Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 33

ॐ

વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 33

Vyasa Gujarati

॥ અથ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ વિદુરનીતિવાક્યે ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥

વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

દ્વાઃસ્થં પ્રાહ મહાપ્રાજ્ઞો ધૃતરાષ્ટ્રો મહીપતિઃ ।

વિદુરં દ્રષ્ટુમિચ્છામિ તમિહાનય માચિરમ્ ॥ 1॥

પ્રહિતો ધૃતરાષ્ટ્રેણ દૂતઃ ક્ષત્તારમબ્રવીત્ ।

ઈશ્વરસ્ત્વાં મહારાજો મહાપ્રાજ્ઞ દિદૃક્ષતિ ॥ 2॥

એવમુક્તસ્તુ વિદુરઃ પ્રાપ્ય રાજનિવેશનમ્ ।

અબ્રવીદ્ધૃતરાષ્ટ્રાય દ્વાઃસ્થ માં પ્રતિવેદય ॥ 3॥

દ્વાઃસ્થ ઉવાચ ।

વિદુરોઽયમનુપ્રાપ્તો રાજેન્દ્ર તવ શાસનાત્ ।

દ્રષ્ટુમિચ્છતિ તે પાદૌ કિં કરોતુ પ્રશાધિ મામ્ ॥ 4॥

ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

પ્રવેશય મહાપ્રાજ્ઞં વિદુરં દીર્ઘદર્શિનમ્ ।

અહં હિ વિદુરસ્યાસ્ય નાકાલ્યો જાતુ દર્શને ॥ 5॥

દ્વાઃસ્થ ઉવાચ ।

પ્રવિશાન્તઃ પુરં ક્ષત્તર્મહારાજસ્ય ધીમતઃ ।

ન હિ તે દર્શનેઽકાલ્યો જાતુ રાજા બ્રવીતિ મામ્ ॥ 6॥

વૈશમ્પાયન ઉવાચ ।

તતઃ પ્રવિશ્ય વિદુરો ધૃતરાષ્ટ્ર નિવેશનમ્ ।

અબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં ચિન્તયાનં નરાધિપમ્ ॥ 7॥

વિદુરોઽહં મહાપ્રાજ્ઞ સમ્પ્રાપ્તસ્તવ શાસનાત્ ।

યદિ કિં ચન કર્તવ્યમયમસ્મિ પ્રશાધિ મામ્ ॥ 8॥

ધૃતરષ્ત્ર ઉવાચ ।

સઞ્જયો વિદુર પ્રાપ્તો ગર્હયિત્વા ચ માં ગતઃ ।

અજાતશત્રોઃ શ્વો વાક્યં સભામધ્યે સ વક્ષ્યતિ ॥ 9॥

તસ્યાદ્ય કુરુવીરસ્ય ન વિજ્ઞાતં વચો મયા ।

તન્મે દહતિ ગાત્રાણિ તદકાર્ષીત્પ્રજાગરમ્ ॥ 10॥

જાગ્રતો દહ્યમાનસ્ય શ્રેયો યદિહ પશ્યસિ ।

તદ્બ્રૂહિ ત્વં હિ નસ્તાત ધર્માર્થકુશલો હ્યસિ ॥ 11॥

યતઃ પ્રાપ્તઃ સઞ્જયઃ પાણ્ડવેભ્યો

ન મે યથાવન્મનસઃ પ્રશાન્તિઃ ।

સવેન્દ્રિયાણ્યપ્રકૃતિં ગતાનિ

કિં વક્ષ્યતીત્યેવ હિ મેઽદ્ય ચિન્તા ॥ 12॥

તન્મે બ્રૂહિ વિદુર ત્વં યથાવન્

મનીષિતં સર્વમજાતશત્રોઃ ।

યથા ચ નસ્તાત હિતં ભવેચ્ચ

પ્રજાશ્ચ સર્વાઃ સુખિતા ભવેયુઃ ॥- ॥

વિદુર ઉવાચ ।

અભિયુક્તં બલવતા દુર્બલં હીનસાધનમ્ ।

હૃતસ્વં કામિનં ચોરમાવિશન્તિ પ્રજાગરાઃ ॥ 13॥

કચ્ચિદેતૈર્મહાદોષૈર્ન સ્પૃષ્ટોઽસિ નરાધિપ ।

કચ્ચિન્ન પરવિત્તેષુ ગૃધ્યન્વિપરિતપ્યસે ॥ 14॥

ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

શ્રોતુમિચ્છામિ તે ધર્મ્યં પરં નૈઃશ્રેયસં વચઃ ।

અસ્મિન્રાજર્ષિવંશે હિ ત્વમેકઃ પ્રાજ્ઞસમ્મતઃ ॥ 15॥

વિદુર ઉવાચ ।

રજા લક્ષણસમ્પન્નસ્ત્રૈલોક્યસ્યાધિપો ભવેત્ ।

પ્રેષ્યસ્તે પ્રેષિતશ્ચૈવ ધૃતરાષ્ટ્ર યુધિષ્ઠિરઃ ॥- ॥

વિપરીતતરશ્ચ ત્વં ભાગધેયે ન સમ્મતઃ ।

અર્ચિષાં પ્રક્ષયાચ્ચૈવ ધર્માત્મા ધર્મકોવિદઃ ॥- ॥

આનૃશંસ્યાદનુક્રોશાદ્ધર્માત્સત્યાત્પરાક્રમાત્ ।

ગુરુત્વાત્ત્વયિ સમ્પ્રેક્ષ્ય બહૂન્ક્લેષાંસ્તિતિક્ષતે ॥- ॥

દુર્યોધને સૌબલે ચ કર્ણે દુઃશાસને તથા ।

એતેષ્વૈશ્વર્યમાધાય કથં ત્વં ભૂતિમિચ્છસિ ॥- ॥

એકસ્માત્વૃક્ષાદ્યજ્ઞપત્રાણિ રાજન્

સ્રુક્ચ દ્રૌણી પેઠનીપીડને ચ ।

એતસ્માદ્રાજન્બ્રુવતો મે નિબોધ

એકસ્માદ્વૈ જાયતેઽસચ્ચ સચ્ચ ॥- ॥

આત્મજ્ઞાનં સમારમ્ભસ્તિતિક્ષા ધર્મનિત્યતા ।

યમર્થાન્નાપકર્ષન્તિ સ વૈ પણ્દિત ઉચ્યતે ॥- ॥

નિષેવતે પ્રશસ્તાનિ નિન્દિતાનિ ન સેવતે ।

અનાસ્તિકઃ શ્રદ્દધાન એતત્પણ્ડિત લક્ષણમ્ ॥ 16॥

ક્રોધો હર્ષશ્ચ દર્પશ્ચ હ્રીસ્તમ્ભો માન્યમાનિતા ।

યમર્થાન્નાપકર્ષન્તિ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 17॥

યસ્ય કૃત્યં ન જાનન્તિ મન્ત્રં વા મન્ત્રિતં પરે ।

કૃતમેવાસ્ય જાનન્તિ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 18॥

યસ્ય કૃત્યં ન વિઘ્નન્તિ શીતમુષ્ણં ભયં રતિઃ ।

સમૃદ્ધિરસમૃદ્ધિર્વા સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 19॥

યસ્ય સંસારિણી પ્રજ્ઞા ધર્માર્થાવનુવર્તતે ।

કામાદર્થં વૃણીતે યઃ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 20॥

યથાશક્તિ ચિકીર્ષન્તિ યથાશક્તિ ચ કુર્વતે ।

ન કિં ચિદવમન્યન્તે પણ્ડિતા ભરતર્ષભ ॥ 21॥

ક્ષિપ્રં વિજાનાતિ ચિરં શ‍ઋણોતિ

વિજ્ઞાય ચાર્થં ભજતે ન કામાત્ ।

નાસમ્પૃષ્ટો વ્યૌપયુઙ્ક્તે પરાર્થે

તત્પ્રજ્ઞાનં પ્રથમં પણ્ડિતસ્ય ॥ 22॥

નાપ્રાપ્યમભિવાઞ્છન્તિ નષ્ટં નેચ્છન્તિ શોચિતુમ્ ।

આપત્સુ ચ ન મુહ્યન્તિ નરાઃ પણ્ડિત બુદ્ધયઃ ॥ 23॥

નિશ્ચિત્ય યઃ પ્રક્રમતે નાન્તર્વસતિ કર્મણઃ ।

અવન્ધ્ય કાલો વશ્યાત્મા સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 24॥

આર્ય કર્મણિ રાજ્યન્તે ભૂતિકર્માણિ કુર્વતે ।

હિતં ચ નાભ્યસૂયન્તિ પણ્ડિતા ભરતર્ષભ ॥ 25॥

ન હૃષ્યત્યાત્મસમ્માને નાવમાનેન તપ્યતે ।

ગાઙ્ગો હ્રદ ઇવાક્ષોભ્યો યઃ સ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 26॥

તત્ત્વજ્ઞઃ સર્વભૂતાનાં યોગજ્ઞઃ સર્વકર્મણામ્ ।

ઉપાયજ્ઞો મનુષ્યાણાં નરઃ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 27॥

પ્રવૃત્ત વાક્ચિત્રકથ ઊહવાન્પ્રતિભાનવાન્ ।

આશુ ગ્રન્થસ્ય વક્તા ચ સ વૈ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 28॥

શ્રુતં પ્રજ્ઞાનુગં યસ્ય પ્રજ્ઞા ચૈવ શ્રુતાનુગા ।

અસમ્ભિન્નાર્ય મર્યાદઃ પણ્ડિતાખ્યાં લભેત સઃ ॥ 29॥

અર્થં મહાન્તમાસદ્ય વિદ્યામૈશ્વર્યમેવ ચ ।

વિચરત્યસમુન્નદ્ધો યસ્ય પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥- ॥

અશ્રુતશ્ચ સમુન્નદ્ધો દરિદ્રશ્ચ મહામનાઃ ।

અર્થાંશ્ચાકર્મણા પ્રેપ્સુર્મૂઢ ઇત્યુચ્યતે બુધૈઃ ॥ 30॥

સ્વમર્થં યઃ પરિત્યજ્ય પરાર્થમનુતિષ્ઠતિ ।

મિથ્યા ચરતિ મિત્રાર્થે યશ્ચ મૂઢઃ સ ઉચ્યતે ॥ 31॥

અકામાં કામયતિ યઃ કામયાનાં પરિત્યજેત્ ।

બલવન્તં ચ યો દ્વેષ્ટિ તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥- ॥

અકામાન્કામયતિ યઃ કામયાનાન્પરિદ્વિષન્ ।

બલવન્તં ચ યો દ્વેષ્ટિ તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥ 32॥

અમિત્રં કુરુતે મિત્રં મિત્રં દ્વેષ્ટિ હિનસ્તિ ચ ।

કર્મ ચારભતે દુષ્ટં તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥ 33॥

સંસારયતિ કૃત્યાનિ સર્વત્ર વિચિકિત્સતે ।

ચિરં કરોતિ ક્ષિપ્રાર્થે સ મૂઢો ભરતર્ષભ ॥ 34॥

શ્રાદ્ધં પિતૃભ્યો ન દદાતિ દૈવતાનિ નાર્ચતિ ।

સુહૃન્મિત્રં ન લભતે તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥- ॥

અનાહૂતઃ પ્રવિશતિ અપૃષ્ટો બહુ ભાષતે ।

વિશ્વસત્યપ્રમત્તેષુ મૂઢ ચેતા નરાધમઃ ॥ 35॥

પરં ક્ષિપતિ દોષેણ વર્તમાનઃ સ્વયં તથા ।

યશ્ચ ક્રુધ્યત્યનીશઃ સન્સ ચ મૂઢતમો નરઃ ॥ 36॥

આત્મનો બલમાજ્ઞાય ધર્માર્થપરિવર્જિતમ્ ।

અલભ્યમિચ્છન્નૈષ્કર્મ્યાન્મૂઢ બુદ્ધિરિહોચ્યતે ॥ 37॥

અશિષ્યં શાસ્તિ યો રાજન્યશ્ચ શૂન્યમુપાસતે ।

કદર્યં ભજતે યશ્ચ તમાહુર્મૂઢચેતસમ્ ॥ 38॥

અર્થં મહાન્તમાસાદ્ય વિદ્યામૈશ્વર્યમેવ વા ।

વિચરત્યસમુન્નદ્ધો યઃ સ પણ્ડિત ઉચ્યતે ॥ 39॥

એકઃ સમ્પન્નમશ્નાતિ વસ્તે વાસશ્ચ શોભનમ્ ।

યોઽસંવિભજ્ય ભૃત્યેભ્યઃ કો નૃશંસતરસ્તતઃ ॥ 40॥

એકઃ પાપાનિ કુરુતે ફલં ભુઙ્ક્તે મહાજનઃ ।

ભોક્તારો વિપ્રમુચ્યન્તે કર્તા દોષેણ લિપ્યતે ॥ 41॥

એકં હન્યાન્ન વાહન્યાદિષુર્મુક્તો ધનુષ્મતા ।

બુદ્ધિર્બુદ્ધિમતોત્સૃષ્ટા હન્યાદ્રાષ્ટ્રં સરાજકમ્ ॥ 42॥

એકયા દ્વે વિનિશ્ચિત્ય ત્રીંશ્ચતુર્ભિર્વશે કુરુ ।

પઞ્ચ જિત્વા વિદિત્વા ષટ્સપ્ત હિત્વા સુખી ભવ ॥ 43॥

એકં વિષરસો હન્તિ શસ્ત્રેણૈકશ્ચ વધ્યતે ।

સરાષ્ટ્રં સ પ્રજં હન્તિ રાજાનં મન્ત્રવિસ્રવઃ ॥ 44॥

એકઃ સ્વાદુ ન ભુઞ્જીત એકશ્ચાર્થાન્ન ચિન્તયેત્ ।

એકો ન ગચ્છેદધ્વાનં નૈકઃ સુપ્તેષુ જાગૃયાત્ ॥ 45॥

એકમેવાદ્વિતીયં તદ્યદ્રાજન્નાવબુધ્યસે ।

સત્યં સ્વર્ગસ્ય સોપાનં પારાવારસ્ય નૌરિવ ॥ 46॥

એકઃ ક્ષમાવતાં દોષો દ્વિતીયો નોપલભ્યતે ।

યદેનં ક્ષમયા યુક્તમશક્તં મન્યતે જનઃ ॥ 47॥

સોઽસ્ય દોષો ન મન્તવ્યઃ ક્ષમા હિ પરમં બલમ્ ।

ક્ષમા ગુણો હ્યશક્તાનાં શક્તાનાં ભૂષણં તથા ॥- ॥

ક્ષમા વશીકૃતિર્લોકે ક્ષમયા કિં ન સાધ્યતે ।

શાન્તિશઙ્ખઃ કરે યસ્ય કિં કરિષ્યતિ દુર્જનઃ ॥- ॥

અતૃણે પતિતો વહ્નિઃ સ્વયમેવોપશામ્યતિ ।

અક્ષમાવાન્પરં દોષૈરાત્માનં ચૈવ યોજયેત્ ॥- ॥

એકો ધર્મઃ પરં શ્રેયઃ ક્ષમૈકા શાન્તિરુત્તમા ।

વિદ્યૈકા પરમા દૃષ્ટિરહિંસૈકા સુખાવહા ॥ 48॥

દ્વાવિમૌ ગ્રસતે ભૂમિઃ સર્પો બિલશયાનિવ ।

રાજાનં ચાવિરોદ્ધારં બ્રાહ્મણં ચાપ્રવાસિનમ્ ॥ 49॥

દ્વે કર્મણી નરઃ કુર્વન્નસ્મિઁલ્લોકે વિરોચતે ।

અબ્રુવન્પરુષં કિં ચિદસતો નાર્થયંસ્તથા ॥ 50॥

દ્વાવિમૌ પુરુષવ્યાઘ્ર પરપ્રત્યય કારિણૌ ।

સ્ત્રિયઃ કામિત કામિન્યો લોકઃ પૂજિત પૂજકઃ ॥ 51॥

દ્વાવિમૌ કણ્ટકૌ તીક્ષ્ણૌ શરીરપરિશોષણૌ ।

યશ્ચાધનઃ કામયતે યશ્ચ કુપ્યત્યનીશ્વરઃ ॥ 52॥

દ્વાવેવ ન વિરાજેતે વિપરીતેન કર્મણા ।

ગૃહસ્થશ્ચ નિરારમ્ભઃ કાર્યવાંશ્ચૈવ ભિક્ષુકઃ ॥- ॥

દ્વાવિમૌ પુરુષૌ રાજન્સ્વર્ગસ્ય પરિ તિષ્ઠતઃ ।

પ્રભુશ્ચ ક્ષમયા યુક્તો દરિદ્રશ્ચ પ્રદાનવાન્ ॥ 53॥

ન્યાયાગતસ્ય દ્રવ્યસ્ય બોદ્ધવ્યૌ દ્વાવતિક્રમૌ ।

અપાત્રે પ્રતિપત્તિશ્ચ પાત્રે ચાપ્રતિપાદનમ્ ॥ 54॥

દ્વાવમ્ભસિ નિવેષ્ટવ્યૌ ગલે બદ્ધ્વા દૃઢં શિલામ્ ।

ધનવન્તમદાતારં દરિદ્રં ચાતપસ્વિનમ્ ॥- ॥

દ્વાવિમૌ પુરુષવ્યાઘ્ર સુર્યમણ્ડલભેદિનૌ ।

પરિવ્રાડ્યોગયુક્તશ્ચ રણે ચાભિમુખો હતઃ ॥- ॥

ત્રયો ન્યાયા મનુષ્યાણાં શ્રૂયન્તે ભરતર્ષભ ।

કનીયાન્મધ્યમઃ શ્રેષ્ઠ ઇતિ વેદવિદો વિદુઃ ॥ 55॥

ત્રિવિધાઃ પુરુષા રાજન્નુત્તમાધમમધ્યમાઃ ।

નિયોજયેદ્યથાવત્તાંસ્ત્રિવિધેષ્વેવ કર્મસુ ॥ 56॥

ત્રય એવાધના રાજન્ભાર્યા દાસસ્તથા સુતઃ ।

યત્તે સમધિગચ્છન્તિ યસ્ય તે તસ્ય તદ્ધનમ્ ॥ 57॥

હરણં ચ પરસ્વાનાં પરદારાભિમર્શનમ્ ।

સુહૃદશ્ચ પરિત્યાગસ્ત્રયો દોષા ક્ષયાવહઃ ॥- ॥

ત્રિવિધં નરકસ્યેદં દ્વારં નાશનમાત્મનઃ ।

કામઃ ક્રોધસ્તથા લોભસ્તસ્માદેતત્ત્રયં ત્યજેત્ ॥- ॥

વરપ્રદાનં રાજ્યાં ચ પુત્રજન્મ ચ ભારત ।

શત્રોશ્ચ મોક્ષણં કૃચ્છ્રાત્ત્રીણિ ચૈકં ચ તત્સમમ્ ॥- ॥

ભક્તં ચ બજમાનં ચ તવાસ્મીતિ વાદિનમ્ ।

ત્રીનેતાન્ શરણં પ્રાપ્તાન્વિષમેઽપિ ન સન્ત્યજેત્ ॥- ॥

ચત્વારિ રાજ્ઞા તુ મહાબલેન

વર્જ્યાન્યાહુઃ પણ્ડિતસ્તાનિ વિદ્યાત્ ।

અલ્પપ્રજ્ઞૈઃ સહ મન્ત્રં ન કુર્યાન્

ન દીર્ઘસૂત્રૈરલસૈશ્ચારણૈશ્ચ ॥ 58॥

ચત્વારિ તે તાત ગૃહે વસન્તુ

શ્રિયાભિજુષ્ટસ્ય ગૃહસ્થ ધર્મે ।

વૃદ્ધો જ્ઞાતિરવસન્નઃ કુલીનઃ

સખા દરિદ્રો ભગિની ચાનપત્યા ॥ 59॥

ચત્વાર્યાહ મહારાજ સદ્યસ્કાનિ બૃહસ્પતિઃ ।

પૃચ્છતે ત્રિદશેન્દ્રાય તાનીમાનિ નિબોધ મે ॥ 60॥

દેવતાનાં ચ સઙ્કલ્પમનુભાવં ચ ધીમતામ્ ।

વિનયં કૃતવિદ્યાનાં વિનાશં પાપકર્મણામ્ ॥ 61॥

ચત્વારિ કર્માણ્યભયઙ્કરાણિ

ભયં પ્રયચ્છન્ત્યયથાકૃતાનિ ।

માનાગ્નિહોત્રં ઉત માનમૌનં

માનેનાધીતમુત માનયજ્ઞઃ ॥- ॥

પઞ્ચાગ્નયો મનુષ્યેણ પરિચર્યાઃ પ્રયત્નતઃ ।

પિતા માતાગ્નિરાત્મા ચ ગુરુશ્ચ ભરતર્ષભ ॥ 62॥

પઞ્ચૈવ પૂજયઁલ્લોકે યશઃ પ્રાપ્નોતિ કેવલમ્ ।

દેવાન્પિતૄન્મનુષ્યાંશ્ચ ભિક્ષૂનતિથિપઞ્ચમાન્ ॥ 63॥

પઞ્ચ ત્વાનુગમિષ્યન્તિ યત્ર યત્ર ગમિષ્યસિ ।

મિત્રાણ્યમિત્રા મધ્યસ્થા ઉપજીવ્યોપજીવિનઃ ॥ 64॥

પઞ્ચેન્દ્રિયસ્ય મર્ત્યસ્ય છિદ્રં ચેદેકમિન્દ્રિયમ્ ।

તતોઽસ્ય સ્રવતિ પ્રજ્ઞા દૃતેઃ પાદાદિવોદકમ્ ॥ 65॥

ષડ્દોષાઃ પુરુષેણેહ હાતવ્યા ભૂતિમિચ્છતા ।

નિદ્રા તન્દ્રી ભયં ક્રોધ આલસ્યં દીર્ઘસૂત્રતા ॥ 66॥

ષડિમાન્પુરુષો જહ્યાદ્ભિન્નાં નાવમિવાર્ણવે ।

અપ્રવક્તારમાચાર્યમનધીયાનમૃત્વિજમ્ ॥ 67॥

અરક્ષિતારં રાજાનં ભાર્યાં ચાપ્રિય વાદિનીમ્ ।

ગ્રામકારં ચ ગોપાલં વનકામં ચ નાપિતમ્ ॥ 68॥

ષડેવ તુ ગુણાઃ પુંસા ન હાતવ્યાઃ કદાચન ।

સત્યં દાનમનાલસ્યમનસૂયા ક્ષમા ધૃતિઃ ॥ 69॥

અર્થાગમો નિત્યમરોગિતા ચ

પ્રિયા ચ ભાર્યા પ્રિયવાદિની ચ ।

વશ્યશ્ચ પુત્રોઽર્થકરી ચ વિદ્યા

ષટ્ જીવલોકસ્ય સુખાનિ રાજન્ ॥- ॥

ષણ્ણામાત્મનિ નિત્યાનામૈશ્વર્યં યોઽધિગચ્છતિ ।

ન સ પાપૈઃ કુતોઽનર્થૈર્યુજ્યતે વિજિતેન્દ્રિયઃ ॥ 70॥

ષડિમે ષટ્સુ જીવન્તિ સપ્તમો નોપલભ્યતે ।

ચોરાઃ પ્રમત્તે જીવન્તિ વ્યાધિતેષુ ચિકિત્સકાઃ ॥ 71॥

પ્રમદાઃ કામયાનેષુ યજમાનેષુ યાજકાઃ ।

રાજા વિવદમાનેષુ નિત્યં મૂર્ખેષુ પણ્ડિતાઃ ॥ 72॥

ષડિમાનિ વિનશ્યન્તિ મુહૂર્તમનવેક્ષણાત્ ।

ગાવઃ સેવા કૃષિર્ભાર્યા વિદ્યા વૃષલસઙ્ગતિઃ ॥- ॥

ષડેતે હ્યવમન્યન્તે નિત્યં પૂર્વોપકારિણમ્ ।

આચાર્યં શિક્ષિતા શિષ્યાઃ કૃતદારશ્ચ માતરમ્ ॥- ॥

નારિં વિગતકામસ્તુ કૃતાર્થાશ્ચ પ્રયોજકમ્ ।

નાવં નિસ્તીર્ણકાન્તારા નાતુરાશ્ચ ચિકિત્સકમ્ ॥- ॥

આરોગ્યમાનૃણ્યમવિપ્રવાસઃ

સદ્ભિર્મનુષ્યૈઃ સહ સમ્પ્રયોગઃ ।

સ્વપ્રત્યયા વૃત્તિરભીતવાસઃ

ષટ્ જીવલોકસ્ય સુખાનિ રાજન્ ॥- ॥

ઈર્ષુર્ઘૃણી નસન્તુષ્ટઃ ક્રોધનો નિત્યશઙ્કિતઃ ।

પરભાગ્યોપજીવી ચ ષડેતે નિત્યદુઃખિતાઃ ॥- ॥

સપ્ત દોષાઃ સદા રાજ્ઞા હાતવ્યા વ્યસનોદયાઃ ।

પ્રાયશો યૈર્વિનશ્યન્તિ કૃતમૂલાશ્ચ પાર્થિવાઃ ॥ 73॥

સ્ત્રિયોઽક્ષા મૃગયા પાનં વાક્પારુષ્યં ચ પઞ્ચમમ્ ।

મહચ્ચ દણ્ડપારુષ્યમર્થદૂષણમેવ ચ ॥ 74॥

અષ્ટૌ પૂર્વનિમિત્તાનિ નરસ્ય વિનશિષ્યતઃ ।

બ્રાહ્મણાન્પ્રથમં દ્વેષ્ટિ બ્રાહ્મણૈશ્ચ વિરુધ્યતે ॥ 75॥

બ્રાહ્મણ સ્વાનિ ચાદત્તે બ્રાહ્મણાંશ્ચ જિઘાંસતિ ।

રમતે નિન્દયા ચૈષાં પ્રશંસાં નાભિનન્દતિ ॥ 76॥

નૈતાન્સ્મરતિ કૃત્યેષુ યાચિતશ્ચાભ્યસૂયતિ ।

એતાન્દોષાન્નરઃ પ્રાજ્ઞો બુદ્ધ્યા બુદ્ધ્વા વિવર્જયેત્ ॥ 77॥

અષ્ટાવિમાનિ હર્ષસ્ય નવ નીતાનિ ભારત ।

વર્તમાનાનિ દૃશ્યન્તે તાન્યેવ સુસુખાન્યપિ ॥ 78॥

સમાગમશ્ચ સખિભિર્મહાંશ્ચૈવ ધનાગમઃ ।

પુત્રેણ ચ પરિષ્વઙ્ગઃ સન્નિપાતશ્ચ મૈથુને ॥ 79॥

સમયે ચ પ્રિયાલાપઃ સ્વયૂથેષુ ચ સન્નતિઃ ।

અભિપ્રેતસ્ય લાભશ્ચ પૂજા ચ જનસંસદિ ॥ 80॥

અષ્ટૌ ગુણાઃ પુરુષં દીપયન્તિ

પ્રજ્ઞા ચ કૌલ્યં ચ દમઃ શ્રુતં ચ ।

પરાક્રમશ્ચાબહુભાષિતા ચ

દાનં યથાશક્તિ કૃતજ્ઞતા ચ ॥- ॥

નવદ્વારમિદં વેશ્મ ત્રિસ્થૂણં પઞ્ચ સાક્ષિકમ્ ।

ક્ષેત્રજ્ઞાધિષ્ઠિતં વિદ્વાન્યો વેદ સ પરઃ કવિઃ ॥ 81॥

દશ ધર્મં ન જાનન્તિ ધૃતરાષ્ટ્ર નિબોધ તાન્ ।

મત્તઃ પ્રમત્ત ઉન્મત્તઃ શ્રાન્તઃ ક્રુદ્ધો બુભુક્ષિતઃ ॥ 82॥

ત્વરમાણશ્ચ ભીરુશ્ચ લુબ્ધઃ કામી ચ તે દશ ।

તસ્માદેતેષુ ભાવેષુ ન પ્રસજ્જેત પણ્ડિતઃ ॥ 83॥

અત્રૈવોદાહરન્તીમમિતિહાસં પુરાતનમ્ ।

પુત્રાર્થમસુરેન્દ્રેણ ગીતં ચૈવ સુધન્વના ॥ 84॥

યઃ કામમન્યૂ પ્રજહાતિ રાજા

પાત્રે પ્રતિષ્ઠાપયતે ધનં ચ ।

વિશેષવિચ્છ્રુતવાન્ક્ષિપ્રકારી

તં સર્વલોકઃ કુરુતે પ્રમાણમ્ ॥ 85॥

જાનાતિ વિશ્વાસયિતું મનુષ્યાન્

વિજ્ઞાત દોષેષુ દધાતિ દણ્ડમ્ ।

જાનાતિ માત્રાં ચ તથા ક્ષમાં ચ

તં તાદૃશં શ્રીર્જુષતે સમગ્રા ॥ 86॥

સુદુર્બલં નાવજાનાતિ કઞ્ચિદ્-

યુક્તો રિપું સેવતે બુદ્ધિપૂર્વમ્ ।

ન વિગ્રહં રોચયતે બલસ્થૈઃ

કાલે ચ યો વિક્રમતે સ ધીરઃ ॥ 87॥

પ્રાપ્યાપદં ન વ્યથતે કદા ચિદ્

ઉદ્યોગમન્વિચ્છતિ ચાપ્રમત્તઃ ।

દુઃખં ચ કાલે સહતે જિતાત્મા

ધુરન્ધરસ્તસ્ય જિતાઃ સપત્નાઃ ॥ 88॥

અનર્થકં વિપ્ર વાસં ગૃહેભ્યઃ

પાપૈઃ સન્ધિં પરદારાભિમર્શમ્ ।

દમ્ભં સ્તૈન્યં પૈશુનં મદ્ય પાનં

ન સેવતે યઃ સ સુખી સદૈવ ॥ 89॥

ન સંરમ્ભેણારભતેઽર્થવર્ગમ્

આકારિતઃ શંસતિ તથ્યમેવ ।

ન માત્રાર્થે રોચયતે વિવાદં

નાપૂજિતઃ કુપ્યતિ ચાપ્યમૂઢઃ ॥ 90॥

ન યોઽભ્યસૂયત્યનુકમ્પતે ચ

ન દુર્બલઃ પ્રાતિભાવ્યં કરોતિ ।

નાત્યાહ કિં ચિત્ક્ષમતે વિવાદં

સર્વત્ર તાદૃગ્લભતે પ્રશંસામ્ ॥ 91॥

યો નોદ્ધતં કુરુતે જાતુ વેષં

ન પૌરુષેણાપિ વિકત્થતેઽન્યાન્ ।

ન મૂર્ચ્છિતઃ કટુકાન્યાહ કિં ચિત્

પ્રિયં સદા તં કુરુતે જનોઽપિ ॥ 92॥

ન વૈરમુદ્દીપયતિ પ્રશાન્તં

ન દર્મમારોહતિ નાસ્તમેતિ ।

ન દુર્ગતોઽસ્મીતિ કરોતિ મન્યું

તમાર્ય શીલં પરમાહુરગ્ર્યમ્ ॥ 93॥

ન સ્વે સુખે વૈ કુરુતે પ્રહર્ષં

નાન્યસ્ય દુઃખે ભવતિ પ્રતીતઃ ।

દત્ત્વા ન પશ્ચાત્કુરુતેઽનુતાપં

ન કત્થતે સત્પુરુષાર્ય શીલઃ ॥ 94॥

દેશાચારાન્સમયાઞ્જાતિધર્માન્

બુભૂષતે યસ્તુ પરાવરજ્ઞઃ ।

સ તત્ર તત્રાધિગતઃ સદૈવ

મહાજનસ્યાધિપત્યં કરોતિ ॥ 95॥

દમ્ભં મોહં મત્સરં પાપકૃત્યં

રાજદ્વિષ્ટં પૈશુનં પૂગવૈરમ્ ।

મત્તોન્મત્તૈર્દુર્જનૈશ્ચાપિ વાદં

યઃ પ્રજ્ઞાવાન્વર્જયેત્સ પ્રધાનઃ ॥ 96॥

દમં શૌચં દૈવતં મઙ્ગલાનિ

પ્રાયશ્ચિત્તં વિવિધાઁલ્લોકવાદાન્ ।

એતાનિ યઃ કુરુતે નૈત્યકાનિ

તસ્યોત્થાનં દેવતા રાધયન્તિ ॥ 97॥

સમૈર્વિવાહં કુરુતે ન હીનૈઃ

સમૈઃ સખ્યં વ્યવહારં કથાશ્ચ ।

ગુણૈર્વિશિષ્ટાંશ્ચ પુરો દધાતિ

વિપશ્ચિતસ્તસ્ય નયાઃ સુનીતાઃ ॥ 98॥

મિતં ભુઙ્ક્તે સંવિભજ્યાશ્રિતેભ્યો

મિતં સ્વપિત્યમિતં કર્મકૃત્વા ।

દદાત્યમિત્રેષ્વપિ યાચિતઃ સં-

સ્તમાત્મવન્તં પ્રજહાત્યનર્થાઃ ॥ 99॥

ચિકીર્ષિતં વિપ્રકૃતં ચ યસ્ય

નાન્યે જનાઃ કર્મ જાનન્તિ કિં ચિત્ ।

મન્ત્રે ગુપ્તે સમ્યગનુષ્ઠિતે ચ

સ્વલ્પો નાસ્ય વ્યથતે કશ્ચિદર્થઃ ॥ 100॥

યઃ સર્વભૂતપ્રશમે નિવિષ્ટઃ

સત્યો મૃદુર્દાનકૃચ્છુદ્ધ ભાવઃ ।

અતીવ સઞ્જ્ઞાયતે જ્ઞાતિમધ્યે

મહામણિર્જાત્ય ઇવ પ્રસન્નઃ ॥ 101॥

ય આત્મનાપત્રપતે ભૃશં નરઃ

સ સર્વલોકસ્ય ગુરુર્ભવત્યુત ।

અનન્ત તેજાઃ સુમનાઃ સમાહિતઃ

સ્વતેજસા સૂર્ય ઇવાવભાસતે ॥ 102॥

વને જાતાઃ શાપદગ્ધસ્ય રાજ્ઞઃ

પાણ્ડોઃ પુત્રાઃ પઞ્ચ પઞ્ચેન્દ્ર કલ્પાઃ ।

ત્વયૈવ બાલા વર્ધિતાઃ શિક્ષિતાશ્ચ

તવાદેશં પાલયન્ત્યામ્બિકેય ॥ 103॥

પ્રદાયૈષામુચિતં તાત રાજ્યં

સુખી પુત્રૈઃ સહિતો મોદમાનઃ ।

ન દેવાનાં નાપિ ચ માનુષાણાં

ભવિષ્યસિ ત્વં તર્કણીયો નરેન્દ્ર ॥ 104॥

॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ

વિદુરનીતિવાક્યે ત્રયસ્ત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 33 ॥

Roman (IAST) Transliteration

|| atha śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||

vaiśampāyana uvāca |

dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |

viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram || 1||

prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt |

īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati || 2||

evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam |

abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya || 3||

dvāḥstha uvāca |

viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt |

draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām || 4||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam |

ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane || 5||

dvāḥstha uvāca |

praviśāntaḥ puraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥ |

na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām || 6||

vaiśampāyana uvāca |

tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭra niveśanam |

abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam || 7||

viduro'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt |

yadi kiṃ cana kartavyamayamasmi praśādhi mām || 8||

dhṛtaraṣtra uvāca |

sañjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ |

ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati || 9||

tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā |

tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || 10||

jāgrato dahyamānasya śreyo yadiha paśyasi |

tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || 11||

yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavebhyo

na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ |

savendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni

kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā || 12||

tanme brūhi vidura tvaṃ yathāvan

manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ |

yathā ca nastāta hitaṃ bhavecca

prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||- ||

vidura uvāca |

abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam |

hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || 13||

kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa |

kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase || 14||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ |

asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ || 15||

vidura uvāca |

rajā lakṣaṇasampannastrailokyasyādhipo bhavet |

preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||- ||

viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ |

arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ ||- ||

ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt |

gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleṣāṃstitikṣate ||- ||

duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā |

eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||- ||

ekasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan

srukca drauṇī peṭhanīpīḍane ca |

etasmādrājanbruvato me nibodha

ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||- ||

ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā |

yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita ucyate ||- ||

niṣevate praśastāni ninditāni na sevate |

anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍita lakṣaṇam || 16||

krodho harṣaśca darpaśca hrīstambho mānyamānitā |

yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || 17||

yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare |

kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate || 18||

yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ |

samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate || 19||

yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate |

kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || 20||

yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate |

na kiṃ cidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha || 21||

kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śa‍ṛṇoti

vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt |

nāsampṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe

tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || 22||

nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum |

āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ || 23||

niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ |

avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate || 24||

ārya karmaṇi rājyante bhūtikarmāṇi kurvate |

hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || 25||

na hṛṣyatyātmasammāne nāvamānena tapyate |

gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 26||

tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām |

upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || 27||

pravṛtta vākcitrakatha ūhavānpratibhānavān |

āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate || 28||

śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā |

asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || 29||

arthaṃ mahāntamāsadya vidyāmaiśvaryameva ca |

vicaratyasamunnaddho yasya paṇḍita ucyate ||- ||

aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ |

arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || 30||

svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati |

mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate || 31||

akāmāṃ kāmayati yaḥ kāmayānāṃ parityajet |

balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||- ||

akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan |

balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam || 32||

amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca |

karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam || 33||

saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate |

ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || 34||

śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni nārcati |

suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||- ||

anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate |

viśvasatyapramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ || 35||

paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā |

yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ || 36||

ātmano balamājñāya dharmārthaparivarjitam |

alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihocyate || 37||

aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śūnyamupāsate |

kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || 38||

arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryameva vā |

vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate || 39||

ekaḥ sampannamaśnāti vaste vāsaśca śobhanam |

yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ || 40||

ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ |

bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate || 41||

ekaṃ hanyānna vāhanyādiṣurmukto dhanuṣmatā |

buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam || 42||

ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru |

pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava || 43||

ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate |

sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ || 44||

ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet |

eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt || 45||

ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyase |

satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 46||

ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate |

yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 47||

so'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam |

kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ||- ||

kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate |

śāntiśaṅkhaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||- ||

atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati |

akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||- ||

eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā |

vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā || 48||

dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |

rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 49||

dve karmaṇī naraḥ kurvannasmi~lloke virocate |

abruvanparuṣaṃ kiṃ cidasato nārthayaṃstathā || 50||

dvāvimau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau |

striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ || 51||

dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau |

yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ || 52||

dvāveva na virājete viparītena karmaṇā |

gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||- ||

dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ |

prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān || 53||

nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau |

apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam || 54||

dvāvambhasi niveṣṭavyau gale baddhvā dṛḍhaṃ śilām |

dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||- ||

dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhedinau |

parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||- ||

trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha |

kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || 55||

trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ |

niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu || 56||

traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ |

yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 57||

haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam |

suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā kṣayāvahaḥ ||- ||

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |

kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||- ||

varapradānaṃ rājyāṃ ca putrajanma ca bhārata |

śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāttrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||- ||

bhaktaṃ ca bajamānaṃ ca tavāsmīti vādinam |

trīnetān śaraṇaṃ prāptānviṣame'pi na santyajet ||- ||

catvāri rājñā tu mahābalena

varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt |

alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān

na dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || 58||

catvāri te tāta gṛhe vasantu

śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme |

vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ

sakhā daridro bhaginī cānapatyā || 59||

catvāryāha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ |

pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || 60||

devatānāṃ ca saṅkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām |

vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || 61||

catvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi

bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |

mānāgnihotraṃ uta mānamaunaṃ

mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||- ||

pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ |

pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha || 62||

pañcaiva pūjaya~lloke yaśaḥ prāpnoti kevalam |

devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || 63||

pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi |

mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ || 64||

pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyam |

tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 65||

ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā |

nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā || 66||

ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave |

apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 67||

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinīm |

grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 68||

ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācana |

satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || 69||

arthāgamo nityamarogitā ca

priyā ca bhāryā priyavādinī ca |

vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā

ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||

ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |

na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 70||

ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate |

corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ || 71||

pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ |

rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ || 72||

ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavekṣaṇāt |

gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||- ||

ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam |

ācāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraśca mātaram ||- ||

nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāśca prayojakam |

nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakam ||- ||

ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ

sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ |

svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ

ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||

īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ |

parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||- ||

sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ |

prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ || 73||

striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam |

mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca || 74||

aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ |

brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate || 75||

brāhmaṇa svāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati |

ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || 76||

naitānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati |

etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet || 77||

aṣṭāvimāni harṣasya nava nītāni bhārata |

vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi || 78||

samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥ |

putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || 79||

samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca sannatiḥ |

abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi || 80||

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti

prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |

parākramaścābahubhāṣitā ca

dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||- ||

navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam |

kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || 81||

daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān |

mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ || 82||

tvaramāṇaśca bhīruśca lubdhaḥ kāmī ca te daśa |

tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ || 83||

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |

putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā || 84||

yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā

pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca |

viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī

taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam || 85||

jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān

vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam |

jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca

taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || 86||

sudurbalaṃ nāvajānāti kañcid-

yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam |

na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ

kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || 87||

prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid

udyogamanvicchati cāpramattaḥ |

duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā

dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || 88||

anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhebhyaḥ

pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam |

dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ

na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva || 89||

na saṃrambheṇārabhate'rthavargam

ākāritaḥ śaṃsati tathyameva |

na mātrārthe rocayate vivādaṃ

nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || 90||

na yo'bhyasūyatyanukampate ca

na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti |

nātyāha kiṃ citkṣamate vivādaṃ

sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām || 91||

yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ

na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān |

na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ cit

priyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi || 92||

na vairamuddīpayati praśāntaṃ

na darmamārohati nāstameti |

na durgato'smīti karoti manyuṃ

tamārya śīlaṃ paramāhuragryam || 93||

na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ

nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ |

dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ

na katthate satpuruṣārya śīlaḥ || 94||

deśācārānsamayāñjātidharmān

bubhūṣate yastu parāvarajñaḥ |

sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva

mahājanasyādhipatyaṃ karoti || 95||

dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ

rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam |

mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ

yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || 96||

damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni

prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān |

etāni yaḥ kurute naityakāni

tasyotthānaṃ devatā rādhayanti || 97||

samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ

samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca |

guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti

vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ || 98||

mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo

mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā |

dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ-

stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ || 99||

cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya

nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit |

mantre gupte samyaganuṣṭhite ca

svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ || 100||

yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ

satyo mṛdurdānakṛcchuddha bhāvaḥ |

atīva sañjñāyate jñātimadhye

mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ || 101||

ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ

sa sarvalokasya gururbhavatyuta |

ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ

svatejasā sūrya ivāvabhāsate || 102||

vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ

pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ |

tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca

tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya || 103||

pradāyaiṣāmucitaṃ tāta rājyaṃ

sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ |

na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ

bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra || 104||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||