.. අථ ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි විදුරනීතිවාක්යේ ත්රයස්ත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ ..
වෛශම්පායන උවාච .
ද්වාඃස්ථං ප්රාහ මහාප්රාජ්ඤෝ ධෘතරාෂ්ට්රෝ මහීපතිඃ .
විදුරං ද්රෂ්ටුමිච්ඡාමි තමිහානය මාචිරම් .. 1..
ප්රහිතෝ ධෘතරාෂ්ට්රේණ දූතඃ ක්ෂත්තාරමබ්රවීත් .
ඊශ්වරස්ත්වාං මහාරාජෝ මහාප්රාජ්ඤ දිදෘක්ෂති .. 2..
ඒවමුක්තස්තු විදුරඃ ප්රාප්ය රාජනිවේශනම් .
අබ්රවීද්ධෘතරාෂ්ට්රාය ද්වාඃස්ථ මාං ප්රතිවේදය .. 3..
ද්වාඃස්ථ උවාච .
විදුරෝ(අ)යමනුප්රාප්තෝ රාජේන්ද්ර තව ශාසනාත් .
ද්රෂ්ටුමිච්ඡති තේ පාදෞ කිං කරෝතු ප්රශාධි මාම් .. 4..
ධෘතරාෂ්ට්ර උවාච .
ප්රවේශය මහාප්රාජ්ඤං විදුරං දීර්ඝදර්ශිනම් .
අහං හි විදුරස්යාස්ය නාකාල්යෝ ජාතු දර්ශනේ .. 5..
ද්වාඃස්ථ උවාච .
ප්රවිශාන්තඃ පුරං ක්ෂත්තර්මහාරාජස්ය ධීමතඃ .
න හි තේ දර්ශනේ(අ)කාල්යෝ ජාතු රාජා බ්රවීති මාම් .. 6..
වෛශම්පායන උවාච .
තතඃ ප්රවිශ්ය විදුරෝ ධෘතරාෂ්ට්ර නිවේශනම් .
අබ්රවීත්ප්රාඤ්ජලිර්වාක්යං චින්තයානං නරාධිපම් .. 7..
විදුරෝ(අ)හං මහාප්රාජ්ඤ සම්ප්රාප්තස්තව ශාසනාත් .
යදි කිං චන කර්තව්යමයමස්මි ප්රශාධි මාම් .. 8..
ධෘතරෂ්ත්ර උවාච .
සඤ්ජයෝ විදුර ප්රාප්තෝ ගර්හයිත්වා ච මාං ගතඃ .
අජාතශත්රෝඃ ශ්වෝ වාක්යං සභාමධ්යේ ස වක්ෂ්යති .. 9..
තස්යාද්ය කුරුවීරස්ය න විජ්ඤාතං වචෝ මයා .
තන්මේ දහති ගාත්රාණි තදකාර්ෂීත්ප්රජාගරම් .. 10..
ජාග්රතෝ දහ්යමානස්ය ශ්රේයෝ යදිහ පශ්යසි .
තද්බ්රූහි ත්වං හි නස්තාත ධර්මාර්ථකුශලෝ හ්යසි .. 11..
යතඃ ප්රාප්තඃ සඤ්ජයඃ පාණ්ඩවේභ්යෝ
න මේ යථාවන්මනසඃ ප්රශාන්තිඃ .
සවේන්ද්රියාණ්යප්රකෘතිං ගතානි
කිං වක්ෂ්යතීත්යේව හි මේ(අ)ද්ය චින්තා .. 12..
තන්මේ බ්රූහි විදුර ත්වං යථාවන්
මනීෂිතං සර්වමජාතශත්රෝඃ .
යථා ච නස්තාත හිතං භවේච්ච
ප්රජාශ්ච සර්වාඃ සුඛිතා භවේයුඃ ..- ..
විදුර උවාච .
අභියුක්තං බලවතා දුර්බලං හීනසාධනම් .
හෘතස්වං කාමිනං චෝරමාවිශන්ති ප්රජාගරාඃ .. 13..
කච්චිදේතෛර්මහාදෝෂෛර්න ස්පෘෂ්ටෝ(අ)සි නරාධිප .
කච්චින්න පරවිත්තේෂු ගෘධ්යන්විපරිතප්යසේ .. 14..
ධෘතරාෂ්ට්ර උවාච .
ශ්රෝතුමිච්ඡාමි තේ ධර්ම්යං පරං නෛඃශ්රේයසං වචඃ .
අස්මින්රාජර්ෂිවංශේ හි ත්වමේකඃ ප්රාජ්ඤසම්මතඃ .. 15..
විදුර උවාච .
රජා ලක්ෂණසම්පන්නස්ත්රෛලෝක්යස්යාධිපෝ භවේත් .
ප්රේෂ්යස්තේ ප්රේෂිතශ්චෛව ධෘතරාෂ්ට්ර යුධිෂ්ඨිරඃ ..- ..
විපරීතතරශ්ච ත්වං භාගධේයේ න සම්මතඃ .
අර්චිෂාං ප්රක්ෂයාච්චෛව ධර්මාත්මා ධර්මකෝවිදඃ ..- ..
ආනෘශංස්යාදනුක්රෝශාද්ධර්මාත්සත්යාත්පරාක්රමාත් .
ගුරුත්වාත්ත්වයි සම්ප්රේක්ෂ්ය බහූන්ක්ලේෂාංස්තිතික්ෂතේ ..- ..
දුර්යෝධනේ සෞබලේ ච කර්ණේ දුඃශාසනේ තථා .
ඒතේෂ්වෛශ්වර්යමාධාය කථං ත්වං භූතිමිච්ඡසි ..- ..
ඒකස්මාත්වෘක්ෂාද්යජ්ඤපත්රාණි රාජන්
ස්රුක්ච ද්රෞණී පේඨනීපීඩනේ ච .
ඒතස්මාද්රාජන්බ්රුවතෝ මේ නිබෝධ
ඒකස්මාද්වෛ ජායතේ(අ)සච්ච සච්ච ..- ..
ආත්මජ්ඤානං සමාරම්භස්තිතික්ෂා ධර්මනිත්යතා .
යමර්ථාන්නාපකර්ෂන්ති ස වෛ පණ්දිත උච්යතේ ..- ..
නිෂේවතේ ප්රශස්තානි නින්දිතානි න සේවතේ .
අනාස්තිකඃ ශ්රද්දධාන ඒතත්පණ්ඩිත ලක්ෂණම් .. 16..
ක්රෝධෝ හර්ෂශ්ච දර්පශ්ච හ්රීස්තම්භෝ මාන්යමානිතා .
යමර්ථාන්නාපකර්ෂන්ති ස වෛ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 17..
යස්ය කෘත්යං න ජානන්ති මන්ත්රං වා මන්ත්රිතං පරේ .
කෘතමේවාස්ය ජානන්ති ස වෛ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 18..
යස්ය කෘත්යං න විඝ්නන්ති ශීතමුෂ්ණං භයං රතිඃ .
සමෘද්ධිරසමෘද්ධිර්වා ස වෛ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 19..
යස්ය සංසාරිණී ප්රජ්ඤා ධර්මාර්ථාවනුවර්තතේ .
කාමාදර්ථං වෘණීතේ යඃ ස වෛ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 20..
යථාශක්ති චිකීර්ෂන්ති යථාශක්ති ච කුර්වතේ .
න කිං චිදවමන්යන්තේ පණ්ඩිතා භරතර්ෂභ .. 21..
ක්ෂිප්රං විජානාති චිරං ශඍණෝති
විජ්ඤාය චාර්ථං භජතේ න කාමාත් .
නාසම්පෘෂ්ටෝ ව්යෞපයුඞ්ක්තේ පරාර්ථේ
තත්ප්රජ්ඤානං ප්රථමං පණ්ඩිතස්ය .. 22..
නාප්රාප්යමභිවාඤ්ඡන්ති නෂ්ටං නේච්ඡන්ති ශෝචිතුම් .
ආපත්සු ච න මුහ්යන්ති නරාඃ පණ්ඩිත බුද්ධයඃ .. 23..
නිශ්චිත්ය යඃ ප්රක්රමතේ නාන්තර්වසති කර්මණඃ .
අවන්ධ්ය කාලෝ වශ්යාත්මා ස වෛ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 24..
ආර්ය කර්මණි රාජ්යන්තේ භූතිකර්මාණි කුර්වතේ .
හිතං ච නාභ්යසූයන්ති පණ්ඩිතා භරතර්ෂභ .. 25..
න හෘෂ්යත්යාත්මසම්මානේ නාවමානේන තප්යතේ .
ගාඞ්ගෝ හ්රද ඉවාක්ෂෝභ්යෝ යඃ ස පණ්ඩිත උච්යතේ .. 26..
තත්ත්වජ්ඤඃ සර්වභූතානාං යෝගජ්ඤඃ සර්වකර්මණාම් .
උපායජ්ඤෝ මනුෂ්යාණාං නරඃ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 27..
ප්රවෘත්ත වාක්චිත්රකථ ඌහවාන්ප්රතිභානවාන් .
ආශු ග්රන්ථස්ය වක්තා ච ස වෛ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 28..
ශ්රුතං ප්රජ්ඤානුගං යස්ය ප්රජ්ඤා චෛව ශ්රුතානුගා .
අසම්භින්නාර්ය මර්යාදඃ පණ්ඩිතාඛ්යාං ලභේත සඃ .. 29..
අර්ථං මහාන්තමාසද්ය විද්යාමෛශ්වර්යමේව ච .
විචරත්යසමුන්නද්ධෝ යස්ය පණ්ඩිත උච්යතේ ..- ..
අශ්රුතශ්ච සමුන්නද්ධෝ දරිද්රශ්ච මහාමනාඃ .
අර්ථාංශ්චාකර්මණා ප්රේප්සුර්මූඪ ඉත්යුච්යතේ බුධෛඃ .. 30..
ස්වමර්ථං යඃ පරිත්යජ්ය පරාර්ථමනුතිෂ්ඨති .
මිථ්යා චරති මිත්රාර්ථේ යශ්ච මූඪඃ ස උච්යතේ .. 31..
අකාමාං කාමයති යඃ කාමයානාං පරිත්යජේත් .
බලවන්තං ච යෝ ද්වේෂ්ටි තමාහුර්මූඪචේතසම් ..- ..
අකාමාන්කාමයති යඃ කාමයානාන්පරිද්විෂන් .
බලවන්තං ච යෝ ද්වේෂ්ටි තමාහුර්මූඪචේතසම් .. 32..
අමිත්රං කුරුතේ මිත්රං මිත්රං ද්වේෂ්ටි හිනස්ති ච .
කර්ම චාරභතේ දුෂ්ටං තමාහුර්මූඪචේතසම් .. 33..
සංසාරයති කෘත්යානි සර්වත්ර විචිකිත්සතේ .
චිරං කරෝති ක්ෂිප්රාර්ථේ ස මූඪෝ භරතර්ෂභ .. 34..
ශ්රාද්ධං පිතෘභ්යෝ න දදාති දෛවතානි නාර්චති .
සුහෘන්මිත්රං න ලභතේ තමාහුර්මූඪචේතසම් ..- ..
අනාහූතඃ ප්රවිශති අපෘෂ්ටෝ බහු භාෂතේ .
විශ්වසත්යප්රමත්තේෂු මූඪ චේතා නරාධමඃ .. 35..
පරං ක්ෂිපති දෝෂේණ වර්තමානඃ ස්වයං තථා .
යශ්ච ක්රුධ්යත්යනීශඃ සන්ස ච මූඪතමෝ නරඃ .. 36..
ආත්මනෝ බලමාජ්ඤාය ධර්මාර්ථපරිවර්ජිතම් .
අලභ්යමිච්ඡන්නෛෂ්කර්ම්යාන්මූඪ බුද්ධිරිහෝච්යතේ .. 37..
අශිෂ්යං ශාස්ති යෝ රාජන්යශ්ච ශූන්යමුපාසතේ .
කදර්යං භජතේ යශ්ච තමාහුර්මූඪචේතසම් .. 38..
අර්ථං මහාන්තමාසාද්ය විද්යාමෛශ්වර්යමේව වා .
විචරත්යසමුන්නද්ධෝ යඃ ස පණ්ඩිත උච්යතේ .. 39..
ඒකඃ සම්පන්නමශ්නාති වස්තේ වාසශ්ච ශෝභනම් .
යෝ(අ)සංවිභජ්ය භෘත්යේභ්යඃ කෝ නෘශංසතරස්තතඃ .. 40..
ඒකඃ පාපානි කුරුතේ ඵලං භුඞ්ක්තේ මහාජනඃ .
භෝක්තාරෝ විප්රමුච්යන්තේ කර්තා දෝෂේණ ලිප්යතේ .. 41..
ඒකං හන්යාන්න වාහන්යාදිෂුර්මුක්තෝ ධනුෂ්මතා .
බුද්ධිර්බුද්ධිමතෝත්සෘෂ්ටා හන්යාද්රාෂ්ට්රං සරාජකම් .. 42..
ඒකයා ද්වේ විනිශ්චිත්ය ත්රීංශ්චතුර්භිර්වශේ කුරු .
පඤ්ච ජිත්වා විදිත්වා ෂට්සප්ත හිත්වා සුඛී භව .. 43..
ඒකං විෂරසෝ හන්ති ශස්ත්රේණෛකශ්ච වධ්යතේ .
සරාෂ්ට්රං ස ප්රජං හන්ති රාජානං මන්ත්රවිස්රවඃ .. 44..
ඒකඃ ස්වාදු න භුඤ්ජීත ඒකශ්චාර්ථාන්න චින්තයේත් .
ඒකෝ න ගච්ඡේදධ්වානං නෛකඃ සුප්තේෂු ජාගෘයාත් .. 45..
ඒකමේවාද්විතීයං තද්යද්රාජන්නාවබුධ්යසේ .
සත්යං ස්වර්ගස්ය සෝපානං පාරාවාරස්ය නෞරිව .. 46..
ඒකඃ ක්ෂමාවතාං දෝෂෝ ද්විතීයෝ නෝපලභ්යතේ .
යදේනං ක්ෂමයා යුක්තමශක්තං මන්යතේ ජනඃ .. 47..
සෝ(අ)ස්ය දෝෂෝ න මන්තව්යඃ ක්ෂමා හි පරමං බලම් .
ක්ෂමා ගුණෝ හ්යශක්තානාං ශක්තානාං භූෂණං තථා ..- ..
ක්ෂමා වශීකෘතිර්ලෝකේ ක්ෂමයා කිං න සාධ්යතේ .
ශාන්තිශඞ්ඛඃ කරේ යස්ය කිං කරිෂ්යති දුර්ජනඃ ..- ..
අතෘණේ පතිතෝ වහ්නිඃ ස්වයමේවෝපශාම්යති .
අක්ෂමාවාන්පරං දෝෂෛරාත්මානං චෛව යෝජයේත් ..- ..
ඒකෝ ධර්මඃ පරං ශ්රේයඃ ක්ෂමෛකා ශාන්තිරුත්තමා .
විද්යෛකා පරමා දෘෂ්ටිරහිංසෛකා සුඛාවහා .. 48..
ද්වාවිමෞ ග්රසතේ භූමිඃ සර්පෝ බිලශයානිව .
රාජානං චාවිරෝද්ධාරං බ්රාහ්මණං චාප්රවාසිනම් .. 49..
ද්වේ කර්මණී නරඃ කුර්වන්නස්මිँල්ලෝකේ විරෝචතේ .
අබ්රුවන්පරුෂං කිං චිදසතෝ නාර්ථයංස්තථා .. 50..
ද්වාවිමෞ පුරුෂව්යාඝ්ර පරප්රත්යය කාරිණෞ .
ස්ත්රියඃ කාමිත කාමින්යෝ ලෝකඃ පූජිත පූජකඃ .. 51..
ද්වාවිමෞ කණ්ටකෞ තීක්ෂ්ණෞ ශරීරපරිශෝෂණෞ .
යශ්චාධනඃ කාමයතේ යශ්ච කුප්යත්යනීශ්වරඃ .. 52..
ද්වාවේව න විරාජේතේ විපරීතේන කර්මණා .
ගෘහස්ථශ්ච නිරාරම්භඃ කාර්යවාංශ්චෛව භික්ෂුකඃ ..- ..
ද්වාවිමෞ පුරුෂෞ රාජන්ස්වර්ගස්ය පරි තිෂ්ඨතඃ .
ප්රභුශ්ච ක්ෂමයා යුක්තෝ දරිද්රශ්ච ප්රදානවාන් .. 53..
න්යායාගතස්ය ද්රව්යස්ය බෝද්ධව්යෞ ද්වාවතික්රමෞ .
අපාත්රේ ප්රතිපත්තිශ්ච පාත්රේ චාප්රතිපාදනම් .. 54..
ද්වාවම්භසි නිවේෂ්ටව්යෞ ගලේ බද්ධ්වා දෘඪං ශිලාම් .
ධනවන්තමදාතාරං දරිද්රං චාතපස්විනම් ..- ..
ද්වාවිමෞ පුරුෂව්යාඝ්ර සුර්යමණ්ඩලභේදිනෞ .
පරිව්රාඩ්යෝගයුක්තශ්ච රණේ චාභිමුඛෝ හතඃ ..- ..
ත්රයෝ න්යායා මනුෂ්යාණාං ශ්රූයන්තේ භරතර්ෂභ .
කනීයාන්මධ්යමඃ ශ්රේෂ්ඨ ඉති වේදවිදෝ විදුඃ .. 55..
ත්රිවිධාඃ පුරුෂා රාජන්නුත්තමාධමමධ්යමාඃ .
නියෝජයේද්යථාවත්තාංස්ත්රිවිධේෂ්වේව කර්මසු .. 56..
ත්රය ඒවාධනා රාජන්භාර්යා දාසස්තථා සුතඃ .
යත්තේ සමධිගච්ඡන්ති යස්ය තේ තස්ය තද්ධනම් .. 57..
හරණං ච පරස්වානාං පරදාරාභිමර්ශනම් .
සුහෘදශ්ච පරිත්යාගස්ත්රයෝ දෝෂා ක්ෂයාවහඃ ..- ..
ත්රිවිධං නරකස්යේදං ද්වාරං නාශනමාත්මනඃ .
කාමඃ ක්රෝධස්තථා ලෝභස්තස්මාදේතත්ත්රයං ත්යජේත් ..- ..
වරප්රදානං රාජ්යාං ච පුත්රජන්ම ච භාරත .
ශත්රෝශ්ච මෝක්ෂණං කෘච්ඡ්රාත්ත්රීණි චෛකං ච තත්සමම් ..- ..
භක්තං ච බජමානං ච තවාස්මීති වාදිනම් .
ත්රීනේතාන් ශරණං ප්රාප්තාන්විෂමේ(අ)පි න සන්ත්යජේත් ..- ..
චත්වාරි රාජ්ඤා තු මහාබලේන
වර්ජ්යාන්යාහුඃ පණ්ඩිතස්තානි විද්යාත් .
අල්පප්රජ්ඤෛඃ සහ මන්ත්රං න කුර්යාන්
න දීර්ඝසූත්රෛරලසෛශ්චාරණෛශ්ච .. 58..
චත්වාරි තේ තාත ගෘහේ වසන්තු
ශ්රියාභිජුෂ්ටස්ය ගෘහස්ථ ධර්මේ .
වෘද්ධෝ ජ්ඤාතිරවසන්නඃ කුලීනඃ
සඛා දරිද්රෝ භගිනී චානපත්යා .. 59..
චත්වාර්යාහ මහාරාජ සද්යස්කානි බෘහස්පතිඃ .
පෘච්ඡතේ ත්රිදශේන්ද්රාය තානීමානි නිබෝධ මේ .. 60..
දේවතානාං ච සඞ්කල්පමනුභාවං ච ධීමතාම් .
විනයං කෘතවිද්යානාං විනාශං පාපකර්මණාම් .. 61..
චත්වාරි කර්මාණ්යභයඞ්කරාණි
භයං ප්රයච්ඡන්ත්යයථාකෘතානි .
මානාග්නිහෝත්රං උත මානමෞනං
මානේනාධීතමුත මානයජ්ඤඃ ..- ..
පඤ්චාග්නයෝ මනුෂ්යේණ පරිචර්යාඃ ප්රයත්නතඃ .
පිතා මාතාග්නිරාත්මා ච ගුරුශ්ච භරතර්ෂභ .. 62..
පඤ්චෛව පූජයँල්ලෝකේ යශඃ ප්රාප්නෝති කේවලම් .
දේවාන්පිතෲන්මනුෂ්යාංශ්ච භික්ෂූනතිථිපඤ්චමාන් .. 63..
පඤ්ච ත්වානුගමිෂ්යන්ති යත්ර යත්ර ගමිෂ්යසි .
මිත්රාණ්යමිත්රා මධ්යස්ථා උපජීව්යෝපජීවිනඃ .. 64..
පඤ්චේන්ද්රියස්ය මර්ත්යස්ය ඡිද්රං චේදේකමින්ද්රියම් .
තතෝ(අ)ස්ය ස්රවති ප්රජ්ඤා දෘතේඃ පාදාදිවෝදකම් .. 65..
ෂඩ්දෝෂාඃ පුරුෂේණේහ හාතව්යා භූතිමිච්ඡතා .
නිද්රා තන්ද්රී භයං ක්රෝධ ආලස්යං දීර්ඝසූත්රතා .. 66..
ෂඩිමාන්පුරුෂෝ ජහ්යාද්භින්නාං නාවමිවාර්ණවේ .
අප්රවක්තාරමාචාර්යමනධීයානමෘත්විජම් .. 67..
අරක්ෂිතාරං රාජානං භාර්යාං චාප්රිය වාදිනීම් .
ග්රාමකාරං ච ගෝපාලං වනකාමං ච නාපිතම් .. 68..
ෂඩේව තු ගුණාඃ පුංසා න හාතව්යාඃ කදාචන .
සත්යං දානමනාලස්යමනසූයා ක්ෂමා ධෘතිඃ .. 69..
අර්ථාගමෝ නිත්යමරෝගිතා ච
ප්රියා ච භාර්යා ප්රියවාදිනී ච .
වශ්යශ්ච පුත්රෝ(අ)ර්ථකරී ච විද්යා
ෂට් ජීවලෝකස්ය සුඛානි රාජන් ..- ..
ෂණ්ණාමාත්මනි නිත්යානාමෛශ්වර්යං යෝ(අ)ධිගච්ඡති .
න ස පාපෛඃ කුතෝ(අ)නර්ථෛර්යුජ්යතේ විජිතේන්ද්රියඃ .. 70..
ෂඩිමේ ෂට්සු ජීවන්ති සප්තමෝ නෝපලභ්යතේ .
චෝරාඃ ප්රමත්තේ ජීවන්ති ව්යාධිතේෂු චිකිත්සකාඃ .. 71..
ප්රමදාඃ කාමයානේෂු යජමානේෂු යාජකාඃ .
රාජා විවදමානේෂු නිත්යං මූර්ඛේෂු පණ්ඩිතාඃ .. 72..
ෂඩිමානි විනශ්යන්ති මුහූර්තමනවේක්ෂණාත් .
ගාවඃ සේවා කෘෂිර්භාර්යා විද්යා වෘෂලසඞ්ගතිඃ ..- ..
ෂඩේතේ හ්යවමන්යන්තේ නිත්යං පූර්වෝපකාරිණම් .
ආචාර්යං ශික්ෂිතා ශිෂ්යාඃ කෘතදාරශ්ච මාතරම් ..- ..
නාරිං විගතකාමස්තු කෘතාර්ථාශ්ච ප්රයෝජකම් .
නාවං නිස්තීර්ණකාන්තාරා නාතුරාශ්ච චිකිත්සකම් ..- ..
ආරෝග්යමානෘණ්යමවිප්රවාසඃ
සද්භිර්මනුෂ්යෛඃ සහ සම්ප්රයෝගඃ .
ස්වප්රත්යයා වෘත්තිරභීතවාසඃ
ෂට් ජීවලෝකස්ය සුඛානි රාජන් ..- ..
ඊර්ෂුර්ඝෘණී නසන්තුෂ්ටඃ ක්රෝධනෝ නිත්යශඞ්කිතඃ .
පරභාග්යෝපජීවී ච ෂඩේතේ නිත්යදුඃඛිතාඃ ..- ..
සප්ත දෝෂාඃ සදා රාජ්ඤා හාතව්යා ව්යසනෝදයාඃ .
ප්රායශෝ යෛර්විනශ්යන්ති කෘතමූලාශ්ච පාර්ථිවාඃ .. 73..
ස්ත්රියෝ(අ)ක්ෂා මෘගයා පානං වාක්පාරුෂ්යං ච පඤ්චමම් .
මහච්ච දණ්ඩපාරුෂ්යමර්ථදූෂණමේව ච .. 74..
අෂ්ටෞ පූර්වනිමිත්තානි නරස්ය විනශිෂ්යතඃ .
බ්රාහ්මණාන්ප්රථමං ද්වේෂ්ටි බ්රාහ්මණෛශ්ච විරුධ්යතේ .. 75..
බ්රාහ්මණ ස්වානි චාදත්තේ බ්රාහ්මණාංශ්ච ජිඝාංසති .
රමතේ නින්දයා චෛෂාං ප්රශංසාං නාභිනන්දති .. 76..
නෛතාන්ස්මරති කෘත්යේෂු යාචිතශ්චාභ්යසූයති .
ඒතාන්දෝෂාන්නරඃ ප්රාජ්ඤෝ බුද්ධ්යා බුද්ධ්වා විවර්ජයේත් .. 77..
අෂ්ටාවිමානි හර්ෂස්ය නව නීතානි භාරත .
වර්තමානානි දෘශ්යන්තේ තාන්යේව සුසුඛාන්යපි .. 78..
සමාගමශ්ච සඛිභිර්මහාංශ්චෛව ධනාගමඃ .
පුත්රේණ ච පරිෂ්වඞ්ගඃ සන්නිපාතශ්ච මෛථුනේ .. 79..
සමයේ ච ප්රියාලාපඃ ස්වයූථේෂු ච සන්නතිඃ .
අභිප්රේතස්ය ලාභශ්ච පූජා ච ජනසංසදි .. 80..
අෂ්ටෞ ගුණාඃ පුරුෂං දීපයන්ති
ප්රජ්ඤා ච කෞල්යං ච දමඃ ශ්රුතං ච .
පරාක්රමශ්චාබහුභාෂිතා ච
දානං යථාශක්ති කෘතජ්ඤතා ච ..- ..
නවද්වාරමිදං වේශ්ම ත්රිස්ථූණං පඤ්ච සාක්ෂිකම් .
ක්ෂේත්රජ්ඤාධිෂ්ඨිතං විද්වාන්යෝ වේද ස පරඃ කවිඃ .. 81..
දශ ධර්මං න ජානන්ති ධෘතරාෂ්ට්ර නිබෝධ තාන් .
මත්තඃ ප්රමත්ත උන්මත්තඃ ශ්රාන්තඃ ක්රුද්ධෝ බුභුක්ෂිතඃ .. 82..
ත්වරමාණශ්ච භීරුශ්ච ලුබ්ධඃ කාමී ච තේ දශ .
තස්මාදේතේෂු භාවේෂු න ප්රසජ්ජේත පණ්ඩිතඃ .. 83..
අත්රෛවෝදාහරන්තීමමිතිහාසං පුරාතනම් .
පුත්රාර්ථමසුරේන්ද්රේණ ගීතං චෛව සුධන්වනා .. 84..
යඃ කාමමන්යූ ප්රජහාති රාජා
පාත්රේ ප්රතිෂ්ඨාපයතේ ධනං ච .
විශේෂවිච්ඡ්රුතවාන්ක්ෂිප්රකාරී
තං සර්වලෝකඃ කුරුතේ ප්රමාණම් .. 85..
ජානාති විශ්වාසයිතුං මනුෂ්යාන්
විජ්ඤාත දෝෂේෂු දධාති දණ්ඩම් .
ජානාති මාත්රාං ච තථා ක්ෂමාං ච
තං තාදෘශං ශ්රීර්ජුෂතේ සමග්රා .. 86..
සුදුර්බලං නාවජානාති කඤ්චිද්-
යුක්තෝ රිපුං සේවතේ බුද්ධිපූර්වම් .
න විග්රහං රෝචයතේ බලස්ථෛඃ
කාලේ ච යෝ වික්රමතේ ස ධීරඃ .. 87..
ප්රාප්යාපදං න ව්යථතේ කදා චිද්
උද්යෝගමන්විච්ඡති චාප්රමත්තඃ .
දුඃඛං ච කාලේ සහතේ ජිතාත්මා
ධුරන්ධරස්තස්ය ජිතාඃ සපත්නාඃ .. 88..
අනර්ථකං විප්ර වාසං ගෘහේභ්යඃ
පාපෛඃ සන්ධිං පරදාරාභිමර්ශම් .
දම්භං ස්තෛන්යං පෛශුනං මද්ය පානං
න සේවතේ යඃ ස සුඛී සදෛව .. 89..
න සංරම්භේණාරභතේ(අ)ර්ථවර්ගම්
ආකාරිතඃ ශංසති තථ්යමේව .
න මාත්රාර්ථේ රෝචයතේ විවාදං
නාපූජිතඃ කුප්යති චාප්යමූඪඃ .. 90..
න යෝ(අ)භ්යසූයත්යනුකම්පතේ ච
න දුර්බලඃ ප්රාතිභාව්යං කරෝති .
නාත්යාහ කිං චිත්ක්ෂමතේ විවාදං
සර්වත්ර තාදෘග්ලභතේ ප්රශංසාම් .. 91..
යෝ නෝද්ධතං කුරුතේ ජාතු වේෂං
න පෞරුෂේණාපි විකත්ථතේ(අ)න්යාන් .
න මූර්ච්ඡිතඃ කටුකාන්යාහ කිං චිත්
ප්රියං සදා තං කුරුතේ ජනෝ(අ)පි .. 92..
න වෛරමුද්දීපයති ප්රශාන්තං
න දර්මමාරෝහති නාස්තමේති .
න දුර්ගතෝ(අ)ස්මීති කරෝති මන්යුං
තමාර්ය ශීලං පරමාහුරග්ර්යම් .. 93..
න ස්වේ සුඛේ වෛ කුරුතේ ප්රහර්ෂං
නාන්යස්ය දුඃඛේ භවති ප්රතීතඃ .
දත්ත්වා න පශ්චාත්කුරුතේ(අ)නුතාපං
න කත්ථතේ සත්පුරුෂාර්ය ශීලඃ .. 94..
දේශාචාරාන්සමයාඤ්ජාතිධර්මාන්
බුභූෂතේ යස්තු පරාවරජ්ඤඃ .
ස තත්ර තත්රාධිගතඃ සදෛව
මහාජනස්යාධිපත්යං කරෝති .. 95..
දම්භං මෝහං මත්සරං පාපකෘත්යං
රාජද්විෂ්ටං පෛශුනං පූගවෛරම් .
මත්තෝන්මත්තෛර්දුර්ජනෛශ්චාපි වාදං
යඃ ප්රජ්ඤාවාන්වර්ජයේත්ස ප්රධානඃ .. 96..
දමං ශෞචං දෛවතං මඞ්ගලානි
ප්රායශ්චිත්තං විවිධාँල්ලෝකවාදාන් .
ඒතානි යඃ කුරුතේ නෛත්යකානි
තස්යෝත්ථානං දේවතා රාධයන්ති .. 97..
සමෛර්විවාහං කුරුතේ න හීනෛඃ
සමෛඃ සඛ්යං ව්යවහාරං කථාශ්ච .
ගුණෛර්විශිෂ්ටාංශ්ච පුරෝ දධාති
විපශ්චිතස්තස්ය නයාඃ සුනීතාඃ .. 98..
මිතං භුඞ්ක්තේ සංවිභජ්යාශ්රිතේභ්යෝ
මිතං ස්වපිත්යමිතං කර්මකෘත්වා .
දදාත්යමිත්රේෂ්වපි යාචිතඃ සං-
ස්තමාත්මවන්තං ප්රජහාත්යනර්ථාඃ .. 99..
චිකීර්ෂිතං විප්රකෘතං ච යස්ය
නාන්යේ ජනාඃ කර්ම ජානන්ති කිං චිත් .
මන්ත්රේ ගුප්තේ සම්යගනුෂ්ඨිතේ ච
ස්වල්පෝ නාස්ය ව්යථතේ කශ්චිදර්ථඃ .. 100..
යඃ සර්වභූතප්රශමේ නිවිෂ්ටඃ
සත්යෝ මෘදුර්දානකෘච්ඡුද්ධ භාවඃ .
අතීව සඤ්ජ්ඤායතේ ජ්ඤාතිමධ්යේ
මහාමණිර්ජාත්ය ඉව ප්රසන්නඃ .. 101..
ය ආත්මනාපත්රපතේ භෘශං නරඃ
ස සර්වලෝකස්ය ගුරුර්භවත්යුත .
අනන්ත තේජාඃ සුමනාඃ සමාහිතඃ
ස්වතේජසා සූර්ය ඉවාවභාසතේ .. 102..
වනේ ජාතාඃ ශාපදග්ධස්ය රාජ්ඤඃ
පාණ්ඩෝඃ පුත්රාඃ පඤ්ච පඤ්චේන්ද්ර කල්පාඃ .
ත්වයෛව බාලා වර්ධිතාඃ ශික්ෂිතාශ්ච
තවාදේශං පාලයන්ත්යාම්බිකේය .. 103..
ප්රදායෛෂාමුචිතං තාත රාජ්යං
සුඛී පුත්රෛඃ සහිතෝ මෝදමානඃ .
න දේවානාං නාපි ච මානුෂාණාං
භවිෂ්යසි ත්වං තර්කණීයෝ නරේන්ද්ර .. 104..
.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි
විදුරනීතිවාක්යේ ත්රයස්ත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 33 ..
Roman (IAST) Transliteration
|| atha śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||
vaiśampāyana uvāca |
dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram || 1||
prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt |
īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati || 2||
evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam |
abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya || 3||
dvāḥstha uvāca |
viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt |
draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām || 4||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam |
ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane || 5||
dvāḥstha uvāca |
praviśāntaḥ puraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥ |
na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām || 6||
vaiśampāyana uvāca |
tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭra niveśanam |
abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam || 7||
viduro'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt |
yadi kiṃ cana kartavyamayamasmi praśādhi mām || 8||
dhṛtaraṣtra uvāca |
sañjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ |
ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati || 9||
tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā |
tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || 10||
jāgrato dahyamānasya śreyo yadiha paśyasi |
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || 11||
yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavebhyo
na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ |
savendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni
kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā || 12||
tanme brūhi vidura tvaṃ yathāvan
manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ |
yathā ca nastāta hitaṃ bhavecca
prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||- ||
vidura uvāca |
abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam |
hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || 13||
kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa |
kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase || 14||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ |
asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ || 15||
vidura uvāca |
rajā lakṣaṇasampannastrailokyasyādhipo bhavet |
preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||- ||
viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ |
arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ ||- ||
ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt |
gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleṣāṃstitikṣate ||- ||
duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā |
eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||- ||
ekasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan
srukca drauṇī peṭhanīpīḍane ca |
etasmādrājanbruvato me nibodha
ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||- ||
ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā |
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita ucyate ||- ||
niṣevate praśastāni ninditāni na sevate |
anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍita lakṣaṇam || 16||
krodho harṣaśca darpaśca hrīstambho mānyamānitā |
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || 17||
yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare |
kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate || 18||
yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ |
samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate || 19||
yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate |
kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || 20||
yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate |
na kiṃ cidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha || 21||
kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śaṛṇoti
vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt |
nāsampṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe
tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || 22||
nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum |
āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ || 23||
niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ |
avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate || 24||
ārya karmaṇi rājyante bhūtikarmāṇi kurvate |
hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || 25||
na hṛṣyatyātmasammāne nāvamānena tapyate |
gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 26||
tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām |
upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || 27||
pravṛtta vākcitrakatha ūhavānpratibhānavān |
āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate || 28||
śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā |
asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || 29||
arthaṃ mahāntamāsadya vidyāmaiśvaryameva ca |
vicaratyasamunnaddho yasya paṇḍita ucyate ||- ||
aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ |
arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || 30||
svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati |
mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate || 31||
akāmāṃ kāmayati yaḥ kāmayānāṃ parityajet |
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan |
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam || 32||
amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca |
karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam || 33||
saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate |
ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || 34||
śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni nārcati |
suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate |
viśvasatyapramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ || 35||
paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā |
yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ || 36||
ātmano balamājñāya dharmārthaparivarjitam |
alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihocyate || 37||
aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śūnyamupāsate |
kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || 38||
arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryameva vā |
vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate || 39||
ekaḥ sampannamaśnāti vaste vāsaśca śobhanam |
yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ || 40||
ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ |
bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate || 41||
ekaṃ hanyānna vāhanyādiṣurmukto dhanuṣmatā |
buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam || 42||
ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru |
pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava || 43||
ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate |
sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ || 44||
ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet |
eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt || 45||
ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyase |
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 46||
ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate |
yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 47||
so'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam |
kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ||- ||
kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate |
śāntiśaṅkhaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||- ||
atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati |
akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||- ||
eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā |
vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā || 48||
dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 49||
dve karmaṇī naraḥ kurvannasmi~lloke virocate |
abruvanparuṣaṃ kiṃ cidasato nārthayaṃstathā || 50||
dvāvimau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau |
striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ || 51||
dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau |
yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ || 52||
dvāveva na virājete viparītena karmaṇā |
gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||- ||
dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ |
prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān || 53||
nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau |
apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam || 54||
dvāvambhasi niveṣṭavyau gale baddhvā dṛḍhaṃ śilām |
dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||- ||
dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhedinau |
parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||- ||
trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha |
kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || 55||
trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ |
niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu || 56||
traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ |
yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 57||
haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam |
suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā kṣayāvahaḥ ||- ||
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||- ||
varapradānaṃ rājyāṃ ca putrajanma ca bhārata |
śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāttrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||- ||
bhaktaṃ ca bajamānaṃ ca tavāsmīti vādinam |
trīnetān śaraṇaṃ prāptānviṣame'pi na santyajet ||- ||
catvāri rājñā tu mahābalena
varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt |
alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān
na dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || 58||
catvāri te tāta gṛhe vasantu
śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme |
vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ
sakhā daridro bhaginī cānapatyā || 59||
catvāryāha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ |
pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || 60||
devatānāṃ ca saṅkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām |
vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || 61||
catvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi
bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |
mānāgnihotraṃ uta mānamaunaṃ
mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||- ||
pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ |
pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha || 62||
pañcaiva pūjaya~lloke yaśaḥ prāpnoti kevalam |
devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || 63||
pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi |
mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ || 64||
pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyam |
tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 65||
ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā |
nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā || 66||
ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave |
apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 67||
arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinīm |
grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 68||
ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācana |
satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || 69||
arthāgamo nityamarogitā ca
priyā ca bhāryā priyavādinī ca |
vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |
na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 70||
ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate |
corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ || 71||
pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ |
rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ || 72||
ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavekṣaṇāt |
gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||- ||
ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam |
ācāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraśca mātaram ||- ||
nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāśca prayojakam |
nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakam ||- ||
ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ
sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ |
svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ |
parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||- ||
sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ |
prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ || 73||
striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam |
mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca || 74||
aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ |
brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate || 75||
brāhmaṇa svāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati |
ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || 76||
naitānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati |
etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet || 77||
aṣṭāvimāni harṣasya nava nītāni bhārata |
vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi || 78||
samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥ |
putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || 79||
samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca sannatiḥ |
abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi || 80||
aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti
prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |
parākramaścābahubhāṣitā ca
dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||- ||
navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam |
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || 81||
daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān |
mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ || 82||
tvaramāṇaśca bhīruśca lubdhaḥ kāmī ca te daśa |
tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ || 83||
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā || 84||
yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā
pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca |
viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī
taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam || 85||
jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān
vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam |
jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca
taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || 86||
sudurbalaṃ nāvajānāti kañcid-
yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam |
na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ
kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || 87||
prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid
udyogamanvicchati cāpramattaḥ |
duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā
dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || 88||
anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhebhyaḥ
pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam |
dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ
na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva || 89||
na saṃrambheṇārabhate'rthavargam
ākāritaḥ śaṃsati tathyameva |
na mātrārthe rocayate vivādaṃ
nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || 90||
na yo'bhyasūyatyanukampate ca
na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti |
nātyāha kiṃ citkṣamate vivādaṃ
sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām || 91||
yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ
na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān |
na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ cit
priyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi || 92||
na vairamuddīpayati praśāntaṃ
na darmamārohati nāstameti |
na durgato'smīti karoti manyuṃ
tamārya śīlaṃ paramāhuragryam || 93||
na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ
nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ |
dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ
na katthate satpuruṣārya śīlaḥ || 94||
deśācārānsamayāñjātidharmān
bubhūṣate yastu parāvarajñaḥ |
sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva
mahājanasyādhipatyaṃ karoti || 95||
dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ
rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam |
mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ
yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || 96||
damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni
prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān |
etāni yaḥ kurute naityakāni
tasyotthānaṃ devatā rādhayanti || 97||
samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ
samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca |
guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti
vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ || 98||
mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo
mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā |
dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ-
stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ || 99||
cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya
nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit |
mantre gupte samyaganuṣṭhite ca
svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ || 100||
yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ
satyo mṛdurdānakṛcchuddha bhāvaḥ |
atīva sañjñāyate jñātimadhye
mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ || 101||
ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ
sa sarvalokasya gururbhavatyuta |
ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ
svatejasā sūrya ivāvabhāsate || 102||
vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ
pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ |
tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca
tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya || 103||
pradāyaiṣāmucitaṃ tāta rājyaṃ
sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ |
na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ
bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra || 104||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ अथ श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि विदुरनीतिवाक्ये त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥
वैशम्पायन उवाच ।
द्वाःस्थं प्राह महाप्राज्ञो धृतराष्ट्रो महीपतिः ।
विदुरं द्रष्टुमिच्छामि तमिहानय माचिरम् ॥ 1॥
प्रहितो धृतराष्ट्रेण दूतः क्षत्तारमब्रवीत् ।
ईश्वरस्त्वां महाराजो महाप्राज्ञ दिदृक्षति ॥ 2॥
एवमुक्तस्तु विदुरः प्राप्य राजनिवेशनम् ।
अब्रवीद्धृतराष्ट्राय द्वाःस्थ मां प्रतिवेदय ॥ 3॥
द्वाःस्थ उवाच ।
विदुरोऽयमनुप्राप्तो राजेन्द्र तव शासनात् ।
द्रष्टुमिच्छति ते पादौ किं करोतु प्रशाधि माम् ॥ 4॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
प्रवेशय महाप्राज्ञं विदुरं दीर्घदर्शिनम् ।
अहं हि विदुरस्यास्य नाकाल्यो जातु दर्शने ॥ 5॥
द्वाःस्थ उवाच ।
प्रविशान्तः पुरं क्षत्तर्महाराजस्य धीमतः ।
न हि ते दर्शनेऽकाल्यो जातु राजा ब्रवीति माम् ॥ 6॥
वैशम्पायन उवाच ।
ततः प्रविश्य विदुरो धृतराष्ट्र निवेशनम् ।
अब्रवीत्प्राञ्जलिर्वाक्यं चिन्तयानं नराधिपम् ॥ 7॥
विदुरोऽहं महाप्राज्ञ सम्प्राप्तस्तव शासनात् ।
यदि किं चन कर्तव्यमयमस्मि प्रशाधि माम् ॥ 8॥
धृतरष्त्र उवाच ।
सञ्जयो विदुर प्राप्तो गर्हयित्वा च मां गतः ।
अजातशत्रोः श्वो वाक्यं सभामध्ये स वक्ष्यति ॥ 9॥
तस्याद्य कुरुवीरस्य न विज्ञातं वचो मया ।
तन्मे दहति गात्राणि तदकार्षीत्प्रजागरम् ॥ 10॥
जाग्रतो दह्यमानस्य श्रेयो यदिह पश्यसि ।
तद्ब्रूहि त्वं हि नस्तात धर्मार्थकुशलो ह्यसि ॥ 11॥
यतः प्राप्तः सञ्जयः पाण्डवेभ्यो
न मे यथावन्मनसः प्रशान्तिः ।
सवेन्द्रियाण्यप्रकृतिं गतानि
किं वक्ष्यतीत्येव हि मेऽद्य चिन्ता ॥ 12॥
तन्मे ब्रूहि विदुर त्वं यथावन्
मनीषितं सर्वमजातशत्रोः ।
यथा च नस्तात हितं भवेच्च
प्रजाश्च सर्वाः सुखिता भवेयुः ॥- ॥
विदुर उवाच ।
अभियुक्तं बलवता दुर्बलं हीनसाधनम् ।
हृतस्वं कामिनं चोरमाविशन्ति प्रजागराः ॥ 13॥
कच्चिदेतैर्महादोषैर्न स्पृष्टोऽसि नराधिप ।
कच्चिन्न परवित्तेषु गृध्यन्विपरितप्यसे ॥ 14॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
श्रोतुमिच्छामि ते धर्म्यं परं नैःश्रेयसं वचः ।
अस्मिन्राजर्षिवंशे हि त्वमेकः प्राज्ञसम्मतः ॥ 15॥
विदुर उवाच ।
रजा लक्षणसम्पन्नस्त्रैलोक्यस्याधिपो भवेत् ।
प्रेष्यस्ते प्रेषितश्चैव धृतराष्ट्र युधिष्ठिरः ॥- ॥
विपरीततरश्च त्वं भागधेये न सम्मतः ।
अर्चिषां प्रक्षयाच्चैव धर्मात्मा धर्मकोविदः ॥- ॥
आनृशंस्यादनुक्रोशाद्धर्मात्सत्यात्पराक्रमात् ।
गुरुत्वात्त्वयि सम्प्रेक्ष्य बहून्क्लेषांस्तितिक्षते ॥- ॥
दुर्योधने सौबले च कर्णे दुःशासने तथा ।
एतेष्वैश्वर्यमाधाय कथं त्वं भूतिमिच्छसि ॥- ॥
एकस्मात्वृक्षाद्यज्ञपत्राणि राजन्
स्रुक्च द्रौणी पेठनीपीडने च ।
एतस्माद्राजन्ब्रुवतो मे निबोध
एकस्माद्वै जायतेऽसच्च सच्च ॥- ॥
आत्मज्ञानं समारम्भस्तितिक्षा धर्मनित्यता ।
यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्दित उच्यते ॥- ॥
निषेवते प्रशस्तानि निन्दितानि न सेवते ।
अनास्तिकः श्रद्दधान एतत्पण्डित लक्षणम् ॥ 16॥
क्रोधो हर्षश्च दर्पश्च ह्रीस्तम्भो मान्यमानिता ।
यमर्थान्नापकर्षन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ 17॥
यस्य कृत्यं न जानन्ति मन्त्रं वा मन्त्रितं परे ।
कृतमेवास्य जानन्ति स वै पण्डित उच्यते ॥ 18॥
यस्य कृत्यं न विघ्नन्ति शीतमुष्णं भयं रतिः ।
समृद्धिरसमृद्धिर्वा स वै पण्डित उच्यते ॥ 19॥
यस्य संसारिणी प्रज्ञा धर्मार्थावनुवर्तते ।
कामादर्थं वृणीते यः स वै पण्डित उच्यते ॥ 20॥
यथाशक्ति चिकीर्षन्ति यथाशक्ति च कुर्वते ।
न किं चिदवमन्यन्ते पण्डिता भरतर्षभ ॥ 21॥
क्षिप्रं विजानाति चिरं शऋणोति
विज्ञाय चार्थं भजते न कामात् ।
नासम्पृष्टो व्यौपयुङ्क्ते परार्थे
तत्प्रज्ञानं प्रथमं पण्डितस्य ॥ 22॥
नाप्राप्यमभिवाञ्छन्ति नष्टं नेच्छन्ति शोचितुम् ।
आपत्सु च न मुह्यन्ति नराः पण्डित बुद्धयः ॥ 23॥
निश्चित्य यः प्रक्रमते नान्तर्वसति कर्मणः ।
अवन्ध्य कालो वश्यात्मा स वै पण्डित उच्यते ॥ 24॥
आर्य कर्मणि राज्यन्ते भूतिकर्माणि कुर्वते ।
हितं च नाभ्यसूयन्ति पण्डिता भरतर्षभ ॥ 25॥
न हृष्यत्यात्मसम्माने नावमानेन तप्यते ।
गाङ्गो ह्रद इवाक्षोभ्यो यः स पण्डित उच्यते ॥ 26॥
तत्त्वज्ञः सर्वभूतानां योगज्ञः सर्वकर्मणाम् ।
उपायज्ञो मनुष्याणां नरः पण्डित उच्यते ॥ 27॥
प्रवृत्त वाक्चित्रकथ ऊहवान्प्रतिभानवान् ।
आशु ग्रन्थस्य वक्ता च स वै पण्डित उच्यते ॥ 28॥
श्रुतं प्रज्ञानुगं यस्य प्रज्ञा चैव श्रुतानुगा ।
असम्भिन्नार्य मर्यादः पण्डिताख्यां लभेत सः ॥ 29॥
अर्थं महान्तमासद्य विद्यामैश्वर्यमेव च ।
विचरत्यसमुन्नद्धो यस्य पण्डित उच्यते ॥- ॥
अश्रुतश्च समुन्नद्धो दरिद्रश्च महामनाः ।
अर्थांश्चाकर्मणा प्रेप्सुर्मूढ इत्युच्यते बुधैः ॥ 30॥
स्वमर्थं यः परित्यज्य परार्थमनुतिष्ठति ।
मिथ्या चरति मित्रार्थे यश्च मूढः स उच्यते ॥ 31॥
अकामां कामयति यः कामयानां परित्यजेत् ।
बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥- ॥
अकामान्कामयति यः कामयानान्परिद्विषन् ।
बलवन्तं च यो द्वेष्टि तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ 32॥
अमित्रं कुरुते मित्रं मित्रं द्वेष्टि हिनस्ति च ।
कर्म चारभते दुष्टं तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ 33॥
संसारयति कृत्यानि सर्वत्र विचिकित्सते ।
चिरं करोति क्षिप्रार्थे स मूढो भरतर्षभ ॥ 34॥
श्राद्धं पितृभ्यो न ददाति दैवतानि नार्चति ।
सुहृन्मित्रं न लभते तमाहुर्मूढचेतसम् ॥- ॥
अनाहूतः प्रविशति अपृष्टो बहु भाषते ।
विश्वसत्यप्रमत्तेषु मूढ चेता नराधमः ॥ 35॥
परं क्षिपति दोषेण वर्तमानः स्वयं तथा ।
यश्च क्रुध्यत्यनीशः सन्स च मूढतमो नरः ॥ 36॥
आत्मनो बलमाज्ञाय धर्मार्थपरिवर्जितम् ।
अलभ्यमिच्छन्नैष्कर्म्यान्मूढ बुद्धिरिहोच्यते ॥ 37॥
अशिष्यं शास्ति यो राजन्यश्च शून्यमुपासते ।
कदर्यं भजते यश्च तमाहुर्मूढचेतसम् ॥ 38॥
अर्थं महान्तमासाद्य विद्यामैश्वर्यमेव वा ।
विचरत्यसमुन्नद्धो यः स पण्डित उच्यते ॥ 39॥
एकः सम्पन्नमश्नाति वस्ते वासश्च शोभनम् ।
योऽसंविभज्य भृत्येभ्यः को नृशंसतरस्ततः ॥ 40॥
एकः पापानि कुरुते फलं भुङ्क्ते महाजनः ।
भोक्तारो विप्रमुच्यन्ते कर्ता दोषेण लिप्यते ॥ 41॥
एकं हन्यान्न वाहन्यादिषुर्मुक्तो धनुष्मता ।
बुद्धिर्बुद्धिमतोत्सृष्टा हन्याद्राष्ट्रं सराजकम् ॥ 42॥
एकया द्वे विनिश्चित्य त्रींश्चतुर्भिर्वशे कुरु ।
पञ्च जित्वा विदित्वा षट्सप्त हित्वा सुखी भव ॥ 43॥
एकं विषरसो हन्ति शस्त्रेणैकश्च वध्यते ।
सराष्ट्रं स प्रजं हन्ति राजानं मन्त्रविस्रवः ॥ 44॥
एकः स्वादु न भुञ्जीत एकश्चार्थान्न चिन्तयेत् ।
एको न गच्छेदध्वानं नैकः सुप्तेषु जागृयात् ॥ 45॥
एकमेवाद्वितीयं तद्यद्राजन्नावबुध्यसे ।
सत्यं स्वर्गस्य सोपानं पारावारस्य नौरिव ॥ 46॥
एकः क्षमावतां दोषो द्वितीयो नोपलभ्यते ।
यदेनं क्षमया युक्तमशक्तं मन्यते जनः ॥ 47॥
सोऽस्य दोषो न मन्तव्यः क्षमा हि परमं बलम् ।
क्षमा गुणो ह्यशक्तानां शक्तानां भूषणं तथा ॥- ॥
क्षमा वशीकृतिर्लोके क्षमया किं न साध्यते ।
शान्तिशङ्खः करे यस्य किं करिष्यति दुर्जनः ॥- ॥
अतृणे पतितो वह्निः स्वयमेवोपशाम्यति ।
अक्षमावान्परं दोषैरात्मानं चैव योजयेत् ॥- ॥
एको धर्मः परं श्रेयः क्षमैका शान्तिरुत्तमा ।
विद्यैका परमा दृष्टिरहिंसैका सुखावहा ॥ 48॥
द्वाविमौ ग्रसते भूमिः सर्पो बिलशयानिव ।
राजानं चाविरोद्धारं ब्राह्मणं चाप्रवासिनम् ॥ 49॥
द्वे कर्मणी नरः कुर्वन्नस्मिँल्लोके विरोचते ।
अब्रुवन्परुषं किं चिदसतो नार्थयंस्तथा ॥ 50॥
द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र परप्रत्यय कारिणौ ।
स्त्रियः कामित कामिन्यो लोकः पूजित पूजकः ॥ 51॥
द्वाविमौ कण्टकौ तीक्ष्णौ शरीरपरिशोषणौ ।
यश्चाधनः कामयते यश्च कुप्यत्यनीश्वरः ॥ 52॥
द्वावेव न विराजेते विपरीतेन कर्मणा ।
गृहस्थश्च निरारम्भः कार्यवांश्चैव भिक्षुकः ॥- ॥
द्वाविमौ पुरुषौ राजन्स्वर्गस्य परि तिष्ठतः ।
प्रभुश्च क्षमया युक्तो दरिद्रश्च प्रदानवान् ॥ 53॥
न्यायागतस्य द्रव्यस्य बोद्धव्यौ द्वावतिक्रमौ ।
अपात्रे प्रतिपत्तिश्च पात्रे चाप्रतिपादनम् ॥ 54॥
द्वावम्भसि निवेष्टव्यौ गले बद्ध्वा दृढं शिलाम् ।
धनवन्तमदातारं दरिद्रं चातपस्विनम् ॥- ॥
द्वाविमौ पुरुषव्याघ्र सुर्यमण्डलभेदिनौ ।
परिव्राड्योगयुक्तश्च रणे चाभिमुखो हतः ॥- ॥
त्रयो न्याया मनुष्याणां श्रूयन्ते भरतर्षभ ।
कनीयान्मध्यमः श्रेष्ठ इति वेदविदो विदुः ॥ 55॥
त्रिविधाः पुरुषा राजन्नुत्तमाधममध्यमाः ।
नियोजयेद्यथावत्तांस्त्रिविधेष्वेव कर्मसु ॥ 56॥
त्रय एवाधना राजन्भार्या दासस्तथा सुतः ।
यत्ते समधिगच्छन्ति यस्य ते तस्य तद्धनम् ॥ 57॥
हरणं च परस्वानां परदाराभिमर्शनम् ।
सुहृदश्च परित्यागस्त्रयो दोषा क्षयावहः ॥- ॥
त्रिविधं नरकस्येदं द्वारं नाशनमात्मनः ।
कामः क्रोधस्तथा लोभस्तस्मादेतत्त्रयं त्यजेत् ॥- ॥
वरप्रदानं राज्यां च पुत्रजन्म च भारत ।
शत्रोश्च मोक्षणं कृच्छ्रात्त्रीणि चैकं च तत्समम् ॥- ॥
भक्तं च बजमानं च तवास्मीति वादिनम् ।
त्रीनेतान् शरणं प्राप्तान्विषमेऽपि न सन्त्यजेत् ॥- ॥
चत्वारि राज्ञा तु महाबलेन
वर्ज्यान्याहुः पण्डितस्तानि विद्यात् ।
अल्पप्रज्ञैः सह मन्त्रं न कुर्यान्
न दीर्घसूत्रैरलसैश्चारणैश्च ॥ 58॥
चत्वारि ते तात गृहे वसन्तु
श्रियाभिजुष्टस्य गृहस्थ धर्मे ।
वृद्धो ज्ञातिरवसन्नः कुलीनः
सखा दरिद्रो भगिनी चानपत्या ॥ 59॥
चत्वार्याह महाराज सद्यस्कानि बृहस्पतिः ।
पृच्छते त्रिदशेन्द्राय तानीमानि निबोध मे ॥ 60॥
देवतानां च सङ्कल्पमनुभावं च धीमताम् ।
विनयं कृतविद्यानां विनाशं पापकर्मणाम् ॥ 61॥
चत्वारि कर्माण्यभयङ्कराणि
भयं प्रयच्छन्त्ययथाकृतानि ।
मानाग्निहोत्रं उत मानमौनं
मानेनाधीतमुत मानयज्ञः ॥- ॥
पञ्चाग्नयो मनुष्येण परिचर्याः प्रयत्नतः ।
पिता माताग्निरात्मा च गुरुश्च भरतर्षभ ॥ 62॥
पञ्चैव पूजयँल्लोके यशः प्राप्नोति केवलम् ।
देवान्पितॄन्मनुष्यांश्च भिक्षूनतिथिपञ्चमान् ॥ 63॥
पञ्च त्वानुगमिष्यन्ति यत्र यत्र गमिष्यसि ।
मित्राण्यमित्रा मध्यस्था उपजीव्योपजीविनः ॥ 64॥
पञ्चेन्द्रियस्य मर्त्यस्य छिद्रं चेदेकमिन्द्रियम् ।
ततोऽस्य स्रवति प्रज्ञा दृतेः पादादिवोदकम् ॥ 65॥
षड्दोषाः पुरुषेणेह हातव्या भूतिमिच्छता ।
निद्रा तन्द्री भयं क्रोध आलस्यं दीर्घसूत्रता ॥ 66॥
षडिमान्पुरुषो जह्याद्भिन्नां नावमिवार्णवे ।
अप्रवक्तारमाचार्यमनधीयानमृत्विजम् ॥ 67॥
अरक्षितारं राजानं भार्यां चाप्रिय वादिनीम् ।
ग्रामकारं च गोपालं वनकामं च नापितम् ॥ 68॥
षडेव तु गुणाः पुंसा न हातव्याः कदाचन ।
सत्यं दानमनालस्यमनसूया क्षमा धृतिः ॥ 69॥
अर्थागमो नित्यमरोगिता च
प्रिया च भार्या प्रियवादिनी च ।
वश्यश्च पुत्रोऽर्थकरी च विद्या
षट् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥- ॥
षण्णामात्मनि नित्यानामैश्वर्यं योऽधिगच्छति ।
न स पापैः कुतोऽनर्थैर्युज्यते विजितेन्द्रियः ॥ 70॥
षडिमे षट्सु जीवन्ति सप्तमो नोपलभ्यते ।
चोराः प्रमत्ते जीवन्ति व्याधितेषु चिकित्सकाः ॥ 71॥
प्रमदाः कामयानेषु यजमानेषु याजकाः ।
राजा विवदमानेषु नित्यं मूर्खेषु पण्डिताः ॥ 72॥
षडिमानि विनश्यन्ति मुहूर्तमनवेक्षणात् ।
गावः सेवा कृषिर्भार्या विद्या वृषलसङ्गतिः ॥- ॥
षडेते ह्यवमन्यन्ते नित्यं पूर्वोपकारिणम् ।
आचार्यं शिक्षिता शिष्याः कृतदारश्च मातरम् ॥- ॥
नारिं विगतकामस्तु कृतार्थाश्च प्रयोजकम् ।
नावं निस्तीर्णकान्तारा नातुराश्च चिकित्सकम् ॥- ॥
आरोग्यमानृण्यमविप्रवासः
सद्भिर्मनुष्यैः सह सम्प्रयोगः ।
स्वप्रत्यया वृत्तिरभीतवासः
षट् जीवलोकस्य सुखानि राजन् ॥- ॥
ईर्षुर्घृणी नसन्तुष्टः क्रोधनो नित्यशङ्कितः ।
परभाग्योपजीवी च षडेते नित्यदुःखिताः ॥- ॥
सप्त दोषाः सदा राज्ञा हातव्या व्यसनोदयाः ।
प्रायशो यैर्विनश्यन्ति कृतमूलाश्च पार्थिवाः ॥ 73॥
स्त्रियोऽक्षा मृगया पानं वाक्पारुष्यं च पञ्चमम् ।
महच्च दण्डपारुष्यमर्थदूषणमेव च ॥ 74॥
अष्टौ पूर्वनिमित्तानि नरस्य विनशिष्यतः ।
ब्राह्मणान्प्रथमं द्वेष्टि ब्राह्मणैश्च विरुध्यते ॥ 75॥
ब्राह्मण स्वानि चादत्ते ब्राह्मणांश्च जिघांसति ।
रमते निन्दया चैषां प्रशंसां नाभिनन्दति ॥ 76॥
नैतान्स्मरति कृत्येषु याचितश्चाभ्यसूयति ।
एतान्दोषान्नरः प्राज्ञो बुद्ध्या बुद्ध्वा विवर्जयेत् ॥ 77॥
अष्टाविमानि हर्षस्य नव नीतानि भारत ।
वर्तमानानि दृश्यन्ते तान्येव सुसुखान्यपि ॥ 78॥
समागमश्च सखिभिर्महांश्चैव धनागमः ।
पुत्रेण च परिष्वङ्गः सन्निपातश्च मैथुने ॥ 79॥
समये च प्रियालापः स्वयूथेषु च सन्नतिः ।
अभिप्रेतस्य लाभश्च पूजा च जनसंसदि ॥ 80॥
अष्टौ गुणाः पुरुषं दीपयन्ति
प्रज्ञा च कौल्यं च दमः श्रुतं च ।
पराक्रमश्चाबहुभाषिता च
दानं यथाशक्ति कृतज्ञता च ॥- ॥
नवद्वारमिदं वेश्म त्रिस्थूणं पञ्च साक्षिकम् ।
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितं विद्वान्यो वेद स परः कविः ॥ 81॥
दश धर्मं न जानन्ति धृतराष्ट्र निबोध तान् ।
मत्तः प्रमत्त उन्मत्तः श्रान्तः क्रुद्धो बुभुक्षितः ॥ 82॥
त्वरमाणश्च भीरुश्च लुब्धः कामी च ते दश ।
तस्मादेतेषु भावेषु न प्रसज्जेत पण्डितः ॥ 83॥
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
पुत्रार्थमसुरेन्द्रेण गीतं चैव सुधन्वना ॥ 84॥
यः काममन्यू प्रजहाति राजा
पात्रे प्रतिष्ठापयते धनं च ।
विशेषविच्छ्रुतवान्क्षिप्रकारी
तं सर्वलोकः कुरुते प्रमाणम् ॥ 85॥
जानाति विश्वासयितुं मनुष्यान्
विज्ञात दोषेषु दधाति दण्डम् ।
जानाति मात्रां च तथा क्षमां च
तं तादृशं श्रीर्जुषते समग्रा ॥ 86॥
सुदुर्बलं नावजानाति कञ्चिद्-
युक्तो रिपुं सेवते बुद्धिपूर्वम् ।
न विग्रहं रोचयते बलस्थैः
काले च यो विक्रमते स धीरः ॥ 87॥
प्राप्यापदं न व्यथते कदा चिद्
उद्योगमन्विच्छति चाप्रमत्तः ।
दुःखं च काले सहते जितात्मा
धुरन्धरस्तस्य जिताः सपत्नाः ॥ 88॥
अनर्थकं विप्र वासं गृहेभ्यः
पापैः सन्धिं परदाराभिमर्शम् ।
दम्भं स्तैन्यं पैशुनं मद्य पानं
न सेवते यः स सुखी सदैव ॥ 89॥
न संरम्भेणारभतेऽर्थवर्गम्
आकारितः शंसति तथ्यमेव ।
न मात्रार्थे रोचयते विवादं
नापूजितः कुप्यति चाप्यमूढः ॥ 90॥
न योऽभ्यसूयत्यनुकम्पते च
न दुर्बलः प्रातिभाव्यं करोति ।
नात्याह किं चित्क्षमते विवादं
सर्वत्र तादृग्लभते प्रशंसाम् ॥ 91॥
यो नोद्धतं कुरुते जातु वेषं
न पौरुषेणापि विकत्थतेऽन्यान् ।
न मूर्च्छितः कटुकान्याह किं चित्
प्रियं सदा तं कुरुते जनोऽपि ॥ 92॥
न वैरमुद्दीपयति प्रशान्तं
न दर्ममारोहति नास्तमेति ।
न दुर्गतोऽस्मीति करोति मन्युं
तमार्य शीलं परमाहुरग्र्यम् ॥ 93॥
न स्वे सुखे वै कुरुते प्रहर्षं
नान्यस्य दुःखे भवति प्रतीतः ।
दत्त्वा न पश्चात्कुरुतेऽनुतापं
न कत्थते सत्पुरुषार्य शीलः ॥ 94॥
देशाचारान्समयाञ्जातिधर्मान्
बुभूषते यस्तु परावरज्ञः ।
स तत्र तत्राधिगतः सदैव
महाजनस्याधिपत्यं करोति ॥ 95॥
दम्भं मोहं मत्सरं पापकृत्यं
राजद्विष्टं पैशुनं पूगवैरम् ।
मत्तोन्मत्तैर्दुर्जनैश्चापि वादं
यः प्रज्ञावान्वर्जयेत्स प्रधानः ॥ 96॥
दमं शौचं दैवतं मङ्गलानि
प्रायश्चित्तं विविधाँल्लोकवादान् ।
एतानि यः कुरुते नैत्यकानि
तस्योत्थानं देवता राधयन्ति ॥ 97॥
समैर्विवाहं कुरुते न हीनैः
समैः सख्यं व्यवहारं कथाश्च ।
गुणैर्विशिष्टांश्च पुरो दधाति
विपश्चितस्तस्य नयाः सुनीताः ॥ 98॥
मितं भुङ्क्ते संविभज्याश्रितेभ्यो
मितं स्वपित्यमितं कर्मकृत्वा ।
ददात्यमित्रेष्वपि याचितः सं-
स्तमात्मवन्तं प्रजहात्यनर्थाः ॥ 99॥
चिकीर्षितं विप्रकृतं च यस्य
नान्ये जनाः कर्म जानन्ति किं चित् ।
मन्त्रे गुप्ते सम्यगनुष्ठिते च
स्वल्पो नास्य व्यथते कश्चिदर्थः ॥ 100॥
यः सर्वभूतप्रशमे निविष्टः
सत्यो मृदुर्दानकृच्छुद्ध भावः ।
अतीव सञ्ज्ञायते ज्ञातिमध्ये
महामणिर्जात्य इव प्रसन्नः ॥ 101॥
य आत्मनापत्रपते भृशं नरः
स सर्वलोकस्य गुरुर्भवत्युत ।
अनन्त तेजाः सुमनाः समाहितः
स्वतेजसा सूर्य इवावभासते ॥ 102॥
वने जाताः शापदग्धस्य राज्ञः
पाण्डोः पुत्राः पञ्च पञ्चेन्द्र कल्पाः ।
त्वयैव बाला वर्धिताः शिक्षिताश्च
तवादेशं पालयन्त्याम्बिकेय ॥ 103॥
प्रदायैषामुचितं तात राज्यं
सुखी पुत्रैः सहितो मोदमानः ।
न देवानां नापि च मानुषाणां
भविष्यसि त्वं तर्कणीयो नरेन्द्र ॥ 104॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरनीतिवाक्ये त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः ॥ 33 ॥
|| atha śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||
vaiśampāyana uvāca |
dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |
viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram || 1||
prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt |
īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati || 2||
evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam |
abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya || 3||
dvāḥstha uvāca |
viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt |
draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām || 4||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam |
ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane || 5||
dvāḥstha uvāca |
praviśāntaḥ puraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥ |
na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām || 6||
vaiśampāyana uvāca |
tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭra niveśanam |
abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam || 7||
viduro'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt |
yadi kiṃ cana kartavyamayamasmi praśādhi mām || 8||
dhṛtaraṣtra uvāca |
sañjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ |
ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati || 9||
tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā |
tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || 10||
jāgrato dahyamānasya śreyo yadiha paśyasi |
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || 11||
yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavebhyo
na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ |
savendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni
kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā || 12||
tanme brūhi vidura tvaṃ yathāvan
manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ |
yathā ca nastāta hitaṃ bhavecca
prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||- ||
vidura uvāca |
abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam |
hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || 13||
kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa |
kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase || 14||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ |
asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ || 15||
vidura uvāca |
rajā lakṣaṇasampannastrailokyasyādhipo bhavet |
preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||- ||
viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ |
arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ ||- ||
ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt |
gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleṣāṃstitikṣate ||- ||
duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā |
eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||- ||
ekasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan
srukca drauṇī peṭhanīpīḍane ca |
etasmādrājanbruvato me nibodha
ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||- ||
ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā |
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita ucyate ||- ||
niṣevate praśastāni ninditāni na sevate |
anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍita lakṣaṇam || 16||
krodho harṣaśca darpaśca hrīstambho mānyamānitā |
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || 17||
yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare |
kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate || 18||
yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ |
samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate || 19||
yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate |
kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || 20||
yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate |
na kiṃ cidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha || 21||
kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śaṛṇoti
vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt |
nāsampṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe
tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || 22||
nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum |
āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ || 23||
niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ |
avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate || 24||
ārya karmaṇi rājyante bhūtikarmāṇi kurvate |
hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || 25||
na hṛṣyatyātmasammāne nāvamānena tapyate |
gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 26||
tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām |
upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || 27||
pravṛtta vākcitrakatha ūhavānpratibhānavān |
āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate || 28||
śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā |
asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || 29||
arthaṃ mahāntamāsadya vidyāmaiśvaryameva ca |
vicaratyasamunnaddho yasya paṇḍita ucyate ||- ||
aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ |
arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || 30||
svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati |
mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate || 31||
akāmāṃ kāmayati yaḥ kāmayānāṃ parityajet |
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan |
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam || 32||
amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca |
karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam || 33||
saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate |
ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || 34||
śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni nārcati |
suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate |
viśvasatyapramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ || 35||
paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā |
yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ || 36||
ātmano balamājñāya dharmārthaparivarjitam |
alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihocyate || 37||
aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śūnyamupāsate |
kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || 38||
arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryameva vā |
vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate || 39||
ekaḥ sampannamaśnāti vaste vāsaśca śobhanam |
yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ || 40||
ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ |
bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate || 41||
ekaṃ hanyānna vāhanyādiṣurmukto dhanuṣmatā |
buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam || 42||
ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru |
pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava || 43||
ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate |
sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ || 44||
ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet |
eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt || 45||
ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyase |
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 46||
ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate |
yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 47||
so'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam |
kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ||- ||
kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate |
śāntiśaṅkhaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||- ||
atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati |
akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||- ||
eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā |
vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā || 48||
dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 49||
dve karmaṇī naraḥ kurvannasmi~lloke virocate |
abruvanparuṣaṃ kiṃ cidasato nārthayaṃstathā || 50||
dvāvimau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau |
striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ || 51||
dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau |
yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ || 52||
dvāveva na virājete viparītena karmaṇā |
gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||- ||
dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ |
prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān || 53||
nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau |
apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam || 54||
dvāvambhasi niveṣṭavyau gale baddhvā dṛḍhaṃ śilām |
dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||- ||
dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhedinau |
parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||- ||
trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha |
kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || 55||
trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ |
niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu || 56||
traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ |
yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 57||
haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam |
suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā kṣayāvahaḥ ||- ||
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||- ||
varapradānaṃ rājyāṃ ca putrajanma ca bhārata |
śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāttrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||- ||
bhaktaṃ ca bajamānaṃ ca tavāsmīti vādinam |
trīnetān śaraṇaṃ prāptānviṣame'pi na santyajet ||- ||
catvāri rājñā tu mahābalena
varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt |
alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān
na dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || 58||
catvāri te tāta gṛhe vasantu
śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme |
vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ
sakhā daridro bhaginī cānapatyā || 59||
catvāryāha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ |
pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || 60||
devatānāṃ ca saṅkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām |
vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || 61||
catvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi
bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |
mānāgnihotraṃ uta mānamaunaṃ
mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||- ||
pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ |
pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha || 62||
pañcaiva pūjaya~lloke yaśaḥ prāpnoti kevalam |
devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || 63||
pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi |
mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ || 64||
pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyam |
tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 65||
ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā |
nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā || 66||
ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave |
apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 67||
arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinīm |
grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 68||
ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācana |
satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || 69||
arthāgamo nityamarogitā ca
priyā ca bhāryā priyavādinī ca |
vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |
na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 70||
ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate |
corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ || 71||
pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ |
rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ || 72||
ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavekṣaṇāt |
gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||- ||
ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam |
ācāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraśca mātaram ||- ||
nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāśca prayojakam |
nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakam ||- ||
ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ
sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ |
svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ |
parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||- ||
sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ |
prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ || 73||
striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam |
mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca || 74||
aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ |
brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate || 75||
brāhmaṇa svāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati |
ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || 76||
naitānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati |
etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet || 77||
aṣṭāvimāni harṣasya nava nītāni bhārata |
vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi || 78||
samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥ |
putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || 79||
samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca sannatiḥ |
abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi || 80||
aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti
prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |
parākramaścābahubhāṣitā ca
dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||- ||
navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam |
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || 81||
daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān |
mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ || 82||
tvaramāṇaśca bhīruśca lubdhaḥ kāmī ca te daśa |
tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ || 83||
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā || 84||
yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā
pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca |
viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī
taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam || 85||
jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān
vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam |
jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca
taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || 86||
sudurbalaṃ nāvajānāti kañcid-
yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam |
na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ
kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || 87||
prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid
udyogamanvicchati cāpramattaḥ |
duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā
dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || 88||
anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhebhyaḥ
pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam |
dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ
na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva || 89||
na saṃrambheṇārabhate'rthavargam
ākāritaḥ śaṃsati tathyameva |
na mātrārthe rocayate vivādaṃ
nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || 90||
na yo'bhyasūyatyanukampate ca
na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti |
nātyāha kiṃ citkṣamate vivādaṃ
sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām || 91||
yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ
na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān |
na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ cit
priyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi || 92||
na vairamuddīpayati praśāntaṃ
na darmamārohati nāstameti |
na durgato'smīti karoti manyuṃ
tamārya śīlaṃ paramāhuragryam || 93||
na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ
nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ |
dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ
na katthate satpuruṣārya śīlaḥ || 94||
deśācārānsamayāñjātidharmān
bubhūṣate yastu parāvarajñaḥ |
sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva
mahājanasyādhipatyaṃ karoti || 95||
dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ
rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam |
mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ
yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || 96||
damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni
prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān |
etāni yaḥ kurute naityakāni
tasyotthānaṃ devatā rādhayanti || 97||
samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ
samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca |
guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti
vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ || 98||
mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo
mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā |
dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ-
stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ || 99||
cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya
nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit |
mantre gupte samyaganuṣṭhite ca
svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ || 100||
yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ
satyo mṛdurdānakṛcchuddha bhāvaḥ |
atīva sañjñāyate jñātimadhye
mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ || 101||
ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ
sa sarvalokasya gururbhavatyuta |
ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ
svatejasā sūrya ivāvabhāsate || 102||
vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ
pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ |
tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca
tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya || 103||
pradāyaiṣāmucitaṃ tāta rājyaṃ
sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ |
na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ
bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra || 104||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Sinhala script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.