Summary — Gujarati
AI-generated · not yet verified
The Gujarati meaning of each verse is shown below the verse.
વિદુરં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ તમિહાનય માચિરમ્ ॥ 1॥
viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram || 1||
વૈશંપાયન બોલ્યા: મહાપ્રાજ્ઞ રાજા ધૃતરાષ્ટ્રે દ્વારપાલને કહ્યું, 'હું વિદુરને જોવા ઇચ્છું છું, તેને તરત જ અહીં લઈ આવ.' AI
ઈશ્વરસ્ત્વાં મહારાજો મહાપ્રાજ્ઞ દિદૃક્ષતિ ॥ 2॥
īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati || 2||
ધૃતરાષ્ટ્રે મોકલેલા દૂતે વિદુરને કહ્યું, 'હે મહાપ્રાજ્ઞ, મહારાજા (ઈશ્વર) તમને જોવા ઇચ્છે છે.' AI
અબ્રવીદ્ધૃતરાષ્ટ્રાય દ્વાઃસ્થ માં પ્રતિવેદય ॥ 3॥
abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya || 3||
એમ કહેવાતાં વિદુર રાજમહેલમાં પહોંચીને દ્વારપાલને કહ્યું, 'ધૃતરાષ્ટ્રને મારી જાણ કર.' AI
દ્રષ્ટુમિચ્છતિ તે પાદૌ કિં કરોતુ પ્રશાધિ મામ્ ॥ 4॥
draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām || 4||
દ્વારપાલ બોલ્યા: 'હે રાજેન્દ્ર, આ વિદુર તમારા આદેશથી આવ્યા છે. તે તમારા ચરણોના દર્શન ઇચ્છે છે. શું કરવું તે આજ્ઞા કરો.' AI
અહં હિ વિદુરસ્યાસ્ય નાકાલ્યો જાતુ દર્શને ॥ 5॥
ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane || 5||
ધૃતરાષ્ટ્ર બોલ્યા: 'મહાપ્રાજ્ઞ અને દૂરદર્શી વિદુરને અંદર આવવા દો. મને આ વિદુરના દર્શન માટે કદી અકાળ નથી.' AI
ન હિ તે દર્શનેઽકાલ્યો જાતુ રાજા બ્રવીતિ મામ્ ॥ 6॥
na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām || 6||
દ્વારપાલ બોલ્યા: 'હે વિદુર, બુદ્ધિમાન મહારાજાના અંતઃપુરમાં પ્રવેશ કરો. રાજા મને કદી તમારા દર્શનને અકાળ કહેતા નથી.' AI
અબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં ચિન્તયાનં નરાધિપમ્ ॥ 7॥
abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam || 7||
વૈશંપાયન બોલ્યા: પછી વિદુર ધૃતરાષ્ટ્રના નિવાસમાં પ્રવેશીને, ચિંતામગ્ન નરાધિપતિને હાથ જોડીને આ વચન કહ્યું. AI
યદિ કિં ચન કર્તવ્યમયમસ્મિ પ્રશાધિ મામ્ ॥ 8॥
yadi kiṃ cana kartavyamayamasmi praśādhi mām || 8||
'હે મહાપ્રાજ્ઞ, હું વિદુર તમારા આદેશથી આવ્યો છું. જો કંઈ કરવાનું હોય તો આજ્ઞા કરો, હું હાજર છું.' AI
અજાતશત્રોઃ શ્વો વાક્યં સભામધ્યે સ વક્ષ્યતિ ॥ 9॥
ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati || 9||
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: હે વિદુર, સંજય આવ્યો છે અને મને ઠપકો આપીને ગયો છે. તે આવતીકાલે સભાની મધ્યમાં અજાતશત્રુ (યુધિષ્ઠિર)નું વચન કહેશે. AI
તન્મે દહતિ ગાત્રાણિ તદકાર્ષીત્પ્રજાગરમ્ ॥ 10॥
tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || 10||
આજે મેં કુરુવીર (યુધિષ્ઠિર)ના તે વચનને યથાવત્ જાણ્યું નથી. તે મારા અંગોને બાળે છે, તેણે મને જાગ્રત કરી દીધો છે. AI
તદ્બ્રૂહિ ત્વં હિ નસ્તાત ધર્માર્થકુશલો હ્યસિ ॥ 11॥
tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || 11||
જાગતા અને બળતા મારા માટે આ જગતમાં જે કલ્યાણ તમે જુઓ છો, તે કહો; કારણ કે હે પિતા, તમે ધર્મ અને અર્થમાં કુશળ છો. AI
ન મે યથાવન્મનસઃ પ્રશાન્તિઃ ।
સવેન્દ્રિયાણ્યપ્રકૃતિં ગતાનિ
કિં વક્ષ્યતીત્યેવ હિ મેઽદ્ય ચિન્તા ॥ 12॥
na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ |
savendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni
kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā || 12||
સંજય પાણ્ડવો પાસેથી પાછો આવ્યો છે, ત્યારથી મારા મનને યથાવત્ શાંતિ નથી. મારી ઇન્દ્રિયો સ્વાભાવિક સ્થિતિમાં નથી; તે શું કહેશે એ જ આજે મારી ચિંતા છે. AI
મનીષિતં સર્વમજાતશત્રોઃ ।
યથા ચ નસ્તાત હિતં ભવેચ્ચ
પ્રજાશ્ચ સર્વાઃ સુખિતા ભવેયુઃ ॥- ॥
manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ |
yathā ca nastāta hitaṃ bhavecca
prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||- ||
તેથી હે વિદુર, તમે મને અજાતશત્રુ (યુધિષ્ઠિર)નું સર્વ મનોરથ યથાવત્ કહો; અને હે પિતા, જેથી આપણું હિત થાય અને સર્વ પ્રજા સુખી થાય. AI
હૃતસ્વં કામિનં ચોરમાવિશન્તિ પ્રજાગરાઃ ॥ 13॥
hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || 13||
વિદુરે કહ્યું: બળવાન દ્વારા પીડિત, દુર્બળ, સાધનહીન, ધન હરાવેલા, કામી અને ચોરને જાગરણો (ચિંતાઓ) આવે છે. AI
કચ્ચિન્ન પરવિત્તેષુ ગૃધ્યન્વિપરિતપ્યસે ॥ 14॥
kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase || 14||
હે નરાધિપ, શું તમે આ મહાદોષોથી સ્પર્શાયેલા નથી? શું તમે પરાયા ધનની લાલસા રાખીને સંતપ્ત થતા નથી? AI
અસ્મિન્રાજર્ષિવંશે હિ ત્વમેકઃ પ્રાજ્ઞસમ્મતઃ ॥ 15॥
asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ || 15||
ધૃતરાષ્ટ્રે કહ્યું: હું તમારું ધર્મયુક્ત અને પરમ કલ્યાણકારી વચન સાંભળવા ઇચ્છું છું; કારણ કે આ રાજર્ષિવંશમાં તમે એક જ પ્રાજ્ઞ તરીકે સંમત થયેલા છો. AI
પ્રેષ્યસ્તે પ્રેષિતશ્ચૈવ ધૃતરાષ્ટ્ર યુધિષ્ઠિરઃ ॥- ॥
વિપરીતતરશ્ચ ત્વં ભાગધેયે ન સમ્મતઃ ।
અર્ચિષાં પ્રક્ષયાચ્ચૈવ ધર્માત્મા ધર્મકોવિદઃ ॥- ॥
આનૃશંસ્યાદનુક્રોશાદ્ધર્માત્સત્યાત્પરાક્રમાત્ ।
ગુરુત્વાત્ત્વયિ સમ્પ્રેક્ષ્ય બહૂન્ક્લેષાંસ્તિતિક્ષતે ॥- ॥
દુર્યોધને સૌબલે ચ કર્ણે દુઃશાસને તથા ।
એતેષ્વૈશ્વર્યમાધાય કથં ત્વં ભૂતિમિચ્છસિ ॥- ॥
એકસ્માત્વૃક્ષાદ્યજ્ઞપત્રાણિ રાજન્
સ્રુક્ચ દ્રૌણી પેઠનીપીડને ચ ।
એતસ્માદ્રાજન્બ્રુવતો મે નિબોધ
એકસ્માદ્વૈ જાયતેઽસચ્ચ સચ્ચ ॥- ॥
આત્મજ્ઞાનં સમારમ્ભસ્તિતિક્ષા ધર્મનિત્યતા ।
યમર્થાન્નાપકર્ષન્તિ સ વૈ પણ્દિત ઉચ્યતે ॥- ॥
નિષેવતે પ્રશસ્તાનિ નિન્દિતાનિ ન સેવતે ।
અનાસ્તિકઃ શ્રદ્દધાન એતત્પણ્ડિત લક્ષણમ્ ॥ 16॥
preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||- ||
viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ |
arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ ||- ||
ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt |
gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleṣāṃstitikṣate ||- ||
duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā |
eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||- ||
ekasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan
srukca drauṇī peṭhanīpīḍane ca |
etasmādrājanbruvato me nibodha
ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||- ||
ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā |
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita ucyate ||- ||
niṣevate praśastāni ninditāni na sevate |
anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍita lakṣaṇam || 16||
વિદુર બોલ્યા: રાજા લક્ષણોથી સંપન્ન હોય તો તે ત્રણે લોકનો અધિપતિ થાય. હે ધૃતરાષ્ટ્ર, યુધિષ્ઠિર તારો દાસ છે અને તારા દ્વારા મોકલાયેલો છે. તું તો તેનાથી ઊંધું વર્તે છે અને ભાગ્યમાં સંમત થયેલો નથી. અગ્નિની જ્વાળાઓના ક્ષયથી પણ ધર્માત્મા અને ધર્મના જાણકાર તે યુધિષ્ઠિર. તેની અહિંસા, દયા, ધર્મ, સત્ય, પરાક્રમ અને ગુરુજનો પ્રત્યેની ભક્તિ જોઈને, તારામાં અનેક કષ્ટો સહન કરે છે. દુર્યોધન, શકુનિ, કર્ણ અને દુઃશાસનમાં ઐશ્વર્ય મૂકીને તું કેમ સમૃદ્ધિ ઇચ્છે છે? હે રાજન, એક જ વૃક્ષમાંથી યજ્ઞના પત્રો, સ્રુક્ (અગ્નિમાં હોમવાનું પાત્ર), દ્રોણી (સોમ રસનું પાત્ર) અને પેઠની (હોમ સામગ્રી) બને છે. હે રાજન, આમ બોલતા મારી વાત સાંભળ—એક જ વૃક્ષમાંથી અસત્ અને સત્ બંને ઉત્પન્ન થાય છે. આત્મજ્ઞાન, ઉત્તમ પ્રયત્ન, સહનશીલતા અને ધર્મમાં નિત્યતા—જેનાથી અર્થનો નાશ થતો નથી, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. જે પ્રશસ્ત (સારા) કર્મોનું સેવન કરે છે, નિંદિત કર્મોનું સેવન કરતો નથી, નાસ્તિક નથી પણ શ્રદ્ધાળુ છે—એ પંડિતનું લક્ષણ છે. AI
યમર્થાન્નાપકર્ષન્તિ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 17॥
yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || 17||
ક્રોધ, હર્ષ, દર્પ, લજ્જા, હઠ અને માન-સન્માન—જેનાથી અર્થનો નાશ થતો નથી, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
કૃતમેવાસ્ય જાનન્તિ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 18॥
kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate || 18||
જેનું કાર્ય બીજા લોકો જાણતા નથી, અથવા તેણે મંત્રણા કરેલો મંત્ર બીજા જાણતા નથી, પણ જે થઈ ગયું તે જ લોકો જાણે છે—તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
સમૃદ્ધિરસમૃદ્ધિર્વા સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 19॥
samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate || 19||
જેનું કાર્ય ઠંડી, ગરમી, ભય કે આસક્તિ રોકતાં નથી, અને સમૃદ્ધિ કે અસમૃદ્ધિ પણ રોકતી નથી—તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
કામાદર્થં વૃણીતે યઃ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 20॥
kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || 20||
જેની બુદ્ધિ સંસારમાં ચાલતી હોવા છતાં ધર્મ અને અર્થનું અનુસરણ કરે છે, અને જે કામનાથી પ્રેરાઈને અર્થને ઇચ્છતો નથી—તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
ન કિં ચિદવમન્યન્તે પણ્ડિતા ભરતર્ષભ ॥ 21॥
na kiṃ cidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha || 21||
હે ભરતશ્રેષ્ઠ, પંડિતો પોતાની શક્તિ પ્રમાણે કરવાની ઇચ્છા રાખે છે અને શક્તિ પ્રમાણે જ કરે છે; તેઓ કોઈનું અવમાનન કરતા નથી. AI
વિજ્ઞાય ચાર્થં ભજતે ન કામાત્ ।
નાસમ્પૃષ્ટો વ્યૌપયુઙ્ક્તે પરાર્થે
તત્પ્રજ્ઞાનં પ્રથમં પણ્ડિતસ્ય ॥ 22॥
vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt |
nāsampṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe
tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || 22||
પંડિત ઝડપથી સમજી જાય છે, ધીરજથી સાંભળે છે, અને અર્થને જાણીને કામનાથી પ્રેરાઈને તેનો ઉપયોગ કરતો નથી; પૂછ્યા વિના બીજાના કાર્યમાં પ્રવેશતો નથી—એ પંડિતની પ્રથમ પ્રજ્ઞા છે. AI
આપત્સુ ચ ન મુહ્યન્તિ નરાઃ પણ્ડિત બુદ્ધયઃ ॥ 23॥
āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ || 23||
જે ન મળી શકે તેવી વસ્તુની ઇચ્છા કરતા નથી, નષ્ટ થયેલી વસ્તુ માટે શોક કરવા ઇચ્છતા નથી, અને આપત્તિમાં મૂંઝાતા નથી—એવા પુરુષો પંડિત બુદ્ધિવાળા કહેવાય છે. AI
અવન્ધ્ય કાલો વશ્યાત્મા સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 24॥
avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate || 24||
જે માણસ વિચારીને કાર્ય આરંભે છે, કર્મને અધવચ્ચે છોડતો નથી, જેનો સમય નિષ્ફળ જતો નથી અને જે મનને વશમાં રાખે છે, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
હિતં ચ નાભ્યસૂયન્તિ પણ્ડિતા ભરતર્ષભ ॥ 25॥
hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || 25||
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! પંડિતો ઉત્તમ કર્મોમાં જ રમે છે, સમૃદ્ધિકારક કર્મો કરે છે અને હિતકારી વાતોમાં દોષ દૃષ્ટિ કરતા નથી. AI
ગાઙ્ગો હ્રદ ઇવાક્ષોભ્યો યઃ સ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 26॥
gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 26||
જે પોતાના સન્માનથી હર્ષિત થતો નથી અને અપમાનથી સંતપ્ત થતો નથી, ગંગાના સરોવરની જેમ જે અક્ષોભ્ય રહે છે, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
ઉપાયજ્ઞો મનુષ્યાણાં નરઃ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 27॥
upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || 27||
જે સર્વ ભૂતોના તત્ત્વને જાણે છે, સર્વ કર્મોના યોગને જાણે છે અને મનુષ્યોના ઉપાયોને જાણે છે, તે માણસ પંડિત કહેવાય છે. AI
આશુ ગ્રન્થસ્ય વક્તા ચ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 28॥
āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate || 28||
જેની વાણી પ્રવૃત્ત અને ચિત્રવિચિત્ર કથાઓવાળી હોય, જે ઊહાપોહ (તર્ક) કરનારો અને પ્રતિભાશાળી હોય, અને જે ગ્રંથનો અર્થ ઝડપથી કહી શકે, તેને જ પંડિત કહેવાય છે. AI
અસમ્ભિન્નાર્ય મર્યાદઃ પણ્ડિતાખ્યાં લભેત સઃ ॥ 29॥
asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || 29||
જેનું શ્રવણ (જ્ઞાન) પ્રજ્ઞાને અનુસરે છે અને પ્રજ્ઞા શ્રવણને અનુસરે છે, જે આર્ય મર્યાદાને ભંગ કરતો નથી, તે પંડિત નામ પામે છે. AI
વિચરત્યસમુન્નદ્ધો યસ્ય પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥- ॥
અશ્રુતશ્ચ સમુન્નદ્ધો દરિદ્રશ્ચ મહામનાઃ ।
અર્થાંશ્ચાકર્મણા પ્રેપ્સુર્મૂઢ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥ 30॥
vicaratyasamunnaddho yasya paṇḍita ucyate ||- ||
aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ |
arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || 30||
મોટો અર્થ (ધન), વિદ્યા અને ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને પણ જે અહંકારરહિત વિચરે છે, તેને પંડિત કહેવાય છે. જે અશ્રુત (અજ્ઞાની) હોવા છતાં અહંકારયુક્ત હોય, દરિદ્ર હોવા છતાં મહામનાવાળો હોય અને કર્મ કર્યા વિના ધન મેળવવા ઇચ્છે, તેને બુધજનો મૂઢ કહે છે. AI
મિથ્યા ચરતિ મિત્રાર્થે યશ્ચ મૂઢઃ સ ઉચ્યતે ॥ 31॥
mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate || 31||
જે પોતાનો અર્થ (સ્વાર્થ) છોડીને બીજાના અર્થ માટે પ્રયત્ન કરે છે અને મિત્રના અર્થમાં મિથ્યા (વ્યર્થ) આચરણ કરે છે, તે મૂઢ કહેવાય છે. AI
બલવન્તં ચ યો દ્વેષ્ટિ તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥- ॥
અકામાન્કામયતિ યઃ કામયાનાન્પરિદ્વિષન્ ।
બલવન્તં ચ યો દ્વેષ્ટિ તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥ 32॥
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan |
balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam || 32||
જે મનુષ્ય ઇચ્છા ન ધરાવનારને ઇચ્છે છે અને ઇચ્છા ધરાવનારને ત્યજી દે છે, તથા જે બળવાનનો દ્વેષ કરે છે, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૨॥ AI
કર્મ ચારભતે દુષ્ટં તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥ 33॥
karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam || 33||
જે શત્રુને મિત્ર બનાવે છે, મિત્રનો દ્વેષ કરે છે અને તેનો નાશ કરે છે, તથા દુષ્ટ કર્મ આરંભે છે, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૩॥ AI
ચિરં કરોતિ ક્ષિપ્રાર્થે સ મૂઢો ભરતર્ષભ ॥ 34॥
ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || 34||
હે ભરતશ્રેષ્ઠ! જે કાર્યોને લંબાવે છે, સર્વત્ર શંકા કરે છે, અને શીઘ્ર થવાના કાર્યમાં ચિરકાળ લગાવે છે, તે મૂઢ છે. ॥૩૪॥ AI
સુહૃન્મિત્રં ન લભતે તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥- ॥
અનાહૂતઃ પ્રવિશતિ અપૃષ્ટો બહુ ભાષતે ।
વિશ્વસત્યપ્રમત્તેષુ મૂઢ ચેતા નરાધમઃ ॥ 35॥
suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||- ||
anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate |
viśvasatyapramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ || 35||
જે પિતૃઓને શ્રાદ્ધ આપતો નથી, દેવતાઓનું અર્ચન કરતો નથી, અને સુહૃન્મિત્રને પ્રાપ્ત કરતો નથી, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૫॥ જે અનાહૂત થઈને પ્રવેશ કરે છે, પૂછ્યા વિના બહુ બોલે છે, અને અપ્રમત્ત પુરુષોમાં વિશ્વાસ કરે છે, તે મૂઢચેતા નરાધમ છે. ॥૩૫॥ AI
યશ્ચ ક્રુધ્યત્યનીશઃ સન્સ ચ મૂઢતમો નરઃ ॥ 36॥
yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ || 36||
પોતે તેવો જ વર્તતો હોવા છતાં જે બીજાને દોષથી ક્ષેપ કરે છે, અને જે અશક્ત હોવા છતાં ક્રોધ કરે છે, તે નર મૂઢતમ છે. ॥૩૬॥ AI
અલભ્યમિચ્છન્નૈષ્કર્મ્યાન્મૂઢ બુદ્ધિરિહોચ્યતે ॥ 37॥
alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihocyate || 37||
પોતાનું બળ જાણીને, ધર્મ અને અર્થથી વર્જિત, અલભ્ય વસ્તુની ઇચ્છા કરતો, અકર્મણ્યતાને કારણે જેની બુદ્ધિ મૂઢ છે, તેને અહીં મૂઢ બુદ્ધિવાળો કહેવાય છે. ॥૩૭॥ AI
કદર્યં ભજતે યશ્ચ તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥ 38॥
kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || 38||
હે રાજન્! જે અશિષ્યને શિક્ષા આપે છે, જે શૂન્યનું ઉપાસન કરે છે, અને જે કંજૂસનો સંગ કરે છે, તેને મૂઢચેતસ કહેવાય છે. ॥૩૮॥ AI
વિચરત્યસમુન્નદ્ધો યઃ સ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 39॥
vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate || 39||
મોટો અર્થ, વિદ્યા અથવા ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરીને જે અહંકારરહિત થઈને વિચરે છે, તે પંડિત કહેવાય છે. ॥૩૯॥ AI
યોઽસંવિભજ્ય ભૃત્યેભ્યઃ કો નૃશંસતરસ્તતઃ ॥ 40॥
yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ || 40||
જે પોતે એકલો જ સંપન્ન ભોજન કરે છે, શોભન વસ્ત્ર પહેરે છે, અને સેવકોમાં વહેંચ્યા વિના ભોગવે છે, તેના કરતાં વધુ નૃશંસ (ક્રૂર) બીજો કોણ છે? AI
ભોક્તારો વિપ્રમુચ્યન્તે કર્તા દોષેણ લિપ્યતે ॥ 41॥
bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate || 41||
એકલો માણસ પાપ કરે છે, પણ ફળ મહાજન (ઘણા લોકો) ભોગવે છે; ભોગવનારા તો છૂટી જાય છે, પણ કર્તા દોષથી લિપ્ત થાય છે. AI
બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતોત્સૃષ્ટા હન્યાદ્રાષ્ટ્રં સરાજકમ્ ॥ 42॥
buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam || 42||
ધનુષ્યધારીએ છોડેલો એક બાણ એકને હણે છે, અનેકને નહીં; પણ બુદ્ધિમાન દ્વારા છોડવામાં આવેલી બુદ્ધિ રાજા સહિત સમગ્ર રાષ્ટ્રને હણી નાખે છે. AI
પઞ્ચ જિત્વા વિદિત્વા ષટ્સપ્ત હિત્વા સુખી ભવ ॥ 43॥
pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava || 43||
એકથી બેને નિશ્ચિત કરી, ચારથી ત્રણને વશ કર; પાંચને જીતી, છને જાણી, સાતને ત્યજીને સુખી થા. AI
સરાષ્ટ્રં સ પ્રજં હન્તિ રાજાનં મન્ત્રવિસ્રવઃ ॥ 44॥
sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ || 44||
એક વિષરસ હણે છે, એક શસ્ત્રથી વધ થાય છે; પણ મંત્રનો વિસ્રાવ (રહસ્યનો ભંગ) રાજા સહિત રાષ્ટ્ર અને પ્રજાને હણે છે. AI
એકો ન ગચ્છેદધ્વાનં નૈકઃ સુપ્તેષુ જાગૃયાત્ ॥ 45॥
eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt || 45||
એકલો સ્વાદુ ભોજન ન કરે, એકલો અર્થનો સંગ્રહ ન વિચારે, એકલો માર્ગે ન જાય, અને સૌ સૂતા હોય ત્યારે એકલો જાગે નહીં. AI
સત્યં સ્વર્ગસ્ય સોપાનં પારાવારસ્ય નૌરિવ ॥ 46॥
satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 46||
હે રાજન્, જે તેં સમજ્યું નથી તે એક જ અદ્વિતીય છે — સત્ય, જે સ્વર્ગની સીડી સમાન છે, અને સમુદ્રને તરવા માટે હોડી સમાન છે. AI
યદેનં ક્ષમયા યુક્તમશક્તં મન્યતે જનઃ ॥ 47॥
yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 47||
ક્ષમાવાનો એક જ દોષ છે, બીજો મળતો નથી — કે લોકો તેને ક્ષમાયુક્ત હોવા છતાં અશક્ત માને છે. AI
ક્ષમા ગુણો હ્યશક્તાનાં શક્તાનાં ભૂષણં તથા ॥- ॥
ક્ષમા વશીકૃતિર્લોકે ક્ષમયા કિં ન સાધ્યતે ।
શાન્તિશઙ્ખઃ કરે યસ્ય કિં કરિષ્યતિ દુર્જનઃ ॥- ॥
અતૃણે પતિતો વહ્નિઃ સ્વયમેવોપશામ્યતિ ।
અક્ષમાવાન્પરં દોષૈરાત્માનં ચૈવ યોજયેત્ ॥- ॥
એકો ધર્મઃ પરં શ્રેયઃ ક્ષમૈકા શાન્તિરુત્તમા ।
વિદ્યૈકા પરમા દૃષ્ટિરહિંસૈકા સુખાવહા ॥ 48॥
kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ||- ||
kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate |
śāntiśaṅkhaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||- ||
atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati |
akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||- ||
eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā |
vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā || 48||
તેનો એ દોષ માનવો ન જોઈએ, કારણ કે ક્ષમા પરમ બળ છે. ક્ષમા અશક્તોનો ગુણ છે અને શક્તિમાનોનું આભૂષણ છે. ક્ષમા લોકમાં વશ કરવાનું સાધન છે; ક્ષમાથી શું સાધી શકાય નહીં? જેના હાથમાં શાંતિરૂપી શંખ છે તેને દુર્જન શું કરી શકશે? જ્યાં ઘાસ નથી ત્યાં પડેલો અગ્નિ પોતાની જાતે જ શાંત થઈ જાય છે. અક્ષમાવાળો માણસ પોતાને જ પરના દોષો અને પોતાના દોષોથી યુક્ત કરે છે. એક ધર્મ પરમ કલ્યાણ છે, એક ક્ષમા ઉત્તમ શાંતિ છે, એક વિદ્યા પરમ દૃષ્ટિ છે, અને એક અહિંસા સુખ આપનારી છે. AI
રાજાનં ચાવિરોદ્ધારં બ્રાહ્મણં ચાપ્રવાસિનમ્ ॥ 49॥
rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 49||
પૃથ્વી બેને ગળી જાય છે, જેમ સર્પ બિલમાં રહેનારાંને ગળી જાય છે: જે રાજા પોતાના વિરોધીને દબાવતો નથી અને જે બ્રાહ્મણ પ્રવાસ કરતો નથી તેને. AI
અબ્રુવન્પરુષં કિં ચિદસતો નાર્થયંસ્તથા ॥ 50॥
abruvanparuṣaṃ kiṃ cidasato nārthayaṃstathā || 50||
માણસ બે કર્મ કરતાં આ લોકમાં શોભે છે: કોઈને કઠોર વચન ન બોલવું અને દુષ્ટો પાસેથી કંઈ માંગવું નહીં. AI
સ્ત્રિયઃ કામિત કામિન્યો લોકઃ પૂજિત પૂજકઃ ॥ 51॥
striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ || 51||
હે પુરુષવ્યાઘ્ર, આ બે પરાધીનતા કરનારા છે: સ્ત્રીઓ જે પોતાના કામનાવાળા પુરુષને ચાહે છે, અને લોક જે પૂજા કરનારને પૂજે છે. AI
યશ્ચાધનઃ કામયતે યશ્ચ કુપ્યત્યનીશ્વરઃ ॥ 52॥
yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ || 52||
આ બે તીક્ષ્ણ કાંટા શરીરને સુકવનારા છે: જે નિર્ધન હોવા છતાં કામના કરે છે, અને જે સમર્થ ન હોવા છતાં ક્રોધ કરે છે. AI
ગૃહસ્થશ્ચ નિરારમ્ભઃ કાર્યવાંશ્ચૈવ ભિક્ષુકઃ ॥- ॥
દ્વાવિમૌ પુરુષૌ રાજન્સ્વર્ગસ્ય પરિ તિષ્ઠતઃ ।
પ્રભુશ્ચ ક્ષમયા યુક્તો દરિદ્રશ્ચ પ્રદાનવાન્ ॥ 53॥
gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||- ||
dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ |
prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān || 53||
બે જણ વિપરીત કર્મથી શોભતા નથી: ગૃહસ્થ જે નિરારંભ (ઉદ્યમહીન) હોય, અને ભિક્ષુક જે કાર્યવાળો (વ્યવસાયી) હોય. હે રાજન્, આ બે પુરુષો સ્વર્ગની નજીક રહે છે: પ્રભુ જે ક્ષમાયુક્ત હોય, અને દરિદ્ર જે દાન આપનારો હોય. AI
અપાત્રે પ્રતિપત્તિશ્ચ પાત્રે ચાપ્રતિપાદનમ્ ॥ 54॥
apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam || 54||
ન્યાયથી મળેલા ધનના બે અતિક્રમ જાણવા જોઈએ: અપાત્રને આપવું અને પાત્રને ન આપવું. AI
ધનવન્તમદાતારં દરિદ્રં ચાતપસ્વિનમ્ ॥- ॥
દ્વાવિમૌ પુરુષવ્યાઘ્ર સુર્યમણ્ડલભેદિનૌ ।
પરિવ્રાડ્યોગયુક્તશ્ચ રણે ચાભિમુખો હતઃ ॥- ॥
ત્રયો ન્યાયા મનુષ્યાણાં શ્રૂયન્તે ભરતર્ષભ ।
કનીયાન્મધ્યમઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ ॥ 55॥
dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||- ||
dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhedinau |
parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||- ||
trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha |
kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || 55||
બે જણને ગળામાં મજબૂત પથ્થર બાંધીને પાણીમાં ડુબાડવા જોઈએ: ધનવાન જે દાન આપતો નથી, અને દરિદ્ર જે તપસ્વી નથી. હે પુરુષવ્યાઘ્ર, આ બે પુરુષો સૂર્યમંડળને ભેદનારા છે: યોગયુક્ત પરિવ્રાજક અને રણમાં મુખ રાખીને માર્યો ગયેલો. હે ભરતર્ષભ, મનુષ્યોના ત્રણ ન્યાય સંભળાય છે: કનિષ્ઠ, મધ્યમ અને શ્રેષ્ઠ — એમ વેદવિદો જાણે છે. AI
નિયોજયેદ્યથાવત્તાંસ્ત્રિવિધેષ્વેવ કર્મસુ ॥ 56॥
niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu || 56||
હે રાજન્, પુરુષો ત્રણ પ્રકારના હોય છે — ઉત્તમ, અધમ અને મધ્યમ. તેમને યથાયોગ્ય રીતે તે ત્રણ પ્રકારના કર્મોમાં જ નિયુક્ત કરવા જોઈએ. AI
યત્તે સમધિગચ્છન્તિ યસ્ય તે તસ્ય તદ્ધનમ્ ॥ 57॥
yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 57||
હે રાજન્, ધનહીન ત્રણ જ છે — પત્ની, દાસ અને પુત્ર. તેઓ જે કંઈ મેળવે છે, તે તેમના સ્વામીનું ધન થાય છે. AI
સુહૃદશ્ચ પરિત્યાગસ્ત્રયો દોષા ક્ષયાવહઃ ॥- ॥
ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમાત્મનઃ ।
કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભસ્તસ્માદેતત્ત્રયં ત્યજેત્ ॥- ॥
વરપ્રદાનં રાજ્યાં ચ પુત્રજન્મ ચ ભારત ।
શત્રોશ્ચ મોક્ષણં કૃચ્છ્રાત્ત્રીણિ ચૈકં ચ તત્સમમ્ ॥- ॥
ભક્તં ચ બજમાનં ચ તવાસ્મીતિ વાદિનમ્ ।
ત્રીનેતાન્ શરણં પ્રાપ્તાન્વિષમેઽપિ ન સન્ત્યજેત્ ॥- ॥
ચત્વારિ રાજ્ઞા તુ મહાબલેન
વર્જ્યાન્યાહુઃ પણ્ડિતસ્તાનિ વિદ્યાત્ ।
અલ્પપ્રજ્ઞૈઃ સહ મન્ત્રં ન કુર્યાન્
ન દીર્ઘસૂત્રૈરલસૈશ્ચારણૈશ્ચ ॥ 58॥
suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā kṣayāvahaḥ ||- ||
trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |
kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||- ||
varapradānaṃ rājyāṃ ca putrajanma ca bhārata |
śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāttrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||- ||
bhaktaṃ ca bajamānaṃ ca tavāsmīti vādinam |
trīnetān śaraṇaṃ prāptānviṣame'pi na santyajet ||- ||
catvāri rājñā tu mahābalena
varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt |
alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān
na dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || 58||
બીજાની સંપત્તિનું હરણ, પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ, અને મિત્રનો ત્યાગ — આ ત્રણ દોષ ક્ષય કરનારા છે. કામ, ક્રોધ અને લોભ — આ ત્રણ નરકના દ્વાર છે, આત્માનો નાશ કરનારા છે; તેથી આ ત્રણનો ત્યાગ કરવો જોઈએ. વરદાન, રાજ્ય અને પુત્રજન્મ — હે ભારત, અને શત્રુને કષ્ટમાંથી મુક્ત કરવો — આ ત્રણ, અને તે એક સમાન છે. ભક્ત, ભજન કરનાર, અને 'હું તમારો છું' એમ કહેનાર — આ ત્રણને શરણે આવેલા હોય તો વિપત્તિમાં પણ ત્યાગ ન કરવો જોઈએ. મહાબળવાન રાજાએ ચાર વસ્તુઓનો ત્યાગ કરવો જોઈએ, એમ પંડિતો કહે છે; તે જાણવા યોગ્ય છે. અલ્પબુદ્ધિવાળાઓ સાથે મંત્રણા ન કરવી, અને દીર્ઘસૂત્રી, આળસુ અને ચારણો સાથે પણ ન કરવી. AI
શ્રિયાભિજુષ્ટસ્ય ગૃહસ્થ ધર્મે ।
વૃદ્ધો જ્ઞાતિરવસન્નઃ કુલીનઃ
સખા દરિદ્રો ભગિની ચાનપત્યા ॥ 59॥
śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme |
vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ
sakhā daridro bhaginī cānapatyā || 59||
હે પ્રિય, ગૃહસ્થ ધર્મમાં શ્રીથી યુક્ત ગૃહમાં આ ચાર વસવા દેવા જોઈએ — વૃદ્ધ, જ્ઞાતિ, અવસન્ન કુલીન, દરિદ્ર મિત્ર અને નિઃસંતાન બહેન. AI
પૃચ્છતે ત્રિદશેન્દ્રાય તાનીમાનિ નિબોધ મે ॥ 60॥
pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || 60||
હે મહારાજ, બૃહસ્પતિએ દેવરાજ ઇન્દ્રને પૂછતાં ચાર વસ્તુઓ કહી, જે તત્કાળ ફળ આપે છે; તે મારી પાસેથી સાંભળો. AI
વિનયં કૃતવિદ્યાનાં વિનાશં પાપકર્મણામ્ ॥ 61॥
vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || 61||
દેવતાઓનો સંકલ્પ, બુદ્ધિમાનોનો પ્રભાવ, વિદ્યાવાનોની વિનય, અને પાપકર્મીઓનો વિનાશ. AI
ભયં પ્રયચ્છન્ત્યયથાકૃતાનિ ।
માનાગ્નિહોત્રં ઉત માનમૌનં
માનેનાધીતમુત માનયજ્ઞઃ ॥- ॥
પઞ્ચાગ્નયો મનુષ્યેણ પરિચર્યાઃ પ્રયત્નતઃ ।
પિતા માતાગ્નિરાત્મા ચ ગુરુશ્ચ ભરતર્ષભ ॥ 62॥
bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |
mānāgnihotraṃ uta mānamaunaṃ
mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||- ||
pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ |
pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha || 62||
ચાર કર્મો અયોગ્ય રીતે કરવાથી ભય ઉત્પન્ન કરે છે — માનથી કરેલો અગ્નિહોત્ર, માનથી કરેલું મૌન, માનથી કરેલો અધ્યયન, અને માનથી કરેલો યજ્ઞ. હે ભરતર્ષભ, મનુષ્યે પ્રયત્નપૂર્વક પાંચ અગ્નિઓની સેવા કરવી જોઈએ — પિતા, માતા, અગ્નિ, આત્મા અને ગુરુ. AI
દેવાન્પિતૄન્મનુષ્યાંશ્ચ ભિક્ષૂનતિથિપઞ્ચમાન્ ॥ 63॥
devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || 63||
પાંચનું પૂજન કરવાથી મનુષ્ય લોકમાં કેવળ યશ પ્રાપ્ત કરે છે — દેવો, પિતૃઓ, મનુષ્યો, ભિક્ષુકો અને પાંચમા અતિથિ. AI
મિત્રાણ્યમિત્રા મધ્યસ્થા ઉપજીવ્યોપજીવિનઃ ॥ 64॥
mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ || 64||
તમે જ્યાં જ્યાં જાઓ ત્યાં પાંચ તમારી પાછળ આવશે: મિત્રો, શત્રુઓ, ઉદાસીનો, આશ્રિતો અને આશ્રયદાતાઓ. AI
તતોઽસ્ય સ્રવતિ પ્રજ્ઞા દૃતેઃ પાદાદિવોદકમ્ ॥ 65॥
tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 65||
મર્ત્ય મનુષ્યની પાંચ ઇન્દ્રિયોમાંથી જો એક ઇન્દ્રિયમાં છિદ્ર હોય, તો તેમાંથી તેની પ્રજ્ઞા ઝરે છે, જેમ ચામડાના પાત્રના પગમાંથી પાણી ઝરે છે. AI
નિદ્રા તન્દ્રી ભયં ક્રોધ આલસ્યં દીર્ઘસૂત્રતા ॥ 66॥
nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā || 66||
જે મનુષ્ય સમૃદ્ધિ ઇચ્છે છે તેણે આ છ દોષો છોડવા જોઈએ: ઊંઘ, તંદ્રા, ભય, ક્રોધ, આળસ અને દીર્ઘસૂત્રતા. AI
અપ્રવક્તારમાચાર્યમનધીયાનમૃત્વિજમ્ ॥ 67॥
apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 67||
મનુષ્યે આ છને છોડી દેવા જોઈએ, જેમ સમુદ્રમાં ભાંગેલી નાવને છોડી દેવાય છે: જે ઉપદેશ આપતો નથી તેવા આચાર્યને, જે અભ્યાસ કરતો નથી તેવા ઋત્વિજને, AI
ગ્રામકારં ચ ગોપાલં વનકામં ચ નાપિતમ્ ॥ 68॥
grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 68||
જે રક્ષણ કરતો નથી તેવા રાજાને, અપ્રિય બોલનારી પત્નીને, ગામને બગાડનાર ગોવાળને, અને વનમાં જવા ઇચ્છતા નાઈને. AI
સત્યં દાનમનાલસ્યમનસૂયા ક્ષમા ધૃતિઃ ॥ 69॥
satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || 69||
પુરુષે આ છ ગુણો કદી પણ છોડવા ન જોઈએ: સત્ય, દાન, અનાળસ્ય, અસૂયા ન કરવી, ક્ષમા અને ધૈર્ય. AI
પ્રિયા ચ ભાર્યા પ્રિયવાદિની ચ ।
વશ્યશ્ચ પુત્રોઽર્થકરી ચ વિદ્યા
ષટ્ જીવલોકસ્ય સુખાનિ રાજન્ ॥- ॥
ષણ્ણામાત્મનિ નિત્યાનામૈશ્વર્યં યોઽધિગચ્છતિ ।
ન સ પાપૈઃ કુતોઽનર્થૈર્યુજ્યતે વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥ 70॥
priyā ca bhāryā priyavādinī ca |
vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |
na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 70||
ધનની પ્રાપ્તિ, નિત્ય આરોગ્ય, પ્રિયા અને પ્રિય બોલનારી પત્ની, વશ પુત્ર અને ધન આપનારી વિદ્યા — હે રાજન્, આ છ જીવલોકના સુખો છે. જે મનુષ્ય આ છને નિત્ય પોતાનામાં રાખે છે, તે ઐશ્વર્ય પ્રાપ્ત કરે છે; ઇન્દ્રિયોને જીતનારો તે પાપોથી યુક્ત થતો નથી, તો અનર્થોથી કેમ થાય? AI
ચોરાઃ પ્રમત્તે જીવન્તિ વ્યાધિતેષુ ચિકિત્સકાઃ ॥ 71॥
corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ || 71||
આ છ જણ છમાં જીવે છે, સાતમો મળતો નથી: ચોરો પ્રમાદી માણસોમાં જીવે છે, અને વૈદ્યો રોગીઓમાં જીવે છે. AI
રાજા વિવદમાનેષુ નિત્યં મૂર્ખેષુ પણ્ડિતાઃ ॥ 72॥
rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ || 72||
સ્ત્રીઓ કામી પુરુષોમાં, યાજકો યજમાનોમાં, રાજા વિવાદ કરનારાઓમાં, અને પંડિતો નિત્ય મૂર્ખોમાં જીવે છે. AI
ગાવઃ સેવા કૃષિર્ભાર્યા વિદ્યા વૃષલસઙ્ગતિઃ ॥- ॥
ષડેતે હ્યવમન્યન્તે નિત્યં પૂર્વોપકારિણમ્ ।
આચાર્યં શિક્ષિતા શિષ્યાઃ કૃતદારશ્ચ માતરમ્ ॥- ॥
નારિં વિગતકામસ્તુ કૃતાર્થાશ્ચ પ્રયોજકમ્ ।
નાવં નિસ્તીર્ણકાન્તારા નાતુરાશ્ચ ચિકિત્સકમ્ ॥- ॥
આરોગ્યમાનૃણ્યમવિપ્રવાસઃ
સદ્ભિર્મનુષ્યૈઃ સહ સમ્પ્રયોગઃ ।
સ્વપ્રત્યયા વૃત્તિરભીતવાસઃ
ષટ્ જીવલોકસ્ય સુખાનિ રાજન્ ॥- ॥
ઈર્ષુર્ઘૃણી નસન્તુષ્ટઃ ક્રોધનો નિત્યશઙ્કિતઃ ।
પરભાગ્યોપજીવી ચ ષડેતે નિત્યદુઃખિતાઃ ॥- ॥
સપ્ત દોષાઃ સદા રાજ્ઞા હાતવ્યા વ્યસનોદયાઃ ।
પ્રાયશો યૈર્વિનશ્યન્તિ કૃતમૂલાશ્ચ પાર્થિવાઃ ॥ 73॥
gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||- ||
ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam |
ācāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraśca mātaram ||- ||
nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāśca prayojakam |
nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakam ||- ||
ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ
sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ |
svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ
ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||
īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ |
parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||- ||
sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ |
prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ || 73||
આ છ વસ્તુઓ એક ક્ષણની અવહેલનાથી નાશ પામે છે: ગાયો, સેવા, ખેતી, પત્ની, વિદ્યા અને નીચ કુળના લોકોનો સંગ. આ છ જણ નિત્ય પોતાના પૂર્વ ઉપકારીનું અવમાન કરે છે: શિષ્યો શિક્ષણ આપનાર આચાર્યનું, પરણેલો પુત્ર માતાનું, વીતરાગ પુરુષ સ્ત્રીનું, કૃતાર્થ થયેલા પ્રયોજકનું, જે નદી તરી ગયા છે તે નાવનું, અને રોગમુક્ત થયેલા વૈદ્યનું. હે રાજન્, આરોગ્ય, ઋણમુક્તિ, પરદેશવાસનો અભાવ, સજ્જન મનુષ્યો સાથેનો સંગ, સ્વતંત્ર ઉપજીવિકા અને નિર્ભય નિવાસ — આ છ જીવલોકનાં સુખો છે. ઈર્ષાળુ, ઘૃણાળુ, અસંતુષ્ટ, ક્રોધી, નિત્ય શંકાળુ અને પરાયા ભાગ્ય પર જીવનાર — આ છ જણ નિત્ય દુઃખી હોય છે. હે રાજા, વ્યસનોને જન્મ આપતા આ સાત દોષો સદા ત્યાગવા યોગ્ય છે, જેનાથી પ્રાયઃ મૂળ સહિત સ્થિત રાજાઓનો નાશ થાય છે. AI
મહચ્ચ દણ્ડપારુષ્યમર્થદૂષણમેવ ચ ॥ 74॥
mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca || 74||
સ્ત્રીઓ, જુગાર, શિકાર, મદ્યપાન, અને પાંચમું વાચિક કઠોરતા, તેમજ મોટું દંડપારુષ્ય અને અર્થનો નાશ — આ દોષો છે. AI
બ્રાહ્મણાન્પ્રથમં દ્વેષ્ટિ બ્રાહ્મણૈશ્ચ વિરુધ્યતે ॥ 75॥
brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate || 75||
નાશ પામનાર મનુષ્યનાં આઠ પૂર્વ ચિહ્નો છે: તે પ્રથમ બ્રાહ્મણોનો દ્વેષ કરે છે અને બ્રાહ્મણો સાથે વિરોધ કરે છે. AI
રમતે નિન્દયા ચૈષાં પ્રશંસાં નાભિનન્દતિ ॥ 76॥
ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || 76||
તે બ્રાહ્મણોની માલિકીનું લઈ લે છે, બ્રાહ્મણોને મારવાની ઈચ્છા રાખે છે, તેમની નિંદામાં રમે છે અને તેમની પ્રશંસામાં આનંદ પામતો નથી. AI
એતાન્દોષાન્નરઃ પ્રાજ્ઞો બુદ્ધ્યા બુદ્ધ્વા વિવર્જયેત્ ॥ 77॥
etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet || 77||
તે કાર્યોમાં તેમનું સ્મરણ કરતો નથી અને યાચના કરવામાં આવે ત્યારે દ્વેષ કરે છે. બુદ્ધિમાન મનુષ્ય બુદ્ધિથી આ દોષોને જાણીને તેમનો ત્યાગ કરે. AI
વર્તમાનાનિ દૃશ્યન્તે તાન્યેવ સુસુખાન્યપિ ॥ 78॥
vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi || 78||
હે ભારત, હર્ષનાં આ આઠ અને નવ (નવા) પ્રકારો દ્રશ્યમાન થાય છે, અને તે જ અત્યંત સુખકારક પણ હોય છે. AI
પુત્રેણ ચ પરિષ્વઙ્ગઃ સન્નિપાતશ્ચ મૈથુને ॥ 79॥
putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || 79||
મિત્રો સાથેનો સમાગમ, મોટી ધનપ્રાપ્તિ, પુત્રનું આલિંગન અને મૈથુનમાં સંયોગ — આ હર્ષનાં છે. AI
અભિપ્રેતસ્ય લાભશ્ચ પૂજા ચ જનસંસદિ ॥ 80॥
abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi || 80||
યોગ્ય સમયે પ્રિય વાણી બોલવી, પોતાના સમૂહમાં નમ્રતા, ઇચ્છિત વસ્તુની પ્રાપ્તિ અને લોકસભામાં પૂજા (સન્માન) — આ આઠ ગુણો મનુષ્યને પ્રકાશિત કરે છે. AI
પ્રજ્ઞા ચ કૌલ્યં ચ દમઃ શ્રુતં ચ ।
પરાક્રમશ્ચાબહુભાષિતા ચ
દાનં યથાશક્તિ કૃતજ્ઞતા ચ ॥- ॥
નવદ્વારમિદં વેશ્મ ત્રિસ્થૂણં પઞ્ચ સાક્ષિકમ્ ।
ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં વિદ્વાન્યો વેદ સ પરઃ કવિઃ ॥ 81॥
prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |
parākramaścābahubhāṣitā ca
dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||- ||
navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam |
kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || 81||
આઠ ગુણો મનુષ્યને પ્રકાશિત કરે છે: બુદ્ધિ, ઉમદા કુળ, આત્મસંયમ, શાસ્ત્રજ્ઞાન, પરાક્રમ, ઓછું બોલવું, શક્તિ અનુસાર દાન અને કૃતજ્ઞતા. આ શરીર નવ દ્વારવાળું છે, ત્રણ સ્તંભવાળું છે, પાંચ સાક્ષીવાળું છે, અને ક્ષેત્રજ્ઞ (આત્મા) દ્વારા અધિષ્ઠિત છે; જે વિદ્વાન આ જાણે છે તે શ્રેષ્ઠ કવિ છે. AI
મત્તઃ પ્રમત્ત ઉન્મત્તઃ શ્રાન્તઃ ક્રુદ્ધો બુભુક્ષિતઃ ॥ 82॥
mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ || 82||
હે ધૃતરાષ્ટ્ર, દસ જણ ધર્મને જાણતા નથી — તેમને સાંભળ: મત્ત (નશામાં), પ્રમત્ત (બેપરવાહ), ઉન્મત્ત (પાગલ), શ્રાંત (થાકેલો), ક્રુદ્ધ (ગુસ્સાવાળો), ભૂખ્યો, ઉતાવળ કરનારો, બીકણ, લોભી અને કામી. AI
તસ્માદેતેષુ ભાવેષુ ન પ્રસજ્જેત પણ્ડિતઃ ॥ 83॥
tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ || 83||
ઉતાવળ કરનારો, બીકણ, લોભી અને કામી — તે દસ. તેથી પંડિતે આ ભાવોમાં આસક્ત ન થવું જોઈએ. AI
પુત્રાર્થમસુરેન્દ્રેણ ગીતં ચૈવ સુધન્વના ॥ 84॥
putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā || 84||
આ વિષે જ પુરાતન ઇતિહાસ કહેવાય છે, જે અસુરેન્દ્રે પુત્ર માટે અને સુધન્વાએ પણ ગાયું હતું. AI
પાત્રે પ્રતિષ્ઠાપયતે ધનં ચ ।
વિશેષવિચ્છ્રુતવાન્ક્ષિપ્રકારી
તં સર્વલોકઃ કુરુતે પ્રમાણમ્ ॥ 85॥
pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca |
viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī
taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam || 85||
જે રાજા કામ અને ક્રોધનો ત્યાગ કરે છે, પાત્રમાં ધન સ્થાપિત કરે છે, વિશેષ જાણનારો, શ્રુતવાન (શાસ્ત્રજ્ઞ) અને શીઘ્ર કાર્ય કરનારો હોય છે, તેને સર્વ લોક પ્રમાણ માને છે. AI
વિજ્ઞાત દોષેષુ દધાતિ દણ્ડમ્ ।
જાનાતિ માત્રાં ચ તથા ક્ષમાં ચ
તં તાદૃશં શ્રીર્જુષતે સમગ્રા ॥ 86॥
vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam |
jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca
taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || 86||
મનુષ્યોને વિશ્વાસમાં લેવાનું જાણે છે, દોષ જાણ્યા પછી દંડ આપે છે, માત્રા (મર્યાદા) અને ક્ષમા જાણે છે — તેવા પુરુષને સંપૂર્ણ લક્ષ્મી સેવે છે. AI
યુક્તો રિપું સેવતે બુદ્ધિપૂર્વમ્ ।
ન વિગ્રહં રોચયતે બલસ્થૈઃ
કાલે ચ યો વિક્રમતે સ ધીરઃ ॥ 87॥
yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam |
na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ
kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || 87||
અત્યંત દુર્બળ કોઈને પણ તુચ્છ ન ગણે, યુક્તિપૂર્વક શત્રુની સેવા કરે, બળવાનો સાથે વિરોધ ન ઇચ્છે, અને સમય આવે ત્યારે પરાક્રમ કરે — તે ધીર છે. AI
ઉદ્યોગમન્વિચ્છતિ ચાપ્રમત્તઃ ।
દુઃખં ચ કાલે સહતે જિતાત્મા
ધુરન્ધરસ્તસ્ય જિતાઃ સપત્નાઃ ॥ 88॥
udyogamanvicchati cāpramattaḥ |
duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā
dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || 88||
જે કદી આપત્તિમાં પડે તો ઉદાસ થતો નથી, અપ્રમત્ત રહીને ઉદ્યોગ શોધે છે, જિતાત્મા સમય આવવા પર દુઃખ સહન કરે છે, તેવો ધુરંધર પુરુષનાં શત્રુઓ જીતાયેલા હોય છે. AI
પાપૈઃ સન્ધિં પરદારાભિમર્શમ્ ।
દમ્ભં સ્તૈન્યં પૈશુનં મદ્ય પાનં
ન સેવતે યઃ સ સુખી સદૈવ ॥ 89॥
pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam |
dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ
na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva || 89||
જે નિરર્થક રીતે ઘર છોડીને વિદેશમાં રહેતો નથી, પાપીઓ સાથે સંધિ કરતો નથી, પરસ્ત્રીનો સ્પર્શ કરતો નથી, દંભ, ચોરી, ચુગલી અને મદ્યપાન સેવતો નથી, તે સદૈવ સુખી થાય છે. AI
આકારિતઃ શંસતિ તથ્યમેવ ।
ન માત્રાર્થે રોચયતે વિવાદં
નાપૂજિતઃ કુપ્યતિ ચાપ્યમૂઢઃ ॥ 90॥
ākāritaḥ śaṃsati tathyameva |
na mātrārthe rocayate vivādaṃ
nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || 90||
જે ઉતાવળથી ધન સંપાદન કરવા લાગતો નથી, પૂછવામાં આવે ત્યારે સત્ય જ કહે છે, થોડા અર્થ માટે વિવાદ કરવો પસંદ કરતો નથી, અને અપૂજિત થવા પર પણ મૂઢ ન હોવાથી ક્રોધ કરતો નથી. AI
ન દુર્બલઃ પ્રાતિભાવ્યં કરોતિ ।
નાત્યાહ કિં ચિત્ક્ષમતે વિવાદં
સર્વત્ર તાદૃગ્લભતે પ્રશંસામ્ ॥ 91॥
na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti |
nātyāha kiṃ citkṣamate vivādaṃ
sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām || 91||
જે ઈર્ષ્યા કરતો નથી અને દયા કરે છે, જે દુર્બળ હોવા છતાં જામીનગીરી કરતો નથી, જે વધારે પડતું બોલતો નથી અને વિવાદ સહન કરે છે, તેવો પુરુષ સર્વત્ર પ્રશંસા પામે છે. AI
ન પૌરુષેણાપિ વિકત્થતેઽન્યાન્ ।
ન મૂર્ચ્છિતઃ કટુકાન્યાહ કિં ચિત્
પ્રિયં સદા તં કુરુતે જનોઽપિ ॥ 92॥
na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān |
na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ cit
priyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi || 92||
જે કદી ઉદ્ધત વેશ ધારણ કરતો નથી, પોતાના પરાક્રમથી બીજાઓની સામે શેખી મારતો નથી, અને મદોન્મત્ત થઈને કડવા શબ્દો બોલતો નથી, તેને લોકો સદા પ્રિય કરે છે. AI
ન દર્મમારોહતિ નાસ્તમેતિ ।
ન દુર્ગતોઽસ્મીતિ કરોતિ મન્યું
તમાર્ય શીલં પરમાહુરગ્ર્યમ્ ॥ 93॥
na darmamārohati nāstameti |
na durgato'smīti karoti manyuṃ
tamārya śīlaṃ paramāhuragryam || 93||
જે શાંત થયેલા વૈરને ઉશ્કેરતો નથી, ધર્મને ચઢતો નથી કે ઉતરતો નથી, અને 'હું દુર્ગતિમાં છું' એમ કહીને મનમાં ખેદ કરતો નથી, તેને આર્યશીલ પુરુષો શ્રેષ્ઠ કહે છે. AI
નાન્યસ્ય દુઃખે ભવતિ પ્રતીતઃ ।
દત્ત્વા ન પશ્ચાત્કુરુતેઽનુતાપં
ન કત્થતે સત્પુરુષાર્ય શીલઃ ॥ 94॥
nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ |
dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ
na katthate satpuruṣārya śīlaḥ || 94||
જે પોતાના સુખમાં અતિ હર્ષ પામતો નથી, બીજાના દુઃખમાં પ્રસન્ન થતો નથી, દાન આપીને પછી પસ્તાવો કરતો નથી, અને શેખી મારતો નથી, તે સત્પુરુષ આર્યશીલવાળો છે. AI
બુભૂષતે યસ્તુ પરાવરજ્ઞઃ ।
સ તત્ર તત્રાધિગતઃ સદૈવ
મહાજનસ્યાધિપત્યં કરોતિ ॥ 95॥
bubhūṣate yastu parāvarajñaḥ |
sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva
mahājanasyādhipatyaṃ karoti || 95||
જે પરાવરનો જ્ઞાતા હોવાથી દેશાચાર, સમય અને જાતિધર્મનું પાલન કરવા ઈચ્છે છે, તે ત્યાં ત્યાં સદૈવ સન્માનિત થઈને મહાજનો પર આધિપત્ય કરે છે. AI
રાજદ્વિષ્ટં પૈશુનં પૂગવૈરમ્ ।
મત્તોન્મત્તૈર્દુર્જનૈશ્ચાપિ વાદં
યઃ પ્રજ્ઞાવાન્વર્જયેત્સ પ્રધાનઃ ॥ 96॥
rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam |
mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ
yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || 96||
દંભ, મોહ, મત્સર, પાપકર્મ, રાજાને અપ્રિય, ચુગલી અને સમૂહ સાથેનું વૈર, તથા મત્ત અને ઉન્મત્ત દુર્જનો સાથેના વિવાદને જે બુદ્ધિમાન મનુષ્ય ત્યાગે છે, તે પ્રધાન ગણાય છે. AI
પ્રાયશ્ચિત્તં વિવિધાઁલ્લોકવાદાન્ ।
એતાનિ યઃ કુરુતે નૈત્યકાનિ
તસ્યોત્થાનં દેવતા રાધયન્તિ ॥ 97॥
prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān |
etāni yaḥ kurute naityakāni
tasyotthānaṃ devatā rādhayanti || 97||
ઇન્દ્રિયદમન, શૌચ, દેવતાનું પૂજન, મંગળકર્મો, પ્રાયશ્ચિત્ત અને વિવિધ લોકવ્યવહારો—આ નિત્ય કરવાનાં કર્મો જે કરે છે, તેના ઉત્થાનને દેવતાઓ સિદ્ધ કરે છે. AI
સમૈઃ સખ્યં વ્યવહારં કથાશ્ચ ।
ગુણૈર્વિશિષ્ટાંશ્ચ પુરો દધાતિ
વિપશ્ચિતસ્તસ્ય નયાઃ સુનીતાઃ ॥ 98॥
samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca |
guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti
vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ || 98||
જે સમાન કુળવાળાઓ સાથે લગ્ન કરે છે, હીન કુળવાળાઓ સાથે નહીં; સમાન લોકો સાથે મિત્રતા, વ્યવહાર અને વાતચીત કરે છે; અને ગુણવાન વિશિષ્ટ પુરુષોને આગળ રાખે છે—તે બુદ્ધિમાનની નીતિઓ સુનીતિ કહેવાય છે. AI
મિતં સ્વપિત્યમિતં કર્મકૃત્વા ।
દદાત્યમિત્રેષ્વપિ યાચિતઃ સં-
સ્તમાત્મવન્તં પ્રજહાત્યનર્થાઃ ॥ 99॥
mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā |
dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ-
stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ || 99||
જે મિતાહાર કરે છે, આશ્રિતોમાં વહેંચીને ખાય છે, અમિત કર્મ કરીને પણ મિત નિદ્રા લે છે, અને માગનાર અમિત્રોને પણ દાન આપે છે—તે આત્મસંયમી પુરુષને અનર્થો ત્યાગે છે. AI
નાન્યે જનાઃ કર્મ જાનન્તિ કિં ચિત્ ।
મન્ત્રે ગુપ્તે સમ્યગનુષ્ઠિતે ચ
સ્વલ્પો નાસ્ય વ્યથતે કશ્ચિદર્થઃ ॥ 100॥
nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit |
mantre gupte samyaganuṣṭhite ca
svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ || 100||
જેનું કરવાનું છે અને જેનું બીજાઓએ વિપરીત કર્યું છે, તે કર્મ બીજા લોકો જાણતા નથી; મંત્ર ગુપ્ત રહે અને સમ્યક્ રીતે અનુષ્ઠિત થાય તો તેનો થોડો પણ અર્થ નષ્ટ થતો નથી. AI
સત્યો મૃદુર્દાનકૃચ્છુદ્ધ ભાવઃ ।
અતીવ સઞ્જ્ઞાયતે જ્ઞાતિમધ્યે
મહામણિર્જાત્ય ઇવ પ્રસન્નઃ ॥ 101॥
satyo mṛdurdānakṛcchuddha bhāvaḥ |
atīva sañjñāyate jñātimadhye
mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ || 101||
જે સર્વ પ્રાણીઓની શાંતિમાં તત્પર છે, સત્યવાદી, મૃદુ, દાનશીલ અને શુદ્ધ ભાવવાળો છે, તે જ્ઞાતિજનોની મધ્યે અતિશય જાણીતો થાય છે, જેમ ઉત્તમ જાતિનો પ્રસન્ન મહામણિ શોભે છે. AI
સ સર્વલોકસ્ય ગુરુર્ભવત્યુત ।
અનન્ત તેજાઃ સુમનાઃ સમાહિતઃ
સ્વતેજસા સૂર્ય ઇવાવભાસતે ॥ 102॥
sa sarvalokasya gururbhavatyuta |
ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ
svatejasā sūrya ivāvabhāsate || 102||
જે મનુષ્ય પોતાનાથી અતિશય લજ્જિત થાય છે, તે સમસ્ત લોકનો ગુરુ થાય છે; અનંત તેજસ્વી, સુમનસ્ક અને સમાહિત એવો તે પુરુષ પોતાના તેજથી સૂર્યની જેમ પ્રકાશે છે. AI
પાણ્ડોઃ પુત્રાઃ પઞ્ચ પઞ્ચેન્દ્ર કલ્પાઃ ।
ત્વયૈવ બાલા વર્ધિતાઃ શિક્ષિતાશ્ચ
તવાદેશં પાલયન્ત્યામ્બિકેય ॥ 103॥
pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ |
tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca
tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya || 103||
વનમાં જન્મેલા, શાપથી દગ્ધ થયેલા રાજા પાંડુના પાંચ પુત્રો, પાંચ ઇન્દ્રોના સમાન છે. હે અંબિકાનંદન, તમે જ બાળકોને ઉછેર્યા અને શિક્ષણ આપ્યું; તેઓ તમારી આજ્ઞાનું પાલન કરે છે. AI
સુખી પુત્રૈઃ સહિતો મોદમાનઃ ।
ન દેવાનાં નાપિ ચ માનુષાણાં
ભવિષ્યસિ ત્વં તર્કણીયો નરેન્દ્ર ॥ 104॥
sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ |
na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ
bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra || 104||
હે વત્સ, આ પાંડવોને યોગ્ય રાજ્ય આપીને, પુત્રો સાથે સુખી થઈને આનંદ કરતો તું, હે નરેન્દ્ર, દેવોના કે મનુષ્યોના પણ તર્કનો વિષય નહીં બનીશ. AI
વિદુરનીતિવાક્યે ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 33 ॥