Summary — Gujarati
AI-generated · not yet verified
The Gujarati meaning of each verse is shown below the verse.
বিদুরং দ্রষ্টুমিচ্ছামি তমিহানয মাচিরম্ ॥ 1॥
viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram || 1||
વૈશંપાયન બોલ્યા: મહાપ્રાજ્ઞ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે દ્વારપાલને કહ્યું, 'હું વિદુરને જોવા ઇચ્છું છું, તેને તરત જ અહીં લઈ આવ.' AI
ঈশ্বরস্ত্বাং মহারাজো মহাপ্রাজ্ঞ দিদৃক্ষতি ॥ 2॥
īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati || 2||
ધૃતરાષ્ટ્રે મોકલેલા દૂતે વિદુરને કહ્યું, 'હે મહાપ્રાજ્ઞ, મહારાજા (ઈશ્વર) તમને જોવા ઇચ્છે છે.' AI
অব্রবীদ্ধৃতরাষ্ট্রায দ্বাঃস্থ মাং প্রতিবেদয ॥ 3॥
abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya || 3||
એમ કહેવાતાં વિદુર રાજમહેલમાં પહોંચીને દ્વારપાલને કહ્યું, 'ધૃતરાષ્ટ્રને મારી જાણ કર.' AI
দ্রষ্টুমিচ্ছতি তে পাদৌ কিং করোতু প্রশাধি মাম্ ॥ 4॥
draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām || 4||
દ્વારપાલ બોલ્યા: 'હે રાજેન્દ્ર, આ વિદુર તમારા આદેશથી આવ્યા છે. તે તમારા ચરણોના દર્શન ઇચ્છે છે. શું કરવું તે આજ્ઞા કરો.' AI
অহং হি বিদুরস্যাস্য নাকাল্যো জাতু দর্শনে ॥ 5॥
ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane || 5||
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા: 'મહાપ્રાજ્ઞ અને દૂરદર્શી વિદુરને અંદર આવવા દો. મને આ વિદુરના દર્શન માટે કદી અકાળ નથી.' AI
ন হি তে দর্শনেঽকাল্যো জাতু রাজা ব্রবীতি মাম্ ॥ 6॥
na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām || 6||
દ્વારપાલ બોલ્યા: 'હે વિદુર, બુદ્ધિમાન મહારાજાના અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરો. રાજા મને કદી તમારા દર્શનને અકાળ કહેતા નથી.' AI
অব্রবীত্প্রাঞ্জলির্বাক্যং চিন্তযানং নরাধিপম্ ॥ 7॥
abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam || 7||
વૈશંપાયન બોલ્યા: પછી વિદુર ધૃતરાષ્ટ્રના નિવાસમાં પ્રવેશીને, ચિંતામગ્ન નરાધિપતિને હાથ જોડીને આ વચન કહ્યું. AI
যদি কিং চন কর্তব্যমযমস্মি প্রশাধি মাম্ ॥ 8॥
yadi kiṃ cana kartavyamayamasmi praśādhi mām || 8||
'હે મહાપ્રાજ્ઞ, હું વિદુર તમારા આદેશથી આવ્યો છું. જો કંઈ કરવાનું હોય તો આજ્ઞા કરો, હું હાજર છું.' AI
অজাতশত্রোঃ শ্বো বাক্যং সভামধ্যে স বক্ষ্যতি ॥ 9॥
ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati || 9||
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: હે વિદુર, સંજય આવ્યો છે અને મને ઠપકો આપીને ગયો છે. તે આવતીકાલે સભાની મધ્યમાં અજાતશત્રુ (યુધિષ્ઠિર)નું વચન કહેશે. AI
তন্মে দহতি গাত্রাণি তদকার্ষীত্প্রজাগরম্ ॥ 10॥
tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || 10||
આજે મેં કુરુવીર (યુધિષ્ઠિર)ના તે વચનને યથાવત્ જાણ્યું નથી. તે મારા અંગોને બાળે છે, તેણે મને જાગ્રત કરી દીધો છે. AI
তদ্ব্রূহি ত্বং হি নস্তাত ধর্মার্থকুশলো হ্যসি ॥ 11॥
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || 11||
જાગતા અને બળતા મારા માટે આ જગતમાં જે કલ્યાણ તમે જુઓ છો, તે કહો; કારણ કે હે પિતા, તમે ધર્મ અને અર્થમાં કુશળ છો. AI
ন মে যথাবন্মনসঃ প্রশান্তিঃ ।
সবেন্দ্রিযাণ্যপ্রকৃতিং গতানি
কিং বক্ষ্যতীত্যেব হি মেঽদ্য চিন্তা ॥ 12॥
na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ |
savendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni
kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā || 12||
સંજય પાણ્ડવો પાસેથી પાછો આવ્યો છે, ત્યારથી મારા મનને યથાવત્ શાંતિ નથી. મારી ઇન્દ્રિયો સ્વાભાવિક સ્થિતિમાં નથી; તે શું કહેશે એ જ આજે મારી ચિંતા છે. AI
মনীষিতং সর্বমজাতশত্রোঃ ।
যথা চ নস্তাত হিতং ভবেচ্চ
প্রজাশ্চ সর্বাঃ সুখিতা ভবেযুঃ ॥- ॥
manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ |
yathā ca nastāta hitaṃ bhavecca
prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||- ||
તેથી હે વિદુર, તમે મને અજાતશત્રુ (યુધિષ્ઠિર)નું સર્વ મનોરથ યથાવત્ કહો; અને હે પિતા, જેથી આપણું હિત થાય અને સર્વ પ્રજા સુખી થાય. AI
হৃতস্বং কামিনং চোরমাবিশন্তি প্রজাগরাঃ ॥ 13॥
hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || 13||
વિદુરે કહ્યું: બળવાન દ્વારા પીડિત, દુર્બળ, સાધનહીન, ધન હરાવેલા, કામી અને ચોરને જાગરણો (ચિંતાઓ) આવે છે. AI
কচ্চিন্ন পরবিত্তেষু গৃধ্যন্বিপরিতপ্যসে ॥ 14॥
kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase || 14||
હે નરાધિપ, શું તમે આ મહાદોષોથી સ્પર્શાયેલા નથી? શું તમે પરાયા ધનની લાલસા રાખીને સંતપ્ત થતા નથી? AI
অস্মিন্রাজর্ষিবংশে হি ত্বমেকঃ প্রাজ্ঞসম্মতঃ ॥ 15॥
asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ || 15||
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: હું તમારું ધર્મયુક્ત અને પરમ કલ્યાણકારી વચન સાંભળવા ઇચ્છું છું; કારણ કે આ રાજર્ષિવંશમાં તમે એક જ પ્રાજ્ઞ તરીકે સંમત થયેલા છો. AI
প্রেষ্যস্তে প্রেষিতশ্চৈব ধৃতরাষ্ট্র যুধিষ্ঠিরঃ ॥- ॥
বিপরীততরশ্চ ত্বং ভাগধেযে ন সম্মতঃ ।
অর্চিষাং প্রক্ষযাচ্চৈব ধর্মাত্মা ধর্মকোবিদঃ ॥- ॥
আনৃশংস্যাদনুক্রোশাদ্ধর্মাত্সত্যাত্পরাক্রমাত্ ।
গুরুত্বাত্ত্বযি সম্প্রেক্ষ্য বহূন্ক্লেষাংস্তিতিক্ষতে ॥- ॥
দুর্যোধনে সৌবলে চ কর্ণে দুঃশাসনে তথা ।
এতেষ্বৈশ্বর্যমাধায কথং ত্বং ভূতিমিচ্ছসি ॥- ॥
একস্মাত্বৃক্ষাদ্যজ্ঞপত্রাণি রাজন্
স্রুক্চ দ্রৌণী পেঠনীপীডনে চ ।
এতস্মাদ্রাজন্ব্রুবতো মে নিবোধ
একস্মাদ্বৈ জাযতেঽসচ্চ সচ্চ ॥- ॥
আত্মজ্ঞানং সমারম্ভস্তিতিক্ষা ধর্মনিত্যতা ।
যমর্থান্নাপকর্ষন্তি স বৈ পণ্দিত উচ্যতে ॥- ॥
নিষেবতে প্রশস্তানি নিন্দিতানি ন সেবতে ।
অনাস্তিকঃ শ্রদ্দধান এতত্পণ্ডিত লক্ষণম্ ॥ 16॥
preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||- ||
viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ |
arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ ||- ||
ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt |
gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleṣāṃstitikṣate ||- ||
duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā |
eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||- ||
ekasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan
srukca drauṇī peṭhanīpīḍane ca |
etasmādrājanbruvato me nibodha
ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||- ||
ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā |
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita ucyate ||- ||
niṣevate praśastāni ninditāni na sevate |
anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍita lakṣaṇam || 16||
વિદુર બોલ્યા: રાજા લક્ષણોથી સંપન્ન હોય તો તે ત્રણે લોકનો અધિપતિ થાય. હે ધૃતરાષ્ટ્ર, યુધિષ્ઠિર તારો દાસ છે અને તારા દ્વારા મોકલાયેલો છે. તું તો તેનાથી ઊંધું વર્તે છે અને ભાગ્યમાં સંમત થયેલો નથી. અગ્નિની જ્વાળાઓના ક્ષયથી પણ ધર્માત્મા અને ધર્મના જાણકાર તે યુધિષ્ઠિર. તેની અહિંસા, દયા, ધર્મ, સત્ય, પરાક્રમ અને ગુરુજનો પ્રત્યેની ભક્તિ જોઈને, તારામાં અનેક કષ્ટો સહન કરે છે. દુર્યોધન, શકુનિ, કર્ણ અને દુઃશાસનમાં ઐશ્વર્ય મૂકીને તું કેમ સમૃદ્ધિ ઇચ્છે છે? હે રાજન, એક જ વૃક્ષમાંથી યજ્ઞના પત્રો, સ્રુક્ (અગ્નિમાં હોમવાનું પાત્ર), દ્રોણી (સોમ રસનું પાત્ર) અને પેઠની (હોમ સામગ્રી) બને છે. હે રાજન, આમ બોલતા મારી વાત સાંભળ—એક જ વૃક્ષમાંથી અસત્ અને સત્ બંને ઉત્પન્ન થાય છે. આત્મજ્ઞાન, ઉત્તમ પ્રયત્ન, સહનશીલતા અને ધર્મમાં નિત્યતા—જેનાથી અર્થનો નાશ થતો નથી, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. જે પ્રશસ્ત (સારા) કર્મોનું સેવન કરે છે, નિંદિત કર્મોનું સેવન કરતો નથી, નાસ્તિક નથી પણ શ્રદ્ધાળુ છે—એ પંડિતનું લક્ષણ છે. AI
যমর্থান্নাপকর্ষন্তি স বৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 17॥
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || 17||
ક્રોધ, હર્ષ, દર્પ, લજ્જા, હઠ અને માન-સન્માન—જેનાથી અર્થનો નાશ થતો નથી, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
কৃতমেবাস্য জানন্তি স বৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 18॥
kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate || 18||
જેનું કાર્ય બીજા લોકો જાણતા નથી, અથવા તેણે મંત્રણા કરેલો મંત્ર બીજા જાણતા નથી, પણ જે થઈ ગયું તે જ લોકો જાણે છે—તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
সমৃদ্ধিরসমৃদ্ধির্বা স বৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 19॥
samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate || 19||
જેનું કાર્ય ઠંડી, ગરમી, ભય કે આસક્તિ રોકતાં નથી, અને સમૃદ્ધિ કે અસમૃદ્ધિ પણ રોકતી નથી—તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
কামাদর্থং বৃণীতে যঃ স বৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 20॥
kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || 20||
જેની બુદ્ધિ સંસારમાં ચાલતી હોવા છતાં ધર્મ અને અર્થનું અનુસરણ કરે છે, અને જે કામનાથી પ્રેરાઈને અર્થને ઇચ્છતો નથી—તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
ন কিং চিদবমন্যন্তে পণ্ডিতা ভরতর্ষভ ॥ 21॥
na kiṃ cidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha || 21||
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પંડિતો પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરવાની ઇચ્છા રાખે છે અને શક્તિ પ્રમાણે જ કરે છે; તેઓ કોઈનું અવમાનન કરતા નથી. AI
বিজ্ঞায চার্থং ভজতে ন কামাত্ ।
নাসম্পৃষ্টো ব্যৌপযুঙ্ক্তে পরার্থে
তত্প্রজ্ঞানং প্রথমং পণ্ডিতস্য ॥ 22॥
vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt |
nāsampṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe
tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || 22||
પંડિત ઝડપથી સમજી જાય છે, ધીરજથી સાંભળે છે, અને અર્થને જાણીને કામનાથી પ્રેરાઈને તેનો ઉપયોગ કરતો નથી; પૂછ્યા વિના બીજાના કાર્યમાં પ્રવેશતો નથી—એ પંડિતની પ્રથમ પ્રજ્ઞા છે. AI
আপত্সু চ ন মুহ্যন্তি নরাঃ পণ্ডিত বুদ্ধযঃ ॥ 23॥
āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ || 23||
જે ન મળી શકે તેવી વસ્તુની ઇચ્છા કરતા નથી, નષ્ટ થયેલી વસ્તુ માટે શોક કરવા ઇચ્છતા નથી, અને આપત્તિમાં મૂંઝાતા નથી—એવા પુરુષો પંડિત બુદ્ધિવાળા કહેવાય છે. AI
অবন্ধ্য কালো বশ্যাত্মা স বৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 24॥
avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate || 24||
જે માણસ વિચારીને કાર્ય આરંભે છે, કર્મને અધવચ્ચે છોડતો નથી, જેનો સમય નિષ્ફળ જતો નથી અને જે મનને વશમાં રાખે છે, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
হিতং চ নাভ্যসূযন্তি পণ্ডিতা ভরতর্ষভ ॥ 25॥
hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || 25||
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! પંડિતો ઉત્તમ કર્મોમાં જ રમે છે, સમૃદ્ધિકારક કર્મો કરે છે અને હિતકારી વાતોમાં દોષ દૃષ્ટિ કરતા નથી. AI
গাঙ্গো হ্রদ ইবাক্ষোভ্যো যঃ স পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 26॥
gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 26||
જે પોતાના સન્માનથી હર્ષિત થતો નથી અને અપમાનથી સંતપ્ત થતો નથી, ગંગાના સરોવરની જેમ જે અક્ષોભ્ય રહે છે, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
উপাযজ্ঞো মনুষ্যাণাং নরঃ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 27॥
upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || 27||
જે સર્વ ભૂતોના તત્ત્વને જાણે છે, સર્વ કર્મોના યોગને જાણે છે અને મનુષ્યોના ઉપાયોને જાણે છે, તે માણસ પંડિત કહેવાય છે. AI
আশু গ্রন্থস্য বক্তা চ স বৈ পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 28॥
āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate || 28||
જેની વાણી પ્રવૃત્ત અને ચિત્રવિચિત્ર કથાઓવાળી હોય, જે ઊહાપોહ (તર્ક) કરનારો અને પ્રતિભાશાળી હોય, અને જે ગ્રંથનો અર્થ ઝડપથી કહી શકે, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
অসম্ভিন্নার্য মর্যাদঃ পণ্ডিতাখ্যাং লভেত সঃ ॥ 29॥
asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || 29||
જેનું શ્રવણ (જ્ઞાન) પ્રજ્ઞાને અનુસરે છે અને પ્રજ્ઞા શ્રવણને અનુસરે છે, જે આર્ય મર્યાદાને ભંગ કરતો નથી, તે પંડિત નામ પામે છે. AI
বিচরত্যসমুন্নদ্ধো যস্য পণ্ডিত উচ্যতে ॥- ॥
অশ্রুতশ্চ সমুন্নদ্ধো দরিদ্রশ্চ মহামনাঃ ।
অর্থাংশ্চাকর্মণা প্রেপ্সুর্মূঢ ইত্যুচ্যতে বুধৈঃ ॥ 30॥
vicaratyasamunnaddho yasya paṇḍita ucyate ||- ||
aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ |
arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || 30||
મોટો અર્થ (ધન), વિદ્યા અને ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને પણ જે અહંકારરહિત વિચરે છે, તેને પંડિત કહેવાય છે. જે અશ્રુત (અજ્ઞાની) હોવા છતાં અહંકારયુક્ત હોય, દરિદ્ર હોવા છતાં મહામનાવાળો હોય અને કર્મ કર્યા વિના ધન મેળવવા ઇચ્છે, તેને બુધજનો મૂઢ કહે છે. AI
মিথ্যা চরতি মিত্রার্থে যশ্চ মূঢঃ স উচ্যতে ॥ 31॥
mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate || 31||
જે પોતાનો અર્થ (સ્વાર્થ) છોડીને બીજાના અર્થ માટે પ્રયત્ન કરે છે અને મિત્રના અર્થમાં મિથ્યા (વ્યર્થ) આચરણ કરે છે, તે મૂઢ કહેવાય છે. AI
বলবন্তং চ যো দ্বেষ্টি তমাহুর্মূঢচেতসম্ ॥- ॥
অকামান্কামযতি যঃ কামযানান্পরিদ্বিষন্ ।
বলবন্তং চ যো দ্বেষ্টি তমাহুর্মূঢচেতসম্ ॥ 32॥
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan |
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam || 32||
જે મનુષ્ય ઇચ્છા ન ધરાવનારને ઇચ્છે છે અને ઇચ્છા ધરાવનારને ત્યજી દે છે, તથા જે બળવાનનો દ્વેષ કરે છે, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૨॥ AI
কর্ম চারভতে দুষ্টং তমাহুর্মূঢচেতসম্ ॥ 33॥
karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam || 33||
જે શત્રુને મિત્ર બનાવે છે, મિત્રનો દ્વેષ કરે છે અને તેનો નાશ કરે છે, તથા દુષ્ટ કર્મ આરંભે છે, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૩॥ AI
চিরং করোতি ক্ষিপ্রার্থে স মূঢো ভরতর্ষভ ॥ 34॥
ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || 34||
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! જે કાર્યોને લંબાવે છે, સર્વત્ર શંકા કરે છે, અને શીઘ્ર થવાના કાર્યમાં ચિરકાળ લગાવે છે, તે મૂઢ છે. ॥૩૪॥ AI
সুহৃন্মিত্রং ন লভতে তমাহুর্মূঢচেতসম্ ॥- ॥
অনাহূতঃ প্রবিশতি অপৃষ্টো বহু ভাষতে ।
বিশ্বসত্যপ্রমত্তেষু মূঢ চেতা নরাধমঃ ॥ 35॥
suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate |
viśvasatyapramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ || 35||
જે પિતૃઓને શ્રાદ્ધ આપતો નથી, દેવતાઓનું અર્ચન કરતો નથી, અને સુહૃન્મિત્રને પ્રાપ્ત કરતો નથી, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૫॥ જે અનાહૂત થઈને પ્રવેશ કરે છે, પૂછ્યા વિના બહુ બોલે છે, અને અપ્રમત્ત પુરુષોમાં વિશ્વાસ કરે છે, તે મૂઢચેતા નરાધમ છે. ॥૩૫॥ AI
যশ্চ ক্রুধ্যত্যনীশঃ সন্স চ মূঢতমো নরঃ ॥ 36॥
yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ || 36||
પોતે તેવો જ વર્તતો હોવા છતાં જે બીજાને દોષથી ક્ષેપ કરે છે, અને જે અશક્ત હોવા છતાં ક્રોધ કરે છે, તે નર મૂઢતમ છે. ॥૩૬॥ AI
অলভ্যমিচ্ছন্নৈষ্কর্ম্যান্মূঢ বুদ্ধিরিহোচ্যতে ॥ 37॥
alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihocyate || 37||
પોતાનું બળ જાણીને, ધર્મ અને અર્થથી વર્જિત, અલભ્ય વસ્તુની ઇચ્છા કરતો, અકર્મણ્યતાને કારણે જેની બુદ્ધિ મૂઢ છે, તેને અહીં મૂઢ બુદ્ધિવાળો કહેવાય છે. ॥૩૭॥ AI
কদর্যং ভজতে যশ্চ তমাহুর্মূঢচেতসম্ ॥ 38॥
kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || 38||
હે રાજન્! જે અશિષ્યને શિક્ષા આપે છે, જે શૂન્યનું ઉપાસન કરે છે, અને જે કંજૂસનો સંગ કરે છે, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૮॥ AI
বিচরত্যসমুন্নদ্ধো যঃ স পণ্ডিত উচ্যতে ॥ 39॥
vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate || 39||
મોટો અર્થ, વિદ્યા અથવા ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને જે અહંકારરહિત થઈને વિચરે છે, તે પંડિત કહેવાય છે. ॥૩૯॥ AI
যোঽসংবিভজ্য ভৃত্যেভ্যঃ কো নৃশংসতরস্ততঃ ॥ 40॥
yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ || 40||
જે પોતે એકલો જ સંપન્ન ભોજન કરે છે, શોભન વસ્ત્ર પહેરે છે, અને સેવકોમાં વહેંચ્યા વિના ભોગવે છે, તેના કરતાં વધુ નૃશંસ (ક્રૂર) બીજો કોણ છે? AI
ভোক্তারো বিপ্রমুচ্যন্তে কর্তা দোষেণ লিপ্যতে ॥ 41॥
bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate || 41||
એકલો માણસ પાપ કરે છે, પણ ફળ મહાજન (ઘણા લોકો) ભોગવે છે; ભોગવનારા તો છૂટી જાય છે, પણ કર્તા દોષથી લિપ્ત થાય છે. AI
বুদ্ধির্বুদ্ধিমতোত্সৃষ্টা হন্যাদ্রাষ্ট্রং সরাজকম্ ॥ 42॥
buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam || 42||
ધનુષ્યધારીએ છોડેલો એક બાણ એકને હણે છે, અનેકને નહીં; પણ બુદ્ધિમાન દ્વારા છોડવામાં આવેલી બુદ્ધિ રાજા સહિત સમગ્ર રાષ્ટ્રને હણી નાખે છે. AI
পঞ্চ জিত্বা বিদিত্বা ষট্সপ্ত হিত্বা সুখী ভব ॥ 43॥
pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava || 43||
એકથી બેને નિશ્ચિત કરી, ચારથી ત્રણને વશ કર; પાંચને જીતી, છને જાણી, સાતને ત્યજીને સુખી થા. AI
সরাষ্ট্রং স প্রজং হন্তি রাজানং মন্ত্রবিস্রবঃ ॥ 44॥
sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ || 44||
એક વિષરસ હણે છે, એક શસ્ત્રથી વધ થાય છે; પણ મંત્રનો વિસ્રાવ (રહસ્યનો ભંગ) રાજા સહિત રાષ્ટ્ર અને પ્રજાને હણે છે. AI
একো ন গচ্ছেদধ্বানং নৈকঃ সুপ্তেষু জাগৃযাত্ ॥ 45॥
eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt || 45||
એકલો સ્વાદુ ભોજન ન કરે, એકલો અર્થનો સંગ્રહ ન વિચારે, એકલો માર્ગે ન જાય, અને સૌ સૂતા હોય ત્યારે એકલો જાગે નહીં. AI
সত্যং স্বর্গস্য সোপানং পারাবারস্য নৌরিব ॥ 46॥
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 46||
હે રાજન્, જે તેં સમજ્યું નથી તે એક જ અદ્વિતીય છે — સત્ય, જે સ્વર્ગની સીડી સમાન છે, અને સમુદ્રને તરવા માટે હોડી સમાન છે. AI
যদেনং ক্ষমযা যুক্তমশক্তং মন্যতে জনঃ ॥ 47॥
yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 47||
ક્ષમાવાનો એક જ દોષ છે, બીજો મળતો નથી — કે લોકો તેને ક્ષમાયુક્ત હોવા છતાં અશક્ત માને છે. AI
ক্ষমা গুণো হ্যশক্তানাং শক্তানাং ভূষণং তথা ॥- ॥
ক্ষমা বশীকৃতির্লোকে ক্ষমযা কিং ন সাধ্যতে ।
শান্তিশঙ্খঃ করে যস্য কিং করিষ্যতি দুর্জনঃ ॥- ॥
অতৃণে পতিতো বহ্নিঃ স্বযমেবোপশাম্যতি ।
অক্ষমাবান্পরং দোষৈরাত্মানং চৈব যোজযেত্ ॥- ॥
একো ধর্মঃ পরং শ্রেযঃ ক্ষমৈকা শান্তিরুত্তমা ।
বিদ্যৈকা পরমা দৃষ্টিরহিংসৈকা সুখাবহা ॥ 48॥
kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ||- ||
kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate |
śāntiśaṅkhaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||- ||
atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati |
akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||- ||
eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā |
vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā || 48||
તેનો એ દોષ માનવો ન જોઈએ, કારણ કે ક્ષમા પરમ બળ છે. ક્ષમા અશક્તોનો ગુણ છે અને શક્તિમાનોનું આભૂષણ છે. ક્ષમા લોકમાં વશ કરવાનું સાધન છે; ક્ષમાથી શું સાધી શકાય નહીં? જેના હાથમાં શાંતિરૂપી શંખ છે તેને દુર્જન શું કરી શકશે? જ્યાં ઘાસ નથી ત્યાં પડેલો અગ્નિ પોતાની જાતે જ શાંત થઈ જાય છે. અક્ષમાવાળો માણસ પોતાને જ પરના દોષો અને પોતાના દોષોથી યુક્ત કરે છે. એક ધર્મ પરમ કલ્યાણ છે, એક ક્ષમા ઉત્તમ શાંતિ છે, એક વિદ્યા પરમ દૃષ્ટિ છે, અને એક અહિંસા સુખ આપનારી છે. AI
রাজানং চাবিরোদ্ধারং ব্রাহ্মণং চাপ্রবাসিনম্ ॥ 49॥
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 49||
પૃથ્વી બેને ગળી જાય છે, જેમ સર્પ બિલમાં રહેનારાંને ગળી જાય છે: જે રાજા પોતાના વિરોધીને દબાવતો નથી અને જે બ્રાહ્મણ પ્રવાસ કરતો નથી તેને. AI
অব্রুবন্পরুষং কিং চিদসতো নার্থযংস্তথা ॥ 50॥
abruvanparuṣaṃ kiṃ cidasato nārthayaṃstathā || 50||
માણસ બે કર્મ કરતાં આ લોકમાં શોભે છે: કોઈને કઠોર વચન ન બોલવું અને દુષ્ટો પાસેથી કંઈ માંગવું નહીં. AI
স্ত্রিযঃ কামিত কামিন্যো লোকঃ পূজিত পূজকঃ ॥ 51॥
striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ || 51||
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, આ બે પરાધીનતા કરનારા છે: સ્ત્રીઓ જે પોતાના કામનાવાળા પુરુષને ચાહે છે, અને લોક જે પૂજા કરનારને પૂજે છે. AI
যশ্চাধনঃ কামযতে যশ্চ কুপ্যত্যনীশ্বরঃ ॥ 52॥
yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ || 52||
આ બે તીક્ષ્ણ કાંટા શરીરને સુકવનારા છે: જે નિર્ધન હોવા છતાં કામના કરે છે, અને જે સમર્થ ન હોવા છતાં ક્રોધ કરે છે. AI
গৃহস্থশ্চ নিরারম্ভঃ কার্যবাংশ্চৈব ভিক্ষুকঃ ॥- ॥
দ্বাবিমৌ পুরুষৌ রাজন্স্বর্গস্য পরি তিষ্ঠতঃ ।
প্রভুশ্চ ক্ষমযা যুক্তো দরিদ্রশ্চ প্রদানবান্ ॥ 53॥
gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||- ||
dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ |
prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān || 53||
બે જણ વિપરીત કર્મથી શોભતા નથી: ગૃહસ્થ જે નિરારંભ (ઉદ્યમહીન) હોય, અને ભિક્ષુક જે કાર્યવાળો (વ્યવસાયી) હોય. હે રાજન્, આ બે પુરુષો સ્વર્ગની નજીક રહે છે: પ્રભુ જે ક્ષમાયુક્ત હોય, અને દરિદ્ર જે દાન આપનારો હોય. AI
অপাত্রে প্রতিপত্তিশ্চ পাত্রে চাপ্রতিপাদনম্ ॥ 54॥
apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam || 54||
ન્યાયથી મળેલા ધનના બે અતિક્રમ જાણવા જોઈએ: અપાત્રને આપવું અને પાત્રને ન આપવું. AI
ধনবন্তমদাতারং দরিদ্রং চাতপস্বিনম্ ॥- ॥
দ্বাবিমৌ পুরুষব্যাঘ্র সুর্যমণ্ডলভেদিনৌ ।
পরিব্রাড্যোগযুক্তশ্চ রণে চাভিমুখো হতঃ ॥- ॥
ত্রযো ন্যাযা মনুষ্যাণাং শ্রূযন্তে ভরতর্ষভ ।
কনীযান্মধ্যমঃ শ্রেষ্ঠ ইতি বেদবিদো বিদুঃ ॥ 55॥
dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||- ||
dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhedinau |
parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||- ||
trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha |
kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || 55||
બે જણને ગળામાં મજબૂત પથ્થર બાંધીને પાણીમાં ડુબાડવા જોઈએ: ધનવાન જે દાન આપતો નથી, અને દરિદ્ર જે તપસ્વી નથી. હે પુરુષવ્યાઘ્ર, આ બે પુરુષો સૂર્યમંડળને ભેદનારા છે: યોગયુક્ત પરિવ્રાજક અને રણમાં મુખ રાખીને માર્યો ગયેલો. હે ભરતર્ષભ, મનુષ્યોના ત્રણ ન્યાય સંભળાય છે: કનિષ્ઠ, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ — એમ વેદવિદો જાણે છે. AI
নিযোজযেদ্যথাবত্তাংস্ত্রিবিধেষ্বেব কর্মসু ॥ 56॥
niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu || 56||
હે રાજન્, પુરુષો ત્રણ પ્રકારના હોય છે — ઉત્તમ, અધમ અને મધ્યમ. તેમને યથાયોગ્ય રીતે તે ત્રણ પ્રકારના કર્મોમાં જ નિયુક્ત કરવા જોઈએ. AI
যত্তে সমধিগচ্ছন্তি যস্য তে তস্য তদ্ধনম্ ॥ 57॥
yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 57||
હે રાજન્, ધનહીન ત્રણ જ છે — પત્ની, દાસ અને પુત્ર. તેઓ જે કંઈ મેળવે છે, તે તેમના સ્વામીનું ધન થાય છે. AI
সুহৃদশ্চ পরিত্যাগস্ত্রযো দোষা ক্ষযাবহঃ ॥- ॥
ত্রিবিধং নরকস্যেদং দ্বারং নাশনমাত্মনঃ ।
কামঃ ক্রোধস্তথা লোভস্তস্মাদেতত্ত্রযং ত্যজেত্ ॥- ॥
বরপ্রদানং রাজ্যাং চ পুত্রজন্ম চ ভারত ।
শত্রোশ্চ মোক্ষণং কৃচ্ছ্রাত্ত্রীণি চৈকং চ তত্সমম্ ॥- ॥
ভক্তং চ বজমানং চ তবাস্মীতি বাদিনম্ ।
ত্রীনেতান্ শরণং প্রাপ্তান্বিষমেঽপি ন সন্ত্যজেত্ ॥- ॥
চত্বারি রাজ্ঞা তু মহাবলেন
বর্জ্যান্যাহুঃ পণ্ডিতস্তানি বিদ্যাত্ ।
অল্পপ্রজ্ঞৈঃ সহ মন্ত্রং ন কুর্যান্
ন দীর্ঘসূত্রৈরলসৈশ্চারণৈশ্চ ॥ 58॥
suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā kṣayāvahaḥ ||- ||
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||- ||
varapradānaṃ rājyāṃ ca putrajanma ca bhārata |
śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāttrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||- ||
bhaktaṃ ca bajamānaṃ ca tavāsmīti vādinam |
trīnetān śaraṇaṃ prāptānviṣame'pi na santyajet ||- ||
catvāri rājñā tu mahābalena
varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt |
alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān
na dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || 58||
બીજાની સંપત્તિનું હરણ, પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ, અને મિત્રનો ત્યાગ — આ ત્રણ દોષ ક્ષય કરનારા છે. કામ, ક્રોધ અને લોભ — આ ત્રણ નરકના દ્વાર છે, આત્માનો નાશ કરનારા છે; તેથી આ ત્રણનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. વરદાન, રાજ્ય અને પુત્રજન્મ — હે ભારત, અને શત્રુને કષ્ટમાંથી મુક્ત કરવો — આ ત્રણ, અને તે એક સમાન છે. ભક્ત, ભજન કરનાર, અને 'હું તમારો છું' એમ કહેનાર — આ ત્રણને શરણે આવેલા હોય તો વિપત્તિમાં પણ ત્યાગ ન કરવો જોઈએ. મહાબળવાન રાજાએ ચાર વસ્તુઓનો ત્યાગ કરવો જોઈએ, એમ પંડિતો કહે છે; તે જાણવા યોગ્ય છે. અલ્પબુદ્ધિવાળાઓ સાથે મંત્રણા ન કરવી, અને દીર્ઘસૂત્રી, આળસુ અને ચારણો સાથે પણ ન કરવી. AI
শ্রিযাভিজুষ্টস্য গৃহস্থ ধর্মে ।
বৃদ্ধো জ্ঞাতিরবসন্নঃ কুলীনঃ
সখা দরিদ্রো ভগিনী চানপত্যা ॥ 59॥
śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme |
vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ
sakhā daridro bhaginī cānapatyā || 59||
હે પ્રિય, ગૃહસ્થ ધર્મમાં શ્રીથી યુક્ત ગૃહમાં આ ચાર વસવા દેવા જોઈએ — વૃદ્ધ, જ્ઞાતિ, અવસન્ન કુલીન, દરિદ્ર મિત્ર અને નિઃસંતાન બહેન. AI
পৃচ্ছতে ত্রিদশেন্দ্রায তানীমানি নিবোধ মে ॥ 60॥
pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || 60||
હે મહારાજ, બૃહસ્પતિએ દેવરાજ ઇન્દ્રને પૂછતાં ચાર વસ્તુઓ કહી, જે તત્કાળ ફળ આપે છે; તે મારી પાસેથી સાંભળો. AI
বিনযং কৃতবিদ্যানাং বিনাশং পাপকর্মণাম্ ॥ 61॥
vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || 61||
દેવતાઓનો સંકલ્પ, બુદ્ધિમાનોનો પ્રભાવ, વિદ્યાવાનોની વિનય, અને પાપકર્મીઓનો વિનાશ. AI
ভযং প্রযচ্ছন্ত্যযথাকৃতানি ।
মানাগ্নিহোত্রং উত মানমৌনং
মানেনাধীতমুত মানযজ্ঞঃ ॥- ॥
পঞ্চাগ্নযো মনুষ্যেণ পরিচর্যাঃ প্রযত্নতঃ ।
পিতা মাতাগ্নিরাত্মা চ গুরুশ্চ ভরতর্ষভ ॥ 62॥
bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |
mānāgnihotraṃ uta mānamaunaṃ
mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||- ||
pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ |
pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha || 62||
ચાર કર્મો અયોગ્ય રીતે કરવાથી ભય ઉત્પન્ન કરે છે — માનથી કરેલો અગ્નિહોત્ર, માનથી કરેલું મૌન, માનથી કરેલો અધ્યયન, અને માનથી કરેલો યજ્ઞ. હે ભરતર્ષભ, મનુષ્યે પ્રયત્નપૂર્વક પાંચ અગ્નિઓની સેવા કરવી જોઈએ — પિતા, માતા, અગ્નિ, આત્મા અને ગુરુ. AI
দেবান্পিতৄন্মনুষ্যাংশ্চ ভিক্ষূনতিথিপঞ্চমান্ ॥ 63॥
devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || 63||
પાંચનું પૂજન કરવાથી મનુષ્ય લોકમાં કેવળ યશ પ્રાપ્ત કરે છે — દેવો, પિતૃઓ, મનુષ્યો, ભિક્ષુકો અને પાંચમા અતિથિ. AI
মিত্রাণ্যমিত্রা মধ্যস্থা উপজীব্যোপজীবিনঃ ॥ 64॥
mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ || 64||
તમે જ્યાં જ્યાં જાઓ ત્યાં પાંચ તમારી પાછળ આવશે: મિત્રો, શત્રુઓ, ઉદાસીનો, આશ્રિતો અને આશ્રયદાતાઓ. AI
ততোঽস্য স্রবতি প্রজ্ঞা দৃতেঃ পাদাদিবোদকম্ ॥ 65॥
tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 65||
મર્ત્ય મનુષ્યની પાંચ ઇન્દ્રિયોમાંથી જો એક ઇન્દ્રિયમાં છિદ્ર હોય, તો તેમાંથી તેની પ્રજ્ઞા ઝરે છે, જેમ ચામડાના પાત્રના પગમાંથી પાણી ઝરે છે. AI
নিদ্রা তন্দ্রী ভযং ক্রোধ আলস্যং দীর্ঘসূত্রতা ॥ 66॥
nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā || 66||
જે મનુષ્ય સમૃદ્ધિ ઇચ્છે છે તેણે આ છ દોષો છોડવા જોઈએ: ઊંઘ, તંદ્રા, ભય, ક્રોધ, આળસ અને દીર્ઘસૂત્રતા. AI
অপ্রবক্তারমাচার্যমনধীযানমৃত্বিজম্ ॥ 67॥
apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 67||
મનુષ્યે આ છને છોડી દેવા જોઈએ, જેમ સમુદ્રમાં ભાંગેલી નાવને છોડી દેવાય છે: જે ઉપદેશ આપતો નથી તેવા આચાર્યને, જે અભ્યાસ કરતો નથી તેવા ઋત્વિજને, AI
গ্রামকারং চ গোপালং বনকামং চ নাপিতম্ ॥ 68॥
grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 68||
જે રક્ષણ કરતો નથી તેવા રાજાને, અપ્રિય બોલનારી પત્નીને, ગામને બગાડનાર ગોવાળને, અને વનમાં જવા ઇચ્છતા નાઈને. AI
সত্যং দানমনালস্যমনসূযা ক্ষমা ধৃতিঃ ॥ 69॥
satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || 69||
પુરુષે આ છ ગુણો કદી પણ છોડવા ન જોઈએ: સત્ય, દાન, અનાળસ્ય, અસૂયા ન કરવી, ક્ષમા અને ધૈર્ય. AI
প্রিযা চ ভার্যা প্রিযবাদিনী চ ।
বশ্যশ্চ পুত্রোঽর্থকরী চ বিদ্যা
ষট্ জীবলোকস্য সুখানি রাজন্ ॥- ॥
ষণ্ণামাত্মনি নিত্যানামৈশ্বর্যং যোঽধিগচ্ছতি ।
ন স পাপৈঃ কুতোঽনর্থৈর্যুজ্যতে বিজিতেন্দ্রিযঃ ॥ 70॥
priyā ca bhāryā priyavādinī ca |
vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |
na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 70||
ધનની પ્રાપ્તિ, નિત્ય આરોગ્ય, પ્રિયા અને પ્રિય બોલનારી પત્ની, વશ પુત્ર અને ધન આપનારી વિદ્યા — હે રાજન્, આ છ જીવલોકના સુખો છે. જે મનુષ્ય આ છને નિત્ય પોતાનામાં રાખે છે, તે ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે; ઇન્દ્રિયોને જીતનારો તે પાપોથી યુક્ત થતો નથી, તો અનર્થોથી કેમ થાય? AI
চোরাঃ প্রমত্তে জীবন্তি ব্যাধিতেষু চিকিত্সকাঃ ॥ 71॥
corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ || 71||
આ છ જણ છમાં જીવે છે, સાતમો મળતો નથી: ચોરો પ્રમાદી માણસોમાં જીવે છે, અને વૈદ્યો રોગીઓમાં જીવે છે. AI
রাজা বিবদমানেষু নিত্যং মূর্খেষু পণ্ডিতাঃ ॥ 72॥
rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ || 72||
સ્ત્રીઓ કામી પુરુષોમાં, યાજકો યજમાનોમાં, રાજા વિવાદ કરનારાઓમાં, અને પંડિતો નિત્ય મૂર્ખોમાં જીવે છે. AI
গাবঃ সেবা কৃষির্ভার্যা বিদ্যা বৃষলসঙ্গতিঃ ॥- ॥
ষডেতে হ্যবমন্যন্তে নিত্যং পূর্বোপকারিণম্ ।
আচার্যং শিক্ষিতা শিষ্যাঃ কৃতদারশ্চ মাতরম্ ॥- ॥
নারিং বিগতকামস্তু কৃতার্থাশ্চ প্রযোজকম্ ।
নাবং নিস্তীর্ণকান্তারা নাতুরাশ্চ চিকিত্সকম্ ॥- ॥
আরোগ্যমানৃণ্যমবিপ্রবাসঃ
সদ্ভির্মনুষ্যৈঃ সহ সম্প্রযোগঃ ।
স্বপ্রত্যযা বৃত্তিরভীতবাসঃ
ষট্ জীবলোকস্য সুখানি রাজন্ ॥- ॥
ঈর্ষুর্ঘৃণী নসন্তুষ্টঃ ক্রোধনো নিত্যশঙ্কিতঃ ।
পরভাগ্যোপজীবী চ ষডেতে নিত্যদুঃখিতাঃ ॥- ॥
সপ্ত দোষাঃ সদা রাজ্ঞা হাতব্যা ব্যসনোদযাঃ ।
প্রাযশো যৈর্বিনশ্যন্তি কৃতমূলাশ্চ পার্থিবাঃ ॥ 73॥
gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||- ||
ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam |
ācāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraśca mātaram ||- ||
nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāśca prayojakam |
nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakam ||- ||
ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ
sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ |
svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ |
parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||- ||
sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ |
prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ || 73||
આ છ વસ્તુઓ એક ક્ષણની અવહેલનાથી નાશ પામે છે: ગાયો, સેવા, ખેતી, પત્ની, વિદ્યા અને નીચ કુળના લોકોનો સંગ. આ છ જણ નિત્ય પોતાના પૂર્વ ઉપકારીનું અવમાન કરે છે: શિષ્યો શિક્ષણ આપનાર આચાર્યનું, પરણેલો પુત્ર માતાનું, વીતરાગ પુરુષ સ્ત્રીનું, કૃતાર્થ થયેલા પ્રયોજકનું, જે નદી તરી ગયા છે તે નાવનું, અને રોગમુક્ત થયેલા વૈદ્યનું. હે રાજન્, આરોગ્ય, ઋણમુક્તિ, પરદેશવાસનો અભાવ, સજ્જન મનુષ્યો સાથેનો સંગ, સ્વતંત્ર ઉપજીવિકા અને નિર્ભય નિવાસ — આ છ જીવલોકનાં સુખો છે. ઈર્ષાળુ, ઘૃણાળુ, અસંતુષ્ટ, ક્રોધી, નિત્ય શંકાળુ અને પરાયા ભાગ્ય પર જીવનાર — આ છ જણ નિત્ય દુઃખી હોય છે. હે રાજા, વ્યસનોને જન્મ આપતા આ સાત દોષો સદા ત્યાગવા યોગ્ય છે, જેનાથી પ્રાયઃ મૂળ સહિત સ્થિત રાજાઓનો નાશ થાય છે. AI
মহচ্চ দণ্ডপারুষ্যমর্থদূষণমেব চ ॥ 74॥
mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca || 74||
સ્ત્રીઓ, જુગાર, શિકાર, મદ્યપાન, અને પાંચમું વાચિક કઠોરતા, તેમજ મોટું દંડપારુષ્ય અને અર્થનો નાશ — આ દોષો છે. AI
ব্রাহ্মণান্প্রথমং দ্বেষ্টি ব্রাহ্মণৈশ্চ বিরুধ্যতে ॥ 75॥
brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate || 75||
નાશ પામનાર મનુષ્યનાં આઠ પૂર્વ ચિહ્નો છે: તે પ્રથમ બ્રાહ્મણોનો દ્વેષ કરે છે અને બ્રાહ્મણો સાથે વિરોધ કરે છે. AI
রমতে নিন্দযা চৈষাং প্রশংসাং নাভিনন্দতি ॥ 76॥
ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || 76||
તે બ્રાહ્મણોની માલિકીનું લઈ લે છે, બ્રાહ્મણોને મારવાની ઈચ્છા રાખે છે, તેમની નિંદામાં રમે છે અને તેમની પ્રશંસામાં આનંદ પામતો નથી. AI
এতান্দোষান্নরঃ প্রাজ্ঞো বুদ্ধ্যা বুদ্ধ্বা বিবর্জযেত্ ॥ 77॥
etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet || 77||
તે કાર્યોમાં તેમનું સ્મરણ કરતો નથી અને યાચના કરવામાં આવે ત્યારે દ્વેષ કરે છે. બુદ્ધિમાન મનુષ્ય બુદ્ધિથી આ દોષોને જાણીને તેમનો ત્યાગ કરે. AI
বর্তমানানি দৃশ্যন্তে তান্যেব সুসুখান্যপি ॥ 78॥
vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi || 78||
હે ભારત, હર્ષનાં આ આઠ અને નવ (નવા) પ્રકારો દ્રશ્યમાન થાય છે, અને તે જ અત્યંત સુખકારક પણ હોય છે. AI
পুত্রেণ চ পরিষ্বঙ্গঃ সন্নিপাতশ্চ মৈথুনে ॥ 79॥
putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || 79||
મિત્રો સાથેનો સમાગમ, મોટી ધનપ્રાપ્તિ, પુત્રનું આલિંગન અને મૈથુનમાં સંયોગ — આ હર્ષનાં છે. AI
অভিপ্রেতস্য লাভশ্চ পূজা চ জনসংসদি ॥ 80॥
abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi || 80||
યોગ્ય સમયે પ્રિય વાણી બોલવી, પોતાના સમૂહમાં નમ્રતા, ઇચ્છિત વસ્તુની પ્રાપ્તિ અને લોકસભામાં પૂજા (સન્માન) — આ આઠ ગુણો મનુષ્યને પ્રકાશિત કરે છે. AI
প্রজ্ঞা চ কৌল্যং চ দমঃ শ্রুতং চ ।
পরাক্রমশ্চাবহুভাষিতা চ
দানং যথাশক্তি কৃতজ্ঞতা চ ॥- ॥
নবদ্বারমিদং বেশ্ম ত্রিস্থূণং পঞ্চ সাক্ষিকম্ ।
ক্ষেত্রজ্ঞাধিষ্ঠিতং বিদ্বান্যো বেদ স পরঃ কবিঃ ॥ 81॥
prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |
parākramaścābahubhāṣitā ca
dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||- ||
navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam |
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || 81||
આઠ ગુણો મનુષ્યને પ્રકાશિત કરે છે: બુદ્ધિ, ઉમદા કુળ, આત્મસંયમ, શાસ્ત્રજ્ઞાન, પરાક્રમ, ઓછું બોલવું, શક્તિ અનુસાર દાન અને કૃતજ્ઞતા. આ શરીર નવ દ્વારવાળું છે, ત્રણ સ્તંભવાળું છે, પાંચ સાક્ષીવાળું છે, અને ક્ષેત્રજ્ઞ (આત્મા) દ્વારા અધિષ્ઠિત છે; જે વિદ્વાન આ જાણે છે તે શ્રેષ્ઠ કવિ છે. AI
মত্তঃ প্রমত্ত উন্মত্তঃ শ্রান্তঃ ক্রুদ্ধো বুভুক্ষিতঃ ॥ 82॥
mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ || 82||
હે ધૃતરાષ્ટ્ર, દસ જણ ધર્મને જાણતા નથી — તેમને સાંભળ: મત્ત (નશામાં), પ્રમત્ત (બેપરવાહ), ઉન્મત્ત (પાગલ), શ્રાંત (થાકેલો), ક્રુદ્ધ (ગુસ્સાવાળો), ભૂખ્યો, ઉતાવળ કરનારો, બીકણ, લોભી અને કામી. AI
তস্মাদেতেষু ভাবেষু ন প্রসজ্জেত পণ্ডিতঃ ॥ 83॥
tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ || 83||
ઉતાવળ કરનારો, બીકણ, લોભી અને કામી — તે દસ. તેથી પંડિતે આ ભાવોમાં આસક્ત ન થવું જોઈએ. AI
পুত্রার্থমসুরেন্দ্রেণ গীতং চৈব সুধন্বনা ॥ 84॥
putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā || 84||
આ વિષે જ પુરાતન ઇતિહાસ કહેવાય છે, જે અસુરેન્દ્રે પુત્ર માટે અને સુધન્વાએ પણ ગાયું હતું. AI
পাত্রে প্রতিষ্ঠাপযতে ধনং চ ।
বিশেষবিচ্ছ্রুতবান্ক্ষিপ্রকারী
তং সর্বলোকঃ কুরুতে প্রমাণম্ ॥ 85॥
pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca |
viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī
taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam || 85||
જે રાજા કામ અને ક્રોધનો ત્યાગ કરે છે, પાત્રમાં ધન સ્થાપિત કરે છે, વિશેષ જાણનારો, શ્રુતવાન (શાસ્ત્રજ્ઞ) અને શીઘ્ર કાર્ય કરનારો હોય છે, તેને સર્વ લોક પ્રમાણ માને છે. AI
বিজ্ঞাত দোষেষু দধাতি দণ্ডম্ ।
জানাতি মাত্রাং চ তথা ক্ষমাং চ
তং তাদৃশং শ্রীর্জুষতে সমগ্রা ॥ 86॥
vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam |
jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca
taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || 86||
મનુષ્યોને વિશ્વાસમાં લેવાનું જાણે છે, દોષ જાણ્યા પછી દંડ આપે છે, માત્રા (મર્યાદા) અને ક્ષમા જાણે છે — તેવા પુરુષને સંપૂર્ણ લક્ષ્મી સેવે છે. AI
যুক্তো রিপুং সেবতে বুদ্ধিপূর্বম্ ।
ন বিগ্রহং রোচযতে বলস্থৈঃ
কালে চ যো বিক্রমতে স ধীরঃ ॥ 87॥
yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam |
na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ
kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || 87||
અત્યંત દુર્બળ કોઈને પણ તુચ્છ ન ગણે, યુક્તિપૂર્વક શત્રુની સેવા કરે, બળવાનો સાથે વિરોધ ન ઇચ્છે, અને સમય આવે ત્યારે પરાક્રમ કરે — તે ધીર છે. AI
উদ্যোগমন্বিচ্ছতি চাপ্রমত্তঃ ।
দুঃখং চ কালে সহতে জিতাত্মা
ধুরন্ধরস্তস্য জিতাঃ সপত্নাঃ ॥ 88॥
udyogamanvicchati cāpramattaḥ |
duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā
dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || 88||
જે કદી આપત્તિમાં પડે તો ઉદાસ થતો નથી, અપ્રમત્ત રહીને ઉદ્યોગ શોધે છે, જિતાત્મા સમય આવવા પર દુઃખ સહન કરે છે, તેવો ધુરંધર પુરુષનાં શત્રુઓ જીતાયેલા હોય છે. AI
পাপৈঃ সন্ধিং পরদারাভিমর্শম্ ।
দম্ভং স্তৈন্যং পৈশুনং মদ্য পানং
ন সেবতে যঃ স সুখী সদৈব ॥ 89॥
pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam |
dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ
na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva || 89||
જે નિરર્થક રીતે ઘર છોડીને વિદેશમાં રહેતો નથી, પાપીઓ સાથે સંધિ કરતો નથી, પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ કરતો નથી, દંભ, ચોરી, ચુગલી અને મદ્યપાન સેવતો નથી, તે સદૈવ સુખી થાય છે. AI
আকারিতঃ শংসতি তথ্যমেব ।
ন মাত্রার্থে রোচযতে বিবাদং
নাপূজিতঃ কুপ্যতি চাপ্যমূঢঃ ॥ 90॥
ākāritaḥ śaṃsati tathyameva |
na mātrārthe rocayate vivādaṃ
nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || 90||
જે ઉતાવળથી ધન સંપાદન કરવા લાગતો નથી, પૂછવામાં આવે ત્યારે સત્ય જ કહે છે, થોડા અર્થ માટે વિવાદ કરવો પસંદ કરતો નથી, અને અપૂજિત થવા પર પણ મૂઢ ન હોવાથી ક્રોધ કરતો નથી. AI
ন দুর্বলঃ প্রাতিভাব্যং করোতি ।
নাত্যাহ কিং চিত্ক্ষমতে বিবাদং
সর্বত্র তাদৃগ্লভতে প্রশংসাম্ ॥ 91॥
na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti |
nātyāha kiṃ citkṣamate vivādaṃ
sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām || 91||
જે ઈર્ષ્યા કરતો નથી અને દયા કરે છે, જે દુર્બળ હોવા છતાં જામીનગીરી કરતો નથી, જે વધારે પડતું બોલતો નથી અને વિવાદ સહન કરે છે, તેવો પુરુષ સર્વત્ર પ્રશંસા પામે છે. AI
ন পৌরুষেণাপি বিকত্থতেঽন্যান্ ।
ন মূর্চ্ছিতঃ কটুকান্যাহ কিং চিত্
প্রিযং সদা তং কুরুতে জনোঽপি ॥ 92॥
na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān |
na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ cit
priyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi || 92||
જે કદી ઉદ્ધત વેશ ધારણ કરતો નથી, પોતાના પરાક્રમથી બીજાઓની સામે શેખી મારતો નથી, અને મદોન્મત્ત થઈને કડવા શબ્દો બોલતો નથી, તેને લોકો સદા પ્રિય કરે છે. AI
ন দর্মমারোহতি নাস্তমেতি ।
ন দুর্গতোঽস্মীতি করোতি মন্যুং
তমার্য শীলং পরমাহুরগ্র্যম্ ॥ 93॥
na darmamārohati nāstameti |
na durgato'smīti karoti manyuṃ
tamārya śīlaṃ paramāhuragryam || 93||
જે શાંત થયેલા વૈરને ઉશ્કેરતો નથી, ધર્મને ચઢતો નથી કે ઉતરતો નથી, અને 'હું દુર્ગતિમાં છું' એમ કહીને મનમાં ખેદ કરતો નથી, તેને આર્યશીલ પુરુષો શ્રેષ્ઠ કહે છે. AI
নান্যস্য দুঃখে ভবতি প্রতীতঃ ।
দত্ত্বা ন পশ্চাত্কুরুতেঽনুতাপং
ন কত্থতে সত্পুরুষার্য শীলঃ ॥ 94॥
nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ |
dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ
na katthate satpuruṣārya śīlaḥ || 94||
જે પોતાના સુખમાં અતિ હર્ષ પામતો નથી, બીજાના દુઃખમાં પ્રસન્ન થતો નથી, દાન આપીને પછી પસ્તાવો કરતો નથી, અને શેખી મારતો નથી, તે સત્પુરુષ આર્યશીલવાળો છે. AI
বুভূষতে যস্তু পরাবরজ্ঞঃ ।
স তত্র তত্রাধিগতঃ সদৈব
মহাজনস্যাধিপত্যং করোতি ॥ 95॥
bubhūṣate yastu parāvarajñaḥ |
sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva
mahājanasyādhipatyaṃ karoti || 95||
જે પરાવરનો જ્ઞાતા હોવાથી દેશાચાર, સમય અને જાતિધર્મનું પાલન કરવા ઈચ્છે છે, તે ત્યાં ત્યાં સદૈવ સન્માનિત થઈને મહાજનો પર આધિપત્ય કરે છે. AI
রাজদ্বিষ্টং পৈশুনং পূগবৈরম্ ।
মত্তোন্মত্তৈর্দুর্জনৈশ্চাপি বাদং
যঃ প্রজ্ঞাবান্বর্জযেত্স প্রধানঃ ॥ 96॥
rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam |
mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ
yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || 96||
દંભ, મોહ, મત્સર, પાપકર્મ, રાજાને અપ્રિય, ચુગલી અને સમૂહ સાથેનું વૈર, તથા મત્ત અને ઉન્મત્ત દુર્જનો સાથેના વિવાદને જે બુદ્ધિમાન મનુષ્ય ત્યાગે છે, તે પ્રધાન ગણાય છે. AI
প্রাযশ্চিত্তং বিবিধাঁল্লোকবাদান্ ।
এতানি যঃ কুরুতে নৈত্যকানি
তস্যোত্থানং দেবতা রাধযন্তি ॥ 97॥
prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān |
etāni yaḥ kurute naityakāni
tasyotthānaṃ devatā rādhayanti || 97||
ઇન્દ્રિયદમન, શૌચ, દેવતાનું પૂજન, મંગળકર્મો, પ્રાયશ્ચિત્ત અને વિવિધ લોકવ્યવહારો—આ નિત્ય કરવાનાં કર્મો જે કરે છે, તેના ઉત્થાનને દેવતાઓ સિદ્ધ કરે છે. AI
সমৈঃ সখ্যং ব্যবহারং কথাশ্চ ।
গুণৈর্বিশিষ্টাংশ্চ পুরো দধাতি
বিপশ্চিতস্তস্য নযাঃ সুনীতাঃ ॥ 98॥
samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca |
guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti
vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ || 98||
જે સમાન કુળવાળાઓ સાથે લગ્ન કરે છે, હીન કુળવાળાઓ સાથે નહીં; સમાન લોકો સાથે મિત્રતા, વ્યવહાર અને વાતચીત કરે છે; અને ગુણવાન વિશિષ્ટ પુરુષોને આગળ રાખે છે—તે બુદ્ધિમાનની નીતિઓ સુનીતિ કહેવાય છે. AI
মিতং স্বপিত্যমিতং কর্মকৃত্বা ।
দদাত্যমিত্রেষ্বপি যাচিতঃ সং-
স্তমাত্মবন্তং প্রজহাত্যনর্থাঃ ॥ 99॥
mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā |
dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ-
stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ || 99||
જે મિતાહાર કરે છે, આશ્રિતોમાં વહેંચીને ખાય છે, અમિત કર્મ કરીને પણ મિત નિદ્રા લે છે, અને માગનાર અમિત્રોને પણ દાન આપે છે—તે આત્મસંયમી પુરુષને અનર્થો ત્યાગે છે. AI
নান্যে জনাঃ কর্ম জানন্তি কিং চিত্ ।
মন্ত্রে গুপ্তে সম্যগনুষ্ঠিতে চ
স্বল্পো নাস্য ব্যথতে কশ্চিদর্থঃ ॥ 100॥
nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit |
mantre gupte samyaganuṣṭhite ca
svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ || 100||
જેનું કરવાનું છે અને જેનું બીજાઓએ વિપરીત કર્યું છે, તે કર્મ બીજા લોકો જાણતા નથી; મંત્ર ગુપ્ત રહે અને સમ્યક્ રીતે અનુષ્ઠિત થાય તો તેનો થોડો પણ અર્થ નષ્ટ થતો નથી. AI
সত্যো মৃদুর্দানকৃচ্ছুদ্ধ ভাবঃ ।
অতীব সঞ্জ্ঞাযতে জ্ঞাতিমধ্যে
মহামণির্জাত্য ইব প্রসন্নঃ ॥ 101॥
satyo mṛdurdānakṛcchuddha bhāvaḥ |
atīva sañjñāyate jñātimadhye
mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ || 101||
જે સર્વ પ્રાણીઓની શાંતિમાં તત્પર છે, સત્યવાદી, મૃદુ, દાનશીલ અને શુદ્ધ ભાવવાળો છે, તે જ્ઞાતિજનોની મધ્યે અતિશય જાણીતો થાય છે, જેમ ઉત્તમ જાતિનો પ્રસન્ન મહામણિ શોભે છે. AI
স সর্বলোকস্য গুরুর্ভবত্যুত ।
অনন্ত তেজাঃ সুমনাঃ সমাহিতঃ
স্বতেজসা সূর্য ইবাবভাসতে ॥ 102॥
sa sarvalokasya gururbhavatyuta |
ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ
svatejasā sūrya ivāvabhāsate || 102||
જે મનુષ્ય પોતાનાથી અતિશય લજ્જિત થાય છે, તે સમસ્ત લોકનો ગુરુ થાય છે; અનંત તેજસ્વી, સુમનસ્ક અને સમાહિત એવો તે પુરુષ પોતાના તેજથી સૂર્યની જેમ પ્રકાશે છે. AI
পাণ্ডোঃ পুত্রাঃ পঞ্চ পঞ্চেন্দ্র কল্পাঃ ।
ত্বযৈব বালা বর্ধিতাঃ শিক্ষিতাশ্চ
তবাদেশং পালযন্ত্যাম্বিকেয ॥ 103॥
pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ |
tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca
tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya || 103||
વનમાં જન્મેલા, શાપથી દગ્ધ થયેલા રાજા પાંડુના પાંચ પુત્રો, પાંચ ઇન્દ્રોના સમાન છે. હે અંબિકાનંદન, તમે જ બાળકોને ઉછેર્યા અને શિક્ષણ આપ્યું; તેઓ તમારી આજ્ઞાનું પાલન કરે છે. AI
সুখী পুত্রৈঃ সহিতো মোদমানঃ ।
ন দেবানাং নাপি চ মানুষাণাং
ভবিষ্যসি ত্বং তর্কণীযো নরেন্দ্র ॥ 104॥
sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ |
na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ
bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra || 104||
હે વત્સ, આ પાંડવોને યોગ્ય રાજ્ય આપીને, પુત્રો સાથે સુખી થઈને આનંદ કરતો તું, હે નરેન્દ્ર, દેવોના કે મનુષ્યોના પણ તર્કનો વિષય નહીં બનીશ. AI
বিদুরনীতিবাক্যে ত্রযস্ত্রিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 33 ॥