విదుర నీతి - ఉద్యోగ పర్వమ్, అధ్యాయః 33

વૈશંપાયન બોલ્યા: મહાપ્રાજ્ઞ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે દ્વારપાલને કહ્યું, 'હું વિદુરને જોવા ઇચ્છું છું, તેને તરત જ અહીં લઈ આવ.' ^AI

ધૃતરાષ્ટ્રે મોકલેલા દૂતે વિદુરને કહ્યું, 'હે મહાપ્રાજ્ઞ, મહારાજા (ઈશ્વર) તમને જોવા ઇચ્છે છે.' ^AI

એમ કહેવાતાં વિદુર રાજમહેલમાં પહોંચીને દ્વારપાલને કહ્યું, 'ધૃતરાષ્ટ્રને મારી જાણ કર.' ^AI

દ્વારપાલ બોલ્યા: 'હે રાજેન્દ્ર, આ વિદુર તમારા આદેશથી આવ્યા છે. તે તમારા ચરણોના દર્શન ઇચ્છે છે. શું કરવું તે આજ્ઞા કરો.' ^AI

ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા: 'મહાપ્રાજ્ઞ અને દૂરદર્શી વિદુરને અંદર આવવા દો. મને આ વિદુરના દર્શન માટે કદી અકાળ નથી.' ^AI

દ્વારપાલ બોલ્યા: 'હે વિદુર, બુદ્ધિમાન મહારાજાના અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરો. રાજા મને કદી તમારા દર્શનને અકાળ કહેતા નથી.' ^AI

વૈશંપાયન બોલ્યા: પછી વિદુર ધૃતરાષ્ટ્રના નિવાસમાં પ્રવેશીને, ચિંતામગ્ન નરાધિપતિને હાથ જોડીને આ વચન કહ્યું. ^AI

'હે મહાપ્રાજ્ઞ, હું વિદુર તમારા આદેશથી આવ્યો છું. જો કંઈ કરવાનું હોય તો આજ્ઞા કરો, હું હાજર છું.' ^AI

ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: હે વિદુર, સંજય આવ્યો છે અને મને ઠપકો આપીને ગયો છે. તે આવતીકાલે સભાની મધ્યમાં અજાતશત્રુ (યુધિષ્ઠિર)નું વચન કહેશે. ^AI

આજે મેં કુરુવીર (યુધિષ્ઠિર)ના તે વચનને યથાવત્ જાણ્યું નથી. તે મારા અંગોને બાળે છે, તેણે મને જાગ્રત કરી દીધો છે. ^AI

જાગતા અને બળતા મારા માટે આ જગતમાં જે કલ્યાણ તમે જુઓ છો, તે કહો; કારણ કે હે પિતા, તમે ધર્મ અને અર્થમાં કુશળ છો. ^AI

સંજય પાણ્ડવો પાસેથી પાછો આવ્યો છે, ત્યારથી મારા મનને યથાવત્ શાંતિ નથી. મારી ઇન્દ્રિયો સ્વાભાવિક સ્થિતિમાં નથી; તે શું કહેશે એ જ આજે મારી ચિંતા છે. ^AI

તેથી હે વિદુર, તમે મને અજાતશત્રુ (યુધિષ્ઠિર)નું સર્વ મનોરથ યથાવત્ કહો; અને હે પિતા, જેથી આપણું હિત થાય અને સર્વ પ્રજા સુખી થાય. ^AI

વિદુરે કહ્યું: બળવાન દ્વારા પીડિત, દુર્બળ, સાધનહીન, ધન હરાવેલા, કામી અને ચોરને જાગરણો (ચિંતાઓ) આવે છે. ^AI

હે નરાધિપ, શું તમે આ મહાદોષોથી સ્પર્શાયેલા નથી? શું તમે પરાયા ધનની લાલસા રાખીને સંતપ્ત થતા નથી? ^AI

ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: હું તમારું ધર્મયુક્ત અને પરમ કલ્યાણકારી વચન સાંભળવા ઇચ્છું છું; કારણ કે આ રાજર્ષિવંશમાં તમે એક જ પ્રાજ્ઞ તરીકે સંમત થયેલા છો. ^AI

વિદુર બોલ્યા: રાજા લક્ષણોથી સંપન્ન હોય તો તે ત્રણે લોકનો અધિપતિ થાય. હે ધૃતરાષ્ટ્ર, યુધિષ્ઠિર તારો દાસ છે અને તારા દ્વારા મોકલાયેલો છે. તું તો તેનાથી ઊંધું વર્તે છે અને ભાગ્યમાં સંમત થયેલો નથી. અગ્નિની જ્વાળાઓના ક્ષયથી પણ ધર્માત્મા અને ધર્મના જાણકાર તે યુધિષ્ઠિર. તેની અહિંસા, દયા, ધર્મ, સત્ય, પરાક્રમ અને ગુરુજનો પ્રત્યેની ભક્તિ જોઈને, તારામાં અનેક કષ્ટો સહન કરે છે. દુર્યોધન, શકુનિ, કર્ણ અને દુઃશાસનમાં ઐશ્વર્ય મૂકીને તું કેમ સમૃદ્ધિ ઇચ્છે છે? હે રાજન, એક જ વૃક્ષમાંથી યજ્ઞના પત્રો, સ્રુક્ (અગ્નિમાં હોમવાનું પાત્ર), દ્રોણી (સોમ રસનું પાત્ર) અને પેઠની (હોમ સામગ્રી) બને છે. હે રાજન, આમ બોલતા મારી વાત સાંભળ—એક જ વૃક્ષમાંથી અસત્ અને સત્ બંને ઉત્પન્ન થાય છે. આત્મજ્ઞાન, ઉત્તમ પ્રયત્ન, સહનશીલતા અને ધર્મમાં નિત્યતા—જેનાથી અર્થનો નાશ થતો નથી, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. જે પ્રશસ્ત (સારા) કર્મોનું સેવન કરે છે, નિંદિત કર્મોનું સેવન કરતો નથી, નાસ્તિક નથી પણ શ્રદ્ધાળુ છે—એ પંડિતનું લક્ષણ છે. ^AI

ક્રોધ, હર્ષ, દર્પ, લજ્જા, હઠ અને માન-સન્માન—જેનાથી અર્થનો નાશ થતો નથી, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. ^AI

જેનું કાર્ય બીજા લોકો જાણતા નથી, અથવા તેણે મંત્રણા કરેલો મંત્ર બીજા જાણતા નથી, પણ જે થઈ ગયું તે જ લોકો જાણે છે—તેને જ પંડિત કહેવાય છે. ^AI

જેનું કાર્ય ઠંડી, ગરમી, ભય કે આસક્તિ રોકતાં નથી, અને સમૃદ્ધિ કે અસમૃદ્ધિ પણ રોકતી નથી—તેને જ પંડિત કહેવાય છે. ^AI

જેની બુદ્ધિ સંસારમાં ચાલતી હોવા છતાં ધર્મ અને અર્થનું અનુસરણ કરે છે, અને જે કામનાથી પ્રેરાઈને અર્થને ઇચ્છતો નથી—તેને જ પંડિત કહેવાય છે. ^AI

હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પંડિતો પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરવાની ઇચ્છા રાખે છે અને શક્તિ પ્રમાણે જ કરે છે; તેઓ કોઈનું અવમાનન કરતા નથી. ^AI

પંડિત ઝડપથી સમજી જાય છે, ધીરજથી સાંભળે છે, અને અર્થને જાણીને કામનાથી પ્રેરાઈને તેનો ઉપયોગ કરતો નથી; પૂછ્યા વિના બીજાના કાર્યમાં પ્રવેશતો નથી—એ પંડિતની પ્રથમ પ્રજ્ઞા છે. ^AI

જે ન મળી શકે તેવી વસ્તુની ઇચ્છા કરતા નથી, નષ્ટ થયેલી વસ્તુ માટે શોક કરવા ઇચ્છતા નથી, અને આપત્તિમાં મૂંઝાતા નથી—એવા પુરુષો પંડિત બુદ્ધિવાળા કહેવાય છે. ^AI

જે માણસ વિચારીને કાર્ય આરંભે છે, કર્મને અધવચ્ચે છોડતો નથી, જેનો સમય નિષ્ફળ જતો નથી અને જે મનને વશમાં રાખે છે, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. ^AI

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! પંડિતો ઉત્તમ કર્મોમાં જ રમે છે, સમૃદ્ધિકારક કર્મો કરે છે અને હિતકારી વાતોમાં દોષ દૃષ્ટિ કરતા નથી. ^AI

જે પોતાના સન્માનથી હર્ષિત થતો નથી અને અપમાનથી સંતપ્ત થતો નથી, ગંગાના સરોવરની જેમ જે અક્ષોભ્ય રહે છે, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. ^AI

જે સર્વ ભૂતોના તત્ત્વને જાણે છે, સર્વ કર્મોના યોગને જાણે છે અને મનુષ્યોના ઉપાયોને જાણે છે, તે માણસ પંડિત કહેવાય છે. ^AI

જેની વાણી પ્રવૃત્ત અને ચિત્રવિચિત્ર કથાઓવાળી હોય, જે ઊહાપોહ (તર્ક) કરનારો અને પ્રતિભાશાળી હોય, અને જે ગ્રંથનો અર્થ ઝડપથી કહી શકે, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. ^AI

જેનું શ્રવણ (જ્ઞાન) પ્રજ્ઞાને અનુસરે છે અને પ્રજ્ઞા શ્રવણને અનુસરે છે, જે આર્ય મર્યાદાને ભંગ કરતો નથી, તે પંડિત નામ પામે છે. ^AI

મોટો અર્થ (ધન), વિદ્યા અને ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને પણ જે અહંકારરહિત વિચરે છે, તેને પંડિત કહેવાય છે. જે અશ્રુત (અજ્ઞાની) હોવા છતાં અહંકારયુક્ત હોય, દરિદ્ર હોવા છતાં મહામનાવાળો હોય અને કર્મ કર્યા વિના ધન મેળવવા ઇચ્છે, તેને બુધજનો મૂઢ કહે છે. ^AI

જે પોતાનો અર્થ (સ્વાર્થ) છોડીને બીજાના અર્થ માટે પ્રયત્ન કરે છે અને મિત્રના અર્થમાં મિથ્યા (વ્યર્થ) આચરણ કરે છે, તે મૂઢ કહેવાય છે. ^AI

જે મનુષ્ય ઇચ્છા ન ધરાવનારને ઇચ્છે છે અને ઇચ્છા ધરાવનારને ત્યજી દે છે, તથા જે બળવાનનો દ્વેષ કરે છે, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૨॥ ^AI

જે શત્રુને મિત્ર બનાવે છે, મિત્રનો દ્વેષ કરે છે અને તેનો નાશ કરે છે, તથા દુષ્ટ કર્મ આરંભે છે, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૩॥ ^AI

હે ભરતશ્રેષ્ઠ! જે કાર્યોને લંબાવે છે, સર્વત્ર શંકા કરે છે, અને શીઘ્ર થવાના કાર્યમાં ચિરકાળ લગાવે છે, તે મૂઢ છે. ॥૩૪॥ ^AI

જે પિતૃઓને શ્રાદ્ધ આપતો નથી, દેવતાઓનું અર્ચન કરતો નથી, અને સુહૃન્મિત્રને પ્રાપ્ત કરતો નથી, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૫॥ જે અનાહૂત થઈને પ્રવેશ કરે છે, પૂછ્યા વિના બહુ બોલે છે, અને અપ્રમત્ત પુરુષોમાં વિશ્વાસ કરે છે, તે મૂઢચેતા નરાધમ છે. ॥૩૫॥ ^AI

પોતે તેવો જ વર્તતો હોવા છતાં જે બીજાને દોષથી ક્ષેપ કરે છે, અને જે અશક્ત હોવા છતાં ક્રોધ કરે છે, તે નર મૂઢતમ છે. ॥૩૬॥ ^AI

પોતાનું બળ જાણીને, ધર્મ અને અર્થથી વર્જિત, અલભ્ય વસ્તુની ઇચ્છા કરતો, અકર્મણ્યતાને કારણે જેની બુદ્ધિ મૂઢ છે, તેને અહીં મૂઢ બુદ્ધિવાળો કહેવાય છે. ॥૩૭॥ ^AI

હે રાજન્! જે અશિષ્યને શિક્ષા આપે છે, જે શૂન્યનું ઉપાસન કરે છે, અને જે કંજૂસનો સંગ કરે છે, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૮॥ ^AI

મોટો અર્થ, વિદ્યા અથવા ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને જે અહંકારરહિત થઈને વિચરે છે, તે પંડિત કહેવાય છે. ॥૩૯॥ ^AI

જે પોતે એકલો જ સંપન્ન ભોજન કરે છે, શોભન વસ્ત્ર પહેરે છે, અને સેવકોમાં વહેંચ્યા વિના ભોગવે છે, તેના કરતાં વધુ નૃશંસ (ક્રૂર) બીજો કોણ છે? ^AI

એકલો માણસ પાપ કરે છે, પણ ફળ મહાજન (ઘણા લોકો) ભોગવે છે; ભોગવનારા તો છૂટી જાય છે, પણ કર્તા દોષથી લિપ્ત થાય છે. ^AI

ધનુષ્યધારીએ છોડેલો એક બાણ એકને હણે છે, અનેકને નહીં; પણ બુદ્ધિમાન દ્વારા છોડવામાં આવેલી બુદ્ધિ રાજા સહિત સમગ્ર રાષ્ટ્રને હણી નાખે છે. ^AI

એકથી બેને નિશ્ચિત કરી, ચારથી ત્રણને વશ કર; પાંચને જીતી, છને જાણી, સાતને ત્યજીને સુખી થા. ^AI

એક વિષરસ હણે છે, એક શસ્ત્રથી વધ થાય છે; પણ મંત્રનો વિસ્રાવ (રહસ્યનો ભંગ) રાજા સહિત રાષ્ટ્ર અને પ્રજાને હણે છે. ^AI

એકલો સ્વાદુ ભોજન ન કરે, એકલો અર્થનો સંગ્રહ ન વિચારે, એકલો માર્ગે ન જાય, અને સૌ સૂતા હોય ત્યારે એકલો જાગે નહીં. ^AI

હે રાજન્, જે તેં સમજ્યું નથી તે એક જ અદ્વિતીય છે — સત્ય, જે સ્વર્ગની સીડી સમાન છે, અને સમુદ્રને તરવા માટે હોડી સમાન છે. ^AI

ક્ષમાવાનો એક જ દોષ છે, બીજો મળતો નથી — કે લોકો તેને ક્ષમાયુક્ત હોવા છતાં અશક્ત માને છે. ^AI

તેનો એ દોષ માનવો ન જોઈએ, કારણ કે ક્ષમા પરમ બળ છે. ક્ષમા અશક્તોનો ગુણ છે અને શક્તિમાનોનું આભૂષણ છે. ક્ષમા લોકમાં વશ કરવાનું સાધન છે; ક્ષમાથી શું સાધી શકાય નહીં? જેના હાથમાં શાંતિરૂપી શંખ છે તેને દુર્જન શું કરી શકશે? જ્યાં ઘાસ નથી ત્યાં પડેલો અગ્નિ પોતાની જાતે જ શાંત થઈ જાય છે. અક્ષમાવાળો માણસ પોતાને જ પરના દોષો અને પોતાના દોષોથી યુક્ત કરે છે. એક ધર્મ પરમ કલ્યાણ છે, એક ક્ષમા ઉત્તમ શાંતિ છે, એક વિદ્યા પરમ દૃષ્ટિ છે, અને એક અહિંસા સુખ આપનારી છે. ^AI

પૃથ્વી બેને ગળી જાય છે, જેમ સર્પ બિલમાં રહેનારાંને ગળી જાય છે: જે રાજા પોતાના વિરોધીને દબાવતો નથી અને જે બ્રાહ્મણ પ્રવાસ કરતો નથી તેને. ^AI

માણસ બે કર્મ કરતાં આ લોકમાં શોભે છે: કોઈને કઠોર વચન ન બોલવું અને દુષ્ટો પાસેથી કંઈ માંગવું નહીં. ^AI

હે પુરુષવ્યાઘ્ર, આ બે પરાધીનતા કરનારા છે: સ્ત્રીઓ જે પોતાના કામનાવાળા પુરુષને ચાહે છે, અને લોક જે પૂજા કરનારને પૂજે છે. ^AI

આ બે તીક્ષ્ણ કાંટા શરીરને સુકવનારા છે: જે નિર્ધન હોવા છતાં કામના કરે છે, અને જે સમર્થ ન હોવા છતાં ક્રોધ કરે છે. ^AI

બે જણ વિપરીત કર્મથી શોભતા નથી: ગૃહસ્થ જે નિરારંભ (ઉદ્યમહીન) હોય, અને ભિક્ષુક જે કાર્યવાળો (વ્યવસાયી) હોય. હે રાજન્, આ બે પુરુષો સ્વર્ગની નજીક રહે છે: પ્રભુ જે ક્ષમાયુક્ત હોય, અને દરિદ્ર જે દાન આપનારો હોય. ^AI

ન્યાયથી મળેલા ધનના બે અતિક્રમ જાણવા જોઈએ: અપાત્રને આપવું અને પાત્રને ન આપવું. ^AI

બે જણને ગળામાં મજબૂત પથ્થર બાંધીને પાણીમાં ડુબાડવા જોઈએ: ધનવાન જે દાન આપતો નથી, અને દરિદ્ર જે તપસ્વી નથી. હે પુરુષવ્યાઘ્ર, આ બે પુરુષો સૂર્યમંડળને ભેદનારા છે: યોગયુક્ત પરિવ્રાજક અને રણમાં મુખ રાખીને માર્યો ગયેલો. હે ભરતર્ષભ, મનુષ્યોના ત્રણ ન્યાય સંભળાય છે: કનિષ્ઠ, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ — એમ વેદવિદો જાણે છે. ^AI

હે રાજન્, પુરુષો ત્રણ પ્રકારના હોય છે — ઉત્તમ, અધમ અને મધ્યમ. તેમને યથાયોગ્ય રીતે તે ત્રણ પ્રકારના કર્મોમાં જ નિયુક્ત કરવા જોઈએ. ^AI

હે રાજન્, ધનહીન ત્રણ જ છે — પત્ની, દાસ અને પુત્ર. તેઓ જે કંઈ મેળવે છે, તે તેમના સ્વામીનું ધન થાય છે. ^AI

બીજાની સંપત્તિનું હરણ, પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ, અને મિત્રનો ત્યાગ — આ ત્રણ દોષ ક્ષય કરનારા છે. કામ, ક્રોધ અને લોભ — આ ત્રણ નરકના દ્વાર છે, આત્માનો નાશ કરનારા છે; તેથી આ ત્રણનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. વરદાન, રાજ્ય અને પુત્રજન્મ — હે ભારત, અને શત્રુને કષ્ટમાંથી મુક્ત કરવો — આ ત્રણ, અને તે એક સમાન છે. ભક્ત, ભજન કરનાર, અને 'હું તમારો છું' એમ કહેનાર — આ ત્રણને શરણે આવેલા હોય તો વિપત્તિમાં પણ ત્યાગ ન કરવો જોઈએ. મહાબળવાન રાજાએ ચાર વસ્તુઓનો ત્યાગ કરવો જોઈએ, એમ પંડિતો કહે છે; તે જાણવા યોગ્ય છે. અલ્પબુદ્ધિવાળાઓ સાથે મંત્રણા ન કરવી, અને દીર્ઘસૂત્રી, આળસુ અને ચારણો સાથે પણ ન કરવી. ^AI

હે પ્રિય, ગૃહસ્થ ધર્મમાં શ્રીથી યુક્ત ગૃહમાં આ ચાર વસવા દેવા જોઈએ — વૃદ્ધ, જ્ઞાતિ, અવસન્ન કુલીન, દરિદ્ર મિત્ર અને નિઃસંતાન બહેન. ^AI

હે મહારાજ, બૃહસ્પતિએ દેવરાજ ઇન્દ્રને પૂછતાં ચાર વસ્તુઓ કહી, જે તત્કાળ ફળ આપે છે; તે મારી પાસેથી સાંભળો. ^AI

દેવતાઓનો સંકલ્પ, બુદ્ધિમાનોનો પ્રભાવ, વિદ્યાવાનોની વિનય, અને પાપકર્મીઓનો વિનાશ. ^AI

ચાર કર્મો અયોગ્ય રીતે કરવાથી ભય ઉત્પન્ન કરે છે — માનથી કરેલો અગ્નિહોત્ર, માનથી કરેલું મૌન, માનથી કરેલો અધ્યયન, અને માનથી કરેલો યજ્ઞ. હે ભરતર્ષભ, મનુષ્યે પ્રયત્નપૂર્વક પાંચ અગ્નિઓની સેવા કરવી જોઈએ — પિતા, માતા, અગ્નિ, આત્મા અને ગુરુ. ^AI

પાંચનું પૂજન કરવાથી મનુષ્ય લોકમાં કેવળ યશ પ્રાપ્ત કરે છે — દેવો, પિતૃઓ, મનુષ્યો, ભિક્ષુકો અને પાંચમા અતિથિ. ^AI

તમે જ્યાં જ્યાં જાઓ ત્યાં પાંચ તમારી પાછળ આવશે: મિત્રો, શત્રુઓ, ઉદાસીનો, આશ્રિતો અને આશ્રયદાતાઓ. ^AI

મર્ત્ય મનુષ્યની પાંચ ઇન્દ્રિયોમાંથી જો એક ઇન્દ્રિયમાં છિદ્ર હોય, તો તેમાંથી તેની પ્રજ્ઞા ઝરે છે, જેમ ચામડાના પાત્રના પગમાંથી પાણી ઝરે છે. ^AI

જે મનુષ્ય સમૃદ્ધિ ઇચ્છે છે તેણે આ છ દોષો છોડવા જોઈએ: ઊંઘ, તંદ્રા, ભય, ક્રોધ, આળસ અને દીર્ઘસૂત્રતા. ^AI

મનુષ્યે આ છને છોડી દેવા જોઈએ, જેમ સમુદ્રમાં ભાંગેલી નાવને છોડી દેવાય છે: જે ઉપદેશ આપતો નથી તેવા આચાર્યને, જે અભ્યાસ કરતો નથી તેવા ઋત્વિજને, ^AI

જે રક્ષણ કરતો નથી તેવા રાજાને, અપ્રિય બોલનારી પત્નીને, ગામને બગાડનાર ગોવાળને, અને વનમાં જવા ઇચ્છતા નાઈને. ^AI

પુરુષે આ છ ગુણો કદી પણ છોડવા ન જોઈએ: સત્ય, દાન, અનાળસ્ય, અસૂયા ન કરવી, ક્ષમા અને ધૈર્ય. ^AI

ધનની પ્રાપ્તિ, નિત્ય આરોગ્ય, પ્રિયા અને પ્રિય બોલનારી પત્ની, વશ પુત્ર અને ધન આપનારી વિદ્યા — હે રાજન્, આ છ જીવલોકના સુખો છે. જે મનુષ્ય આ છને નિત્ય પોતાનામાં રાખે છે, તે ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે; ઇન્દ્રિયોને જીતનારો તે પાપોથી યુક્ત થતો નથી, તો અનર્થોથી કેમ થાય? ^AI

આ છ જણ છમાં જીવે છે, સાતમો મળતો નથી: ચોરો પ્રમાદી માણસોમાં જીવે છે, અને વૈદ્યો રોગીઓમાં જીવે છે. ^AI

સ્ત્રીઓ કામી પુરુષોમાં, યાજકો યજમાનોમાં, રાજા વિવાદ કરનારાઓમાં, અને પંડિતો નિત્ય મૂર્ખોમાં જીવે છે. ^AI

આ છ વસ્તુઓ એક ક્ષણની અવહેલનાથી નાશ પામે છે: ગાયો, સેવા, ખેતી, પત્ની, વિદ્યા અને નીચ કુળના લોકોનો સંગ. આ છ જણ નિત્ય પોતાના પૂર્વ ઉપકારીનું અવમાન કરે છે: શિષ્યો શિક્ષણ આપનાર આચાર્યનું, પરણેલો પુત્ર માતાનું, વીતરાગ પુરુષ સ્ત્રીનું, કૃતાર્થ થયેલા પ્રયોજકનું, જે નદી તરી ગયા છે તે નાવનું, અને રોગમુક્ત થયેલા વૈદ્યનું. હે રાજન્, આરોગ્ય, ઋણમુક્તિ, પરદેશવાસનો અભાવ, સજ્જન મનુષ્યો સાથેનો સંગ, સ્વતંત્ર ઉપજીવિકા અને નિર્ભય નિવાસ — આ છ જીવલોકનાં સુખો છે. ઈર્ષાળુ, ઘૃણાળુ, અસંતુષ્ટ, ક્રોધી, નિત્ય શંકાળુ અને પરાયા ભાગ્ય પર જીવનાર — આ છ જણ નિત્ય દુઃખી હોય છે. હે રાજા, વ્યસનોને જન્મ આપતા આ સાત દોષો સદા ત્યાગવા યોગ્ય છે, જેનાથી પ્રાયઃ મૂળ સહિત સ્થિત રાજાઓનો નાશ થાય છે. ^AI

સ્ત્રીઓ, જુગાર, શિકાર, મદ્યપાન, અને પાંચમું વાચિક કઠોરતા, તેમજ મોટું દંડપારુષ્ય અને અર્થનો નાશ — આ દોષો છે. ^AI

નાશ પામનાર મનુષ્યનાં આઠ પૂર્વ ચિહ્નો છે: તે પ્રથમ બ્રાહ્મણોનો દ્વેષ કરે છે અને બ્રાહ્મણો સાથે વિરોધ કરે છે. ^AI

તે બ્રાહ્મણોની માલિકીનું લઈ લે છે, બ્રાહ્મણોને મારવાની ઈચ્છા રાખે છે, તેમની નિંદામાં રમે છે અને તેમની પ્રશંસામાં આનંદ પામતો નથી. ^AI

તે કાર્યોમાં તેમનું સ્મરણ કરતો નથી અને યાચના કરવામાં આવે ત્યારે દ્વેષ કરે છે. બુદ્ધિમાન મનુષ્ય બુદ્ધિથી આ દોષોને જાણીને તેમનો ત્યાગ કરે. ^AI

હે ભારત, હર્ષનાં આ આઠ અને નવ (નવા) પ્રકારો દ્રશ્યમાન થાય છે, અને તે જ અત્યંત સુખકારક પણ હોય છે. ^AI

મિત્રો સાથેનો સમાગમ, મોટી ધનપ્રાપ્તિ, પુત્રનું આલિંગન અને મૈથુનમાં સંયોગ — આ હર્ષનાં છે. ^AI

યોગ્ય સમયે પ્રિય વાણી બોલવી, પોતાના સમૂહમાં નમ્રતા, ઇચ્છિત વસ્તુની પ્રાપ્તિ અને લોકસભામાં પૂજા (સન્માન) — આ આઠ ગુણો મનુષ્યને પ્રકાશિત કરે છે. ^AI

આઠ ગુણો મનુષ્યને પ્રકાશિત કરે છે: બુદ્ધિ, ઉમદા કુળ, આત્મસંયમ, શાસ્ત્રજ્ઞાન, પરાક્રમ, ઓછું બોલવું, શક્તિ અનુસાર દાન અને કૃતજ્ઞતા. આ શરીર નવ દ્વારવાળું છે, ત્રણ સ્તંભવાળું છે, પાંચ સાક્ષીવાળું છે, અને ક્ષેત્રજ્ઞ (આત્મા) દ્વારા અધિષ્ઠિત છે; જે વિદ્વાન આ જાણે છે તે શ્રેષ્ઠ કવિ છે. ^AI

હે ધૃતરાષ્ટ્ર, દસ જણ ધર્મને જાણતા નથી — તેમને સાંભળ: મત્ત (નશામાં), પ્રમત્ત (બેપરવાહ), ઉન્મત્ત (પાગલ), શ્રાંત (થાકેલો), ક્રુદ્ધ (ગુસ્સાવાળો), ભૂખ્યો, ઉતાવળ કરનારો, બીકણ, લોભી અને કામી. ^AI

ઉતાવળ કરનારો, બીકણ, લોભી અને કામી — તે દસ. તેથી પંડિતે આ ભાવોમાં આસક્ત ન થવું જોઈએ. ^AI

આ વિષે જ પુરાતન ઇતિહાસ કહેવાય છે, જે અસુરેન્દ્રે પુત્ર માટે અને સુધન્વાએ પણ ગાયું હતું. ^AI

જે રાજા કામ અને ક્રોધનો ત્યાગ કરે છે, પાત્રમાં ધન સ્થાપિત કરે છે, વિશેષ જાણનારો, શ્રુતવાન (શાસ્ત્રજ્ઞ) અને શીઘ્ર કાર્ય કરનારો હોય છે, તેને સર્વ લોક પ્રમાણ માને છે. ^AI

મનુષ્યોને વિશ્વાસમાં લેવાનું જાણે છે, દોષ જાણ્યા પછી દંડ આપે છે, માત્રા (મર્યાદા) અને ક્ષમા જાણે છે — તેવા પુરુષને સંપૂર્ણ લક્ષ્મી સેવે છે. ^AI

અત્યંત દુર્બળ કોઈને પણ તુચ્છ ન ગણે, યુક્તિપૂર્વક શત્રુની સેવા કરે, બળવાનો સાથે વિરોધ ન ઇચ્છે, અને સમય આવે ત્યારે પરાક્રમ કરે — તે ધીર છે. ^AI

જે કદી આપત્તિમાં પડે તો ઉદાસ થતો નથી, અપ્રમત્ત રહીને ઉદ્યોગ શોધે છે, જિતાત્મા સમય આવવા પર દુઃખ સહન કરે છે, તેવો ધુરંધર પુરુષનાં શત્રુઓ જીતાયેલા હોય છે. ^AI

જે નિરર્થક રીતે ઘર છોડીને વિદેશમાં રહેતો નથી, પાપીઓ સાથે સંધિ કરતો નથી, પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ કરતો નથી, દંભ, ચોરી, ચુગલી અને મદ્યપાન સેવતો નથી, તે સદૈવ સુખી થાય છે. ^AI

જે ઉતાવળથી ધન સંપાદન કરવા લાગતો નથી, પૂછવામાં આવે ત્યારે સત્ય જ કહે છે, થોડા અર્થ માટે વિવાદ કરવો પસંદ કરતો નથી, અને અપૂજિત થવા પર પણ મૂઢ ન હોવાથી ક્રોધ કરતો નથી. ^AI

જે ઈર્ષ્યા કરતો નથી અને દયા કરે છે, જે દુર્બળ હોવા છતાં જામીનગીરી કરતો નથી, જે વધારે પડતું બોલતો નથી અને વિવાદ સહન કરે છે, તેવો પુરુષ સર્વત્ર પ્રશંસા પામે છે. ^AI

જે કદી ઉદ્ધત વેશ ધારણ કરતો નથી, પોતાના પરાક્રમથી બીજાઓની સામે શેખી મારતો નથી, અને મદોન્મત્ત થઈને કડવા શબ્દો બોલતો નથી, તેને લોકો સદા પ્રિય કરે છે. ^AI

જે શાંત થયેલા વૈરને ઉશ્કેરતો નથી, ધર્મને ચઢતો નથી કે ઉતરતો નથી, અને 'હું દુર્ગતિમાં છું' એમ કહીને મનમાં ખેદ કરતો નથી, તેને આર્યશીલ પુરુષો શ્રેષ્ઠ કહે છે. ^AI

જે પોતાના સુખમાં અતિ હર્ષ પામતો નથી, બીજાના દુઃખમાં પ્રસન્ન થતો નથી, દાન આપીને પછી પસ્તાવો કરતો નથી, અને શેખી મારતો નથી, તે સત્પુરુષ આર્યશીલવાળો છે. ^AI

જે પરાવરનો જ્ઞાતા હોવાથી દેશાચાર, સમય અને જાતિધર્મનું પાલન કરવા ઈચ્છે છે, તે ત્યાં ત્યાં સદૈવ સન્માનિત થઈને મહાજનો પર આધિપત્ય કરે છે. ^AI

દંભ, મોહ, મત્સર, પાપકર્મ, રાજાને અપ્રિય, ચુગલી અને સમૂહ સાથેનું વૈર, તથા મત્ત અને ઉન્મત્ત દુર્જનો સાથેના વિવાદને જે બુદ્ધિમાન મનુષ્ય ત્યાગે છે, તે પ્રધાન ગણાય છે. ^AI

ઇન્દ્રિયદમન, શૌચ, દેવતાનું પૂજન, મંગળકર્મો, પ્રાયશ્ચિત્ત અને વિવિધ લોકવ્યવહારો—આ નિત્ય કરવાનાં કર્મો જે કરે છે, તેના ઉત્થાનને દેવતાઓ સિદ્ધ કરે છે. ^AI

જે સમાન કુળવાળાઓ સાથે લગ્ન કરે છે, હીન કુળવાળાઓ સાથે નહીં; સમાન લોકો સાથે મિત્રતા, વ્યવહાર અને વાતચીત કરે છે; અને ગુણવાન વિશિષ્ટ પુરુષોને આગળ રાખે છે—તે બુદ્ધિમાનની નીતિઓ સુનીતિ કહેવાય છે. ^AI

જે મિતાહાર કરે છે, આશ્રિતોમાં વહેંચીને ખાય છે, અમિત કર્મ કરીને પણ મિત નિદ્રા લે છે, અને માગનાર અમિત્રોને પણ દાન આપે છે—તે આત્મસંયમી પુરુષને અનર્થો ત્યાગે છે. ^AI

જેનું કરવાનું છે અને જેનું બીજાઓએ વિપરીત કર્યું છે, તે કર્મ બીજા લોકો જાણતા નથી; મંત્ર ગુપ્ત રહે અને સમ્યક્ રીતે અનુષ્ઠિત થાય તો તેનો થોડો પણ અર્થ નષ્ટ થતો નથી. ^AI

જે સર્વ પ્રાણીઓની શાંતિમાં તત્પર છે, સત્યવાદી, મૃદુ, દાનશીલ અને શુદ્ધ ભાવવાળો છે, તે જ્ઞાતિજનોની મધ્યે અતિશય જાણીતો થાય છે, જેમ ઉત્તમ જાતિનો પ્રસન્ન મહામણિ શોભે છે. ^AI

જે મનુષ્ય પોતાનાથી અતિશય લજ્જિત થાય છે, તે સમસ્ત લોકનો ગુરુ થાય છે; અનંત તેજસ્વી, સુમનસ્ક અને સમાહિત એવો તે પુરુષ પોતાના તેજથી સૂર્યની જેમ પ્રકાશે છે. ^AI

વનમાં જન્મેલા, શાપથી દગ્ધ થયેલા રાજા પાંડુના પાંચ પુત્રો, પાંચ ઇન્દ્રોના સમાન છે. હે અંબિકાનંદન, તમે જ બાળકોને ઉછેર્યા અને શિક્ષણ આપ્યું; તેઓ તમારી આજ્ઞાનું પાલન કરે છે. ^AI

હે વત્સ, આ પાંડવોને યોગ્ય રાજ્ય આપીને, પુત્રો સાથે સુખી થઈને આનંદ કરતો તું, હે નરેન્દ્ર, દેવોના કે મનુષ્યોના પણ તર્કનો વિષય નહીં બનીશ. ^AI