Summary — Gujarati
AI-generated · not yet verified
The Gujarati meaning of each verse is shown below the verse.
വിദുരം ദ്രഷ്ടുമിച്ഛാമി തമിഹാനയ മാചിരമ് ॥ 1॥
viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram || 1||
વૈશંપાયન બોલ્યા: મહાપ્રાજ્ઞ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે દ્વારપાલને કહ્યું, 'હું વિદુરને જોવા ઇચ્છું છું, તેને તરત જ અહીં લઈ આવ.' AI
ഈശ്വരസ്ത്വാം മഹാരാജോ മഹാപ്രാജ്ഞ ദിദൃക്ഷതി ॥ 2॥
īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati || 2||
ધૃતરાષ્ટ્રે મોકલેલા દૂતે વિદુરને કહ્યું, 'હે મહાપ્રાજ્ઞ, મહારાજા (ઈશ્વર) તમને જોવા ઇચ્છે છે.' AI
അബ്രവീദ്ധൃതരാഷ്ട്രായ ദ്വാഃസ്ഥ മാം പ്രതിവേദയ ॥ 3॥
abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya || 3||
એમ કહેવાતાં વિદુર રાજમહેલમાં પહોંચીને દ્વારપાલને કહ્યું, 'ધૃતરાષ્ટ્રને મારી જાણ કર.' AI
ദ്രഷ്ടുമിച്ഛതി തേ പാദൌ കിം കരോതു പ്രശാധി മാമ് ॥ 4॥
draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām || 4||
દ્વારપાલ બોલ્યા: 'હે રાજેન્દ્ર, આ વિદુર તમારા આદેશથી આવ્યા છે. તે તમારા ચરણોના દર્શન ઇચ્છે છે. શું કરવું તે આજ્ઞા કરો.' AI
അഹം ഹി വിദുരസ്യാസ്യ നാകാല്യോ ജാതു ദര്ശനേ ॥ 5॥
ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane || 5||
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા: 'મહાપ્રાજ્ઞ અને દૂરદર્શી વિદુરને અંદર આવવા દો. મને આ વિદુરના દર્શન માટે કદી અકાળ નથી.' AI
ന ഹി തേ ദര്ശനേഽകാല്യോ ജാതു രാജാ ബ്രവീതി മാമ് ॥ 6॥
na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām || 6||
દ્વારપાલ બોલ્યા: 'હે વિદુર, બુદ્ધિમાન મહારાજાના અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરો. રાજા મને કદી તમારા દર્શનને અકાળ કહેતા નથી.' AI
അബ്രവീത്പ്രാഞ്ജലിര്വാക്യം ചിന്തയാനം നരാധിപമ് ॥ 7॥
abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam || 7||
વૈશંપાયન બોલ્યા: પછી વિદુર ધૃતરાષ્ટ્રના નિવાસમાં પ્રવેશીને, ચિંતામગ્ન નરાધિપતિને હાથ જોડીને આ વચન કહ્યું. AI
യദി കിം ചന കര്തവ്യമയമസ്മി പ്രശാധി മാമ് ॥ 8॥
yadi kiṃ cana kartavyamayamasmi praśādhi mām || 8||
'હે મહાપ્રાજ્ઞ, હું વિદુર તમારા આદેશથી આવ્યો છું. જો કંઈ કરવાનું હોય તો આજ્ઞા કરો, હું હાજર છું.' AI
അജാതശത്രോഃ ശ്വോ വാക്യം സഭാമധ്യേ സ വക്ഷ്യതി ॥ 9॥
ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati || 9||
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: હે વિદુર, સંજય આવ્યો છે અને મને ઠપકો આપીને ગયો છે. તે આવતીકાલે સભાની મધ્યમાં અજાતશત્રુ (યુધિષ્ઠિર)નું વચન કહેશે. AI
തന്മേ ദഹതി ഗാത്രാണി തദകാര്ഷീത്പ്രജാഗരമ് ॥ 10॥
tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || 10||
આજે મેં કુરુવીર (યુધિષ્ઠિર)ના તે વચનને યથાવત્ જાણ્યું નથી. તે મારા અંગોને બાળે છે, તેણે મને જાગ્રત કરી દીધો છે. AI
തദ്ബ്രൂഹി ത്വം ഹി നസ്താത ധര്മാര്ഥകുശലോ ഹ്യസി ॥ 11॥
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || 11||
જાગતા અને બળતા મારા માટે આ જગતમાં જે કલ્યાણ તમે જુઓ છો, તે કહો; કારણ કે હે પિતા, તમે ધર્મ અને અર્થમાં કુશળ છો. AI
ന മേ യഥാവന്മനസഃ പ്രശാന്തിഃ ।
സവേന്ദ്രിയാണ്യപ്രകൃതിം ഗതാനി
കിം വക്ഷ്യതീത്യേവ ഹി മേഽദ്യ ചിന്താ ॥ 12॥
na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ |
savendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni
kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā || 12||
સંજય પાણ્ડવો પાસેથી પાછો આવ્યો છે, ત્યારથી મારા મનને યથાવત્ શાંતિ નથી. મારી ઇન્દ્રિયો સ્વાભાવિક સ્થિતિમાં નથી; તે શું કહેશે એ જ આજે મારી ચિંતા છે. AI
മനീഷിതം സര്വമജാതശത്രോഃ ।
യഥാ ച നസ്താത ഹിതം ഭവേച്ച
പ്രജാശ്ച സര്വാഃ സുഖിതാ ഭവേയുഃ ॥- ॥
manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ |
yathā ca nastāta hitaṃ bhavecca
prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||- ||
તેથી હે વિદુર, તમે મને અજાતશત્રુ (યુધિષ્ઠિર)નું સર્વ મનોરથ યથાવત્ કહો; અને હે પિતા, જેથી આપણું હિત થાય અને સર્વ પ્રજા સુખી થાય. AI
ഹൃതസ്വം കാമിനം ചോരമാവിശന്തി പ്രജാഗരാഃ ॥ 13॥
hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || 13||
વિદુરે કહ્યું: બળવાન દ્વારા પીડિત, દુર્બળ, સાધનહીન, ધન હરાવેલા, કામી અને ચોરને જાગરણો (ચિંતાઓ) આવે છે. AI
കച്ചിന്ന പരവിത്തേഷു ഗൃധ്യന്വിപരിതപ്യസേ ॥ 14॥
kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase || 14||
હે નરાધિપ, શું તમે આ મહાદોષોથી સ્પર્શાયેલા નથી? શું તમે પરાયા ધનની લાલસા રાખીને સંતપ્ત થતા નથી? AI
അസ്മിന്രാജര്ഷിവംശേ ഹി ത്വമേകഃ പ്രാജ്ഞസമ്മതഃ ॥ 15॥
asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ || 15||
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: હું તમારું ધર્મયુક્ત અને પરમ કલ્યાણકારી વચન સાંભળવા ઇચ્છું છું; કારણ કે આ રાજર્ષિવંશમાં તમે એક જ પ્રાજ્ઞ તરીકે સંમત થયેલા છો. AI
പ്രേഷ്യസ്തേ പ്രേഷിതശ്ചൈവ ധൃതരാഷ്ട്ര യുധിഷ്ഠിരഃ ॥- ॥
വിപരീതതരശ്ച ത്വം ഭാഗധേയേ ന സമ്മതഃ ।
അര്ചിഷാം പ്രക്ഷയാച്ചൈവ ധര്മാത്മാ ധര്മകോവിദഃ ॥- ॥
ആനൃശംസ്യാദനുക്രോശാദ്ധര്മാത്സത്യാത്പരാക്രമാത് ।
ഗുരുത്വാത്ത്വയി സമ്പ്രേക്ഷ്യ ബഹൂന്ക്ലേഷാംസ്തിതിക്ഷതേ ॥- ॥
ദുര്യോധനേ സൌബലേ ച കര്ണേ ദുഃശാസനേ തഥാ ।
ഏതേഷ്വൈശ്വര്യമാധായ കഥം ത്വം ഭൂതിമിച്ഛസി ॥- ॥
ഏകസ്മാത്വൃക്ഷാദ്യജ്ഞപത്രാണി രാജന്
സ്രുക്ച ദ്രൌണീ പേഠനീപീഡനേ ച ।
ഏതസ്മാദ്രാജന്ബ്രുവതോ മേ നിബോധ
ഏകസ്മാദ്വൈ ജായതേഽസച്ച സച്ച ॥- ॥
ആത്മജ്ഞാനം സമാരമ്ഭസ്തിതിക്ഷാ ധര്മനിത്യതാ ।
യമര്ഥാന്നാപകര്ഷന്തി സ വൈ പണ്ദിത ഉച്യതേ ॥- ॥
നിഷേവതേ പ്രശസ്താനി നിന്ദിതാനി ന സേവതേ ।
അനാസ്തികഃ ശ്രദ്ദധാന ഏതത്പണ്ഡിത ലക്ഷണമ് ॥ 16॥
preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||- ||
viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ |
arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ ||- ||
ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt |
gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleṣāṃstitikṣate ||- ||
duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā |
eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||- ||
ekasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan
srukca drauṇī peṭhanīpīḍane ca |
etasmādrājanbruvato me nibodha
ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||- ||
ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā |
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita ucyate ||- ||
niṣevate praśastāni ninditāni na sevate |
anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍita lakṣaṇam || 16||
વિદુર બોલ્યા: રાજા લક્ષણોથી સંપન્ન હોય તો તે ત્રણે લોકનો અધિપતિ થાય. હે ધૃતરાષ્ટ્ર, યુધિષ્ઠિર તારો દાસ છે અને તારા દ્વારા મોકલાયેલો છે. તું તો તેનાથી ઊંધું વર્તે છે અને ભાગ્યમાં સંમત થયેલો નથી. અગ્નિની જ્વાળાઓના ક્ષયથી પણ ધર્માત્મા અને ધર્મના જાણકાર તે યુધિષ્ઠિર. તેની અહિંસા, દયા, ધર્મ, સત્ય, પરાક્રમ અને ગુરુજનો પ્રત્યેની ભક્તિ જોઈને, તારામાં અનેક કષ્ટો સહન કરે છે. દુર્યોધન, શકુનિ, કર્ણ અને દુઃશાસનમાં ઐશ્વર્ય મૂકીને તું કેમ સમૃદ્ધિ ઇચ્છે છે? હે રાજન, એક જ વૃક્ષમાંથી યજ્ઞના પત્રો, સ્રુક્ (અગ્નિમાં હોમવાનું પાત્ર), દ્રોણી (સોમ રસનું પાત્ર) અને પેઠની (હોમ સામગ્રી) બને છે. હે રાજન, આમ બોલતા મારી વાત સાંભળ—એક જ વૃક્ષમાંથી અસત્ અને સત્ બંને ઉત્પન્ન થાય છે. આત્મજ્ઞાન, ઉત્તમ પ્રયત્ન, સહનશીલતા અને ધર્મમાં નિત્યતા—જેનાથી અર્થનો નાશ થતો નથી, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. જે પ્રશસ્ત (સારા) કર્મોનું સેવન કરે છે, નિંદિત કર્મોનું સેવન કરતો નથી, નાસ્તિક નથી પણ શ્રદ્ધાળુ છે—એ પંડિતનું લક્ષણ છે. AI
യമര്ഥാന്നാപകര്ഷന്തി സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 17॥
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || 17||
ક્રોધ, હર્ષ, દર્પ, લજ્જા, હઠ અને માન-સન્માન—જેનાથી અર્થનો નાશ થતો નથી, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
കൃതമേവാസ്യ ജാനന്തി സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 18॥
kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate || 18||
જેનું કાર્ય બીજા લોકો જાણતા નથી, અથવા તેણે મંત્રણા કરેલો મંત્ર બીજા જાણતા નથી, પણ જે થઈ ગયું તે જ લોકો જાણે છે—તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
സമൃദ്ധിരസമൃദ്ധിര്വാ സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 19॥
samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate || 19||
જેનું કાર્ય ઠંડી, ગરમી, ભય કે આસક્તિ રોકતાં નથી, અને સમૃદ્ધિ કે અસમૃદ્ધિ પણ રોકતી નથી—તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
കാമാദര്ഥം വൃണീതേ യഃ സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 20॥
kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || 20||
જેની બુદ્ધિ સંસારમાં ચાલતી હોવા છતાં ધર્મ અને અર્થનું અનુસરણ કરે છે, અને જે કામનાથી પ્રેરાઈને અર્થને ઇચ્છતો નથી—તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
ന കിം ചിദവമന്യന്തേ പണ്ഡിതാ ഭരതര്ഷഭ ॥ 21॥
na kiṃ cidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha || 21||
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પંડિતો પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરવાની ઇચ્છા રાખે છે અને શક્તિ પ્રમાણે જ કરે છે; તેઓ કોઈનું અવમાનન કરતા નથી. AI
വിജ്ഞായ ചാര്ഥം ഭജതേ ന കാമാത് ।
നാസമ്പൃഷ്ടോ വ്യൌപയുങ്ക്തേ പരാര്ഥേ
തത്പ്രജ്ഞാനം പ്രഥമം പണ്ഡിതസ്യ ॥ 22॥
vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt |
nāsampṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe
tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || 22||
પંડિત ઝડપથી સમજી જાય છે, ધીરજથી સાંભળે છે, અને અર્થને જાણીને કામનાથી પ્રેરાઈને તેનો ઉપયોગ કરતો નથી; પૂછ્યા વિના બીજાના કાર્યમાં પ્રવેશતો નથી—એ પંડિતની પ્રથમ પ્રજ્ઞા છે. AI
ആപത്സു ച ന മുഹ്യന്തി നരാഃ പണ്ഡിത ബുദ്ധയഃ ॥ 23॥
āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ || 23||
જે ન મળી શકે તેવી વસ્તુની ઇચ્છા કરતા નથી, નષ્ટ થયેલી વસ્તુ માટે શોક કરવા ઇચ્છતા નથી, અને આપત્તિમાં મૂંઝાતા નથી—એવા પુરુષો પંડિત બુદ્ધિવાળા કહેવાય છે. AI
അവന്ധ്യ കാലോ വശ്യാത്മാ സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 24॥
avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate || 24||
જે માણસ વિચારીને કાર્ય આરંભે છે, કર્મને અધવચ્ચે છોડતો નથી, જેનો સમય નિષ્ફળ જતો નથી અને જે મનને વશમાં રાખે છે, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
ഹിതം ച നാഭ്യസൂയന്തി പണ്ഡിതാ ഭരതര്ഷഭ ॥ 25॥
hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || 25||
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! પંડિતો ઉત્તમ કર્મોમાં જ રમે છે, સમૃદ્ધિકારક કર્મો કરે છે અને હિતકારી વાતોમાં દોષ દૃષ્ટિ કરતા નથી. AI
ഗാങ്ഗോ ഹ്രദ ഇവാക്ഷോഭ്യോ യഃ സ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 26॥
gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 26||
જે પોતાના સન્માનથી હર્ષિત થતો નથી અને અપમાનથી સંતપ્ત થતો નથી, ગંગાના સરોવરની જેમ જે અક્ષોભ્ય રહે છે, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
ഉപായജ്ഞോ മനുഷ്യാണാം നരഃ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 27॥
upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || 27||
જે સર્વ ભૂતોના તત્ત્વને જાણે છે, સર્વ કર્મોના યોગને જાણે છે અને મનુષ્યોના ઉપાયોને જાણે છે, તે માણસ પંડિત કહેવાય છે. AI
ആശു ഗ്രന്ഥസ്യ വക്താ ച സ വൈ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 28॥
āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate || 28||
જેની વાણી પ્રવૃત્ત અને ચિત્રવિચિત્ર કથાઓવાળી હોય, જે ઊહાપોહ (તર્ક) કરનારો અને પ્રતિભાશાળી હોય, અને જે ગ્રંથનો અર્થ ઝડપથી કહી શકે, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
അസമ്ഭിന്നാര്യ മര്യാദഃ പണ്ഡിതാഖ്യാം ലഭേത സഃ ॥ 29॥
asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || 29||
જેનું શ્રવણ (જ્ઞાન) પ્રજ્ઞાને અનુસરે છે અને પ્રજ્ઞા શ્રવણને અનુસરે છે, જે આર્ય મર્યાદાને ભંગ કરતો નથી, તે પંડિત નામ પામે છે. AI
വിചരത്യസമുന്നദ്ധോ യസ്യ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥- ॥
അശ്രുതശ്ച സമുന്നദ്ധോ ദരിദ്രശ്ച മഹാമനാഃ ।
അര്ഥാംശ്ചാകര്മണാ പ്രേപ്സുര്മൂഢ ഇത്യുച്യതേ ബുധൈഃ ॥ 30॥
vicaratyasamunnaddho yasya paṇḍita ucyate ||- ||
aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ |
arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || 30||
મોટો અર્થ (ધન), વિદ્યા અને ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને પણ જે અહંકારરહિત વિચરે છે, તેને પંડિત કહેવાય છે. જે અશ્રુત (અજ્ઞાની) હોવા છતાં અહંકારયુક્ત હોય, દરિદ્ર હોવા છતાં મહામનાવાળો હોય અને કર્મ કર્યા વિના ધન મેળવવા ઇચ્છે, તેને બુધજનો મૂઢ કહે છે. AI
മിഥ്യാ ചരതി മിത്രാര്ഥേ യശ്ച മൂഢഃ സ ഉച്യതേ ॥ 31॥
mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate || 31||
જે પોતાનો અર્થ (સ્વાર્થ) છોડીને બીજાના અર્થ માટે પ્રયત્ન કરે છે અને મિત્રના અર્થમાં મિથ્યા (વ્યર્થ) આચરણ કરે છે, તે મૂઢ કહેવાય છે. AI
ബലവന്തം ച യോ ദ്വേഷ്ടി തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥- ॥
അകാമാന്കാമയതി യഃ കാമയാനാന്പരിദ്വിഷന് ।
ബലവന്തം ച യോ ദ്വേഷ്ടി തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥ 32॥
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan |
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam || 32||
જે મનુષ્ય ઇચ્છા ન ધરાવનારને ઇચ્છે છે અને ઇચ્છા ધરાવનારને ત્યજી દે છે, તથા જે બળવાનનો દ્વેષ કરે છે, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૨॥ AI
കര്മ ചാരഭതേ ദുഷ്ടം തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥ 33॥
karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam || 33||
જે શત્રુને મિત્ર બનાવે છે, મિત્રનો દ્વેષ કરે છે અને તેનો નાશ કરે છે, તથા દુષ્ટ કર્મ આરંભે છે, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૩॥ AI
ചിരം കരോതി ക്ഷിപ്രാര്ഥേ സ മൂഢോ ഭരതര്ഷഭ ॥ 34॥
ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || 34||
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! જે કાર્યોને લંબાવે છે, સર્વત્ર શંકા કરે છે, અને શીઘ્ર થવાના કાર્યમાં ચિરકાળ લગાવે છે, તે મૂઢ છે. ॥૩૪॥ AI
സുഹൃന്മിത്രം ന ലഭതേ തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥- ॥
അനാഹൂതഃ പ്രവിശതി അപൃഷ്ടോ ബഹു ഭാഷതേ ।
വിശ്വസത്യപ്രമത്തേഷു മൂഢ ചേതാ നരാധമഃ ॥ 35॥
suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate |
viśvasatyapramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ || 35||
જે પિતૃઓને શ્રાદ્ધ આપતો નથી, દેવતાઓનું અર્ચન કરતો નથી, અને સુહૃન્મિત્રને પ્રાપ્ત કરતો નથી, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૫॥ જે અનાહૂત થઈને પ્રવેશ કરે છે, પૂછ્યા વિના બહુ બોલે છે, અને અપ્રમત્ત પુરુષોમાં વિશ્વાસ કરે છે, તે મૂઢચેતા નરાધમ છે. ॥૩૫॥ AI
യശ്ച ക്രുധ്യത്യനീശഃ സന്സ ച മൂഢതമോ നരഃ ॥ 36॥
yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ || 36||
પોતે તેવો જ વર્તતો હોવા છતાં જે બીજાને દોષથી ક્ષેપ કરે છે, અને જે અશક્ત હોવા છતાં ક્રોધ કરે છે, તે નર મૂઢતમ છે. ॥૩૬॥ AI
അലഭ്യമിച്ഛന്നൈഷ്കര്മ്യാന്മൂഢ ബുദ്ധിരിഹോച്യതേ ॥ 37॥
alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihocyate || 37||
પોતાનું બળ જાણીને, ધર્મ અને અર્થથી વર્જિત, અલભ્ય વસ્તુની ઇચ્છા કરતો, અકર્મણ્યતાને કારણે જેની બુદ્ધિ મૂઢ છે, તેને અહીં મૂઢ બુદ્ધિવાળો કહેવાય છે. ॥૩૭॥ AI
കദര്യം ഭജതേ യശ്ച തമാഹുര്മൂഢചേതസമ് ॥ 38॥
kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || 38||
હે રાજન્! જે અશિષ્યને શિક્ષા આપે છે, જે શૂન્યનું ઉપાસન કરે છે, અને જે કંજૂસનો સંગ કરે છે, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૮॥ AI
വിചരത്യസമുന്നദ്ധോ യഃ സ പണ്ഡിത ഉച്യതേ ॥ 39॥
vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate || 39||
મોટો અર્થ, વિદ્યા અથવા ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને જે અહંકારરહિત થઈને વિચરે છે, તે પંડિત કહેવાય છે. ॥૩૯॥ AI
യോഽസംവിഭജ്യ ഭൃത്യേഭ്യഃ കോ നൃശംസതരസ്തതഃ ॥ 40॥
yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ || 40||
જે પોતે એકલો જ સંપન્ન ભોજન કરે છે, શોભન વસ્ત્ર પહેરે છે, અને સેવકોમાં વહેંચ્યા વિના ભોગવે છે, તેના કરતાં વધુ નૃશંસ (ક્રૂર) બીજો કોણ છે? AI
ഭോക്താരോ വിപ്രമുച്യന്തേ കര്താ ദോഷേണ ലിപ്യതേ ॥ 41॥
bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate || 41||
એકલો માણસ પાપ કરે છે, પણ ફળ મહાજન (ઘણા લોકો) ભોગવે છે; ભોગવનારા તો છૂટી જાય છે, પણ કર્તા દોષથી લિપ્ત થાય છે. AI
ബുദ്ധിര്ബുദ്ധിമതോത്സൃഷ്ടാ ഹന്യാദ്രാഷ്ട്രം സരാജകമ് ॥ 42॥
buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam || 42||
ધનુષ્યધારીએ છોડેલો એક બાણ એકને હણે છે, અનેકને નહીં; પણ બુદ્ધિમાન દ્વારા છોડવામાં આવેલી બુદ્ધિ રાજા સહિત સમગ્ર રાષ્ટ્રને હણી નાખે છે. AI
പഞ്ച ജിത്വാ വിദിത്വാ ഷട്സപ്ത ഹിത്വാ സുഖീ ഭവ ॥ 43॥
pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava || 43||
એકથી બેને નિશ્ચિત કરી, ચારથી ત્રણને વશ કર; પાંચને જીતી, છને જાણી, સાતને ત્યજીને સુખી થા. AI
സരാഷ്ട്രം സ പ്രജം ഹന്തി രാജാനം മന്ത്രവിസ്രവഃ ॥ 44॥
sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ || 44||
એક વિષરસ હણે છે, એક શસ્ત્રથી વધ થાય છે; પણ મંત્રનો વિસ્રાવ (રહસ્યનો ભંગ) રાજા સહિત રાષ્ટ્ર અને પ્રજાને હણે છે. AI
ഏകോ ന ഗച്ഛേദധ്വാനം നൈകഃ സുപ്തേഷു ജാഗൃയാത് ॥ 45॥
eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt || 45||
એકલો સ્વાદુ ભોજન ન કરે, એકલો અર્થનો સંગ્રહ ન વિચારે, એકલો માર્ગે ન જાય, અને સૌ સૂતા હોય ત્યારે એકલો જાગે નહીં. AI
സത്യം സ്വര്ഗസ്യ സോപാനം പാരാവാരസ്യ നൌരിവ ॥ 46॥
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 46||
હે રાજન્, જે તેં સમજ્યું નથી તે એક જ અદ્વિતીય છે — સત્ય, જે સ્વર્ગની સીડી સમાન છે, અને સમુદ્રને તરવા માટે હોડી સમાન છે. AI
യദേനം ക്ഷമയാ യുക്തമശക്തം മന്യതേ ജനഃ ॥ 47॥
yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 47||
ક્ષમાવાનો એક જ દોષ છે, બીજો મળતો નથી — કે લોકો તેને ક્ષમાયુક્ત હોવા છતાં અશક્ત માને છે. AI
ക്ഷമാ ഗുണോ ഹ്യശക്താനാം ശക്താനാം ഭൂഷണം തഥാ ॥- ॥
ക്ഷമാ വശീകൃതിര്ലോകേ ക്ഷമയാ കിം ന സാധ്യതേ ।
ശാന്തിശങ്ഖഃ കരേ യസ്യ കിം കരിഷ്യതി ദുര്ജനഃ ॥- ॥
അതൃണേ പതിതോ വഹ്നിഃ സ്വയമേവോപശാമ്യതി ।
അക്ഷമാവാന്പരം ദോഷൈരാത്മാനം ചൈവ യോജയേത് ॥- ॥
ഏകോ ധര്മഃ പരം ശ്രേയഃ ക്ഷമൈകാ ശാന്തിരുത്തമാ ।
വിദ്യൈകാ പരമാ ദൃഷ്ടിരഹിംസൈകാ സുഖാവഹാ ॥ 48॥
kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ||- ||
kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate |
śāntiśaṅkhaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||- ||
atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati |
akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||- ||
eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā |
vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā || 48||
તેનો એ દોષ માનવો ન જોઈએ, કારણ કે ક્ષમા પરમ બળ છે. ક્ષમા અશક્તોનો ગુણ છે અને શક્તિમાનોનું આભૂષણ છે. ક્ષમા લોકમાં વશ કરવાનું સાધન છે; ક્ષમાથી શું સાધી શકાય નહીં? જેના હાથમાં શાંતિરૂપી શંખ છે તેને દુર્જન શું કરી શકશે? જ્યાં ઘાસ નથી ત્યાં પડેલો અગ્નિ પોતાની જાતે જ શાંત થઈ જાય છે. અક્ષમાવાળો માણસ પોતાને જ પરના દોષો અને પોતાના દોષોથી યુક્ત કરે છે. એક ધર્મ પરમ કલ્યાણ છે, એક ક્ષમા ઉત્તમ શાંતિ છે, એક વિદ્યા પરમ દૃષ્ટિ છે, અને એક અહિંસા સુખ આપનારી છે. AI
രാജാനം ചാവിരോദ്ധാരം ബ്രാഹ്മണം ചാപ്രവാസിനമ് ॥ 49॥
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 49||
પૃથ્વી બેને ગળી જાય છે, જેમ સર્પ બિલમાં રહેનારાંને ગળી જાય છે: જે રાજા પોતાના વિરોધીને દબાવતો નથી અને જે બ્રાહ્મણ પ્રવાસ કરતો નથી તેને. AI
അബ്രുവന്പരുഷം കിം ചിദസതോ നാര്ഥയംസ്തഥാ ॥ 50॥
abruvanparuṣaṃ kiṃ cidasato nārthayaṃstathā || 50||
માણસ બે કર્મ કરતાં આ લોકમાં શોભે છે: કોઈને કઠોર વચન ન બોલવું અને દુષ્ટો પાસેથી કંઈ માંગવું નહીં. AI
സ്ത്രിയഃ കാമിത കാമിന്യോ ലോകഃ പൂജിത പൂജകഃ ॥ 51॥
striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ || 51||
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, આ બે પરાધીનતા કરનારા છે: સ્ત્રીઓ જે પોતાના કામનાવાળા પુરુષને ચાહે છે, અને લોક જે પૂજા કરનારને પૂજે છે. AI
യശ്ചാധനഃ കാമയതേ യശ്ച കുപ്യത്യനീശ്വരഃ ॥ 52॥
yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ || 52||
આ બે તીક્ષ્ણ કાંટા શરીરને સુકવનારા છે: જે નિર્ધન હોવા છતાં કામના કરે છે, અને જે સમર્થ ન હોવા છતાં ક્રોધ કરે છે. AI
ഗൃഹസ്ഥശ്ച നിരാരമ്ഭഃ കാര്യവാംശ്ചൈവ ഭിക്ഷുകഃ ॥- ॥
ദ്വാവിമൌ പുരുഷൌ രാജന്സ്വര്ഗസ്യ പരി തിഷ്ഠതഃ ।
പ്രഭുശ്ച ക്ഷമയാ യുക്തോ ദരിദ്രശ്ച പ്രദാനവാന് ॥ 53॥
gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||- ||
dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ |
prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān || 53||
બે જણ વિપરીત કર્મથી શોભતા નથી: ગૃહસ્થ જે નિરારંભ (ઉદ્યમહીન) હોય, અને ભિક્ષુક જે કાર્યવાળો (વ્યવસાયી) હોય. હે રાજન્, આ બે પુરુષો સ્વર્ગની નજીક રહે છે: પ્રભુ જે ક્ષમાયુક્ત હોય, અને દરિદ્ર જે દાન આપનારો હોય. AI
അപാത്രേ പ്രതിപത്തിശ്ച പാത്രേ ചാപ്രതിപാദനമ് ॥ 54॥
apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam || 54||
ન્યાયથી મળેલા ધનના બે અતિક્રમ જાણવા જોઈએ: અપાત્રને આપવું અને પાત્રને ન આપવું. AI
ധനവന്തമദാതാരം ദരിദ്രം ചാതപസ്വിനമ് ॥- ॥
ദ്വാവിമൌ പുരുഷവ്യാഘ്ര സുര്യമണ്ഡലഭേദിനൌ ।
പരിവ്രാഡ്യോഗയുക്തശ്ച രണേ ചാഭിമുഖോ ഹതഃ ॥- ॥
ത്രയോ ന്യായാ മനുഷ്യാണാം ശ്രൂയന്തേ ഭരതര്ഷഭ ।
കനീയാന്മധ്യമഃ ശ്രേഷ്ഠ ഇതി വേദവിദോ വിദുഃ ॥ 55॥
dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||- ||
dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhedinau |
parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||- ||
trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha |
kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || 55||
બે જણને ગળામાં મજબૂત પથ્થર બાંધીને પાણીમાં ડુબાડવા જોઈએ: ધનવાન જે દાન આપતો નથી, અને દરિદ્ર જે તપસ્વી નથી. હે પુરુષવ્યાઘ્ર, આ બે પુરુષો સૂર્યમંડળને ભેદનારા છે: યોગયુક્ત પરિવ્રાજક અને રણમાં મુખ રાખીને માર્યો ગયેલો. હે ભરતર્ષભ, મનુષ્યોના ત્રણ ન્યાય સંભળાય છે: કનિષ્ઠ, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ — એમ વેદવિદો જાણે છે. AI
നിയോജയേദ്യഥാവത്താംസ്ത്രിവിധേഷ്വേവ കര്മസു ॥ 56॥
niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu || 56||
હે રાજન્, પુરુષો ત્રણ પ્રકારના હોય છે — ઉત્તમ, અધમ અને મધ્યમ. તેમને યથાયોગ્ય રીતે તે ત્રણ પ્રકારના કર્મોમાં જ નિયુક્ત કરવા જોઈએ. AI
യത്തേ സമധിഗച്ഛന്തി യസ്യ തേ തസ്യ തദ്ധനമ് ॥ 57॥
yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 57||
હે રાજન્, ધનહીન ત્રણ જ છે — પત્ની, દાસ અને પુત્ર. તેઓ જે કંઈ મેળવે છે, તે તેમના સ્વામીનું ધન થાય છે. AI
സുഹൃദശ്ച പരിത്യാഗസ്ത്രയോ ദോഷാ ക്ഷയാവഹഃ ॥- ॥
ത്രിവിധം നരകസ്യേദം ദ്വാരം നാശനമാത്മനഃ ।
കാമഃ ക്രോധസ്തഥാ ലോഭസ്തസ്മാദേതത്ത്രയം ത്യജേത് ॥- ॥
വരപ്രദാനം രാജ്യാം ച പുത്രജന്മ ച ഭാരത ।
ശത്രോശ്ച മോക്ഷണം കൃച്ഛ്രാത്ത്രീണി ചൈകം ച തത്സമമ് ॥- ॥
ഭക്തം ച ബജമാനം ച തവാസ്മീതി വാദിനമ് ।
ത്രീനേതാന് ശരണം പ്രാപ്താന്വിഷമേഽപി ന സന്ത്യജേത് ॥- ॥
ചത്വാരി രാജ്ഞാ തു മഹാബലേന
വര്ജ്യാന്യാഹുഃ പണ്ഡിതസ്താനി വിദ്യാത് ।
അല്പപ്രജ്ഞൈഃ സഹ മന്ത്രം ന കുര്യാന്
ന ദീര്ഘസൂത്രൈരലസൈശ്ചാരണൈശ്ച ॥ 58॥
suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā kṣayāvahaḥ ||- ||
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||- ||
varapradānaṃ rājyāṃ ca putrajanma ca bhārata |
śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāttrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||- ||
bhaktaṃ ca bajamānaṃ ca tavāsmīti vādinam |
trīnetān śaraṇaṃ prāptānviṣame'pi na santyajet ||- ||
catvāri rājñā tu mahābalena
varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt |
alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān
na dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || 58||
બીજાની સંપત્તિનું હરણ, પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ, અને મિત્રનો ત્યાગ — આ ત્રણ દોષ ક્ષય કરનારા છે. કામ, ક્રોધ અને લોભ — આ ત્રણ નરકના દ્વાર છે, આત્માનો નાશ કરનારા છે; તેથી આ ત્રણનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. વરદાન, રાજ્ય અને પુત્રજન્મ — હે ભારત, અને શત્રુને કષ્ટમાંથી મુક્ત કરવો — આ ત્રણ, અને તે એક સમાન છે. ભક્ત, ભજન કરનાર, અને 'હું તમારો છું' એમ કહેનાર — આ ત્રણને શરણે આવેલા હોય તો વિપત્તિમાં પણ ત્યાગ ન કરવો જોઈએ. મહાબળવાન રાજાએ ચાર વસ્તુઓનો ત્યાગ કરવો જોઈએ, એમ પંડિતો કહે છે; તે જાણવા યોગ્ય છે. અલ્પબુદ્ધિવાળાઓ સાથે મંત્રણા ન કરવી, અને દીર્ઘસૂત્રી, આળસુ અને ચારણો સાથે પણ ન કરવી. AI
ശ്രിയാഭിജുഷ്ടസ്യ ഗൃഹസ്ഥ ധര്മേ ।
വൃദ്ധോ ജ്ഞാതിരവസന്നഃ കുലീനഃ
സഖാ ദരിദ്രോ ഭഗിനീ ചാനപത്യാ ॥ 59॥
śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme |
vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ
sakhā daridro bhaginī cānapatyā || 59||
હે પ્રિય, ગૃહસ્થ ધર્મમાં શ્રીથી યુક્ત ગૃહમાં આ ચાર વસવા દેવા જોઈએ — વૃદ્ધ, જ્ઞાતિ, અવસન્ન કુલીન, દરિદ્ર મિત્ર અને નિઃસંતાન બહેન. AI
പൃച്ഛതേ ത്രിദശേന്ദ്രായ താനീമാനി നിബോധ മേ ॥ 60॥
pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || 60||
હે મહારાજ, બૃહસ્પતિએ દેવરાજ ઇન્દ્રને પૂછતાં ચાર વસ્તુઓ કહી, જે તત્કાળ ફળ આપે છે; તે મારી પાસેથી સાંભળો. AI
വിനയം കൃതവിദ്യാനാം വിനാശം പാപകര്മണാമ് ॥ 61॥
vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || 61||
દેવતાઓનો સંકલ્પ, બુદ્ધિમાનોનો પ્રભાવ, વિદ્યાવાનોની વિનય, અને પાપકર્મીઓનો વિનાશ. AI
ഭയം പ്രയച്ഛന്ത്യയഥാകൃതാനി ।
മാനാഗ്നിഹോത്രം ഉത മാനമൌനം
മാനേനാധീതമുത മാനയജ്ഞഃ ॥- ॥
പഞ്ചാഗ്നയോ മനുഷ്യേണ പരിചര്യാഃ പ്രയത്നതഃ ।
പിതാ മാതാഗ്നിരാത്മാ ച ഗുരുശ്ച ഭരതര്ഷഭ ॥ 62॥
bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |
mānāgnihotraṃ uta mānamaunaṃ
mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||- ||
pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ |
pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha || 62||
ચાર કર્મો અયોગ્ય રીતે કરવાથી ભય ઉત્પન્ન કરે છે — માનથી કરેલો અગ્નિહોત્ર, માનથી કરેલું મૌન, માનથી કરેલો અધ્યયન, અને માનથી કરેલો યજ્ઞ. હે ભરતર્ષભ, મનુષ્યે પ્રયત્નપૂર્વક પાંચ અગ્નિઓની સેવા કરવી જોઈએ — પિતા, માતા, અગ્નિ, આત્મા અને ગુરુ. AI
ദേവാന്പിതൄന്മനുഷ്യാംശ്ച ഭിക്ഷൂനതിഥിപഞ്ചമാന് ॥ 63॥
devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || 63||
પાંચનું પૂજન કરવાથી મનુષ્ય લોકમાં કેવળ યશ પ્રાપ્ત કરે છે — દેવો, પિતૃઓ, મનુષ્યો, ભિક્ષુકો અને પાંચમા અતિથિ. AI
മിത്രാണ്യമിത്രാ മധ്യസ്ഥാ ഉപജീവ്യോപജീവിനഃ ॥ 64॥
mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ || 64||
તમે જ્યાં જ્યાં જાઓ ત્યાં પાંચ તમારી પાછળ આવશે: મિત્રો, શત્રુઓ, ઉદાસીનો, આશ્રિતો અને આશ્રયદાતાઓ. AI
തതോഽസ്യ സ്രവതി പ്രജ്ഞാ ദൃതേഃ പാദാദിവോദകമ് ॥ 65॥
tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 65||
મર્ત્ય મનુષ્યની પાંચ ઇન્દ્રિયોમાંથી જો એક ઇન્દ્રિયમાં છિદ્ર હોય, તો તેમાંથી તેની પ્રજ્ઞા ઝરે છે, જેમ ચામડાના પાત્રના પગમાંથી પાણી ઝરે છે. AI
നിദ്രാ തന്ദ്രീ ഭയം ക്രോധ ആലസ്യം ദീര്ഘസൂത്രതാ ॥ 66॥
nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā || 66||
જે મનુષ્ય સમૃદ્ધિ ઇચ્છે છે તેણે આ છ દોષો છોડવા જોઈએ: ઊંઘ, તંદ્રા, ભય, ક્રોધ, આળસ અને દીર્ઘસૂત્રતા. AI
അപ്രവക്താരമാചാര്യമനധീയാനമൃത്വിജമ് ॥ 67॥
apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 67||
મનુષ્યે આ છને છોડી દેવા જોઈએ, જેમ સમુદ્રમાં ભાંગેલી નાવને છોડી દેવાય છે: જે ઉપદેશ આપતો નથી તેવા આચાર્યને, જે અભ્યાસ કરતો નથી તેવા ઋત્વિજને, AI
ഗ്രാമകാരം ച ഗോപാലം വനകാമം ച നാപിതമ് ॥ 68॥
grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 68||
જે રક્ષણ કરતો નથી તેવા રાજાને, અપ્રિય બોલનારી પત્નીને, ગામને બગાડનાર ગોવાળને, અને વનમાં જવા ઇચ્છતા નાઈને. AI
സത്യം ദാനമനാലസ്യമനസൂയാ ക്ഷമാ ധൃതിഃ ॥ 69॥
satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || 69||
પુરુષે આ છ ગુણો કદી પણ છોડવા ન જોઈએ: સત્ય, દાન, અનાળસ્ય, અસૂયા ન કરવી, ક્ષમા અને ધૈર્ય. AI
പ്രിയാ ച ഭാര്യാ പ്രിയവാദിനീ ച ।
വശ്യശ്ച പുത്രോഽര്ഥകരീ ച വിദ്യാ
ഷട് ജീവലോകസ്യ സുഖാനി രാജന് ॥- ॥
ഷണ്ണാമാത്മനി നിത്യാനാമൈശ്വര്യം യോഽധിഗച്ഛതി ।
ന സ പാപൈഃ കുതോഽനര്ഥൈര്യുജ്യതേ വിജിതേന്ദ്രിയഃ ॥ 70॥
priyā ca bhāryā priyavādinī ca |
vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |
na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 70||
ધનની પ્રાપ્તિ, નિત્ય આરોગ્ય, પ્રિયા અને પ્રિય બોલનારી પત્ની, વશ પુત્ર અને ધન આપનારી વિદ્યા — હે રાજન્, આ છ જીવલોકના સુખો છે. જે મનુષ્ય આ છને નિત્ય પોતાનામાં રાખે છે, તે ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે; ઇન્દ્રિયોને જીતનારો તે પાપોથી યુક્ત થતો નથી, તો અનર્થોથી કેમ થાય? AI
ചോരാഃ പ്രമത്തേ ജീവന്തി വ്യാധിതേഷു ചികിത്സകാഃ ॥ 71॥
corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ || 71||
આ છ જણ છમાં જીવે છે, સાતમો મળતો નથી: ચોરો પ્રમાદી માણસોમાં જીવે છે, અને વૈદ્યો રોગીઓમાં જીવે છે. AI
രാജാ വിവദമാനേഷു നിത്യം മൂര്ഖേഷു പണ്ഡിതാഃ ॥ 72॥
rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ || 72||
સ્ત્રીઓ કામી પુરુષોમાં, યાજકો યજમાનોમાં, રાજા વિવાદ કરનારાઓમાં, અને પંડિતો નિત્ય મૂર્ખોમાં જીવે છે. AI
ഗാവഃ സേവാ കൃഷിര്ഭാര്യാ വിദ്യാ വൃഷലസങ്ഗതിഃ ॥- ॥
ഷഡേതേ ഹ്യവമന്യന്തേ നിത്യം പൂര്വോപകാരിണമ് ।
ആചാര്യം ശിക്ഷിതാ ശിഷ്യാഃ കൃതദാരശ്ച മാതരമ് ॥- ॥
നാരിം വിഗതകാമസ്തു കൃതാര്ഥാശ്ച പ്രയോജകമ് ।
നാവം നിസ്തീര്ണകാന്താരാ നാതുരാശ്ച ചികിത്സകമ് ॥- ॥
ആരോഗ്യമാനൃണ്യമവിപ്രവാസഃ
സദ്ഭിര്മനുഷ്യൈഃ സഹ സമ്പ്രയോഗഃ ।
സ്വപ്രത്യയാ വൃത്തിരഭീതവാസഃ
ഷട് ജീവലോകസ്യ സുഖാനി രാജന് ॥- ॥
ഈര്ഷുര്ഘൃണീ നസന്തുഷ്ടഃ ക്രോധനോ നിത്യശങ്കിതഃ ।
പരഭാഗ്യോപജീവീ ച ഷഡേതേ നിത്യദുഃഖിതാഃ ॥- ॥
സപ്ത ദോഷാഃ സദാ രാജ്ഞാ ഹാതവ്യാ വ്യസനോദയാഃ ।
പ്രായശോ യൈര്വിനശ്യന്തി കൃതമൂലാശ്ച പാര്ഥിവാഃ ॥ 73॥
gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||- ||
ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam |
ācāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraśca mātaram ||- ||
nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāśca prayojakam |
nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakam ||- ||
ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ
sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ |
svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ |
parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||- ||
sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ |
prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ || 73||
આ છ વસ્તુઓ એક ક્ષણની અવહેલનાથી નાશ પામે છે: ગાયો, સેવા, ખેતી, પત્ની, વિદ્યા અને નીચ કુળના લોકોનો સંગ. આ છ જણ નિત્ય પોતાના પૂર્વ ઉપકારીનું અવમાન કરે છે: શિષ્યો શિક્ષણ આપનાર આચાર્યનું, પરણેલો પુત્ર માતાનું, વીતરાગ પુરુષ સ્ત્રીનું, કૃતાર્થ થયેલા પ્રયોજકનું, જે નદી તરી ગયા છે તે નાવનું, અને રોગમુક્ત થયેલા વૈદ્યનું. હે રાજન્, આરોગ્ય, ઋણમુક્તિ, પરદેશવાસનો અભાવ, સજ્જન મનુષ્યો સાથેનો સંગ, સ્વતંત્ર ઉપજીવિકા અને નિર્ભય નિવાસ — આ છ જીવલોકનાં સુખો છે. ઈર્ષાળુ, ઘૃણાળુ, અસંતુષ્ટ, ક્રોધી, નિત્ય શંકાળુ અને પરાયા ભાગ્ય પર જીવનાર — આ છ જણ નિત્ય દુઃખી હોય છે. હે રાજા, વ્યસનોને જન્મ આપતા આ સાત દોષો સદા ત્યાગવા યોગ્ય છે, જેનાથી પ્રાયઃ મૂળ સહિત સ્થિત રાજાઓનો નાશ થાય છે. AI
മഹച്ച ദണ്ഡപാരുഷ്യമര്ഥദൂഷണമേവ ച ॥ 74॥
mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca || 74||
સ્ત્રીઓ, જુગાર, શિકાર, મદ્યપાન, અને પાંચમું વાચિક કઠોરતા, તેમજ મોટું દંડપારુષ્ય અને અર્થનો નાશ — આ દોષો છે. AI
ബ്രാഹ്മണാന്പ്രഥമം ദ്വേഷ്ടി ബ്രാഹ്മണൈശ്ച വിരുധ്യതേ ॥ 75॥
brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate || 75||
નાશ પામનાર મનુષ્યનાં આઠ પૂર્વ ચિહ્નો છે: તે પ્રથમ બ્રાહ્મણોનો દ્વેષ કરે છે અને બ્રાહ્મણો સાથે વિરોધ કરે છે. AI
രമതേ നിന്ദയാ ചൈഷാം പ്രശംസാം നാഭിനന്ദതി ॥ 76॥
ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || 76||
તે બ્રાહ્મણોની માલિકીનું લઈ લે છે, બ્રાહ્મણોને મારવાની ઈચ્છા રાખે છે, તેમની નિંદામાં રમે છે અને તેમની પ્રશંસામાં આનંદ પામતો નથી. AI
ഏതാന്ദോഷാന്നരഃ പ്രാജ്ഞോ ബുദ്ധ്യാ ബുദ്ധ്വാ വിവര്ജയേത് ॥ 77॥
etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet || 77||
તે કાર્યોમાં તેમનું સ્મરણ કરતો નથી અને યાચના કરવામાં આવે ત્યારે દ્વેષ કરે છે. બુદ્ધિમાન મનુષ્ય બુદ્ધિથી આ દોષોને જાણીને તેમનો ત્યાગ કરે. AI
വര്തമാനാനി ദൃശ്യന്തേ താന്യേവ സുസുഖാന്യപി ॥ 78॥
vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi || 78||
હે ભારત, હર્ષનાં આ આઠ અને નવ (નવા) પ્રકારો દ્રશ્યમાન થાય છે, અને તે જ અત્યંત સુખકારક પણ હોય છે. AI
പുത്രേണ ച പരിഷ്വങ്ഗഃ സന്നിപാതശ്ച മൈഥുനേ ॥ 79॥
putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || 79||
મિત્રો સાથેનો સમાગમ, મોટી ધનપ્રાપ્તિ, પુત્રનું આલિંગન અને મૈથુનમાં સંયોગ — આ હર્ષનાં છે. AI
അഭിപ്രേതസ്യ ലാഭശ്ച പൂജാ ച ജനസംസദി ॥ 80॥
abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi || 80||
યોગ્ય સમયે પ્રિય વાણી બોલવી, પોતાના સમૂહમાં નમ્રતા, ઇચ્છિત વસ્તુની પ્રાપ્તિ અને લોકસભામાં પૂજા (સન્માન) — આ આઠ ગુણો મનુષ્યને પ્રકાશિત કરે છે. AI
പ്രജ്ഞാ ച കൌല്യം ച ദമഃ ശ്രുതം ച ।
പരാക്രമശ്ചാബഹുഭാഷിതാ ച
ദാനം യഥാശക്തി കൃതജ്ഞതാ ച ॥- ॥
നവദ്വാരമിദം വേശ്മ ത്രിസ്ഥൂണം പഞ്ച സാക്ഷികമ് ।
ക്ഷേത്രജ്ഞാധിഷ്ഠിതം വിദ്വാന്യോ വേദ സ പരഃ കവിഃ ॥ 81॥
prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |
parākramaścābahubhāṣitā ca
dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||- ||
navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam |
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || 81||
આઠ ગુણો મનુષ્યને પ્રકાશિત કરે છે: બુદ્ધિ, ઉમદા કુળ, આત્મસંયમ, શાસ્ત્રજ્ઞાન, પરાક્રમ, ઓછું બોલવું, શક્તિ અનુસાર દાન અને કૃતજ્ઞતા. આ શરીર નવ દ્વારવાળું છે, ત્રણ સ્તંભવાળું છે, પાંચ સાક્ષીવાળું છે, અને ક્ષેત્રજ્ઞ (આત્મા) દ્વારા અધિષ્ઠિત છે; જે વિદ્વાન આ જાણે છે તે શ્રેષ્ઠ કવિ છે. AI
മത്തഃ പ്രമത്ത ഉന്മത്തഃ ശ്രാന്തഃ ക്രുദ്ധോ ബുഭുക്ഷിതഃ ॥ 82॥
mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ || 82||
હે ધૃતરાષ્ટ્ર, દસ જણ ધર્મને જાણતા નથી — તેમને સાંભળ: મત્ત (નશામાં), પ્રમત્ત (બેપરવાહ), ઉન્મત્ત (પાગલ), શ્રાંત (થાકેલો), ક્રુદ્ધ (ગુસ્સાવાળો), ભૂખ્યો, ઉતાવળ કરનારો, બીકણ, લોભી અને કામી. AI
തസ്മാദേതേഷു ഭാവേഷു ന പ്രസജ്ജേത പണ്ഡിതഃ ॥ 83॥
tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ || 83||
ઉતાવળ કરનારો, બીકણ, લોભી અને કામી — તે દસ. તેથી પંડિતે આ ભાવોમાં આસક્ત ન થવું જોઈએ. AI
പുത്രാര്ഥമസുരേന്ദ്രേണ ഗീതം ചൈവ സുധന്വനാ ॥ 84॥
putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā || 84||
આ વિષે જ પુરાતન ઇતિહાસ કહેવાય છે, જે અસુરેન્દ્રે પુત્ર માટે અને સુધન્વાએ પણ ગાયું હતું. AI
പാത്രേ പ്രതിഷ്ഠാപയതേ ധനം ച ।
വിശേഷവിച്ഛ്രുതവാന്ക്ഷിപ്രകാരീ
തം സര്വലോകഃ കുരുതേ പ്രമാണമ് ॥ 85॥
pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca |
viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī
taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam || 85||
જે રાજા કામ અને ક્રોધનો ત્યાગ કરે છે, પાત્રમાં ધન સ્થાપિત કરે છે, વિશેષ જાણનારો, શ્રુતવાન (શાસ્ત્રજ્ઞ) અને શીઘ્ર કાર્ય કરનારો હોય છે, તેને સર્વ લોક પ્રમાણ માને છે. AI
വിജ്ഞാത ദോഷേഷു ദധാതി ദണ്ഡമ് ।
ജാനാതി മാത്രാം ച തഥാ ക്ഷമാം ച
തം താദൃശം ശ്രീര്ജുഷതേ സമഗ്രാ ॥ 86॥
vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam |
jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca
taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || 86||
મનુષ્યોને વિશ્વાસમાં લેવાનું જાણે છે, દોષ જાણ્યા પછી દંડ આપે છે, માત્રા (મર્યાદા) અને ક્ષમા જાણે છે — તેવા પુરુષને સંપૂર્ણ લક્ષ્મી સેવે છે. AI
യുക്തോ രിപും സേവതേ ബുദ്ധിപൂര്വമ് ।
ന വിഗ്രഹം രോചയതേ ബലസ്ഥൈഃ
കാലേ ച യോ വിക്രമതേ സ ധീരഃ ॥ 87॥
yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam |
na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ
kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || 87||
અત્યંત દુર્બળ કોઈને પણ તુચ્છ ન ગણે, યુક્તિપૂર્વક શત્રુની સેવા કરે, બળવાનો સાથે વિરોધ ન ઇચ્છે, અને સમય આવે ત્યારે પરાક્રમ કરે — તે ધીર છે. AI
ഉദ്യോഗമന്വിച്ഛതി ചാപ്രമത്തഃ ।
ദുഃഖം ച കാലേ സഹതേ ജിതാത്മാ
ധുരന്ധരസ്തസ്യ ജിതാഃ സപത്നാഃ ॥ 88॥
udyogamanvicchati cāpramattaḥ |
duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā
dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || 88||
જે કદી આપત્તિમાં પડે તો ઉદાસ થતો નથી, અપ્રમત્ત રહીને ઉદ્યોગ શોધે છે, જિતાત્મા સમય આવવા પર દુઃખ સહન કરે છે, તેવો ધુરંધર પુરુષનાં શત્રુઓ જીતાયેલા હોય છે. AI
പാപൈഃ സന്ധിം പരദാരാഭിമര്ശമ് ।
ദമ്ഭം സ്തൈന്യം പൈശുനം മദ്യ പാനം
ന സേവതേ യഃ സ സുഖീ സദൈവ ॥ 89॥
pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam |
dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ
na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva || 89||
જે નિરર્થક રીતે ઘર છોડીને વિદેશમાં રહેતો નથી, પાપીઓ સાથે સંધિ કરતો નથી, પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ કરતો નથી, દંભ, ચોરી, ચુગલી અને મદ્યપાન સેવતો નથી, તે સદૈવ સુખી થાય છે. AI
ആകാരിതഃ ശംസതി തഥ്യമേവ ।
ന മാത്രാര്ഥേ രോചയതേ വിവാദം
നാപൂജിതഃ കുപ്യതി ചാപ്യമൂഢഃ ॥ 90॥
ākāritaḥ śaṃsati tathyameva |
na mātrārthe rocayate vivādaṃ
nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || 90||
જે ઉતાવળથી ધન સંપાદન કરવા લાગતો નથી, પૂછવામાં આવે ત્યારે સત્ય જ કહે છે, થોડા અર્થ માટે વિવાદ કરવો પસંદ કરતો નથી, અને અપૂજિત થવા પર પણ મૂઢ ન હોવાથી ક્રોધ કરતો નથી. AI
ന ദുര്ബലഃ പ്രാതിഭാവ്യം കരോതി ।
നാത്യാഹ കിം ചിത്ക്ഷമതേ വിവാദം
സര്വത്ര താദൃഗ്ലഭതേ പ്രശംസാമ് ॥ 91॥
na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti |
nātyāha kiṃ citkṣamate vivādaṃ
sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām || 91||
જે ઈર્ષ્યા કરતો નથી અને દયા કરે છે, જે દુર્બળ હોવા છતાં જામીનગીરી કરતો નથી, જે વધારે પડતું બોલતો નથી અને વિવાદ સહન કરે છે, તેવો પુરુષ સર્વત્ર પ્રશંસા પામે છે. AI
ന പൌരുഷേണാപി വികത്ഥതേഽന്യാന് ।
ന മൂര്ച്ഛിതഃ കടുകാന്യാഹ കിം ചിത്
പ്രിയം സദാ തം കുരുതേ ജനോഽപി ॥ 92॥
na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān |
na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ cit
priyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi || 92||
જે કદી ઉદ્ધત વેશ ધારણ કરતો નથી, પોતાના પરાક્રમથી બીજાઓની સામે શેખી મારતો નથી, અને મદોન્મત્ત થઈને કડવા શબ્દો બોલતો નથી, તેને લોકો સદા પ્રિય કરે છે. AI
ന ദര്മമാരോഹതി നാസ്തമേതി ।
ന ദുര്ഗതോഽസ്മീതി കരോതി മന്യും
തമാര്യ ശീലം പരമാഹുരഗ്ര്യമ് ॥ 93॥
na darmamārohati nāstameti |
na durgato'smīti karoti manyuṃ
tamārya śīlaṃ paramāhuragryam || 93||
જે શાંત થયેલા વૈરને ઉશ્કેરતો નથી, ધર્મને ચઢતો નથી કે ઉતરતો નથી, અને 'હું દુર્ગતિમાં છું' એમ કહીને મનમાં ખેદ કરતો નથી, તેને આર્યશીલ પુરુષો શ્રેષ્ઠ કહે છે. AI
നാന്യസ്യ ദുഃഖേ ഭവതി പ്രതീതഃ ।
ദത്ത്വാ ന പശ്ചാത്കുരുതേഽനുതാപം
ന കത്ഥതേ സത്പുരുഷാര്യ ശീലഃ ॥ 94॥
nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ |
dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ
na katthate satpuruṣārya śīlaḥ || 94||
જે પોતાના સુખમાં અતિ હર્ષ પામતો નથી, બીજાના દુઃખમાં પ્રસન્ન થતો નથી, દાન આપીને પછી પસ્તાવો કરતો નથી, અને શેખી મારતો નથી, તે સત્પુરુષ આર્યશીલવાળો છે. AI
ബുഭൂഷതേ യസ്തു പരാവരജ്ഞഃ ।
സ തത്ര തത്രാധിഗതഃ സദൈവ
മഹാജനസ്യാധിപത്യം കരോതി ॥ 95॥
bubhūṣate yastu parāvarajñaḥ |
sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva
mahājanasyādhipatyaṃ karoti || 95||
જે પરાવરનો જ્ઞાતા હોવાથી દેશાચાર, સમય અને જાતિધર્મનું પાલન કરવા ઈચ્છે છે, તે ત્યાં ત્યાં સદૈવ સન્માનિત થઈને મહાજનો પર આધિપત્ય કરે છે. AI
രാജദ്വിഷ്ടം പൈശുനം പൂഗവൈരമ് ।
മത്തോന്മത്തൈര്ദുര്ജനൈശ്ചാപി വാദം
യഃ പ്രജ്ഞാവാന്വര്ജയേത്സ പ്രധാനഃ ॥ 96॥
rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam |
mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ
yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || 96||
દંભ, મોહ, મત્સર, પાપકર્મ, રાજાને અપ્રિય, ચુગલી અને સમૂહ સાથેનું વૈર, તથા મત્ત અને ઉન્મત્ત દુર્જનો સાથેના વિવાદને જે બુદ્ધિમાન મનુષ્ય ત્યાગે છે, તે પ્રધાન ગણાય છે. AI
പ്രായശ്ചിത്തം വിവിധാഁല്ലോകവാദാന് ।
ഏതാനി യഃ കുരുതേ നൈത്യകാനി
തസ്യോത്ഥാനം ദേവതാ രാധയന്തി ॥ 97॥
prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān |
etāni yaḥ kurute naityakāni
tasyotthānaṃ devatā rādhayanti || 97||
ઇન્દ્રિયદમન, શૌચ, દેવતાનું પૂજન, મંગળકર્મો, પ્રાયશ્ચિત્ત અને વિવિધ લોકવ્યવહારો—આ નિત્ય કરવાનાં કર્મો જે કરે છે, તેના ઉત્થાનને દેવતાઓ સિદ્ધ કરે છે. AI
സമൈഃ സഖ്യം വ്യവഹാരം കഥാശ്ച ।
ഗുണൈര്വിശിഷ്ടാംശ്ച പുരോ ദധാതി
വിപശ്ചിതസ്തസ്യ നയാഃ സുനീതാഃ ॥ 98॥
samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca |
guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti
vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ || 98||
જે સમાન કુળવાળાઓ સાથે લગ્ન કરે છે, હીન કુળવાળાઓ સાથે નહીં; સમાન લોકો સાથે મિત્રતા, વ્યવહાર અને વાતચીત કરે છે; અને ગુણવાન વિશિષ્ટ પુરુષોને આગળ રાખે છે—તે બુદ્ધિમાનની નીતિઓ સુનીતિ કહેવાય છે. AI
മിതം സ്വപിത്യമിതം കര്മകൃത്വാ ।
ദദാത്യമിത്രേഷ്വപി യാചിതഃ സം-
സ്തമാത്മവന്തം പ്രജഹാത്യനര്ഥാഃ ॥ 99॥
mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā |
dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ-
stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ || 99||
જે મિતાહાર કરે છે, આશ્રિતોમાં વહેંચીને ખાય છે, અમિત કર્મ કરીને પણ મિત નિદ્રા લે છે, અને માગનાર અમિત્રોને પણ દાન આપે છે—તે આત્મસંયમી પુરુષને અનર્થો ત્યાગે છે. AI
നാന്യേ ജനാഃ കര്മ ജാനന്തി കിം ചിത് ।
മന്ത്രേ ഗുപ്തേ സമ്യഗനുഷ്ഠിതേ ച
സ്വല്പോ നാസ്യ വ്യഥതേ കശ്ചിദര്ഥഃ ॥ 100॥
nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit |
mantre gupte samyaganuṣṭhite ca
svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ || 100||
જેનું કરવાનું છે અને જેનું બીજાઓએ વિપરીત કર્યું છે, તે કર્મ બીજા લોકો જાણતા નથી; મંત્ર ગુપ્ત રહે અને સમ્યક્ રીતે અનુષ્ઠિત થાય તો તેનો થોડો પણ અર્થ નષ્ટ થતો નથી. AI
സത്യോ മൃദുര്ദാനകൃച്ഛുദ്ധ ഭാവഃ ।
അതീവ സഞ്ജ്ഞായതേ ജ്ഞാതിമധ്യേ
മഹാമണിര്ജാത്യ ഇവ പ്രസന്നഃ ॥ 101॥
satyo mṛdurdānakṛcchuddha bhāvaḥ |
atīva sañjñāyate jñātimadhye
mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ || 101||
જે સર્વ પ્રાણીઓની શાંતિમાં તત્પર છે, સત્યવાદી, મૃદુ, દાનશીલ અને શુદ્ધ ભાવવાળો છે, તે જ્ઞાતિજનોની મધ્યે અતિશય જાણીતો થાય છે, જેમ ઉત્તમ જાતિનો પ્રસન્ન મહામણિ શોભે છે. AI
സ സര്വലോകസ്യ ഗുരുര്ഭവത്യുത ।
അനന്ത തേജാഃ സുമനാഃ സമാഹിതഃ
സ്വതേജസാ സൂര്യ ഇവാവഭാസതേ ॥ 102॥
sa sarvalokasya gururbhavatyuta |
ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ
svatejasā sūrya ivāvabhāsate || 102||
જે મનુષ્ય પોતાનાથી અતિશય લજ્જિત થાય છે, તે સમસ્ત લોકનો ગુરુ થાય છે; અનંત તેજસ્વી, સુમનસ્ક અને સમાહિત એવો તે પુરુષ પોતાના તેજથી સૂર્યની જેમ પ્રકાશે છે. AI
പാണ്ഡോഃ പുത്രാഃ പഞ്ച പഞ്ചേന്ദ്ര കല്പാഃ ।
ത്വയൈവ ബാലാ വര്ധിതാഃ ശിക്ഷിതാശ്ച
തവാദേശം പാലയന്ത്യാമ്ബികേയ ॥ 103॥
pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ |
tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca
tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya || 103||
વનમાં જન્મેલા, શાપથી દગ્ધ થયેલા રાજા પાંડુના પાંચ પુત્રો, પાંચ ઇન્દ્રોના સમાન છે. હે અંબિકાનંદન, તમે જ બાળકોને ઉછેર્યા અને શિક્ષણ આપ્યું; તેઓ તમારી આજ્ઞાનું પાલન કરે છે. AI
സുഖീ പുത്രൈഃ സഹിതോ മോദമാനഃ ।
ന ദേവാനാം നാപി ച മാനുഷാണാം
ഭവിഷ്യസി ത്വം തര്കണീയോ നരേന്ദ്ര ॥ 104॥
sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ |
na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ
bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra || 104||
હે વત્સ, આ પાંડવોને યોગ્ય રાજ્ય આપીને, પુત્રો સાથે સુખી થઈને આનંદ કરતો તું, હે નરેન્દ્ર, દેવોના કે મનુષ્યોના પણ તર્કનો વિષય નહીં બનીશ. AI
വിദുരനീതിവാക്യേ ത്രയസ്ത്രിംശോഽധ്യായഃ ॥ 33 ॥