Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 33

ॐ

විදුර නීති - උද්යෝග පර්වම්, අධ්යායඃ 33

Vyasa Sinhala

.. අථ ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි විදුරනීතිවාක්යේ ත්රයස්ත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ ..

වෛශම්පායන උවාච .

ද්වාඃස්ථං ප්රාහ මහාප්රාජ්ඤෝ ධෘතරාෂ්ට්රෝ මහීපතිඃ .

විදුරං ද්රෂ්ටුමිච්ඡාමි තමිහානය මාචිරම් .. 1..

ප්රහිතෝ ධෘතරාෂ්ට්රේණ දූතඃ ක්ෂත්තාරමබ්රවීත් .

ඊශ්වරස්ත්වාං මහාරාජෝ මහාප්රාජ්ඤ දිදෘක්ෂති .. 2..

ඒවමුක්තස්තු විදුරඃ ප්රාප්ය රාජනිවේශනම් .

අබ්රවීද්ධෘතරාෂ්ට්රාය ද්වාඃස්ථ මාං ප්රතිවේදය .. 3..

ද්වාඃස්ථ උවාච .

විදුරෝ(අ)යමනුප්රාප්තෝ රාජේන්ද්ර තව ශාසනාත් .

ද්රෂ්ටුමිච්ඡති තේ පාදෞ කිං කරෝතු ප්රශාධි මාම් .. 4..

ධෘතරාෂ්ට්ර උවාච .

ප්රවේශය මහාප්රාජ්ඤං විදුරං දීර්ඝදර්ශිනම් .

අහං හි විදුරස්යාස්ය නාකාල්යෝ ජාතු දර්ශනේ .. 5..

ද්වාඃස්ථ උවාච .

ප්රවිශාන්තඃ පුරං ක්ෂත්තර්මහාරාජස්ය ධීමතඃ .

න හි තේ දර්ශනේ(අ)කාල්යෝ ජාතු රාජා බ්රවීති මාම් .. 6..

වෛශම්පායන උවාච .

තතඃ ප්රවිශ්ය විදුරෝ ධෘතරාෂ්ට්ර නිවේශනම් .

අබ්රවීත්ප්රාඤ්ජලිර්වාක්යං චින්තයානං නරාධිපම් .. 7..

විදුරෝ(අ)හං මහාප්රාජ්ඤ සම්ප්රාප්තස්තව ශාසනාත් .

යදි කිං චන කර්තව්යමයමස්මි ප්රශාධි මාම් .. 8..

ධෘතරෂ්ත්ර උවාච .

සඤ්ජයෝ විදුර ප්රාප්තෝ ගර්හයිත්වා ච මාං ගතඃ .

අජාතශත්රෝඃ ශ්වෝ වාක්යං සභාමධ්යේ ස වක්ෂ්යති .. 9..

තස්යාද්ය කුරුවීරස්ය න විජ්ඤාතං වචෝ මයා .

තන්මේ දහති ගාත්රාණි තදකාර්ෂීත්ප්රජාගරම් .. 10..

ජාග්රතෝ දහ්යමානස්ය ශ්රේයෝ යදිහ පශ්යසි .

තද්බ්රූහි ත්වං හි නස්තාත ධර්මාර්ථකුශලෝ හ්යසි .. 11..

යතඃ ප්රාප්තඃ සඤ්ජයඃ පාණ්ඩවේභ්යෝ

න මේ යථාවන්මනසඃ ප්රශාන්තිඃ .

සවේන්ද්රියාණ්යප්රකෘතිං ගතානි

කිං වක්ෂ්යතීත්යේව හි මේ(අ)ද්ය චින්තා .. 12..

තන්මේ බ්රූහි විදුර ත්වං යථාවන්

මනීෂිතං සර්වමජාතශත්රෝඃ .

යථා ච නස්තාත හිතං භවේච්ච

ප්රජාශ්ච සර්වාඃ සුඛිතා භවේයුඃ ..- ..

විදුර උවාච .

අභියුක්තං බලවතා දුර්බලං හීනසාධනම් .

හෘතස්වං කාමිනං චෝරමාවිශන්ති ප්රජාගරාඃ .. 13..

කච්චිදේතෛර්මහාදෝෂෛර්න ස්පෘෂ්ටෝ(අ)සි නරාධිප .

කච්චින්න පරවිත්තේෂු ගෘධ්යන්විපරිතප්යසේ .. 14..

ධෘතරාෂ්ට්ර උවාච .

ශ්රෝතුමිච්ඡාමි තේ ධර්ම්යං පරං නෛඃශ්රේයසං වචඃ .

අස්මින්රාජර්ෂිවංශේ හි ත්වමේකඃ ප්රාජ්ඤසම්මතඃ .. 15..

විදුර උවාච .

රජා ලක්ෂණසම්පන්නස්ත්රෛලෝක්යස්යාධිපෝ භවේත් .

ප්රේෂ්යස්තේ ප්රේෂිතශ්චෛව ධෘතරාෂ්ට්ර යුධිෂ්ඨිරඃ ..- ..

විපරීතතරශ්ච ත්වං භාගධේයේ න සම්මතඃ .

අර්චිෂාං ප්රක්ෂයාච්චෛව ධර්මාත්මා ධර්මකෝවිදඃ ..- ..

ආනෘශංස්යාදනුක්රෝශාද්ධර්මාත්සත්යාත්පරාක්රමාත් .

ගුරුත්වාත්ත්වයි සම්ප්රේක්ෂ්ය බහූන්ක්ලේෂාංස්තිතික්ෂතේ ..- ..

දුර්යෝධනේ සෞබලේ ච කර්ණේ දුඃශාසනේ තථා .

ඒතේෂ්වෛශ්වර්යමාධාය කථං ත්වං භූතිමිච්ඡසි ..- ..

ඒකස්මාත්වෘක්ෂාද්යජ්ඤපත්රාණි රාජන්

ස්රුක්ච ද්රෞණී පේඨනීපීඩනේ ච .

ඒතස්මාද්රාජන්බ්රුවතෝ මේ නිබෝධ

ඒකස්මාද්වෛ ජායතේ(අ)සච්ච සච්ච ..- ..

ආත්මජ්ඤානං සමාරම්භස්තිතික්ෂා ධර්මනිත්යතා .

යමර්ථාන්නාපකර්ෂන්ති ස වෛ පණ්දිත උච්යතේ ..- ..

නිෂේවතේ ප්රශස්තානි නින්දිතානි න සේවතේ .

අනාස්තිකඃ ශ්රද්දධාන ඒතත්පණ්ඩිත ලක්ෂණම් .. 16..

ක්රෝධෝ හර්ෂශ්ච දර්පශ්ච හ්රීස්තම්භෝ මාන්යමානිතා .

යමර්ථාන්නාපකර්ෂන්ති ස වෛ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 17..

යස්ය කෘත්යං න ජානන්ති මන්ත්රං වා මන්ත්රිතං පරේ .

කෘතමේවාස්ය ජානන්ති ස වෛ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 18..

යස්ය කෘත්යං න විඝ්නන්ති ශීතමුෂ්ණං භයං රතිඃ .

සමෘද්ධිරසමෘද්ධිර්වා ස වෛ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 19..

යස්ය සංසාරිණී ප්රජ්ඤා ධර්මාර්ථාවනුවර්තතේ .

කාමාදර්ථං වෘණීතේ යඃ ස වෛ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 20..

යථාශක්ති චිකීර්ෂන්ති යථාශක්ති ච කුර්වතේ .

න කිං චිදවමන්යන්තේ පණ්ඩිතා භරතර්ෂභ .. 21..

ක්ෂිප්රං විජානාති චිරං ශ‍ඍණෝති

විජ්ඤාය චාර්ථං භජතේ න කාමාත් .

නාසම්පෘෂ්ටෝ ව්යෞපයුඞ්ක්තේ පරාර්ථේ

තත්ප්රජ්ඤානං ප්රථමං පණ්ඩිතස්ය .. 22..

නාප්රාප්යමභිවාඤ්ඡන්ති නෂ්ටං නේච්ඡන්ති ශෝචිතුම් .

ආපත්සු ච න මුහ්යන්ති නරාඃ පණ්ඩිත බුද්ධයඃ .. 23..

නිශ්චිත්ය යඃ ප්රක්රමතේ නාන්තර්වසති කර්මණඃ .

අවන්ධ්ය කාලෝ වශ්යාත්මා ස වෛ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 24..

ආර්ය කර්මණි රාජ්යන්තේ භූතිකර්මාණි කුර්වතේ .

හිතං ච නාභ්යසූයන්ති පණ්ඩිතා භරතර්ෂභ .. 25..

න හෘෂ්යත්යාත්මසම්මානේ නාවමානේන තප්යතේ .

ගාඞ්ගෝ හ්රද ඉවාක්ෂෝභ්යෝ යඃ ස පණ්ඩිත උච්යතේ .. 26..

තත්ත්වජ්ඤඃ සර්වභූතානාං යෝගජ්ඤඃ සර්වකර්මණාම් .

උපායජ්ඤෝ මනුෂ්යාණාං නරඃ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 27..

ප්රවෘත්ත වාක්චිත්රකථ ඌහවාන්ප්රතිභානවාන් .

ආශු ග්රන්ථස්ය වක්තා ච ස වෛ පණ්ඩිත උච්යතේ .. 28..

ශ්රුතං ප්රජ්ඤානුගං යස්ය ප්රජ්ඤා චෛව ශ්රුතානුගා .

අසම්භින්නාර්ය මර්යාදඃ පණ්ඩිතාඛ්යාං ලභේත සඃ .. 29..

අර්ථං මහාන්තමාසද්ය විද්යාමෛශ්වර්යමේව ච .

විචරත්යසමුන්නද්ධෝ යස්ය පණ්ඩිත උච්යතේ ..- ..

අශ්රුතශ්ච සමුන්නද්ධෝ දරිද්රශ්ච මහාමනාඃ .

අර්ථාංශ්චාකර්මණා ප්රේප්සුර්මූඪ ඉත්යුච්යතේ බුධෛඃ .. 30..

ස්වමර්ථං යඃ පරිත්යජ්ය පරාර්ථමනුතිෂ්ඨති .

මිථ්යා චරති මිත්රාර්ථේ යශ්ච මූඪඃ ස උච්යතේ .. 31..

අකාමාං කාමයති යඃ කාමයානාං පරිත්යජේත් .

බලවන්තං ච යෝ ද්වේෂ්ටි තමාහුර්මූඪචේතසම් ..- ..

අකාමාන්කාමයති යඃ කාමයානාන්පරිද්විෂන් .

බලවන්තං ච යෝ ද්වේෂ්ටි තමාහුර්මූඪචේතසම් .. 32..

අමිත්රං කුරුතේ මිත්රං මිත්රං ද්වේෂ්ටි හිනස්ති ච .

කර්ම චාරභතේ දුෂ්ටං තමාහුර්මූඪචේතසම් .. 33..

සංසාරයති කෘත්යානි සර්වත්ර විචිකිත්සතේ .

චිරං කරෝති ක්ෂිප්රාර්ථේ ස මූඪෝ භරතර්ෂභ .. 34..

ශ්රාද්ධං පිතෘභ්යෝ න දදාති දෛවතානි නාර්චති .

සුහෘන්මිත්රං න ලභතේ තමාහුර්මූඪචේතසම් ..- ..

අනාහූතඃ ප්රවිශති අපෘෂ්ටෝ බහු භාෂතේ .

විශ්වසත්යප්රමත්තේෂු මූඪ චේතා නරාධමඃ .. 35..

පරං ක්ෂිපති දෝෂේණ වර්තමානඃ ස්වයං තථා .

යශ්ච ක්රුධ්යත්යනීශඃ සන්ස ච මූඪතමෝ නරඃ .. 36..

ආත්මනෝ බලමාජ්ඤාය ධර්මාර්ථපරිවර්ජිතම් .

අලභ්යමිච්ඡන්නෛෂ්කර්ම්යාන්මූඪ බුද්ධිරිහෝච්යතේ .. 37..

අශිෂ්යං ශාස්ති යෝ රාජන්යශ්ච ශූන්යමුපාසතේ .

කදර්යං භජතේ යශ්ච තමාහුර්මූඪචේතසම් .. 38..

අර්ථං මහාන්තමාසාද්ය විද්යාමෛශ්වර්යමේව වා .

විචරත්යසමුන්නද්ධෝ යඃ ස පණ්ඩිත උච්යතේ .. 39..

ඒකඃ සම්පන්නමශ්නාති වස්තේ වාසශ්ච ශෝභනම් .

යෝ(අ)සංවිභජ්ය භෘත්යේභ්යඃ කෝ නෘශංසතරස්තතඃ .. 40..

ඒකඃ පාපානි කුරුතේ ඵලං භුඞ්ක්තේ මහාජනඃ .

භෝක්තාරෝ විප්රමුච්යන්තේ කර්තා දෝෂේණ ලිප්යතේ .. 41..

ඒකං හන්යාන්න වාහන්යාදිෂුර්මුක්තෝ ධනුෂ්මතා .

බුද්ධිර්බුද්ධිමතෝත්සෘෂ්ටා හන්යාද්රාෂ්ට්රං සරාජකම් .. 42..

ඒකයා ද්වේ විනිශ්චිත්ය ත්රීංශ්චතුර්භිර්වශේ කුරු .

පඤ්ච ජිත්වා විදිත්වා ෂට්සප්ත හිත්වා සුඛී භව .. 43..

ඒකං විෂරසෝ හන්ති ශස්ත්රේණෛකශ්ච වධ්යතේ .

සරාෂ්ට්රං ස ප්රජං හන්ති රාජානං මන්ත්රවිස්රවඃ .. 44..

ඒකඃ ස්වාදු න භුඤ්ජීත ඒකශ්චාර්ථාන්න චින්තයේත් .

ඒකෝ න ගච්ඡේදධ්වානං නෛකඃ සුප්තේෂු ජාගෘයාත් .. 45..

ඒකමේවාද්විතීයං තද්යද්රාජන්නාවබුධ්යසේ .

සත්යං ස්වර්ගස්ය සෝපානං පාරාවාරස්ය නෞරිව .. 46..

ඒකඃ ක්ෂමාවතාං දෝෂෝ ද්විතීයෝ නෝපලභ්යතේ .

යදේනං ක්ෂමයා යුක්තමශක්තං මන්යතේ ජනඃ .. 47..

සෝ(අ)ස්ය දෝෂෝ න මන්තව්යඃ ක්ෂමා හි පරමං බලම් .

ක්ෂමා ගුණෝ හ්යශක්තානාං ශක්තානාං භූෂණං තථා ..- ..

ක්ෂමා වශීකෘතිර්ලෝකේ ක්ෂමයා කිං න සාධ්යතේ .

ශාන්තිශඞ්ඛඃ කරේ යස්ය කිං කරිෂ්යති දුර්ජනඃ ..- ..

අතෘණේ පතිතෝ වහ්නිඃ ස්වයමේවෝපශාම්යති .

අක්ෂමාවාන්පරං දෝෂෛරාත්මානං චෛව යෝජයේත් ..- ..

ඒකෝ ධර්මඃ පරං ශ්රේයඃ ක්ෂමෛකා ශාන්තිරුත්තමා .

විද්යෛකා පරමා දෘෂ්ටිරහිංසෛකා සුඛාවහා .. 48..

ද්වාවිමෞ ග්රසතේ භූමිඃ සර්පෝ බිලශයානිව .

රාජානං චාවිරෝද්ධාරං බ්රාහ්මණං චාප්රවාසිනම් .. 49..

ද්වේ කර්මණී නරඃ කුර්වන්නස්මිँල්ලෝකේ විරෝචතේ .

අබ්රුවන්පරුෂං කිං චිදසතෝ නාර්ථයංස්තථා .. 50..

ද්වාවිමෞ පුරුෂව්යාඝ්ර පරප්රත්යය කාරිණෞ .

ස්ත්රියඃ කාමිත කාමින්යෝ ලෝකඃ පූජිත පූජකඃ .. 51..

ද්වාවිමෞ කණ්ටකෞ තීක්ෂ්ණෞ ශරීරපරිශෝෂණෞ .

යශ්චාධනඃ කාමයතේ යශ්ච කුප්යත්යනීශ්වරඃ .. 52..

ද්වාවේව න විරාජේතේ විපරීතේන කර්මණා .

ගෘහස්ථශ්ච නිරාරම්භඃ කාර්යවාංශ්චෛව භික්ෂුකඃ ..- ..

ද්වාවිමෞ පුරුෂෞ රාජන්ස්වර්ගස්ය පරි තිෂ්ඨතඃ .

ප්රභුශ්ච ක්ෂමයා යුක්තෝ දරිද්රශ්ච ප්රදානවාන් .. 53..

න්යායාගතස්ය ද්රව්යස්ය බෝද්ධව්යෞ ද්වාවතික්රමෞ .

අපාත්රේ ප්රතිපත්තිශ්ච පාත්රේ චාප්රතිපාදනම් .. 54..

ද්වාවම්භසි නිවේෂ්ටව්යෞ ගලේ බද්ධ්වා දෘඪං ශිලාම් .

ධනවන්තමදාතාරං දරිද්රං චාතපස්විනම් ..- ..

ද්වාවිමෞ පුරුෂව්යාඝ්ර සුර්යමණ්ඩලභේදිනෞ .

පරිව්රාඩ්යෝගයුක්තශ්ච රණේ චාභිමුඛෝ හතඃ ..- ..

ත්රයෝ න්යායා මනුෂ්යාණාං ශ්රූයන්තේ භරතර්ෂභ .

කනීයාන්මධ්යමඃ ශ්රේෂ්ඨ ඉති වේදවිදෝ විදුඃ .. 55..

ත්රිවිධාඃ පුරුෂා රාජන්නුත්තමාධමමධ්යමාඃ .

නියෝජයේද්යථාවත්තාංස්ත්රිවිධේෂ්වේව කර්මසු .. 56..

ත්රය ඒවාධනා රාජන්භාර්යා දාසස්තථා සුතඃ .

යත්තේ සමධිගච්ඡන්ති යස්ය තේ තස්ය තද්ධනම් .. 57..

හරණං ච පරස්වානාං පරදාරාභිමර්ශනම් .

සුහෘදශ්ච පරිත්යාගස්ත්රයෝ දෝෂා ක්ෂයාවහඃ ..- ..

ත්රිවිධං නරකස්යේදං ද්වාරං නාශනමාත්මනඃ .

කාමඃ ක්රෝධස්තථා ලෝභස්තස්මාදේතත්ත්රයං ත්යජේත් ..- ..

වරප්රදානං රාජ්යාං ච පුත්රජන්ම ච භාරත .

ශත්රෝශ්ච මෝක්ෂණං කෘච්ඡ්රාත්ත්රීණි චෛකං ච තත්සමම් ..- ..

භක්තං ච බජමානං ච තවාස්මීති වාදිනම් .

ත්රීනේතාන් ශරණං ප්රාප්තාන්විෂමේ(අ)පි න සන්ත්යජේත් ..- ..

චත්වාරි රාජ්ඤා තු මහාබලේන

වර්ජ්යාන්යාහුඃ පණ්ඩිතස්තානි විද්යාත් .

අල්පප්රජ්ඤෛඃ සහ මන්ත්රං න කුර්යාන්

න දීර්ඝසූත්රෛරලසෛශ්චාරණෛශ්ච .. 58..

චත්වාරි තේ තාත ගෘහේ වසන්තු

ශ්රියාභිජුෂ්ටස්ය ගෘහස්ථ ධර්මේ .

වෘද්ධෝ ජ්ඤාතිරවසන්නඃ කුලීනඃ

සඛා දරිද්රෝ භගිනී චානපත්යා .. 59..

චත්වාර්යාහ මහාරාජ සද්යස්කානි බෘහස්පතිඃ .

පෘච්ඡතේ ත්රිදශේන්ද්රාය තානීමානි නිබෝධ මේ .. 60..

දේවතානාං ච සඞ්කල්පමනුභාවං ච ධීමතාම් .

විනයං කෘතවිද්යානාං විනාශං පාපකර්මණාම් .. 61..

චත්වාරි කර්මාණ්යභයඞ්කරාණි

භයං ප්රයච්ඡන්ත්යයථාකෘතානි .

මානාග්නිහෝත්රං උත මානමෞනං

මානේනාධීතමුත මානයජ්ඤඃ ..- ..

පඤ්චාග්නයෝ මනුෂ්යේණ පරිචර්යාඃ ප්රයත්නතඃ .

පිතා මාතාග්නිරාත්මා ච ගුරුශ්ච භරතර්ෂභ .. 62..

පඤ්චෛව පූජයँල්ලෝකේ යශඃ ප්රාප්නෝති කේවලම් .

දේවාන්පිතෲන්මනුෂ්යාංශ්ච භික්ෂූනතිථිපඤ්චමාන් .. 63..

පඤ්ච ත්වානුගමිෂ්යන්ති යත්ර යත්ර ගමිෂ්යසි .

මිත්රාණ්යමිත්රා මධ්යස්ථා උපජීව්යෝපජීවිනඃ .. 64..

පඤ්චේන්ද්රියස්ය මර්ත්යස්ය ඡිද්රං චේදේකමින්ද්රියම් .

තතෝ(අ)ස්ය ස්රවති ප්රජ්ඤා දෘතේඃ පාදාදිවෝදකම් .. 65..

ෂඩ්දෝෂාඃ පුරුෂේණේහ හාතව්යා භූතිමිච්ඡතා .

නිද්රා තන්ද්රී භයං ක්රෝධ ආලස්යං දීර්ඝසූත්රතා .. 66..

ෂඩිමාන්පුරුෂෝ ජහ්යාද්භින්නාං නාවමිවාර්ණවේ .

අප්රවක්තාරමාචාර්යමනධීයානමෘත්විජම් .. 67..

අරක්ෂිතාරං රාජානං භාර්යාං චාප්රිය වාදිනීම් .

ග්රාමකාරං ච ගෝපාලං වනකාමං ච නාපිතම් .. 68..

ෂඩේව තු ගුණාඃ පුංසා න හාතව්යාඃ කදාචන .

සත්යං දානමනාලස්යමනසූයා ක්ෂමා ධෘතිඃ .. 69..

අර්ථාගමෝ නිත්යමරෝගිතා ච

ප්රියා ච භාර්යා ප්රියවාදිනී ච .

වශ්යශ්ච පුත්රෝ(අ)ර්ථකරී ච විද්යා

ෂට් ජීවලෝකස්ය සුඛානි රාජන් ..- ..

ෂණ්ණාමාත්මනි නිත්යානාමෛශ්වර්යං යෝ(අ)ධිගච්ඡති .

න ස පාපෛඃ කුතෝ(අ)නර්ථෛර්යුජ්යතේ විජිතේන්ද්රියඃ .. 70..

ෂඩිමේ ෂට්සු ජීවන්ති සප්තමෝ නෝපලභ්යතේ .

චෝරාඃ ප්රමත්තේ ජීවන්ති ව්යාධිතේෂු චිකිත්සකාඃ .. 71..

ප්රමදාඃ කාමයානේෂු යජමානේෂු යාජකාඃ .

රාජා විවදමානේෂු නිත්යං මූර්ඛේෂු පණ්ඩිතාඃ .. 72..

ෂඩිමානි විනශ්යන්ති මුහූර්තමනවේක්ෂණාත් .

ගාවඃ සේවා කෘෂිර්භාර්යා විද්යා වෘෂලසඞ්ගතිඃ ..- ..

ෂඩේතේ හ්යවමන්යන්තේ නිත්යං පූර්වෝපකාරිණම් .

ආචාර්යං ශික්ෂිතා ශිෂ්යාඃ කෘතදාරශ්ච මාතරම් ..- ..

නාරිං විගතකාමස්තු කෘතාර්ථාශ්ච ප්රයෝජකම් .

නාවං නිස්තීර්ණකාන්තාරා නාතුරාශ්ච චිකිත්සකම් ..- ..

ආරෝග්යමානෘණ්යමවිප්රවාසඃ

සද්භිර්මනුෂ්යෛඃ සහ සම්ප්රයෝගඃ .

ස්වප්රත්යයා වෘත්තිරභීතවාසඃ

ෂට් ජීවලෝකස්ය සුඛානි රාජන් ..- ..

ඊර්ෂුර්ඝෘණී නසන්තුෂ්ටඃ ක්රෝධනෝ නිත්යශඞ්කිතඃ .

පරභාග්යෝපජීවී ච ෂඩේතේ නිත්යදුඃඛිතාඃ ..- ..

සප්ත දෝෂාඃ සදා රාජ්ඤා හාතව්යා ව්යසනෝදයාඃ .

ප්රායශෝ යෛර්විනශ්යන්ති කෘතමූලාශ්ච පාර්ථිවාඃ .. 73..

ස්ත්රියෝ(අ)ක්ෂා මෘගයා පානං වාක්පාරුෂ්යං ච පඤ්චමම් .

මහච්ච දණ්ඩපාරුෂ්යමර්ථදූෂණමේව ච .. 74..

අෂ්ටෞ පූර්වනිමිත්තානි නරස්ය විනශිෂ්යතඃ .

බ්රාහ්මණාන්ප්රථමං ද්වේෂ්ටි බ්රාහ්මණෛශ්ච විරුධ්යතේ .. 75..

බ්රාහ්මණ ස්වානි චාදත්තේ බ්රාහ්මණාංශ්ච ජිඝාංසති .

රමතේ නින්දයා චෛෂාං ප්රශංසාං නාභිනන්දති .. 76..

නෛතාන්ස්මරති කෘත්යේෂු යාචිතශ්චාභ්යසූයති .

ඒතාන්දෝෂාන්නරඃ ප්රාජ්ඤෝ බුද්ධ්යා බුද්ධ්වා විවර්ජයේත් .. 77..

අෂ්ටාවිමානි හර්ෂස්ය නව නීතානි භාරත .

වර්තමානානි දෘශ්යන්තේ තාන්යේව සුසුඛාන්යපි .. 78..

සමාගමශ්ච සඛිභිර්මහාංශ්චෛව ධනාගමඃ .

පුත්රේණ ච පරිෂ්වඞ්ගඃ සන්නිපාතශ්ච මෛථුනේ .. 79..

සමයේ ච ප්රියාලාපඃ ස්වයූථේෂු ච සන්නතිඃ .

අභිප්රේතස්ය ලාභශ්ච පූජා ච ජනසංසදි .. 80..

අෂ්ටෞ ගුණාඃ පුරුෂං දීපයන්ති

ප්රජ්ඤා ච කෞල්යං ච දමඃ ශ්රුතං ච .

පරාක්රමශ්චාබහුභාෂිතා ච

දානං යථාශක්ති කෘතජ්ඤතා ච ..- ..

නවද්වාරමිදං වේශ්ම ත්රිස්ථූණං පඤ්ච සාක්ෂිකම් .

ක්ෂේත්රජ්ඤාධිෂ්ඨිතං විද්වාන්යෝ වේද ස පරඃ කවිඃ .. 81..

දශ ධර්මං න ජානන්ති ධෘතරාෂ්ට්ර නිබෝධ තාන් .

මත්තඃ ප්රමත්ත උන්මත්තඃ ශ්රාන්තඃ ක්රුද්ධෝ බුභුක්ෂිතඃ .. 82..

ත්වරමාණශ්ච භීරුශ්ච ලුබ්ධඃ කාමී ච තේ දශ .

තස්මාදේතේෂු භාවේෂු න ප්රසජ්ජේත පණ්ඩිතඃ .. 83..

අත්රෛවෝදාහරන්තීමමිතිහාසං පුරාතනම් .

පුත්රාර්ථමසුරේන්ද්රේණ ගීතං චෛව සුධන්වනා .. 84..

යඃ කාමමන්යූ ප්රජහාති රාජා

පාත්රේ ප්රතිෂ්ඨාපයතේ ධනං ච .

විශේෂවිච්ඡ්රුතවාන්ක්ෂිප්රකාරී

තං සර්වලෝකඃ කුරුතේ ප්රමාණම් .. 85..

ජානාති විශ්වාසයිතුං මනුෂ්යාන්

විජ්ඤාත දෝෂේෂු දධාති දණ්ඩම් .

ජානාති මාත්රාං ච තථා ක්ෂමාං ච

තං තාදෘශං ශ්රීර්ජුෂතේ සමග්රා .. 86..

සුදුර්බලං නාවජානාති කඤ්චිද්-

යුක්තෝ රිපුං සේවතේ බුද්ධිපූර්වම් .

න විග්රහං රෝචයතේ බලස්ථෛඃ

කාලේ ච යෝ වික්රමතේ ස ධීරඃ .. 87..

ප්රාප්යාපදං න ව්යථතේ කදා චිද්

උද්යෝගමන්විච්ඡති චාප්රමත්තඃ .

දුඃඛං ච කාලේ සහතේ ජිතාත්මා

ධුරන්ධරස්තස්ය ජිතාඃ සපත්නාඃ .. 88..

අනර්ථකං විප්ර වාසං ගෘහේභ්යඃ

පාපෛඃ සන්ධිං පරදාරාභිමර්ශම් .

දම්භං ස්තෛන්යං පෛශුනං මද්ය පානං

න සේවතේ යඃ ස සුඛී සදෛව .. 89..

න සංරම්භේණාරභතේ(අ)ර්ථවර්ගම්

ආකාරිතඃ ශංසති තථ්යමේව .

න මාත්රාර්ථේ රෝචයතේ විවාදං

නාපූජිතඃ කුප්යති චාප්යමූඪඃ .. 90..

න යෝ(අ)භ්යසූයත්යනුකම්පතේ ච

න දුර්බලඃ ප්රාතිභාව්යං කරෝති .

නාත්යාහ කිං චිත්ක්ෂමතේ විවාදං

සර්වත්ර තාදෘග්ලභතේ ප්රශංසාම් .. 91..

යෝ නෝද්ධතං කුරුතේ ජාතු වේෂං

න පෞරුෂේණාපි විකත්ථතේ(අ)න්යාන් .

න මූර්ච්ඡිතඃ කටුකාන්යාහ කිං චිත්

ප්රියං සදා තං කුරුතේ ජනෝ(අ)පි .. 92..

න වෛරමුද්දීපයති ප්රශාන්තං

න දර්මමාරෝහති නාස්තමේති .

න දුර්ගතෝ(අ)ස්මීති කරෝති මන්යුං

තමාර්ය ශීලං පරමාහුරග්ර්යම් .. 93..

න ස්වේ සුඛේ වෛ කුරුතේ ප්රහර්ෂං

නාන්යස්ය දුඃඛේ භවති ප්රතීතඃ .

දත්ත්වා න පශ්චාත්කුරුතේ(අ)නුතාපං

න කත්ථතේ සත්පුරුෂාර්ය ශීලඃ .. 94..

දේශාචාරාන්සමයාඤ්ජාතිධර්මාන්

බුභූෂතේ යස්තු පරාවරජ්ඤඃ .

ස තත්ර තත්රාධිගතඃ සදෛව

මහාජනස්යාධිපත්යං කරෝති .. 95..

දම්භං මෝහං මත්සරං පාපකෘත්යං

රාජද්විෂ්ටං පෛශුනං පූගවෛරම් .

මත්තෝන්මත්තෛර්දුර්ජනෛශ්චාපි වාදං

යඃ ප්රජ්ඤාවාන්වර්ජයේත්ස ප්රධානඃ .. 96..

දමං ශෞචං දෛවතං මඞ්ගලානි

ප්රායශ්චිත්තං විවිධාँල්ලෝකවාදාන් .

ඒතානි යඃ කුරුතේ නෛත්යකානි

තස්යෝත්ථානං දේවතා රාධයන්ති .. 97..

සමෛර්විවාහං කුරුතේ න හීනෛඃ

සමෛඃ සඛ්යං ව්යවහාරං කථාශ්ච .

ගුණෛර්විශිෂ්ටාංශ්ච පුරෝ දධාති

විපශ්චිතස්තස්ය නයාඃ සුනීතාඃ .. 98..

මිතං භුඞ්ක්තේ සංවිභජ්යාශ්රිතේභ්යෝ

මිතං ස්වපිත්යමිතං කර්මකෘත්වා .

දදාත්යමිත්රේෂ්වපි යාචිතඃ සං-

ස්තමාත්මවන්තං ප්රජහාත්යනර්ථාඃ .. 99..

චිකීර්ෂිතං විප්රකෘතං ච යස්ය

නාන්යේ ජනාඃ කර්ම ජානන්ති කිං චිත් .

මන්ත්රේ ගුප්තේ සම්යගනුෂ්ඨිතේ ච

ස්වල්පෝ නාස්ය ව්යථතේ කශ්චිදර්ථඃ .. 100..

යඃ සර්වභූතප්රශමේ නිවිෂ්ටඃ

සත්යෝ මෘදුර්දානකෘච්ඡුද්ධ භාවඃ .

අතීව සඤ්ජ්ඤායතේ ජ්ඤාතිමධ්යේ

මහාමණිර්ජාත්ය ඉව ප්රසන්නඃ .. 101..

ය ආත්මනාපත්රපතේ භෘශං නරඃ

ස සර්වලෝකස්ය ගුරුර්භවත්යුත .

අනන්ත තේජාඃ සුමනාඃ සමාහිතඃ

ස්වතේජසා සූර්ය ඉවාවභාසතේ .. 102..

වනේ ජාතාඃ ශාපදග්ධස්ය රාජ්ඤඃ

පාණ්ඩෝඃ පුත්රාඃ පඤ්ච පඤ්චේන්ද්ර කල්පාඃ .

ත්වයෛව බාලා වර්ධිතාඃ ශික්ෂිතාශ්ච

තවාදේශං පාලයන්ත්යාම්බිකේය .. 103..

ප්රදායෛෂාමුචිතං තාත රාජ්යං

සුඛී පුත්රෛඃ සහිතෝ මෝදමානඃ .

න දේවානාං නාපි ච මානුෂාණාං

භවිෂ්යසි ත්වං තර්කණීයෝ නරේන්ද්ර .. 104..

.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි

විදුරනීතිවාක්යේ ත්රයස්ත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 33 ..

Roman (IAST) Transliteration

|| atha śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||

vaiśampāyana uvāca |

dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |

viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram || 1||

prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt |

īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati || 2||

evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam |

abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya || 3||

dvāḥstha uvāca |

viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt |

draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām || 4||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam |

ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane || 5||

dvāḥstha uvāca |

praviśāntaḥ puraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥ |

na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām || 6||

vaiśampāyana uvāca |

tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭra niveśanam |

abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam || 7||

viduro'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt |

yadi kiṃ cana kartavyamayamasmi praśādhi mām || 8||

dhṛtaraṣtra uvāca |

sañjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ |

ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati || 9||

tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā |

tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || 10||

jāgrato dahyamānasya śreyo yadiha paśyasi |

tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || 11||

yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavebhyo

na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ |

savendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni

kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā || 12||

tanme brūhi vidura tvaṃ yathāvan

manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ |

yathā ca nastāta hitaṃ bhavecca

prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||- ||

vidura uvāca |

abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam |

hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || 13||

kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa |

kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase || 14||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ |

asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ || 15||

vidura uvāca |

rajā lakṣaṇasampannastrailokyasyādhipo bhavet |

preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||- ||

viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ |

arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ ||- ||

ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt |

gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleṣāṃstitikṣate ||- ||

duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā |

eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||- ||

ekasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan

srukca drauṇī peṭhanīpīḍane ca |

etasmādrājanbruvato me nibodha

ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||- ||

ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā |

yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita ucyate ||- ||

niṣevate praśastāni ninditāni na sevate |

anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍita lakṣaṇam || 16||

krodho harṣaśca darpaśca hrīstambho mānyamānitā |

yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || 17||

yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare |

kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate || 18||

yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ |

samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate || 19||

yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate |

kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || 20||

yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate |

na kiṃ cidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha || 21||

kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śa‍ṛṇoti

vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt |

nāsampṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe

tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || 22||

nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum |

āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ || 23||

niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ |

avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate || 24||

ārya karmaṇi rājyante bhūtikarmāṇi kurvate |

hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || 25||

na hṛṣyatyātmasammāne nāvamānena tapyate |

gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 26||

tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām |

upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || 27||

pravṛtta vākcitrakatha ūhavānpratibhānavān |

āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate || 28||

śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā |

asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || 29||

arthaṃ mahāntamāsadya vidyāmaiśvaryameva ca |

vicaratyasamunnaddho yasya paṇḍita ucyate ||- ||

aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ |

arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || 30||

svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati |

mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate || 31||

akāmāṃ kāmayati yaḥ kāmayānāṃ parityajet |

balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||- ||

akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan |

balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam || 32||

amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca |

karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam || 33||

saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate |

ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || 34||

śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni nārcati |

suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||- ||

anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate |

viśvasatyapramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ || 35||

paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā |

yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ || 36||

ātmano balamājñāya dharmārthaparivarjitam |

alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihocyate || 37||

aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śūnyamupāsate |

kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || 38||

arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryameva vā |

vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate || 39||

ekaḥ sampannamaśnāti vaste vāsaśca śobhanam |

yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ || 40||

ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ |

bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate || 41||

ekaṃ hanyānna vāhanyādiṣurmukto dhanuṣmatā |

buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam || 42||

ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru |

pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava || 43||

ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate |

sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ || 44||

ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet |

eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt || 45||

ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyase |

satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 46||

ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate |

yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 47||

so'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam |

kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ||- ||

kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate |

śāntiśaṅkhaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||- ||

atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati |

akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||- ||

eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā |

vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā || 48||

dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |

rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 49||

dve karmaṇī naraḥ kurvannasmi~lloke virocate |

abruvanparuṣaṃ kiṃ cidasato nārthayaṃstathā || 50||

dvāvimau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau |

striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ || 51||

dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau |

yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ || 52||

dvāveva na virājete viparītena karmaṇā |

gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||- ||

dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ |

prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān || 53||

nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau |

apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam || 54||

dvāvambhasi niveṣṭavyau gale baddhvā dṛḍhaṃ śilām |

dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||- ||

dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhedinau |

parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||- ||

trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha |

kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || 55||

trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ |

niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu || 56||

traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ |

yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 57||

haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam |

suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā kṣayāvahaḥ ||- ||

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |

kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||- ||

varapradānaṃ rājyāṃ ca putrajanma ca bhārata |

śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāttrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||- ||

bhaktaṃ ca bajamānaṃ ca tavāsmīti vādinam |

trīnetān śaraṇaṃ prāptānviṣame'pi na santyajet ||- ||

catvāri rājñā tu mahābalena

varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt |

alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān

na dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || 58||

catvāri te tāta gṛhe vasantu

śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme |

vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ

sakhā daridro bhaginī cānapatyā || 59||

catvāryāha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ |

pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || 60||

devatānāṃ ca saṅkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām |

vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || 61||

catvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi

bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |

mānāgnihotraṃ uta mānamaunaṃ

mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||- ||

pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ |

pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha || 62||

pañcaiva pūjaya~lloke yaśaḥ prāpnoti kevalam |

devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || 63||

pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi |

mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ || 64||

pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyam |

tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 65||

ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā |

nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā || 66||

ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave |

apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 67||

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinīm |

grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 68||

ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācana |

satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || 69||

arthāgamo nityamarogitā ca

priyā ca bhāryā priyavādinī ca |

vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā

ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||

ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |

na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 70||

ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate |

corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ || 71||

pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ |

rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ || 72||

ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavekṣaṇāt |

gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||- ||

ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam |

ācāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraśca mātaram ||- ||

nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāśca prayojakam |

nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakam ||- ||

ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ

sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ |

svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ

ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||

īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ |

parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||- ||

sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ |

prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ || 73||

striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam |

mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca || 74||

aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ |

brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate || 75||

brāhmaṇa svāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati |

ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || 76||

naitānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati |

etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet || 77||

aṣṭāvimāni harṣasya nava nītāni bhārata |

vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi || 78||

samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥ |

putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || 79||

samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca sannatiḥ |

abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi || 80||

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti

prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |

parākramaścābahubhāṣitā ca

dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||- ||

navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam |

kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || 81||

daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān |

mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ || 82||

tvaramāṇaśca bhīruśca lubdhaḥ kāmī ca te daśa |

tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ || 83||

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |

putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā || 84||

yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā

pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca |

viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī

taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam || 85||

jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān

vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam |

jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca

taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || 86||

sudurbalaṃ nāvajānāti kañcid-

yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam |

na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ

kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || 87||

prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid

udyogamanvicchati cāpramattaḥ |

duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā

dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || 88||

anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhebhyaḥ

pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam |

dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ

na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva || 89||

na saṃrambheṇārabhate'rthavargam

ākāritaḥ śaṃsati tathyameva |

na mātrārthe rocayate vivādaṃ

nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || 90||

na yo'bhyasūyatyanukampate ca

na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti |

nātyāha kiṃ citkṣamate vivādaṃ

sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām || 91||

yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ

na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān |

na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ cit

priyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi || 92||

na vairamuddīpayati praśāntaṃ

na darmamārohati nāstameti |

na durgato'smīti karoti manyuṃ

tamārya śīlaṃ paramāhuragryam || 93||

na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ

nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ |

dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ

na katthate satpuruṣārya śīlaḥ || 94||

deśācārānsamayāñjātidharmān

bubhūṣate yastu parāvarajñaḥ |

sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva

mahājanasyādhipatyaṃ karoti || 95||

dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ

rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam |

mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ

yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || 96||

damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni

prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān |

etāni yaḥ kurute naityakāni

tasyotthānaṃ devatā rādhayanti || 97||

samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ

samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca |

guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti

vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ || 98||

mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo

mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā |

dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ-

stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ || 99||

cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya

nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit |

mantre gupte samyaganuṣṭhite ca

svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ || 100||

yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ

satyo mṛdurdānakṛcchuddha bhāvaḥ |

atīva sañjñāyate jñātimadhye

mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ || 101||

ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ

sa sarvalokasya gururbhavatyuta |

ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ

svatejasā sūrya ivāvabhāsate || 102||

vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ

pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ |

tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca

tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya || 103||

pradāyaiṣāmucitaṃ tāta rājyaṃ

sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ |

na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ

bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra || 104||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||