ஸ பரஃ கவிஃ ॥ 81॥
தஶ தர்மம் ந ஜாநந்தி த்ரு'தராஷ்ட்ர நிபோத தாந் ।
மத்தஃ ப்ரமத்த உந்மத்தஃ ஶ்ராந்தஃ க்ருத்தோ புபுக்ஷிதஃ ॥ 82॥
த்வரமாணஶ்ச பீருஶ்ச லுப்தஃ காமீ ச தே தஶ ।
தஸ்மாதேதேஷு பாவேஷு ந ப்ரஸஜ்ஜேத பண்டிதஃ ॥ 83॥
அத்ரைவோதாஹரந்தீமமிதிஹாஸம் புராதநம் ।
புத்ரார்தமஸுரேந்த்ரேண கீதம் சைவ ஸுதந்வநா ॥ 84॥
யஃ காமமந்யூ ப்ரஜஹாதி ராஜா
பாத்ரே ப்ரதிஷ்டாபயதே தநம் ச ।
விஶேஷவிச்ச்ருதவாந்க்ஷிப்ரகாரீ
தம் ஸர்வலோகஃ குருதே ப்ரமாணம் ॥ 85॥
ஜாநாதி விஶ்வாஸயிதும் மநுஷ்யாந்
விஜ்ஞாத தோஷேஷு ததாதி தண்டம் ।
ஜாநாதி மாத்ராம் ச ததா க்ஷமாம் ச
தம் தாத்ரு'ஶம் ஶ்ரீர்ஜுஷதே ஸமக்ரா ॥ 86॥
ஸுதுர்பலம் நாவஜாநாதி கஞ்சித்-
யுக்தோ ரிபும் ஸேவதே புத்திபூர்வம் ।
ந விக்ரஹம் ரோசயதே பலஸ்தைஃ
காலே ச யோ விக்ரமதே ஸ தீரஃ ॥ 87॥
ப்ராப்யாபதம் ந வ்யததே கதா சித்
உத்யோகமந்விச்சதி சாப்ரமத்தஃ ।
துஃகம் ச காலே ஸஹதே ஜிதாத்மா
துரந்தரஸ்தஸ்ய ஜிதாஃ ஸபத்நாஃ ॥ 88॥
அநர்தகம் விப்ர வாஸம் க்ரு'ஹேப்யஃ
பாபைஃ ஸந்திம் பரதாராபிமர்ஶம் ।
தம்பம் ஸ்தைந்யம் பைஶுநம் மத்ய பாநம்
ந ஸேவதே யஃ ஸ ஸுகீ ஸதைவ ॥ 89॥
ந ஸம்ரம்பேணாரபதேऽர்தவர்கம்
ஆகாரிதஃ ஶம்ஸதி தத்யமேவ ।
ந மாத்ரார்தே ரோசயதே விவாதம்
நாபூஜிதஃ குப்யதி சாப்யமூடஃ ॥ 90॥
ந யோऽப்யஸூயத்யநுகம்பதே ச
ந துர்பலஃ ப்ராதிபாவ்யம் கரோதி ।
நாத்யாஹ கிம் சித்க்ஷமதே விவாதம்
ஸர்வத்ர தாத்ரு'க்லபதே ப்ரஶம்ஸாம் ॥ 91॥
யோ நோத்ததம் குருதே ஜாது வேஷம்
ந பௌருஷேணாபி விகத்ததேऽந்யாந் ।
ந மூர்ச்சிதஃ கடுகாந்யாஹ கிம் சித்
ப்ரியம் ஸதா தம் குருதே ஜநோऽபி ॥ 92॥
ந வைரமுத்தீபயதி ப்ரஶாந்தம்
ந தர்மமாரோஹதி நாஸ்தமேதி ।
ந துர்கதோऽஸ்மீதி கரோதி மந்யும்
தமார்ய ஶீலம் பரமாஹுரக்ர்யம் ॥ 93॥
ந ஸ்வே ஸுகே வை குருதே ப்ரஹர்ஷம்
நாந்யஸ்ய துஃகே பவதி ப்ரதீதஃ ।
தத்த்வா ந பஶ்சாத்குருதேऽநுதாபம்
ந கத்ததே ஸத்புருஷார்ய ஶீலஃ ॥ 94॥
தேஶாசாராந்ஸமயாஞ்ஜாதிதர்மாந்
புபூஷதே யஸ்து பராவரஜ்ஞஃ ।
ஸ தத்ர தத்ராதிகதஃ ஸதைவ
மஹாஜநஸ்யாதிபத்யம் கரோதி ॥ 95॥
தம்பம் மோஹம் மத்ஸரம் பாபக்ரு'த்யம்
ராஜத்விஷ்டம் பைஶுநம் பூகவைரம் ।
மத்தோந்மத்தைர்துர்ஜநைஶ்சாபி வாதம்
யஃ ப்ரஜ்ஞாவாந்வர்ஜயேத்ஸ ப்ரதாநஃ ॥ 96॥
தமம் ஶௌசம் தைவதம் மங்கலாநி
ப்ராயஶ்சித்தம் விவிதாँல்லோகவாதாந் ।
ஏதாநி யஃ குருதே நைத்யகாநி
தஸ்யோத்தாநம் தேவதா ராதயந்தி ॥ 97॥
ஸமைர்விவாஹம் குருதே ந ஹீநைஃ
ஸமைஃ ஸக்யம் வ்யவஹாரம் கதாஶ்ச ।
குணைர்விஶிஷ்டாம்ஶ்ச புரோ ததாதி
விபஶ்சிதஸ்தஸ்ய நயாஃ ஸுநீதாஃ ॥ 98॥
மிதம் புங்க்தே ஸம்விபஜ்யாஶ்ரிதேப்யோ
மிதம் ஸ்வபித்யமிதம் கர்மக்ரு'த்வா ।
ததாத்யமித்ரேஷ்வபி யாசிதஃ ஸம்-
ஸ்தமாத்மவந்தம் ப்ரஜஹாத்யநர்தாஃ ॥ 99॥
சிகீர்ஷிதம் விப்ரக்ரு'தம் ச யஸ்ய
நாந்யே ஜநாஃ கர்ம ஜாநந்தி கிம் சித் ।
மந்த்ரே குப்தே ஸம்யகநுஷ்டிதே ச
ஸ்வல்போ நாஸ்ய வ்யததே கஶ்சிதர்தஃ ॥ 100॥
யஃ ஸர்வபூதப்ரஶமே நிவிஷ்டஃ
ஸத்யோ ம்ரு'துர்தாநக்ரு'ச்சுத்த பாவஃ ।
அதீவ ஸஞ்ஜ்ஞாயதே ஜ்ஞாதிமத்யே
மஹாமணிர்ஜாத்ய இவ ப்ரஸந்நஃ ॥ 101॥
ய ஆத்மநாபத்ரபதே ப்ரு'ஶம் நரஃ
ஸ ஸர்வலோகஸ்ய குருர்பவத்யுத ।
அநந்த தேஜாஃ ஸுமநாஃ ஸமாஹிதஃ
ஸ்வதேஜஸா ஸூர்ய இவாவபாஸதே ॥ 102॥
வநே ஜாதாஃ ஶாபதக்தஸ்ய ராஜ்ஞஃ
பாண்டோஃ புத்ராஃ பஞ்ச பஞ்சேந்த்ர கல்பாஃ ।
த்வயைவ பாலா வர்திதாஃ ஶிக்ஷிதாஶ்ச
தவாதேஶம் பாலயந்த்யாம்பிகேய ॥ 103॥
ப்ரதாயைஷாமுசிதம் தாத ராஜ்யம்
ஸுகீ புத்ரைஃ ஸஹிதோ மோதமாநஃ ।
ந தேவாநாம் நாபி ச மாநுஷாணாம்
பவிஷ்யஸி த்வம் தர்கணீயோ நரேந்த்ர ॥ 104॥
॥ இதி ஶ்ரீமஹாபாரதே உத்யோகபர்வணி ப்ரஜாகரபர்வணி
விதுரநீதிவாக்யே த்ரயஸ்த்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 33 ॥
Roman (IAST) Transliteration
|| atha śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||
vaiśampāyana uvāca |
dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram || 1||
prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt |
īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati || 2||
evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam |
abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya || 3||
dvāḥstha uvāca |
viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt |
draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām || 4||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam |
ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane || 5||
dvāḥstha uvāca |
praviśāntaḥ puraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥ |
na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām || 6||
vaiśampāyana uvāca |
tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭra niveśanam |
abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam || 7||
viduro'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt |
yadi kiṃ cana kartavyamayamasmi praśādhi mām || 8||
dhṛtaraṣtra uvāca |
sañjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ |
ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati || 9||
tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā |
tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || 10||
jāgrato dahyamānasya śreyo yadiha paśyasi |
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || 11||
yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavebhyo
na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ |
savendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni
kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā || 12||
tanme brūhi vidura tvaṃ yathāvan
manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ |
yathā ca nastāta hitaṃ bhavecca
prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||- ||
vidura uvāca |
abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam |
hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || 13||
kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa |
kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase || 14||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ |
asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ || 15||
vidura uvāca |
rajā lakṣaṇasampannastrailokyasyādhipo bhavet |
preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||- ||
viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ |
arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ ||- ||
ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt |
gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleṣāṃstitikṣate ||- ||
duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā |
eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||- ||
ekasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan
srukca drauṇī peṭhanīpīḍane ca |
etasmādrājanbruvato me nibodha
ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||- ||
ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā |
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita ucyate ||- ||
niṣevate praśastāni ninditāni na sevate |
anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍita lakṣaṇam || 16||
krodho harṣaśca darpaśca hrīstambho mānyamānitā |
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || 17||
yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare |
kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate || 18||
yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ |
samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate || 19||
yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate |
kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || 20||
yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate |
na kiṃ cidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha || 21||
kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śaṛṇoti
vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt |
nāsampṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe
tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || 22||
nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum |
āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ || 23||
niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ |
avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate || 24||
ārya karmaṇi rājyante bhūtikarmāṇi kurvate |
hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || 25||
na hṛṣyatyātmasammāne nāvamānena tapyate |
gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 26||
tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām |
upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || 27||
pravṛtta vākcitrakatha ūhavānpratibhānavān |
āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate || 28||
śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā |
asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || 29||
arthaṃ mahāntamāsadya vidyāmaiśvaryameva ca |
vicaratyasamunnaddho yasya paṇḍita ucyate ||- ||
aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ |
arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || 30||
svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati |
mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate || 31||
akāmāṃ kāmayati yaḥ kāmayānāṃ parityajet |
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan |
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam || 32||
amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca |
karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam || 33||
saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate |
ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || 34||
śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni nārcati |
suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate |
viśvasatyapramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ || 35||
paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā |
yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ || 36||
ātmano balamājñāya dharmārthaparivarjitam |
alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihocyate || 37||
aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śūnyamupāsate |
kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || 38||
arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryameva vā |
vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate || 39||
ekaḥ sampannamaśnāti vaste vāsaśca śobhanam |
yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ || 40||
ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ |
bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate || 41||
ekaṃ hanyānna vāhanyādiṣurmukto dhanuṣmatā |
buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam || 42||
ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru |
pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava || 43||
ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate |
sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ || 44||
ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet |
eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt || 45||
ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyase |
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 46||
ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate |
yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 47||
so'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam |
kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ||- ||
kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate |
śāntiśaṅkhaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||- ||
atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati |
akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||- ||
eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā |
vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā || 48||
dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 49||
dve karmaṇī naraḥ kurvannasmi~lloke virocate |
abruvanparuṣaṃ kiṃ cidasato nārthayaṃstathā || 50||
dvāvimau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau |
striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ || 51||
dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau |
yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ || 52||
dvāveva na virājete viparītena karmaṇā |
gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||- ||
dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ |
prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān || 53||
nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau |
apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam || 54||
dvāvambhasi niveṣṭavyau gale baddhvā dṛḍhaṃ śilām |
dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||- ||
dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhedinau |
parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||- ||
trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha |
kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || 55||
trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ |
niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu || 56||
traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ |
yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 57||
haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam |
suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā kṣayāvahaḥ ||- ||
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||- ||
varapradānaṃ rājyāṃ ca putrajanma ca bhārata |
śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāttrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||- ||
bhaktaṃ ca bajamānaṃ ca tavāsmīti vādinam |
trīnetān śaraṇaṃ prāptānviṣame'pi na santyajet ||- ||
catvāri rājñā tu mahābalena
varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt |
alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān
na dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || 58||
catvāri te tāta gṛhe vasantu
śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme |
vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ
sakhā daridro bhaginī cānapatyā || 59||
catvāryāha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ |
pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || 60||
devatānāṃ ca saṅkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām |
vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || 61||
catvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi
bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |
mānāgnihotraṃ uta mānamaunaṃ
mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||- ||
pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ |
pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha || 62||
pañcaiva pūjaya~lloke yaśaḥ prāpnoti kevalam |
devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || 63||
pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi |
mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ || 64||
pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyam |
tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 65||
ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā |
nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā || 66||
ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave |
apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 67||
arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinīm |
grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 68||
ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācana |
satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || 69||
arthāgamo nityamarogitā ca
priyā ca bhāryā priyavādinī ca |
vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |
na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 70||
ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate |
corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ || 71||
pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ |
rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ || 72||
ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavekṣaṇāt |
gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||- ||
ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam |
ācāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraśca mātaram ||- ||
nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāśca prayojakam |
nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakam ||- ||
ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ
sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ |
svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ |
parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||- ||
sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ |
prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ || 73||
striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam |
mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca || 74||
aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ |
brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate || 75||
brāhmaṇa svāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati |
ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || 76||
naitānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati |
etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet || 77||
aṣṭāvimāni harṣasya nava nītāni bhārata |
vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi || 78||
samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥ |
putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || 79||
samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca sannatiḥ |
abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi || 80||
aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti
prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |
parākramaścābahubhāṣitā ca
dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||- ||
navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam |
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || 81||
daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān |
mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ || 82||
tvaramāṇaśca bhīruśca lubdhaḥ kāmī ca te daśa |
tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ || 83||
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā || 84||
yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā
pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca |
viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī
taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam || 85||
jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān
vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam |
jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca
taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || 86||
sudurbalaṃ nāvajānāti kañcid-
yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam |
na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ
kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || 87||
prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid
udyogamanvicchati cāpramattaḥ |
duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā
dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || 88||
anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhebhyaḥ
pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam |
dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ
na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva || 89||
na saṃrambheṇārabhate'rthavargam
ākāritaḥ śaṃsati tathyameva |
na mātrārthe rocayate vivādaṃ
nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || 90||
na yo'bhyasūyatyanukampate ca
na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti |
nātyāha kiṃ citkṣamate vivādaṃ
sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām || 91||
yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ
na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān |
na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ cit
priyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi || 92||
na vairamuddīpayati praśāntaṃ
na darmamārohati nāstameti |
na durgato'smīti karoti manyuṃ
tamārya śīlaṃ paramāhuragryam || 93||
na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ
nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ |
dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ
na katthate satpuruṣārya śīlaḥ || 94||
deśācārānsamayāñjātidharmān
bubhūṣate yastu parāvarajñaḥ |
sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva
mahājanasyādhipatyaṃ karoti || 95||
dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ
rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam |
mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ
yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || 96||
damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni
prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān |
etāni yaḥ kurute naityakāni
tasyotthānaṃ devatā rādhayanti || 97||
samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ
samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca |
guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti
vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ || 98||
mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo
mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā |
dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ-
stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ || 99||
cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya
nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit |
mantre gupte samyaganuṣṭhite ca
svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ || 100||
yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ
satyo mṛdurdānakṛcchuddha bhāvaḥ |
atīva sañjñāyate jñātimadhye
mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ || 101||
ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ
sa sarvalokasya gururbhavatyuta |
ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ
svatejasā sūrya ivāvabhāsate || 102||
vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ
pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ |
tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca
tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya || 103||
pradāyaiṣāmucitaṃ tāta rājyaṃ
sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ |
na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ
bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra || 104||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ अथ श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि विदुरनीतिवाक्ये त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥
वैशम्पायन उवाच ।
द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय माचिरम् ॥ 1॥
प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारमब्रवीत् ।
ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति ॥ 2॥
एवमुक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् ।
अब्रवीद्धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ मां प्रतिवेदय ॥ 3॥
द्वाःस्थ उवाच ।
विदुरोऽयमनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात् ।
द्रष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम् ॥ 4॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
प्रवेशय महाप्राज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम् ।
अहं हि विदुरस्यास्य नाकाल्यो जातु दर्शने ॥ 5॥
द्वाःस्थ उवाच ।
प्रविशान्तः पुरं क्षत्तर्महाराजस्य धीमतः ।
न हि ते दर्शनेऽकाल्यो जातु राजा ब्रवीति माम् ॥ 6॥
वैशम्पायन उवाच ।
ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्र निवेशनम् ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम् ॥ 7॥
विदुरोऽहं महाप्राज्ञ सम्प्राप्तस्तव शासनात् ।
यदि किं चन कर्तव्यमयमस्मि प्रशाधि माम् ॥ 8॥
धृतरष्त्र उवाच ।
सञ्जयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः ।
अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति ॥ 9॥
तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया ।
तन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत्प्रजागरम् ॥ 10॥
जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदिह पश्यसि ।
तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि ॥ 11॥
यतः प्राप्तः सञ्जयः पाण्डवेभ्यो
न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः ।
सवेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि
किं वक्ष्यतीत्येव हि मेऽद्य चिन्ता ॥ 12॥
तन्मे ब्रूहि विदुर त्वं यथावन्
मनीषितं सर्वमजातशत्रोः ।
यथा च नस्तात हितं भवेच्च
प्रजाश्च सर्वाः सुखिता भवेयुः ॥- ॥
विदुर उवाच ।
अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम् ।
हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः ॥ 13॥
कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिप ।
कच्चिन्न परवित्तेषु गृध्यन्विपरितप्यसे ॥ 14॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नैःश्रेयसं वचः ।
अस्मिन्राजर्षिवंशे हि त्वमेकः प्राज्ञसम्मतः ॥ 15॥
विदुर उवाच ।
रजा लक्षणसम्पन्नस्त्रैलोक्यस्याधिपो भवेत् ।
प्रेष्यस्ते प्रेषितश्चैव धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ॥- ॥
विपरीततरश्च त्वं भागधेये न सम्मतः ।
अर्चिषां प्रक्षयाच्चैव धर्मात्मा धर्मकोविदः ॥- ॥
आनृशंस्यादनुक्रोशाद्धर्मात्सत्यात्पराक्रमात् ।
गुरुत्वात्त्वयि सम्प्रेक्ष्य बहून्क्लेषांस्तितिक्षते ॥- ॥
दुर्योधने सौबले च कर्णे दुःशासने तथा ।
एतेष्वैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि ॥- ॥
एकस्मात्वृक्षाद्यज्ञपत्राणि राजन्
स्रुक्च द्रौणी पेठनीपीडने च ।
एतस्माद्राजन्ब्रुवतो मे निबोध
एकस्माद्वै जायतेऽसच्च सच्च ॥- ॥
आत्मज्ञानं समारम्भस्तितिक्षा धर्मनित्यता ।
यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्दित उच्यते ॥- ॥
निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते ।
अनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पण्डित लक्षणम् ॥ 16॥
क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीस्तम्भो मान्यमानिता ।
यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ 17॥
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे ।
कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ 18॥
यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिः ।
समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते ॥ 19॥
यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते ।
कामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते ॥ 20॥
यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते ।
न किं चिदवमन्यन्ते पण्डिता भरतर्षभ ॥ 21॥
क्षिप्रं विजानाति चिरं शऋणोति
विज्ञाय चार्थं भजते न कामात् ।
नासम्पृष्टो व्यौपयुङ्क्ते परार्थे
तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ॥ 22॥
नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् ।
आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डित बुद्धयः ॥ 23॥
निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः ।
अवन्ध्य कालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥ 24॥
आर्य कर्मणि राज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते ।
हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ॥ 25॥
न हृष्यत्यात्मसम्माने नावमानेन तप्यते ।
गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ॥ 26॥
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥ 27॥
प्रवृत्त वाक्चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान् ।
आशु ग्रन्थस्य वक्ता च स वै पण्डित उच्यते ॥ 28॥
श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा ।
असम्भिन्नार्य मर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः ॥ 29॥
अर्थं महान्तमासद्य विद्यामैश्वर्यमेव च ।
विचरत्यसमुन्नद्धो यस्य पण्डित उच्यते ॥- ॥
अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः ।
अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः ॥ 30॥
स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति ।
मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ॥ 31॥
अकामां कामयति यः कामयानां परित्यजेत् ।
बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥- ॥
अकामान्कामयति यः कामयानान्परिद्विषन् ।
बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ 32॥
अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च ।
कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ 33॥
संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते ।
चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ ॥ 34॥
श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति दैवतानि नार्चति ।
सुहृन्मित्रं न लभते तमाहुर्मूढचेतसम् ॥- ॥
अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहु भाषते ।
विश्वसत्यप्रमत्तेषु मूढ चेता नराधमः ॥ 35॥
परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा ।
यश्च क्रुध्यत्यनीशः सन्स च मूढतमो नरः ॥ 36॥
आत्मनो बलमाज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् ।
अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढ बुद्धिरिहोच्यते ॥ 37॥
अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शून्यमुपासते ।
कदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ 38॥
अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामैश्वर्यमेव वा ।
विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते ॥ 39॥
एकः सम्पन्नमश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् ।
योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः ॥ 40॥
एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः ।
भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते ॥ 41॥
एकं हन्यान्न वाहन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता ।
बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम् ॥ 42॥
एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरु ।
पञ्च जित्वा विदित्वा षट्सप्त हित्वा सुखी भव ॥ 43॥
एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते ।
सराष्ट्रं स प्रजं हन्ति राजानं मन्त्रविस्रवः ॥ 44॥
एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत् ।
एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥ 45॥
एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुध्यसे ।
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ॥ 46॥
एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपलभ्यते ।
यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ 47॥
सोऽस्य दोषो न मन्तव्यः क्षमा हि परमं बलम् ।
क्षमा गुणो ह्यशक्तानां शक्तानां भूषणं तथा ॥- ॥
क्षमा वशीकृतिर्लोके क्षमया किं न साध्यते ।
शान्तिशङ्खः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः ॥- ॥
अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति ।
अक्षमावान्परं दोषैरात्मानं चैव योजयेत् ॥- ॥
एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा ।
विद्यैका परमा दृष्टिरहिंसैका सुखावहा ॥ 48॥
द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ 49॥
द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिँल्लोके विरोचते ।
अब्रुवन्परुषं किं चिदसतो नार्थयंस्तथा ॥ 50॥
द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्यय कारिणौ ।
स्त्रियः कामित कामिन्यो लोकः पूजित पूजकः ॥ 51॥
द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषणौ ।
यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः ॥ 52॥
द्वावेव न विराजेते विपरीतेन कर्मणा ।
गृहस्थश्च निरारम्भः कार्यवांश्चैव भिक्षुकः ॥- ॥
द्वाविमौ पुरुषौ राजन्स्वर्गस्य परि तिष्ठतः ।
प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान् ॥ 53॥
न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ ।
अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम् ॥ 54॥
द्वावम्भसि निवेष्टव्यौ गले बद्ध्वा दृढं शिलाम् ।
धनवन्तमदातारं दरिद्रं चातपस्विनम् ॥- ॥
द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र सुर्यमण्डलभेदिनौ ।
परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः ॥- ॥
त्रयो न्याया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभ ।
कनीयान्मध्यमः श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः ॥ 55॥
त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः ।
नियोजयेद्यथावत्तांस्त्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥ 56॥
त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः ।
यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥ 57॥
हरणं च परस्वानां परदाराभिमर्शनम् ।
सुहृदश्च परित्यागस्त्रयो दोषा क्षयावहः ॥- ॥
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥- ॥
वरप्रदानं राज्यां च पुत्रजन्म च भारत ।
शत्रोश्च मोक्षणं कृच्छ्रात्त्रीणि चैकं च तत्समम् ॥- ॥
भक्तं च बजमानं च तवास्मीति वादिनम् ।
त्रीनेतान् शरणं प्राप्तान्विषमेऽपि न सन्त्यजेत् ॥- ॥
चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन
वर्ज्यान्याहुः पण्डितस्तानि विद्यात् ।
अल्पप्रज्ञैः सह मन्त्रं न कुर्यान्
न दीर्घसूत्रैरलसैश्चारणैश्च ॥ 58॥
चत्वारि ते तात गृहे वसन्तु
श्रियाभिजुष्टस्य गृहस्थ धर्मे ।
वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीनः
सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या ॥ 59॥
चत्वार्याह महाराज सद्यस्कानि बृहस्पतिः ।
पृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निबोध मे ॥ 60॥
देवतानां च सङ्कल्पमनुभावं च धीमताम् ।
विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम् ॥ 61॥
चत्वारि कर्माण्यभयङ्कराणि
भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि ।
मानाग्निहोत्रं उत मानमौनं
मानेनाधीतमुत मानयज्ञः ॥- ॥
पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतः ।
पिता माताग्निरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ ॥ 62॥
पञ्चैव पूजयँल्लोके यशः प्राप्नोति केवलम् ।
देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भिक्षूनतिथिपञ्चमान् ॥ 63॥
पञ्च त्वानुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि ।
मित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः ॥ 64॥
पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम् ।
ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥ 65॥
षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्री भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥ 66॥
षडिमान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ 67॥
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रिय वादिनीम् ।
ग्रामकारं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ 68॥
षडेव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन ।
सत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृतिः ॥ 69॥
अर्थागमो नित्यमरोगिता च
प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च ।
वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या
षट् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥- ॥
षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति ।
न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ॥ 70॥
षडिमे षट्सु जीवन्ति सप्तमो नोपलभ्यते ।
चोराः प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः ॥ 71॥
प्रमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः ।
राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः ॥ 72॥
षडिमानि विनश्यन्ति मुहूर्तमनवेक्षणात् ।
गावः सेवा कृषिर्भार्या विद्या वृषलसङ्गतिः ॥- ॥
षडेते ह्यवमन्यन्ते नित्यं पूर्वोपकारिणम् ।
आचार्यं शिक्षिता शिष्याः कृतदारश्च मातरम् ॥- ॥
नारिं विगतकामस्तु कृतार्थाश्च प्रयोजकम् ।
नावं निस्तीर्णकान्तारा नातुराश्च चिकित्सकम् ॥- ॥
आरोग्यमानृण्यमविप्रवासः
सद्भिर्मनुष्यैः सह सम्प्रयोगः ।
स्वप्रत्यया वृत्तिरभीतवासः
षट् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥- ॥
ईर्षुर्घृणी नसन्तुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः ।
परभाग्योपजीवी च षडेते नित्यदुःखिताः ॥- ॥
सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः ।
प्रायशो यैर्विनश्यन्ति कृतमूलाश्च पार्थिवाः ॥ 73॥
स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम् ।
महच्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव च ॥ 74॥
अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः ।
ब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते ॥ 75॥
ब्राह्मण स्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति ।
रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥ 76॥
नैतान्स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयति ।
एतान्दोषान्नरः प्राज्ञो बुद्ध्या बुद्ध्वा विवर्जयेत् ॥ 77॥
अष्टाविमानि हर्षस्य नव नीतानि भारत ।
वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्येव सुसुखान्यपि ॥ 78॥
समागमश्च सखिभिर्महांश्चैव धनागमः ।
पुत्रेण च परिष्वङ्गः सन्निपातश्च मैथुने ॥ 79॥
समये च प्रियालापः स्वयूथेषु च सन्नतिः ।
अभिप्रेतस्य लाभश्च पूजा च जनसंसदि ॥ 80॥
अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति
प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च ।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च
दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥- ॥
नवद्वारमिदं वेश्म त्रिस्थूणं पञ्च साक्षिकम् ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान्यो वेद स परः कविः ॥ 81॥
दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोध तान् ।
मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः ॥ 82॥
त्वरमाणश्च भीरुश्च लुब्धः कामी च ते दश ।
तस्मादेतेषु भावेषु न प्रसज्जेत पण्डितः ॥ 83॥
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पुत्रार्थमसुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना ॥ 84॥
यः काममन्यू प्रजहाति राजा
पात्रे प्रतिष्ठापयते धनं च ।
विशेषविच्छ्रुतवान्क्षिप्रकारी
तं सर्वलोकः कुरुते प्रमाणम् ॥ 85॥
जानाति विश्वासयितुं मनुष्यान्
विज्ञात दोषेषु दधाति दण्डम् ।
जानाति मात्रां च तथा क्षमां च
तं तादृशं श्रीर्जुषते समग्रा ॥ 86॥
सुदुर्बलं नावजानाति कञ्चिद्-
युक्तो रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम् ।
न विग्रहं रोचयते बलस्थैः
काले च यो विक्रमते स धीरः ॥ 87॥
प्राप्यापदं न व्यथते कदा चिद्
उद्योगमन्विच्छति चाप्रमत्तः ।
दुःखं च काले सहते जितात्मा
धुरन्धरस्तस्य जिताः सपत्नाः ॥ 88॥
अनर्थकं विप्र वासं गृहेभ्यः
पापैः सन्धिं परदाराभिमर्शम् ।
दम्भं स्तैन्यं पैशुनं मद्य पानं
न सेवते यः स सुखी सदैव ॥ 89॥
न संरम्भेणारभतेऽर्थवर्गम्
आकारितः शंसति तथ्यमेव ।
न मात्रार्थे रोचयते विवादं
नापूजितः कुप्यति चाप्यमूढः ॥ 90॥
न योऽभ्यसूयत्यनुकम्पते च
न दुर्बलः प्रातिभाव्यं करोति ।
नात्याह किं चित्क्षमते विवादं
सर्वत्र तादृग्लभते प्रशंसाम् ॥ 91॥
यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं
न पौरुषेणापि विकत्थतेऽन्यान् ।
न मूर्च्छितः कटुकान्याह किं चित्
प्रियं सदा तं कुरुते जनोऽपि ॥ 92॥
न वैरमुद्दीपयति प्रशान्तं
न दर्ममारोहति नास्तमेति ।
न दुर्गतोऽस्मीति करोति मन्युं
तमार्य शीलं परमाहुरग्र्यम् ॥ 93॥
न स्वे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं
नान्यस्य दुःखे भवति प्रतीतः ।
दत्त्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं
न कत्थते सत्पुरुषार्य शीलः ॥ 94॥
देशाचारान्समयाञ्जातिधर्मान्
बुभूषते यस्तु परावरज्ञः ।
स तत्र तत्राधिगतः सदैव
महाजनस्याधिपत्यं करोति ॥ 95॥
दम्भं मोहं मत्सरं पापकृत्यं
राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम् ।
मत्तोन्मत्तैर्दुर्जनैश्चापि वादं
यः प्रज्ञावान्वर्जयेत्स प्रधानः ॥ 96॥
दमं शौचं दैवतं मङ्गलानि
प्रायश्चित्तं विविधाँल्लोकवादान् ।
एतानि यः कुरुते नैत्यकानि
तस्योत्थानं देवता राधयन्ति ॥ 97॥
समैर्विवाहं कुरुते न हीनैः
समैः सख्यं व्यवहारं कथाश्च ।
गुणैर्विशिष्टांश्च पुरो दधाति
विपश्चितस्तस्य नयाः सुनीताः ॥ 98॥
मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो
मितं स्वपित्यमितं कर्मकृत्वा ।
ददात्यमित्रेष्वपि याचितः सं-
स्तमात्मवन्तं प्रजहात्यनर्थाः ॥ 99॥
चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य
नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किं चित् ।
मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च
स्वल्पो नास्य व्यथते कश्चिदर्थः ॥ 100॥
यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः
सत्यो मृदुर्दानकृच्छुद्ध भावः ।
अतीव सञ्ज्ञायते ज्ञातिमध्ये
महामणिर्जात्य इव प्रसन्नः ॥ 101॥
य आत्मनापत्रपते भृशं नरः
स सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत ।
अनन्त तेजाः सुमनाः समाहितः
स्वतेजसा सूर्य इवावभासते ॥ 102॥
वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः
पाण्डोः पुत्राः पञ्च पञ्चेन्द्र कल्पाः ।
त्वयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश्च
तवादेशं पालयन्त्याम्बिकेय ॥ 103॥
प्रदायैषामुचितं तात राज्यं
सुखी पुत्रैः सहितो मोदमानः ।
न देवानां नापि च मानुषाणां
भविष्यसि त्वं तर्कणीयो नरेन्द्र ॥ 104॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरनीतिवाक्ये त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ 33 ॥
|| atha śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||
vaiśampāyana uvāca |
dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram || 1||
prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt |
īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati || 2||
evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam |
abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya || 3||
dvāḥstha uvāca |
viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt |
draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām || 4||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam |
ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane || 5||
dvāḥstha uvāca |
praviśāntaḥ puraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥ |
na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām || 6||
vaiśampāyana uvāca |
tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭra niveśanam |
abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam || 7||
viduro'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt |
yadi kiṃ cana kartavyamayamasmi praśādhi mām || 8||
dhṛtaraṣtra uvāca |
sañjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ |
ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati || 9||
tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā |
tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || 10||
jāgrato dahyamānasya śreyo yadiha paśyasi |
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || 11||
yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavebhyo
na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ |
savendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni
kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā || 12||
tanme brūhi vidura tvaṃ yathāvan
manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ |
yathā ca nastāta hitaṃ bhavecca
prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||- ||
vidura uvāca |
abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam |
hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || 13||
kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa |
kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase || 14||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ |
asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ || 15||
vidura uvāca |
rajā lakṣaṇasampannastrailokyasyādhipo bhavet |
preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||- ||
viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ |
arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ ||- ||
ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt |
gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleṣāṃstitikṣate ||- ||
duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā |
eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||- ||
ekasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan
srukca drauṇī peṭhanīpīḍane ca |
etasmādrājanbruvato me nibodha
ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||- ||
ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā |
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita ucyate ||- ||
niṣevate praśastāni ninditāni na sevate |
anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍita lakṣaṇam || 16||
krodho harṣaśca darpaśca hrīstambho mānyamānitā |
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || 17||
yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare |
kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate || 18||
yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ |
samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate || 19||
yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate |
kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || 20||
yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate |
na kiṃ cidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha || 21||
kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śaṛṇoti
vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt |
nāsampṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe
tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || 22||
nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum |
āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ || 23||
niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ |
avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate || 24||
ārya karmaṇi rājyante bhūtikarmāṇi kurvate |
hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || 25||
na hṛṣyatyātmasammāne nāvamānena tapyate |
gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 26||
tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām |
upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || 27||
pravṛtta vākcitrakatha ūhavānpratibhānavān |
āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate || 28||
śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā |
asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || 29||
arthaṃ mahāntamāsadya vidyāmaiśvaryameva ca |
vicaratyasamunnaddho yasya paṇḍita ucyate ||- ||
aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ |
arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || 30||
svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati |
mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate || 31||
akāmāṃ kāmayati yaḥ kāmayānāṃ parityajet |
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan |
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam || 32||
amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca |
karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam || 33||
saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate |
ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || 34||
śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni nārcati |
suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate |
viśvasatyapramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ || 35||
paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā |
yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ || 36||
ātmano balamājñāya dharmārthaparivarjitam |
alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihocyate || 37||
aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śūnyamupāsate |
kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || 38||
arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryameva vā |
vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate || 39||
ekaḥ sampannamaśnāti vaste vāsaśca śobhanam |
yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ || 40||
ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ |
bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate || 41||
ekaṃ hanyānna vāhanyādiṣurmukto dhanuṣmatā |
buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam || 42||
ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru |
pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava || 43||
ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate |
sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ || 44||
ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet |
eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt || 45||
ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyase |
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 46||
ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate |
yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 47||
so'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam |
kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ||- ||
kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate |
śāntiśaṅkhaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||- ||
atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati |
akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||- ||
eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā |
vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā || 48||
dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 49||
dve karmaṇī naraḥ kurvannasmi~lloke virocate |
abruvanparuṣaṃ kiṃ cidasato nārthayaṃstathā || 50||
dvāvimau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau |
striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ || 51||
dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau |
yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ || 52||
dvāveva na virājete viparītena karmaṇā |
gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||- ||
dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ |
prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān || 53||
nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau |
apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam || 54||
dvāvambhasi niveṣṭavyau gale baddhvā dṛḍhaṃ śilām |
dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||- ||
dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhedinau |
parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||- ||
trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha |
kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || 55||
trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ |
niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu || 56||
traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ |
yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 57||
haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam |
suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā kṣayāvahaḥ ||- ||
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||- ||
varapradānaṃ rājyāṃ ca putrajanma ca bhārata |
śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāttrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||- ||
bhaktaṃ ca bajamānaṃ ca tavāsmīti vādinam |
trīnetān śaraṇaṃ prāptānviṣame'pi na santyajet ||- ||
catvāri rājñā tu mahābalena
varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt |
alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān
na dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || 58||
catvāri te tāta gṛhe vasantu
śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme |
vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ
sakhā daridro bhaginī cānapatyā || 59||
catvāryāha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ |
pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || 60||
devatānāṃ ca saṅkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām |
vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || 61||
catvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi
bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |
mānāgnihotraṃ uta mānamaunaṃ
mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||- ||
pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ |
pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha || 62||
pañcaiva pūjaya~lloke yaśaḥ prāpnoti kevalam |
devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || 63||
pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi |
mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ || 64||
pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyam |
tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 65||
ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā |
nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā || 66||
ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave |
apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 67||
arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinīm |
grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 68||
ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācana |
satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || 69||
arthāgamo nityamarogitā ca
priyā ca bhāryā priyavādinī ca |
vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |
na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 70||
ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate |
corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ || 71||
pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ |
rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ || 72||
ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavekṣaṇāt |
gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||- ||
ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam |
ācāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraśca mātaram ||- ||
nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāśca prayojakam |
nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakam ||- ||
ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ
sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ |
svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ |
parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||- ||
sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ |
prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ || 73||
striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam |
mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca || 74||
aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ |
brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate || 75||
brāhmaṇa svāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati |
ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || 76||
naitānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati |
etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet || 77||
aṣṭāvimāni harṣasya nava nītāni bhārata |
vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi || 78||
samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥ |
putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || 79||
samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca sannatiḥ |
abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi || 80||
aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti
prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |
parākramaścābahubhāṣitā ca
dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||- ||
navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam |
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || 81||
daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān |
mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ || 82||
tvaramāṇaśca bhīruśca lubdhaḥ kāmī ca te daśa |
tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ || 83||
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā || 84||
yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā
pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca |
viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī
taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam || 85||
jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān
vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam |
jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca
taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || 86||
sudurbalaṃ nāvajānāti kañcid-
yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam |
na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ
kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || 87||
prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid
udyogamanvicchati cāpramattaḥ |
duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā
dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || 88||
anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhebhyaḥ
pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam |
dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ
na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva || 89||
na saṃrambheṇārabhate'rthavargam
ākāritaḥ śaṃsati tathyameva |
na mātrārthe rocayate vivādaṃ
nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || 90||
na yo'bhyasūyatyanukampate ca
na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti |
nātyāha kiṃ citkṣamate vivādaṃ
sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām || 91||
yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ
na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān |
na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ cit
priyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi || 92||
na vairamuddīpayati praśāntaṃ
na darmamārohati nāstameti |
na durgato'smīti karoti manyuṃ
tamārya śīlaṃ paramāhuragryam || 93||
na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ
nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ |
dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ
na katthate satpuruṣārya śīlaḥ || 94||
deśācārānsamayāñjātidharmān
bubhūṣate yastu parāvarajñaḥ |
sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva
mahājanasyādhipatyaṃ karoti || 95||
dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ
rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam |
mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ
yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || 96||
damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni
prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān |
etāni yaḥ kurute naityakāni
tasyotthānaṃ devatā rādhayanti || 97||
samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ
samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca |
guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti
vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ || 98||
mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo
mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā |
dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ-
stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ || 99||
cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya
nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit |
mantre gupte samyaganuṣṭhite ca
svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ || 100||
yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ
satyo mṛdurdānakṛcchuddha bhāvaḥ |
atīva sañjñāyate jñātimadhye
mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ || 101||
ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ
sa sarvalokasya gururbhavatyuta |
ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ
svatejasā sūrya ivāvabhāsate || 102||
vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ
pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ |
tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca
tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya || 103||
pradāyaiṣāmucitaṃ tāta rājyaṃ
sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ |
na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ
bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra || 104||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.