Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 33

ॐ

விதுர நீதி - உத்யோக பர்வம், அத்யாயஃ 33

Vyasa Tamil

॥ அத ஶ்ரீமஹாபாரதே உத்யோகபர்வணி ப்ரஜாகரபர்வணி விதுரநீதிவாக்யே த்ரயஸ்த்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥

வைஶம்பாயந உவாச ।

த்வாஃஸ்தம் ப்ராஹ மஹாப்ராஜ்ஞோ த்ரு'தராஷ்ட்ரோ மஹீபதிஃ ।

விதுரம் த்ரஷ்டுமிச்சாமி தமிஹாநய மாசிரம் ॥ 1॥

ப்ரஹிதோ த்ரு'தராஷ்ட்ரேண தூதஃ க்ஷத்தாரமப்ரவீத் ।

ஈஶ்வரஸ்த்வாம் மஹாராஜோ மஹாப்ராஜ்ஞ தித்ரு'க்ஷதி ॥ 2॥

ஏவமுக்தஸ்து விதுரஃ ப்ராப்ய ராஜநிவேஶநம் ।

அப்ரவீத்த்ரு'தராஷ்ட்ராய த்வாஃஸ்த மாம் ப்ரதிவேதய ॥ 3॥

த்வாஃஸ்த உவாச ।

விதுரோऽயமநுப்ராப்தோ ராஜேந்த்ர தவ ஶாஸநாத் ।

த்ரஷ்டுமிச்சதி தே பாதௌ கிம் கரோது ப்ரஶாதி மாம் ॥ 4॥

த்ரு'தராஷ்ட்ர உவாச ।

ப்ரவேஶய மஹாப்ராஜ்ஞம் விதுரம் தீர்கதர்ஶிநம் ।

அஹம் ஹி விதுரஸ்யாஸ்ய நாகால்யோ ஜாது தர்ஶநே ॥ 5॥

த்வாஃஸ்த உவாச ।

ப்ரவிஶாந்தஃ புரம் க்ஷத்தர்மஹாராஜஸ்ய தீமதஃ ।

ந ஹி தே தர்ஶநேऽகால்யோ ஜாது ராஜா ப்ரவீதி மாம் ॥ 6॥

வைஶம்பாயந உவாச ।

ததஃ ப்ரவிஶ்ய விதுரோ த்ரு'தராஷ்ட்ர நிவேஶநம் ।

அப்ரவீத்ப்ராஞ்ஜலிர்வாக்யம் சிந்தயாநம் நராதிபம் ॥ 7॥

விதுரோऽஹம் மஹாப்ராஜ்ஞ ஸம்ப்ராப்தஸ்தவ ஶாஸநாத் ।

யதி கிம் சந கர்தவ்யமயமஸ்மி ப்ரஶாதி மாம் ॥ 8॥

த்ரு'தரஷ்த்ர உவாச ।

ஸஞ்ஜயோ விதுர ப்ராப்தோ கர்ஹயித்வா ச மாம் கதஃ ।

அஜாதஶத்ரோஃ ஶ்வோ வாக்யம் ஸபாமத்யே ஸ வக்ஷ்யதி ॥ 9॥

தஸ்யாத்ய குருவீரஸ்ய ந விஜ்ஞாதம் வசோ மயா ।

தந்மே தஹதி காத்ராணி ததகார்ஷீத்ப்ரஜாகரம் ॥ 10॥

ஜாக்ரதோ தஹ்யமாநஸ்ய ஶ்ரேயோ யதிஹ பஶ்யஸி ।

தத்ப்ரூஹி த்வம் ஹி நஸ்தாத தர்மார்தகுஶலோ ஹ்யஸி ॥ 11॥

யதஃ ப்ராப்தஃ ஸஞ்ஜயஃ பாண்டவேப்யோ

ந மே யதாவந்மநஸஃ ப்ரஶாந்திஃ ।

ஸவேந்த்ரியாண்யப்ரக்ரு'திம் கதாநி

கிம் வக்ஷ்யதீத்யேவ ஹி மேऽத்ய சிந்தா ॥ 12॥

தந்மே ப்ரூஹி விதுர த்வம் யதாவந்

மநீஷிதம் ஸர்வமஜாதஶத்ரோஃ ।

யதா ச நஸ்தாத ஹிதம் பவேச்ச

ப்ரஜாஶ்ச ஸர்வாஃ ஸுகிதா பவேயுஃ ॥- ॥

விதுர உவாச ।

அபியுக்தம் பலவதா துர்பலம் ஹீநஸாதநம் ।

ஹ்ரு'தஸ்வம் காமிநம் சோரமாவிஶந்தி ப்ரஜாகராஃ ॥ 13॥

கச்சிதேதைர்மஹாதோஷைர்ந ஸ்ப்ரு'ஷ்டோऽஸி நராதிப ।

கச்சிந்ந பரவித்தேஷு க்ரு'த்யந்விபரிதப்யஸே ॥ 14॥

த்ரு'தராஷ்ட்ர உவாச ।

ஶ்ரோதுமிச்சாமி தே தர்ம்யம் பரம் நைஃஶ்ரேயஸம் வசஃ ।

அஸ்மிந்ராஜர்ஷிவம்ஶே ஹி த்வமேகஃ ப்ராஜ்ஞஸம்மதஃ ॥ 15॥

விதுர உவாச ।

ரஜா லக்ஷணஸம்பந்நஸ்த்ரைலோக்யஸ்யாதிபோ பவேத் ।

ப்ரேஷ்யஸ்தே ப்ரேஷிதஶ்சைவ த்ரு'தராஷ்ட்ர யுதிஷ்டிரஃ ॥- ॥

விபரீததரஶ்ச த்வம் பாகதேயே ந ஸம்மதஃ ।

அர்சிஷாம் ப்ரக்ஷயாச்சைவ தர்மாத்மா தர்மகோவிதஃ ॥- ॥

ஆந்ரு'ஶம்ஸ்யாதநுக்ரோஶாத்தர்மாத்ஸத்யாத்பராக்ரமாத் ।

குருத்வாத்த்வயி ஸம்ப்ரேக்ஷ்ய பஹூந்க்லேஷாம்ஸ்திதிக்ஷதே ॥- ॥

துர்யோதநே ஸௌபலே ச கர்ணே துஃஶாஸநே ததா ।

ஏதேஷ்வைஶ்வர்யமாதாய கதம் த்வம் பூதிமிச்சஸி ॥- ॥

ஏகஸ்மாத்வ்ரு'க்ஷாத்யஜ்ஞபத்ராணி ராஜந்

ஸ்ருக்ச த்ரௌணீ பேடநீபீடநே ச ।

ஏதஸ்மாத்ராஜந்ப்ருவதோ மே நிபோத

ஏகஸ்மாத்வை ஜாயதேऽஸச்ச ஸச்ச ॥- ॥

ஆத்மஜ்ஞாநம் ஸமாரம்பஸ்திதிக்ஷா தர்மநித்யதா ।

யமர்தாந்நாபகர்ஷந்தி ஸ வை பண்தித உச்யதே ॥- ॥

நிஷேவதே ப்ரஶஸ்தாநி நிந்திதாநி ந ஸேவதே ।

அநாஸ்திகஃ ஶ்ரத்ததாந ஏதத்பண்டித லக்ஷணம் ॥ 16॥

க்ரோதோ ஹர்ஷஶ்ச தர்பஶ்ச ஹ்ரீஸ்தம்போ மாந்யமாநிதா ।

யமர்தாந்நாபகர்ஷந்தி ஸ வை பண்டித உச்யதே ॥ 17॥

யஸ்ய க்ரு'த்யம் ந ஜாநந்தி மந்த்ரம் வா மந்த்ரிதம் பரே ।

க்ரு'தமேவாஸ்ய ஜாநந்தி ஸ வை பண்டித உச்யதே ॥ 18॥

யஸ்ய க்ரு'த்யம் ந விக்நந்தி ஶீதமுஷ்ணம் பயம் ரதிஃ ।

ஸம்ரு'த்திரஸம்ரு'த்திர்வா ஸ வை பண்டித உச்யதே ॥ 19॥

யஸ்ய ஸம்ஸாரிணீ ப்ரஜ்ஞா தர்மார்தாவநுவர்ததே ।

காமாதர்தம் வ்ரு'ணீதே யஃ ஸ வை பண்டித உச்யதே ॥ 20॥

யதாஶக்தி சிகீர்ஷந்தி யதாஶக்தி ச குர்வதே ।

ந கிம் சிதவமந்யந்தே பண்டிதா பரதர்ஷப ॥ 21॥

க்ஷிப்ரம் விஜாநாதி சிரம் ஶ‍ரு'ணோதி

விஜ்ஞாய சார்தம் பஜதே ந காமாத் ।

நாஸம்ப்ரு'ஷ்டோ வ்யௌபயுங்க்தே பரார்தே

தத்ப்ரஜ்ஞாநம் ப்ரதமம் பண்டிதஸ்ய ॥ 22॥

நாப்ராப்யமபிவாஞ்சந்தி நஷ்டம் நேச்சந்தி ஶோசிதும் ।

ஆபத்ஸு ச ந முஹ்யந்தி நராஃ பண்டித புத்தயஃ ॥ 23॥

நிஶ்சித்ய யஃ ப்ரக்ரமதே நாந்தர்வஸதி கர்மணஃ ।

அவந்த்ய காலோ வஶ்யாத்மா ஸ வை பண்டித உச்யதே ॥ 24॥

ஆர்ய கர்மணி ராஜ்யந்தே பூதிகர்மாணி குர்வதே ।

ஹிதம் ச நாப்யஸூயந்தி பண்டிதா பரதர்ஷப ॥ 25॥

ந ஹ்ரு'ஷ்யத்யாத்மஸம்மாநே நாவமாநேந தப்யதே ।

காங்கோ ஹ்ரத இவாக்ஷோப்யோ யஃ ஸ பண்டித உச்யதே ॥ 26॥

தத்த்வஜ்ஞஃ ஸர்வபூதாநாம் யோகஜ்ஞஃ ஸர்வகர்மணாம் ।

உபாயஜ்ஞோ மநுஷ்யாணாம் நரஃ பண்டித உச்யதே ॥ 27॥

ப்ரவ்ரு'த்த வாக்சித்ரகத ஊஹவாந்ப்ரதிபாநவாந் ।

ஆஶு க்ரந்தஸ்ய வக்தா ச ஸ வை பண்டித உச்யதே ॥ 28॥

ஶ்ருதம் ப்ரஜ்ஞாநுகம் யஸ்ய ப்ரஜ்ஞா சைவ ஶ்ருதாநுகா ।

அஸம்பிந்நார்ய மர்யாதஃ பண்டிதாக்யாம் லபேத ஸஃ ॥ 29॥

அர்தம் மஹாந்தமாஸத்ய வித்யாமைஶ்வர்யமேவ ச ।

விசரத்யஸமுந்நத்தோ யஸ்ய பண்டித உச்யதே ॥- ॥

அஶ்ருதஶ்ச ஸமுந்நத்தோ தரித்ரஶ்ச மஹாமநாஃ ।

அர்தாம்ஶ்சாகர்மணா ப்ரேப்ஸுர்மூட இத்யுச்யதே புதைஃ ॥ 30॥

ஸ்வமர்தம் யஃ பரித்யஜ்ய பரார்தமநுதிஷ்டதி ।

மித்யா சரதி மித்ரார்தே யஶ்ச மூடஃ ஸ உச்யதே ॥ 31॥

அகாமாம் காமயதி யஃ காமயாநாம் பரித்யஜேத் ।

பலவந்தம் ச யோ த்வேஷ்டி தமாஹுர்மூடசேதஸம் ॥- ॥

அகாமாந்காமயதி யஃ காமயாநாந்பரித்விஷந் ।

பலவந்தம் ச யோ த்வேஷ்டி தமாஹுர்மூடசேதஸம் ॥ 32॥

அமித்ரம் குருதே மித்ரம் மித்ரம் த்வேஷ்டி ஹிநஸ்தி ச ।

கர்ம சாரபதே துஷ்டம் தமாஹுர்மூடசேதஸம் ॥ 33॥

ஸம்ஸாரயதி க்ரு'த்யாநி ஸர்வத்ர விசிகித்ஸதே ।

சிரம் கரோதி க்ஷிப்ரார்தே ஸ மூடோ பரதர்ஷப ॥ 34॥

ஶ்ராத்தம் பித்ரு'ப்யோ ந ததாதி தைவதாநி நார்சதி ।

ஸுஹ்ரு'ந்மித்ரம் ந லபதே தமாஹுர்மூடசேதஸம் ॥- ॥

அநாஹூதஃ ப்ரவிஶதி அப்ரு'ஷ்டோ பஹு பாஷதே ।

விஶ்வஸத்யப்ரமத்தேஷு மூட சேதா நராதமஃ ॥ 35॥

பரம் க்ஷிபதி தோஷேண வர்தமாநஃ ஸ்வயம் ததா ।

யஶ்ச க்ருத்யத்யநீஶஃ ஸந்ஸ ச மூடதமோ நரஃ ॥ 36॥

ஆத்மநோ பலமாஜ்ஞாய தர்மார்தபரிவர்ஜிதம் ।

அலப்யமிச்சந்நைஷ்கர்ம்யாந்மூட புத்திரிஹோச்யதே ॥ 37॥

அஶிஷ்யம் ஶாஸ்தி யோ ராஜந்யஶ்ச ஶூந்யமுபாஸதே ।

கதர்யம் பஜதே யஶ்ச தமாஹுர்மூடசேதஸம் ॥ 38॥

அர்தம் மஹாந்தமாஸாத்ய வித்யாமைஶ்வர்யமேவ வா ।

விசரத்யஸமுந்நத்தோ யஃ ஸ பண்டித உச்யதே ॥ 39॥

ஏகஃ ஸம்பந்நமஶ்நாதி வஸ்தே வாஸஶ்ச ஶோபநம் ।

யோऽஸம்விபஜ்ய ப்ரு'த்யேப்யஃ கோ ந்ரு'ஶம்ஸதரஸ்ததஃ ॥ 40॥

ஏகஃ பாபாநி குருதே பலம் புங்க்தே மஹாஜநஃ ।

போக்தாரோ விப்ரமுச்யந்தே கர்தா தோஷேண லிப்யதே ॥ 41॥

ஏகம் ஹந்யாந்ந வாஹந்யாதிஷுர்முக்தோ தநுஷ்மதா ।

புத்திர்புத்திமதோத்ஸ்ரு'ஷ்டா ஹந்யாத்ராஷ்ட்ரம் ஸராஜகம் ॥ 42॥

ஏகயா த்வே விநிஶ்சித்ய த்ரீம்ஶ்சதுர்பிர்வஶே குரு ।

பஞ்ச ஜித்வா விதித்வா ஷட்ஸப்த ஹித்வா ஸுகீ பவ ॥ 43॥

ஏகம் விஷரஸோ ஹந்தி ஶஸ்த்ரேணைகஶ்ச வத்யதே ।

ஸராஷ்ட்ரம் ஸ ப்ரஜம் ஹந்தி ராஜாநம் மந்த்ரவிஸ்ரவஃ ॥ 44॥

ஏகஃ ஸ்வாது ந புஞ்ஜீத ஏகஶ்சார்தாந்ந சிந்தயேத் ।

ஏகோ ந கச்சேதத்வாநம் நைகஃ ஸுப்தேஷு ஜாக்ரு'யாத் ॥ 45॥

ஏகமேவாத்விதீயம் தத்யத்ராஜந்நாவபுத்யஸே ।

ஸத்யம் ஸ்வர்கஸ்ய ஸோபாநம் பாராவாரஸ்ய நௌரிவ ॥ 46॥

ஏகஃ க்ஷமாவதாம் தோஷோ த்விதீயோ நோபலப்யதே ।

யதேநம் க்ஷமயா யுக்தமஶக்தம் மந்யதே ஜநஃ ॥ 47॥

ஸோऽஸ்ய தோஷோ ந மந்தவ்யஃ க்ஷமா ஹி பரமம் பலம் ।

க்ஷமா குணோ ஹ்யஶக்தாநாம் ஶக்தாநாம் பூஷணம் ததா ॥- ॥

க்ஷமா வஶீக்ரு'திர்லோகே க்ஷமயா கிம் ந ஸாத்யதே ।

ஶாந்திஶங்கஃ கரே யஸ்ய கிம் கரிஷ்யதி துர்ஜநஃ ॥- ॥

அத்ரு'ணே பதிதோ வஹ்நிஃ ஸ்வயமேவோபஶாம்யதி ।

அக்ஷமாவாந்பரம் தோஷைராத்மாநம் சைவ யோஜயேத் ॥- ॥

ஏகோ தர்மஃ பரம் ஶ்ரேயஃ க்ஷமைகா ஶாந்திருத்தமா ।

வித்யைகா பரமா த்ரு'ஷ்டிரஹிம்ஸைகா ஸுகாவஹா ॥ 48॥

த்வாவிமௌ க்ரஸதே பூமிஃ ஸர்போ பிலஶயாநிவ ।

ராஜாநம் சாவிரோத்தாரம் ப்ராஹ்மணம் சாப்ரவாஸிநம் ॥ 49॥

த்வே கர்மணீ நரஃ குர்வந்நஸ்மிँல்லோகே விரோசதே ।

அப்ருவந்பருஷம் கிம் சிதஸதோ நார்தயம்ஸ்ததா ॥ 50॥

த்வாவிமௌ புருஷவ்யாக்ர பரப்ரத்யய காரிணௌ ।

ஸ்த்ரியஃ காமித காமிந்யோ லோகஃ பூஜித பூஜகஃ ॥ 51॥

த்வாவிமௌ கண்டகௌ தீக்ஷ்ணௌ ஶரீரபரிஶோஷணௌ ।

யஶ்சாதநஃ காமயதே யஶ்ச குப்யத்யநீஶ்வரஃ ॥ 52॥

த்வாவேவ ந விராஜேதே விபரீதேந கர்மணா ।

க்ரு'ஹஸ்தஶ்ச நிராரம்பஃ கார்யவாம்ஶ்சைவ பிக்ஷுகஃ ॥- ॥

த்வாவிமௌ புருஷௌ ராஜந்ஸ்வர்கஸ்ய பரி திஷ்டதஃ ।

ப்ரபுஶ்ச க்ஷமயா யுக்தோ தரித்ரஶ்ச ப்ரதாநவாந் ॥ 53॥

ந்யாயாகதஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய போத்தவ்யௌ த்வாவதிக்ரமௌ ।

அபாத்ரே ப்ரதிபத்திஶ்ச பாத்ரே சாப்ரதிபாதநம் ॥ 54॥

த்வாவம்பஸி நிவேஷ்டவ்யௌ கலே பத்த்வா த்ரு'டம் ஶிலாம் ।

தநவந்தமதாதாரம் தரித்ரம் சாதபஸ்விநம் ॥- ॥

த்வாவிமௌ புருஷவ்யாக்ர ஸுர்யமண்டலபேதிநௌ ।

பரிவ்ராட்யோகயுக்தஶ்ச ரணே சாபிமுகோ ஹதஃ ॥- ॥

த்ரயோ ந்யாயா மநுஷ்யாணாம் ஶ்ரூயந்தே பரதர்ஷப ।

கநீயாந்மத்யமஃ ஶ்ரேஷ்ட இதி வேதவிதோ விதுஃ ॥ 55॥

த்ரிவிதாஃ புருஷா ராஜந்நுத்தமாதமமத்யமாஃ ।

நியோஜயேத்யதாவத்தாம்ஸ்த்ரிவிதேஷ்வேவ கர்மஸு ॥ 56॥

த்ரய ஏவாதநா ராஜந்பார்யா தாஸஸ்ததா ஸுதஃ ।

யத்தே ஸமதிகச்சந்தி யஸ்ய தே தஸ்ய தத்தநம் ॥ 57॥

ஹரணம் ச பரஸ்வாநாம் பரதாராபிமர்ஶநம் ।

ஸுஹ்ரு'தஶ்ச பரித்யாகஸ்த்ரயோ தோஷா க்ஷயாவஹஃ ॥- ॥

த்ரிவிதம் நரகஸ்யேதம் த்வாரம் நாஶநமாத்மநஃ ।

காமஃ க்ரோதஸ்ததா லோபஸ்தஸ்மாதேதத்த்ரயம் த்யஜேத் ॥- ॥

வரப்ரதாநம் ராஜ்யாம் ச புத்ரஜந்ம ச பாரத ।

ஶத்ரோஶ்ச மோக்ஷணம் க்ரு'ச்ச்ராத்த்ரீணி சைகம் ச தத்ஸமம் ॥- ॥

பக்தம் ச பஜமாநம் ச தவாஸ்மீதி வாதிநம் ।

த்ரீநேதாந் ஶரணம் ப்ராப்தாந்விஷமேऽபி ந ஸந்த்யஜேத் ॥- ॥

சத்வாரி ராஜ்ஞா து மஹாபலேந

வர்ஜ்யாந்யாஹுஃ பண்டிதஸ்தாநி வித்யாத் ।

அல்பப்ரஜ்ஞைஃ ஸஹ மந்த்ரம் ந குர்யாந்

ந தீர்கஸூத்ரைரலஸைஶ்சாரணைஶ்ச ॥ 58॥

சத்வாரி தே தாத க்ரு'ஹே வஸந்து

ஶ்ரியாபிஜுஷ்டஸ்ய க்ரு'ஹஸ்த தர்மே ।

வ்ரு'த்தோ ஜ்ஞாதிரவஸந்நஃ குலீநஃ

ஸகா தரித்ரோ பகிநீ சாநபத்யா ॥ 59॥

சத்வார்யாஹ மஹாராஜ ஸத்யஸ்காநி ப்ரு'ஹஸ்பதிஃ ।

ப்ரு'ச்சதே த்ரிதஶேந்த்ராய தாநீமாநி நிபோத மே ॥ 60॥

தேவதாநாம் ச ஸங்கல்பமநுபாவம் ச தீமதாம் ।

விநயம் க்ரு'தவித்யாநாம் விநாஶம் பாபகர்மணாம் ॥ 61॥

சத்வாரி கர்மாண்யபயங்கராணி

பயம் ப்ரயச்சந்த்யயதாக்ரு'தாநி ।

மாநாக்நிஹோத்ரம் உத மாநமௌநம்

மாநேநாதீதமுத மாநயஜ்ஞஃ ॥- ॥

பஞ்சாக்நயோ மநுஷ்யேண பரிசர்யாஃ ப்ரயத்நதஃ ।

பிதா மாதாக்நிராத்மா ச குருஶ்ச பரதர்ஷப ॥ 62॥

பஞ்சைவ பூஜயँல்லோகே யஶஃ ப்ராப்நோதி கேவலம் ।

தேவாந்பித்ரூ'ந்மநுஷ்யாம்ஶ்ச பிக்ஷூநதிதிபஞ்சமாந் ॥ 63॥

பஞ்ச த்வாநுகமிஷ்யந்தி யத்ர யத்ர கமிஷ்யஸி ।

மித்ராண்யமித்ரா மத்யஸ்தா உபஜீவ்யோபஜீவிநஃ ॥ 64॥

பஞ்சேந்த்ரியஸ்ய மர்த்யஸ்ய சித்ரம் சேதேகமிந்த்ரியம் ।

ததோऽஸ்ய ஸ்ரவதி ப்ரஜ்ஞா த்ரு'தேஃ பாதாதிவோதகம் ॥ 65॥

ஷட்தோஷாஃ புருஷேணேஹ ஹாதவ்யா பூதிமிச்சதா ।

நித்ரா தந்த்ரீ பயம் க்ரோத ஆலஸ்யம் தீர்கஸூத்ரதா ॥ 66॥

ஷடிமாந்புருஷோ ஜஹ்யாத்பிந்நாம் நாவமிவார்ணவே ।

அப்ரவக்தாரமாசார்யமநதீயாநம்ரு'த்விஜம் ॥ 67॥

அரக்ஷிதாரம் ராஜாநம் பார்யாம் சாப்ரிய வாதிநீம் ।

க்ராமகாரம் ச கோபாலம் வநகாமம் ச நாபிதம் ॥ 68॥

ஷடேவ து குணாஃ பும்ஸா ந ஹாதவ்யாஃ கதாசந ।

ஸத்யம் தாநமநாலஸ்யமநஸூயா க்ஷமா த்ரு'திஃ ॥ 69॥

அர்தாகமோ நித்யமரோகிதா ச

ப்ரியா ச பார்யா ப்ரியவாதிநீ ச ।

வஶ்யஶ்ச புத்ரோऽர்தகரீ ச வித்யா

ஷட் ஜீவலோகஸ்ய ஸுகாநி ராஜந் ॥- ॥

ஷண்ணாமாத்மநி நித்யாநாமைஶ்வர்யம் யோऽதிகச்சதி ।

ந ஸ பாபைஃ குதோऽநர்தைர்யுஜ்யதே விஜிதேந்த்ரியஃ ॥ 70॥

ஷடிமே ஷட்ஸு ஜீவந்தி ஸப்தமோ நோபலப்யதே ।

சோராஃ ப்ரமத்தே ஜீவந்தி வ்யாதிதேஷு சிகித்ஸகாஃ ॥ 71॥

ப்ரமதாஃ காமயாநேஷு யஜமாநேஷு யாஜகாஃ ।

ராஜா விவதமாநேஷு நித்யம் மூர்கேஷு பண்டிதாஃ ॥ 72॥

ஷடிமாநி விநஶ்யந்தி முஹூர்தமநவேக்ஷணாத் ।

காவஃ ஸேவா க்ரு'ஷிர்பார்யா வித்யா வ்ரு'ஷலஸங்கதிஃ ॥- ॥

ஷடேதே ஹ்யவமந்யந்தே நித்யம் பூர்வோபகாரிணம் ।

ஆசார்யம் ஶிக்ஷிதா ஶிஷ்யாஃ க்ரு'ததாரஶ்ச மாதரம் ॥- ॥

நாரிம் விகதகாமஸ்து க்ரு'தார்தாஶ்ச ப்ரயோஜகம் ।

நாவம் நிஸ்தீர்ணகாந்தாரா நாதுராஶ்ச சிகித்ஸகம் ॥- ॥

ஆரோக்யமாந்ரு'ண்யமவிப்ரவாஸஃ

ஸத்பிர்மநுஷ்யைஃ ஸஹ ஸம்ப்ரயோகஃ ।

ஸ்வப்ரத்யயா வ்ரு'த்திரபீதவாஸஃ

ஷட் ஜீவலோகஸ்ய ஸுகாநி ராஜந் ॥- ॥

ஈர்ஷுர்க்ரு'ணீ நஸந்துஷ்டஃ க்ரோதநோ நித்யஶங்கிதஃ ।

பரபாக்யோபஜீவீ ச ஷடேதே நித்யதுஃகிதாஃ ॥- ॥

ஸப்த தோஷாஃ ஸதா ராஜ்ஞா ஹாதவ்யா வ்யஸநோதயாஃ ।

ப்ராயஶோ யைர்விநஶ்யந்தி க்ரு'தமூலாஶ்ச பார்திவாஃ ॥ 73॥

ஸ்த்ரியோऽக்ஷா ம்ரு'கயா பாநம் வாக்பாருஷ்யம் ச பஞ்சமம் ।

மஹச்ச தண்டபாருஷ்யமர்ததூஷணமேவ ச ॥ 74॥

அஷ்டௌ பூர்வநிமித்தாநி நரஸ்ய விநஶிஷ்யதஃ ।

ப்ராஹ்மணாந்ப்ரதமம் த்வேஷ்டி ப்ராஹ்மணைஶ்ச விருத்யதே ॥ 75॥

ப்ராஹ்மண ஸ்வாநி சாதத்தே ப்ராஹ்மணாம்ஶ்ச ஜிகாம்ஸதி ।

ரமதே நிந்தயா சைஷாம் ப்ரஶம்ஸாம் நாபிநந்ததி ॥ 76॥

நைதாந்ஸ்மரதி க்ரு'த்யேஷு யாசிதஶ்சாப்யஸூயதி ।

ஏதாந்தோஷாந்நரஃ ப்ராஜ்ஞோ புத்த்யா புத்த்வா விவர்ஜயேத் ॥ 77॥

அஷ்டாவிமாநி ஹர்ஷஸ்ய நவ நீதாநி பாரத ।

வர்தமாநாநி த்ரு'ஶ்யந்தே தாந்யேவ ஸுஸுகாந்யபி ॥ 78॥

ஸமாகமஶ்ச ஸகிபிர்மஹாம்ஶ்சைவ தநாகமஃ ।

புத்ரேண ச பரிஷ்வங்கஃ ஸந்நிபாதஶ்ச மைதுநே ॥ 79॥

ஸமயே ச ப்ரியாலாபஃ ஸ்வயூதேஷு ச ஸந்நதிஃ ।

அபிப்ரேதஸ்ய லாபஶ்ச பூஜா ச ஜநஸம்ஸதி ॥ 80॥

அஷ்டௌ குணாஃ புருஷம் தீபயந்தி

ப்ரஜ்ஞா ச கௌல்யம் ச தமஃ ஶ்ருதம் ச ।

பராக்ரமஶ்சாபஹுபாஷிதா ச

தாநம் யதாஶக்தி க்ரு'தஜ்ஞதா ச ॥- ॥

நவத்வாரமிதம் வேஶ்ம த்ரிஸ்தூணம் பஞ்ச ஸாக்ஷிகம் ।

க்ஷேத்ரஜ்ஞாதிஷ்டிதம் வித்வாந்யோ வேத ஸ பரஃ கவிஃ ॥ 81॥

தஶ தர்மம் ந ஜாநந்தி த்ரு'தராஷ்ட்ர நிபோத தாந் ।

மத்தஃ ப்ரமத்த உந்மத்தஃ ஶ்ராந்தஃ க்ருத்தோ புபுக்ஷிதஃ ॥ 82॥

த்வரமாணஶ்ச பீருஶ்ச லுப்தஃ காமீ ச தே தஶ ।

தஸ்மாதேதேஷு பாவேஷு ந ப்ரஸஜ்ஜேத பண்டிதஃ ॥ 83॥

அத்ரைவோதாஹரந்தீமமிதிஹாஸம் புராதநம் ।

புத்ரார்தமஸுரேந்த்ரேண கீதம் சைவ ஸுதந்வநா ॥ 84॥

யஃ காமமந்யூ ப்ரஜஹாதி ராஜா

பாத்ரே ப்ரதிஷ்டாபயதே தநம் ச ।

விஶேஷவிச்ச்ருதவாந்க்ஷிப்ரகாரீ

தம் ஸர்வலோகஃ குருதே ப்ரமாணம் ॥ 85॥

ஜாநாதி விஶ்வாஸயிதும் மநுஷ்யாந்

விஜ்ஞாத தோஷேஷு ததாதி தண்டம் ।

ஜாநாதி மாத்ராம் ச ததா க்ஷமாம் ச

தம் தாத்ரு'ஶம் ஶ்ரீர்ஜுஷதே ஸமக்ரா ॥ 86॥

ஸுதுர்பலம் நாவஜாநாதி கஞ்சித்-

யுக்தோ ரிபும் ஸேவதே புத்திபூர்வம் ।

ந விக்ரஹம் ரோசயதே பலஸ்தைஃ

காலே ச யோ விக்ரமதே ஸ தீரஃ ॥ 87॥

ப்ராப்யாபதம் ந வ்யததே கதா சித்

உத்யோகமந்விச்சதி சாப்ரமத்தஃ ।

துஃகம் ச காலே ஸஹதே ஜிதாத்மா

துரந்தரஸ்தஸ்ய ஜிதாஃ ஸபத்நாஃ ॥ 88॥

அநர்தகம் விப்ர வாஸம் க்ரு'ஹேப்யஃ

பாபைஃ ஸந்திம் பரதாராபிமர்ஶம் ।

தம்பம் ஸ்தைந்யம் பைஶுநம் மத்ய பாநம்

ந ஸேவதே யஃ ஸ ஸுகீ ஸதைவ ॥ 89॥

ந ஸம்ரம்பேணாரபதேऽர்தவர்கம்

ஆகாரிதஃ ஶம்ஸதி தத்யமேவ ।

ந மாத்ரார்தே ரோசயதே விவாதம்

நாபூஜிதஃ குப்யதி சாப்யமூடஃ ॥ 90॥

ந யோऽப்யஸூயத்யநுகம்பதே ச

ந துர்பலஃ ப்ராதிபாவ்யம் கரோதி ।

நாத்யாஹ கிம் சித்க்ஷமதே விவாதம்

ஸர்வத்ர தாத்ரு'க்லபதே ப்ரஶம்ஸாம் ॥ 91॥

யோ நோத்ததம் குருதே ஜாது வேஷம்

ந பௌருஷேணாபி விகத்ததேऽந்யாந் ।

ந மூர்ச்சிதஃ கடுகாந்யாஹ கிம் சித்

ப்ரியம் ஸதா தம் குருதே ஜநோऽபி ॥ 92॥

ந வைரமுத்தீபயதி ப்ரஶாந்தம்

ந தர்மமாரோஹதி நாஸ்தமேதி ।

ந துர்கதோऽஸ்மீதி கரோதி மந்யும்

தமார்ய ஶீலம் பரமாஹுரக்ர்யம் ॥ 93॥

ந ஸ்வே ஸுகே வை குருதே ப்ரஹர்ஷம்

நாந்யஸ்ய துஃகே பவதி ப்ரதீதஃ ।

தத்த்வா ந பஶ்சாத்குருதேऽநுதாபம்

ந கத்ததே ஸத்புருஷார்ய ஶீலஃ ॥ 94॥

தேஶாசாராந்ஸமயாஞ்ஜாதிதர்மாந்

புபூஷதே யஸ்து பராவரஜ்ஞஃ ।

ஸ தத்ர தத்ராதிகதஃ ஸதைவ

மஹாஜநஸ்யாதிபத்யம் கரோதி ॥ 95॥

தம்பம் மோஹம் மத்ஸரம் பாபக்ரு'த்யம்

ராஜத்விஷ்டம் பைஶுநம் பூகவைரம் ।

மத்தோந்மத்தைர்துர்ஜநைஶ்சாபி வாதம்

யஃ ப்ரஜ்ஞாவாந்வர்ஜயேத்ஸ ப்ரதாநஃ ॥ 96॥

தமம் ஶௌசம் தைவதம் மங்கலாநி

ப்ராயஶ்சித்தம் விவிதாँல்லோகவாதாந் ।

ஏதாநி யஃ குருதே நைத்யகாநி

தஸ்யோத்தாநம் தேவதா ராதயந்தி ॥ 97॥

ஸமைர்விவாஹம் குருதே ந ஹீநைஃ

ஸமைஃ ஸக்யம் வ்யவஹாரம் கதாஶ்ச ।

குணைர்விஶிஷ்டாம்ஶ்ச புரோ ததாதி

விபஶ்சிதஸ்தஸ்ய நயாஃ ஸுநீதாஃ ॥ 98॥

மிதம் புங்க்தே ஸம்விபஜ்யாஶ்ரிதேப்யோ

மிதம் ஸ்வபித்யமிதம் கர்மக்ரு'த்வா ।

ததாத்யமித்ரேஷ்வபி யாசிதஃ ஸம்-

ஸ்தமாத்மவந்தம் ப்ரஜஹாத்யநர்தாஃ ॥ 99॥

சிகீர்ஷிதம் விப்ரக்ரு'தம் ச யஸ்ய

நாந்யே ஜநாஃ கர்ம ஜாநந்தி கிம் சித் ।

மந்த்ரே குப்தே ஸம்யகநுஷ்டிதே ச

ஸ்வல்போ நாஸ்ய வ்யததே கஶ்சிதர்தஃ ॥ 100॥

யஃ ஸர்வபூதப்ரஶமே நிவிஷ்டஃ

ஸத்யோ ம்ரு'துர்தாநக்ரு'ச்சுத்த பாவஃ ।

அதீவ ஸஞ்ஜ்ஞாயதே ஜ்ஞாதிமத்யே

மஹாமணிர்ஜாத்ய இவ ப்ரஸந்நஃ ॥ 101॥

ய ஆத்மநாபத்ரபதே ப்ரு'ஶம் நரஃ

ஸ ஸர்வலோகஸ்ய குருர்பவத்யுத ।

அநந்த தேஜாஃ ஸுமநாஃ ஸமாஹிதஃ

ஸ்வதேஜஸா ஸூர்ய இவாவபாஸதே ॥ 102॥

வநே ஜாதாஃ ஶாபதக்தஸ்ய ராஜ்ஞஃ

பாண்டோஃ புத்ராஃ பஞ்ச பஞ்சேந்த்ர கல்பாஃ ।

த்வயைவ பாலா வர்திதாஃ ஶிக்ஷிதாஶ்ச

தவாதேஶம் பாலயந்த்யாம்பிகேய ॥ 103॥

ப்ரதாயைஷாமுசிதம் தாத ராஜ்யம்

ஸுகீ புத்ரைஃ ஸஹிதோ மோதமாநஃ ।

ந தேவாநாம் நாபி ச மாநுஷாணாம்

பவிஷ்யஸி த்வம் தர்கணீயோ நரேந்த்ர ॥ 104॥

॥ இதி ஶ்ரீமஹாபாரதே உத்யோகபர்வணி ப்ரஜாகரபர்வணி

விதுரநீதிவாக்யே த்ரயஸ்த்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 33 ॥

Roman (IAST) Transliteration

|| atha śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ ||

vaiśampāyana uvāca |

dvāḥsthaṃ prāha mahāprājño dhṛtarāṣṭro mahīpatiḥ |

viduraṃ draṣṭumicchāmi tamihānaya māciram || 1||

prahito dhṛtarāṣṭreṇa dūtaḥ kṣattāramabravīt |

īśvarastvāṃ mahārājo mahāprājña didṛkṣati || 2||

evamuktastu viduraḥ prāpya rājaniveśanam |

abravīddhṛtarāṣṭrāya dvāḥstha māṃ prativedaya || 3||

dvāḥstha uvāca |

viduro'yamanuprāpto rājendra tava śāsanāt |

draṣṭumicchati te pādau kiṃ karotu praśādhi mām || 4||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

praveśaya mahāprājñaṃ viduraṃ dīrghadarśinam |

ahaṃ hi vidurasyāsya nākālyo jātu darśane || 5||

dvāḥstha uvāca |

praviśāntaḥ puraṃ kṣattarmahārājasya dhīmataḥ |

na hi te darśane'kālyo jātu rājā bravīti mām || 6||

vaiśampāyana uvāca |

tataḥ praviśya viduro dhṛtarāṣṭra niveśanam |

abravītprāñjalirvākyaṃ cintayānaṃ narādhipam || 7||

viduro'haṃ mahāprājña samprāptastava śāsanāt |

yadi kiṃ cana kartavyamayamasmi praśādhi mām || 8||

dhṛtaraṣtra uvāca |

sañjayo vidura prāpto garhayitvā ca māṃ gataḥ |

ajātaśatroḥ śvo vākyaṃ sabhāmadhye sa vakṣyati || 9||

tasyādya kuruvīrasya na vijñātaṃ vaco mayā |

tanme dahati gātrāṇi tadakārṣītprajāgaram || 10||

jāgrato dahyamānasya śreyo yadiha paśyasi |

tadbrūhi tvaṃ hi nastāta dharmārthakuśalo hyasi || 11||

yataḥ prāptaḥ sañjayaḥ pāṇḍavebhyo

na me yathāvanmanasaḥ praśāntiḥ |

savendriyāṇyaprakṛtiṃ gatāni

kiṃ vakṣyatītyeva hi me'dya cintā || 12||

tanme brūhi vidura tvaṃ yathāvan

manīṣitaṃ sarvamajātaśatroḥ |

yathā ca nastāta hitaṃ bhavecca

prajāśca sarvāḥ sukhitā bhaveyuḥ ||- ||

vidura uvāca |

abhiyuktaṃ balavatā durbalaṃ hīnasādhanam |

hṛtasvaṃ kāminaṃ coramāviśanti prajāgarāḥ || 13||

kaccidetairmahādoṣairna spṛṣṭo'si narādhipa |

kaccinna paravitteṣu gṛdhyanviparitapyase || 14||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

śrotumicchāmi te dharmyaṃ paraṃ naiḥśreyasaṃ vacaḥ |

asminrājarṣivaṃśe hi tvamekaḥ prājñasammataḥ || 15||

vidura uvāca |

rajā lakṣaṇasampannastrailokyasyādhipo bhavet |

preṣyaste preṣitaścaiva dhṛtarāṣṭra yudhiṣṭhiraḥ ||- ||

viparītataraśca tvaṃ bhāgadheye na sammataḥ |

arciṣāṃ prakṣayāccaiva dharmātmā dharmakovidaḥ ||- ||

ānṛśaṃsyādanukrośāddharmātsatyātparākramāt |

gurutvāttvayi samprekṣya bahūnkleṣāṃstitikṣate ||- ||

duryodhane saubale ca karṇe duḥśāsane tathā |

eteṣvaiśvaryamādhāya kathaṃ tvaṃ bhūtimicchasi ||- ||

ekasmātvṛkṣādyajñapatrāṇi rājan

srukca drauṇī peṭhanīpīḍane ca |

etasmādrājanbruvato me nibodha

ekasmādvai jāyate'sacca sacca ||- ||

ātmajñānaṃ samārambhastitikṣā dharmanityatā |

yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇdita ucyate ||- ||

niṣevate praśastāni ninditāni na sevate |

anāstikaḥ śraddadhāna etatpaṇḍita lakṣaṇam || 16||

krodho harṣaśca darpaśca hrīstambho mānyamānitā |

yamarthānnāpakarṣanti sa vai paṇḍita ucyate || 17||

yasya kṛtyaṃ na jānanti mantraṃ vā mantritaṃ pare |

kṛtamevāsya jānanti sa vai paṇḍita ucyate || 18||

yasya kṛtyaṃ na vighnanti śītamuṣṇaṃ bhayaṃ ratiḥ |

samṛddhirasamṛddhirvā sa vai paṇḍita ucyate || 19||

yasya saṃsāriṇī prajñā dharmārthāvanuvartate |

kāmādarthaṃ vṛṇīte yaḥ sa vai paṇḍita ucyate || 20||

yathāśakti cikīrṣanti yathāśakti ca kurvate |

na kiṃ cidavamanyante paṇḍitā bharatarṣabha || 21||

kṣipraṃ vijānāti ciraṃ śa‍ṛṇoti

vijñāya cārthaṃ bhajate na kāmāt |

nāsampṛṣṭo vyaupayuṅkte parārthe

tatprajñānaṃ prathamaṃ paṇḍitasya || 22||

nāprāpyamabhivāñchanti naṣṭaṃ necchanti śocitum |

āpatsu ca na muhyanti narāḥ paṇḍita buddhayaḥ || 23||

niścitya yaḥ prakramate nāntarvasati karmaṇaḥ |

avandhya kālo vaśyātmā sa vai paṇḍita ucyate || 24||

ārya karmaṇi rājyante bhūtikarmāṇi kurvate |

hitaṃ ca nābhyasūyanti paṇḍitā bharatarṣabha || 25||

na hṛṣyatyātmasammāne nāvamānena tapyate |

gāṅgo hrada ivākṣobhyo yaḥ sa paṇḍita ucyate || 26||

tattvajñaḥ sarvabhūtānāṃ yogajñaḥ sarvakarmaṇām |

upāyajño manuṣyāṇāṃ naraḥ paṇḍita ucyate || 27||

pravṛtta vākcitrakatha ūhavānpratibhānavān |

āśu granthasya vaktā ca sa vai paṇḍita ucyate || 28||

śrutaṃ prajñānugaṃ yasya prajñā caiva śrutānugā |

asambhinnārya maryādaḥ paṇḍitākhyāṃ labheta saḥ || 29||

arthaṃ mahāntamāsadya vidyāmaiśvaryameva ca |

vicaratyasamunnaddho yasya paṇḍita ucyate ||- ||

aśrutaśca samunnaddho daridraśca mahāmanāḥ |

arthāṃścākarmaṇā prepsurmūḍha ityucyate budhaiḥ || 30||

svamarthaṃ yaḥ parityajya parārthamanutiṣṭhati |

mithyā carati mitrārthe yaśca mūḍhaḥ sa ucyate || 31||

akāmāṃ kāmayati yaḥ kāmayānāṃ parityajet |

balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam ||- ||

akāmānkāmayati yaḥ kāmayānānparidviṣan |

balavantaṃ ca yo dveṣṭi tamāhurmūḍhacetasam || 32||

amitraṃ kurute mitraṃ mitraṃ dveṣṭi hinasti ca |

karma cārabhate duṣṭaṃ tamāhurmūḍhacetasam || 33||

saṃsārayati kṛtyāni sarvatra vicikitsate |

ciraṃ karoti kṣiprārthe sa mūḍho bharatarṣabha || 34||

śrāddhaṃ pitṛbhyo na dadāti daivatāni nārcati |

suhṛnmitraṃ na labhate tamāhurmūḍhacetasam ||- ||

anāhūtaḥ praviśati apṛṣṭo bahu bhāṣate |

viśvasatyapramatteṣu mūḍha cetā narādhamaḥ || 35||

paraṃ kṣipati doṣeṇa vartamānaḥ svayaṃ tathā |

yaśca krudhyatyanīśaḥ sansa ca mūḍhatamo naraḥ || 36||

ātmano balamājñāya dharmārthaparivarjitam |

alabhyamicchannaiṣkarmyānmūḍha buddhirihocyate || 37||

aśiṣyaṃ śāsti yo rājanyaśca śūnyamupāsate |

kadaryaṃ bhajate yaśca tamāhurmūḍhacetasam || 38||

arthaṃ mahāntamāsādya vidyāmaiśvaryameva vā |

vicaratyasamunnaddho yaḥ sa paṇḍita ucyate || 39||

ekaḥ sampannamaśnāti vaste vāsaśca śobhanam |

yo'saṃvibhajya bhṛtyebhyaḥ ko nṛśaṃsatarastataḥ || 40||

ekaḥ pāpāni kurute phalaṃ bhuṅkte mahājanaḥ |

bhoktāro vipramucyante kartā doṣeṇa lipyate || 41||

ekaṃ hanyānna vāhanyādiṣurmukto dhanuṣmatā |

buddhirbuddhimatotsṛṣṭā hanyādrāṣṭraṃ sarājakam || 42||

ekayā dve viniścitya trīṃścaturbhirvaśe kuru |

pañca jitvā viditvā ṣaṭsapta hitvā sukhī bhava || 43||

ekaṃ viṣaraso hanti śastreṇaikaśca vadhyate |

sarāṣṭraṃ sa prajaṃ hanti rājānaṃ mantravisravaḥ || 44||

ekaḥ svādu na bhuñjīta ekaścārthānna cintayet |

eko na gacchedadhvānaṃ naikaḥ supteṣu jāgṛyāt || 45||

ekamevādvitīyaṃ tadyadrājannāvabudhyase |

satyaṃ svargasya sopānaṃ pārāvārasya nauriva || 46||

ekaḥ kṣamāvatāṃ doṣo dvitīyo nopalabhyate |

yadenaṃ kṣamayā yuktamaśaktaṃ manyate janaḥ || 47||

so'sya doṣo na mantavyaḥ kṣamā hi paramaṃ balam |

kṣamā guṇo hyaśaktānāṃ śaktānāṃ bhūṣaṇaṃ tathā ||- ||

kṣamā vaśīkṛtirloke kṣamayā kiṃ na sādhyate |

śāntiśaṅkhaḥ kare yasya kiṃ kariṣyati durjanaḥ ||- ||

atṛṇe patito vahniḥ svayamevopaśāmyati |

akṣamāvānparaṃ doṣairātmānaṃ caiva yojayet ||- ||

eko dharmaḥ paraṃ śreyaḥ kṣamaikā śāntiruttamā |

vidyaikā paramā dṛṣṭirahiṃsaikā sukhāvahā || 48||

dvāvimau grasate bhūmiḥ sarpo bilaśayāniva |

rājānaṃ cāviroddhāraṃ brāhmaṇaṃ cāpravāsinam || 49||

dve karmaṇī naraḥ kurvannasmi~lloke virocate |

abruvanparuṣaṃ kiṃ cidasato nārthayaṃstathā || 50||

dvāvimau puruṣavyāghra parapratyaya kāriṇau |

striyaḥ kāmita kāminyo lokaḥ pūjita pūjakaḥ || 51||

dvāvimau kaṇṭakau tīkṣṇau śarīrapariśoṣaṇau |

yaścādhanaḥ kāmayate yaśca kupyatyanīśvaraḥ || 52||

dvāveva na virājete viparītena karmaṇā |

gṛhasthaśca nirārambhaḥ kāryavāṃścaiva bhikṣukaḥ ||- ||

dvāvimau puruṣau rājansvargasya pari tiṣṭhataḥ |

prabhuśca kṣamayā yukto daridraśca pradānavān || 53||

nyāyāgatasya dravyasya boddhavyau dvāvatikramau |

apātre pratipattiśca pātre cāpratipādanam || 54||

dvāvambhasi niveṣṭavyau gale baddhvā dṛḍhaṃ śilām |

dhanavantamadātāraṃ daridraṃ cātapasvinam ||- ||

dvāvimau puruṣavyāghra suryamaṇḍalabhedinau |

parivrāḍyogayuktaśca raṇe cābhimukho hataḥ ||- ||

trayo nyāyā manuṣyāṇāṃ śrūyante bharatarṣabha |

kanīyānmadhyamaḥ śreṣṭha iti vedavido viduḥ || 55||

trividhāḥ puruṣā rājannuttamādhamamadhyamāḥ |

niyojayedyathāvattāṃstrividheṣveva karmasu || 56||

traya evādhanā rājanbhāryā dāsastathā sutaḥ |

yatte samadhigacchanti yasya te tasya taddhanam || 57||

haraṇaṃ ca parasvānāṃ paradārābhimarśanam |

suhṛdaśca parityāgastrayo doṣā kṣayāvahaḥ ||- ||

trividhaṃ narakasyedaṃ dvāraṃ nāśanamātmanaḥ |

kāmaḥ krodhastathā lobhastasmādetattrayaṃ tyajet ||- ||

varapradānaṃ rājyāṃ ca putrajanma ca bhārata |

śatrośca mokṣaṇaṃ kṛcchrāttrīṇi caikaṃ ca tatsamam ||- ||

bhaktaṃ ca bajamānaṃ ca tavāsmīti vādinam |

trīnetān śaraṇaṃ prāptānviṣame'pi na santyajet ||- ||

catvāri rājñā tu mahābalena

varjyānyāhuḥ paṇḍitastāni vidyāt |

alpaprajñaiḥ saha mantraṃ na kuryān

na dīrghasūtrairalasaiścāraṇaiśca || 58||

catvāri te tāta gṛhe vasantu

śriyābhijuṣṭasya gṛhastha dharme |

vṛddho jñātiravasannaḥ kulīnaḥ

sakhā daridro bhaginī cānapatyā || 59||

catvāryāha mahārāja sadyaskāni bṛhaspatiḥ |

pṛcchate tridaśendrāya tānīmāni nibodha me || 60||

devatānāṃ ca saṅkalpamanubhāvaṃ ca dhīmatām |

vinayaṃ kṛtavidyānāṃ vināśaṃ pāpakarmaṇām || 61||

catvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi

bhayaṃ prayacchantyayathākṛtāni |

mānāgnihotraṃ uta mānamaunaṃ

mānenādhītamuta mānayajñaḥ ||- ||

pañcāgnayo manuṣyeṇa paricaryāḥ prayatnataḥ |

pitā mātāgnirātmā ca guruśca bharatarṣabha || 62||

pañcaiva pūjaya~lloke yaśaḥ prāpnoti kevalam |

devānpitṝnmanuṣyāṃśca bhikṣūnatithipañcamān || 63||

pañca tvānugamiṣyanti yatra yatra gamiṣyasi |

mitrāṇyamitrā madhyasthā upajīvyopajīvinaḥ || 64||

pañcendriyasya martyasya chidraṃ cedekamindriyam |

tato'sya sravati prajñā dṛteḥ pādādivodakam || 65||

ṣaḍdoṣāḥ puruṣeṇeha hātavyā bhūtimicchatā |

nidrā tandrī bhayaṃ krodha ālasyaṃ dīrghasūtratā || 66||

ṣaḍimānpuruṣo jahyādbhinnāṃ nāvamivārṇave |

apravaktāramācāryamanadhīyānamṛtvijam || 67||

arakṣitāraṃ rājānaṃ bhāryāṃ cāpriya vādinīm |

grāmakāraṃ ca gopālaṃ vanakāmaṃ ca nāpitam || 68||

ṣaḍeva tu guṇāḥ puṃsā na hātavyāḥ kadācana |

satyaṃ dānamanālasyamanasūyā kṣamā dhṛtiḥ || 69||

arthāgamo nityamarogitā ca

priyā ca bhāryā priyavādinī ca |

vaśyaśca putro'rthakarī ca vidyā

ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||

ṣaṇṇāmātmani nityānāmaiśvaryaṃ yo'dhigacchati |

na sa pāpaiḥ kuto'narthairyujyate vijitendriyaḥ || 70||

ṣaḍime ṣaṭsu jīvanti saptamo nopalabhyate |

corāḥ pramatte jīvanti vyādhiteṣu cikitsakāḥ || 71||

pramadāḥ kāmayāneṣu yajamāneṣu yājakāḥ |

rājā vivadamāneṣu nityaṃ mūrkheṣu paṇḍitāḥ || 72||

ṣaḍimāni vinaśyanti muhūrtamanavekṣaṇāt |

gāvaḥ sevā kṛṣirbhāryā vidyā vṛṣalasaṅgatiḥ ||- ||

ṣaḍete hyavamanyante nityaṃ pūrvopakāriṇam |

ācāryaṃ śikṣitā śiṣyāḥ kṛtadāraśca mātaram ||- ||

nāriṃ vigatakāmastu kṛtārthāśca prayojakam |

nāvaṃ nistīrṇakāntārā nāturāśca cikitsakam ||- ||

ārogyamānṛṇyamavipravāsaḥ

sadbhirmanuṣyaiḥ saha samprayogaḥ |

svapratyayā vṛttirabhītavāsaḥ

ṣaṭ jīvalokasya sukhāni rājan ||- ||

īrṣurghṛṇī nasantuṣṭaḥ krodhano nityaśaṅkitaḥ |

parabhāgyopajīvī ca ṣaḍete nityaduḥkhitāḥ ||- ||

sapta doṣāḥ sadā rājñā hātavyā vyasanodayāḥ |

prāyaśo yairvinaśyanti kṛtamūlāśca pārthivāḥ || 73||

striyo'kṣā mṛgayā pānaṃ vākpāruṣyaṃ ca pañcamam |

mahacca daṇḍapāruṣyamarthadūṣaṇameva ca || 74||

aṣṭau pūrvanimittāni narasya vinaśiṣyataḥ |

brāhmaṇānprathamaṃ dveṣṭi brāhmaṇaiśca virudhyate || 75||

brāhmaṇa svāni cādatte brāhmaṇāṃśca jighāṃsati |

ramate nindayā caiṣāṃ praśaṃsāṃ nābhinandati || 76||

naitānsmarati kṛtyeṣu yācitaścābhyasūyati |

etāndoṣānnaraḥ prājño buddhyā buddhvā vivarjayet || 77||

aṣṭāvimāni harṣasya nava nītāni bhārata |

vartamānāni dṛśyante tānyeva susukhānyapi || 78||

samāgamaśca sakhibhirmahāṃścaiva dhanāgamaḥ |

putreṇa ca pariṣvaṅgaḥ sannipātaśca maithune || 79||

samaye ca priyālāpaḥ svayūtheṣu ca sannatiḥ |

abhipretasya lābhaśca pūjā ca janasaṃsadi || 80||

aṣṭau guṇāḥ puruṣaṃ dīpayanti

prajñā ca kaulyaṃ ca damaḥ śrutaṃ ca |

parākramaścābahubhāṣitā ca

dānaṃ yathāśakti kṛtajñatā ca ||- ||

navadvāramidaṃ veśma tristhūṇaṃ pañca sākṣikam |

kṣetrajñādhiṣṭhitaṃ vidvānyo veda sa paraḥ kaviḥ || 81||

daśa dharmaṃ na jānanti dhṛtarāṣṭra nibodha tān |

mattaḥ pramatta unmattaḥ śrāntaḥ kruddho bubhukṣitaḥ || 82||

tvaramāṇaśca bhīruśca lubdhaḥ kāmī ca te daśa |

tasmādeteṣu bhāveṣu na prasajjeta paṇḍitaḥ || 83||

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |

putrārthamasurendreṇa gītaṃ caiva sudhanvanā || 84||

yaḥ kāmamanyū prajahāti rājā

pātre pratiṣṭhāpayate dhanaṃ ca |

viśeṣavicchrutavānkṣiprakārī

taṃ sarvalokaḥ kurute pramāṇam || 85||

jānāti viśvāsayituṃ manuṣyān

vijñāta doṣeṣu dadhāti daṇḍam |

jānāti mātrāṃ ca tathā kṣamāṃ ca

taṃ tādṛśaṃ śrīrjuṣate samagrā || 86||

sudurbalaṃ nāvajānāti kañcid-

yukto ripuṃ sevate buddhipūrvam |

na vigrahaṃ rocayate balasthaiḥ

kāle ca yo vikramate sa dhīraḥ || 87||

prāpyāpadaṃ na vyathate kadā cid

udyogamanvicchati cāpramattaḥ |

duḥkhaṃ ca kāle sahate jitātmā

dhurandharastasya jitāḥ sapatnāḥ || 88||

anarthakaṃ vipra vāsaṃ gṛhebhyaḥ

pāpaiḥ sandhiṃ paradārābhimarśam |

dambhaṃ stainyaṃ paiśunaṃ madya pānaṃ

na sevate yaḥ sa sukhī sadaiva || 89||

na saṃrambheṇārabhate'rthavargam

ākāritaḥ śaṃsati tathyameva |

na mātrārthe rocayate vivādaṃ

nāpūjitaḥ kupyati cāpyamūḍhaḥ || 90||

na yo'bhyasūyatyanukampate ca

na durbalaḥ prātibhāvyaṃ karoti |

nātyāha kiṃ citkṣamate vivādaṃ

sarvatra tādṛglabhate praśaṃsām || 91||

yo noddhataṃ kurute jātu veṣaṃ

na pauruṣeṇāpi vikatthate'nyān |

na mūrcchitaḥ kaṭukānyāha kiṃ cit

priyaṃ sadā taṃ kurute jano'pi || 92||

na vairamuddīpayati praśāntaṃ

na darmamārohati nāstameti |

na durgato'smīti karoti manyuṃ

tamārya śīlaṃ paramāhuragryam || 93||

na sve sukhe vai kurute praharṣaṃ

nānyasya duḥkhe bhavati pratītaḥ |

dattvā na paścātkurute'nutāpaṃ

na katthate satpuruṣārya śīlaḥ || 94||

deśācārānsamayāñjātidharmān

bubhūṣate yastu parāvarajñaḥ |

sa tatra tatrādhigataḥ sadaiva

mahājanasyādhipatyaṃ karoti || 95||

dambhaṃ mohaṃ matsaraṃ pāpakṛtyaṃ

rājadviṣṭaṃ paiśunaṃ pūgavairam |

mattonmattairdurjanaiścāpi vādaṃ

yaḥ prajñāvānvarjayetsa pradhānaḥ || 96||

damaṃ śaucaṃ daivataṃ maṅgalāni

prāyaścittaṃ vividhā~llokavādān |

etāni yaḥ kurute naityakāni

tasyotthānaṃ devatā rādhayanti || 97||

samairvivāhaṃ kurute na hīnaiḥ

samaiḥ sakhyaṃ vyavahāraṃ kathāśca |

guṇairviśiṣṭāṃśca puro dadhāti

vipaścitastasya nayāḥ sunītāḥ || 98||

mitaṃ bhuṅkte saṃvibhajyāśritebhyo

mitaṃ svapityamitaṃ karmakṛtvā |

dadātyamitreṣvapi yācitaḥ saṃ-

stamātmavantaṃ prajahātyanarthāḥ || 99||

cikīrṣitaṃ viprakṛtaṃ ca yasya

nānye janāḥ karma jānanti kiṃ cit |

mantre gupte samyaganuṣṭhite ca

svalpo nāsya vyathate kaścidarthaḥ || 100||

yaḥ sarvabhūtapraśame niviṣṭaḥ

satyo mṛdurdānakṛcchuddha bhāvaḥ |

atīva sañjñāyate jñātimadhye

mahāmaṇirjātya iva prasannaḥ || 101||

ya ātmanāpatrapate bhṛśaṃ naraḥ

sa sarvalokasya gururbhavatyuta |

ananta tejāḥ sumanāḥ samāhitaḥ

svatejasā sūrya ivāvabhāsate || 102||

vane jātāḥ śāpadagdhasya rājñaḥ

pāṇḍoḥ putrāḥ pañca pañcendra kalpāḥ |

tvayaiva bālā vardhitāḥ śikṣitāśca

tavādeśaṃ pālayantyāmbikeya || 103||

pradāyaiṣāmucitaṃ tāta rājyaṃ

sukhī putraiḥ sahito modamānaḥ |

na devānāṃ nāpi ca mānuṣāṇāṃ

bhaviṣyasi tvaṃ tarkaṇīyo narendra || 104||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduranītivākye trayastriṃśo'dhyāyaḥ || 33 ||