॥ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਉਦ੍ਯੋਗਪਰ੍ਵਣਿ ਪ੍ਰਜਾਗਰਪਰ੍ਵਣਿ
ਵਿਦੁਰਵਾਕ੍ਯੇ ਅष੍ਟਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥
ਵਿਦੁਰ ਉਵਾਚ ।
ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਪ੍ਰਾਣਾ ਹ੍ਯੁਤ੍ਕ੍ਰਾਮਨ੍ਤਿ ਯੂਨਃ ਸ੍ਥਵਿਰ ਆਯਤਿ ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨਾਭਿਵਾਦਾਭ੍ਯਾਂ ਪੁਨਸ੍ਤਾਨ੍ਪਤਿਪਦ੍ਯਤੇ ॥ 1॥
ਪੀਠਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਸਾਧਵੇऽਭ੍ਯਾਗਤਾਯ
ਆਨੀਯਾਪਃ ਪਰਿਨਿਰ੍ਣਿਜ੍ਯ ਪਾਦੌ ।
ਸੁਖਂ ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤਿਵੇਦ੍ਯਾਤ੍ਮ ਸਂਸ੍ਥਂ
ਤਤੋ ਦਦ੍ਯਾਦਨ੍ਨਮਵੇਕ੍ष੍ਯ ਧੀਰਃ ॥ 2॥
ਯਸ੍ਯੋਦਕਂ ਮਧੁਪਰ੍ਕਂ ਚ ਗਾਂ ਚ
ਨ ਮਨ੍ਤ੍ਰਵਿਤ੍ਪ੍ਰਤਿਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਗੇਹੇ ।
ਲੋਭਾਦ੍ਭਯਾਦਰ੍ਥਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਤੋ ਵਾ
ਤਸ੍ਯਾਨਰ੍ਥਂ ਜੀਵਿਤਮਾਹੁਰਾਰ੍ਯਾਃ ॥ 3॥
ਚਿਕਿਤ੍ਸਕਃ ਸ਼ਕ੍ਯ ਕਰ੍ਤਾਵਕੀਰ੍ਣੀ
ਸ੍ਤੇਨਃ ਕ੍ਰੂਰੋ ਮਦ੍ਯਪੋ ਭ੍ਰੂਣਹਾ ਚ ।
ਸੇਨਾਜੀਵੀ ਸ਼੍ਰੁਤਿਵਿਕ੍ਰਾਯਕਸ਼੍ ਚ
ਭृਸ਼ਂ ਪ੍ਰਿਯੋऽਪ੍ਯਤਿਥਿਰ੍ਨੋਦਕਾਰ੍ਹਃ ॥ 4॥
ਅਵਿਕ੍ਰੇਯਂ ਲਵਣਂ ਪਕ੍ਵਮਨ੍ਨਂ ਦਧਿ
ਕ੍षੀਰਂ ਮਧੁ ਤੈਲਂ ਘृਤਂ ਚ ।
ਤਿਲਾ ਮਾਂਸਂ ਮੂਲਫਲਾਨਿ ਸ਼ਾਕਂ
ਰਕ੍ਤਂ ਵਾਸਃ ਸਰ੍ਵਗਨ੍ਧਾ ਗੁਡਸ਼੍ ਚ ॥ 5॥
ਅਰੋषਣੋ ਯਃ ਸਮਲੋष੍ਟ ਕਾਞ੍ਚਨਃ
ਪ੍ਰਹੀਣ ਸ਼ੋਕੋ ਗਤਸਨ੍ਧਿ ਵਿਗ੍ਰਹਃ ।
ਨਿਨ੍ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸੋਪਰਤਃ ਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯੇ
ਚਰਨ੍ਨੁਦਾਸੀਨਵਦੇष ਭਿਕ੍षੁਕਃ ॥ 6॥
ਨੀਵਾਰ ਮੂਲੇਙ੍ਗੁਦ ਸ਼ਾਕਵृਤ੍ਤਿਃ
ਸੁਸਂਯਤਾਤ੍ਮਾਗ੍ਨਿਕਾਰ੍ਯੇष੍ਵਚੋਦ੍ਯਃ ।
ਵਨੇ ਵਸਨ੍ਨਤਿਥਿष੍ਵਪ੍ਰਮਤ੍ਤੋ
ਧੁਰਨ੍ਧਰਃ ਪੁਣ੍ਯਕृਦੇष ਤਾਪਸਃ ॥ 7॥
ਅਪਕृਤ੍ਵਾ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤੋ ਦੂਰਸ੍ਥੋऽਸ੍ਮੀਤਿ ਨਾਸ਼੍ਵਸੇਤ੍ ।
ਦੀਰ੍ਘੌ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤੋ ਬਾਹੂ ਯਾਭ੍ਯਾਂ ਹਿਂਸਤਿ ਹਿਂਸਿਤਃ ॥ 8॥
ਨ ਵਿਸ਼੍ਵਸੇਦਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤੇ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤੇ ਨਾਤਿਵਿਸ਼੍ਵਸੇਤ੍ ।
ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਾਦ੍ਭਯਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਂ ਮੂਲਾਨ੍ਯਪਿ ਨਿਕृਨ੍ਤਤਿ ॥ 9॥
ਅਨੀਰ੍ष੍ਯੁਰ੍ਗੁਪ੍ਤਦਾਰਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਂਵਿਭਾਗੀ ਪ੍ਰਿਯਂਵਦਃ ।
ਸ਼੍ਲਕ੍ष੍ਣੋ ਮਧੁਰਵਾਕ੍ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਨ ਚਾਸਾਂ ਵਸ਼ਗੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ 10॥
ਪੂਜਨੀਯਾ ਮਹਾਭਾਗਾਃ ਪੁਣ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਗृਹਦੀਪ੍ਤਯਃ ।
ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ਸ਼੍ਰਿਯੋ ਗृਹਸ੍ਯੋਕ੍ਤਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥ 11॥
ਪਿਤੁਰਨ੍ਤਃਪੁਰਂ ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਮਾਤੁਰ੍ਦਦ੍ਯਾਨ੍ਮਹਾਨਸਮ੍ ।
ਗੋषੁ ਚਾਤ੍ਮਸਮਂ ਦਦ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਕृषਿਂ ਵ੍ਰਜੇਤ੍ ।
ਭृਤ੍ਯੈਰ੍ਵਣਿਜ੍ਯਾਚਾਰਂ ਚ ਪੁਤ੍ਰੈਃ ਸੇਵੇਤ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ ॥ 12॥
ਅਦ੍ਭ੍ਯੋऽਗ੍ਨਿਰ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਤਃ ਕ੍षਤ੍ਰਮਸ਼੍ਮਨੋ ਲੋਹਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍ ।
ਤੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਗਂ ਤੇਜਃ ਸ੍ਵਾਸੁ ਯੋਨਿषੁ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ॥ 13॥
ਨਿਤ੍ਯਂ ਸਨ੍ਤਃ ਕੁਲੇ ਜਾਤਾਃ ਪਾਵਕੋਪਮ ਤੇਜਸਃ ।
ਕ੍षਮਾਵਨ੍ਤੋ ਨਿਰਾਕਾਰਾਃ ਕਾष੍ਠੇऽਗ੍ਨਿਰਿਵ ਸ਼ੇਰਤੇ ॥ 14॥
ਯਸ੍ਯ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਨ ਜਾਨਨ੍ਤਿ ਬਾਹ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਾਸ਼੍ ਚ ਯੇ ।
ਸ ਰਾਜਾ ਸਰ੍ਵਤਸ਼੍ਚਕ੍षੁਸ਼੍ਚਿਰਮੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ 15॥
ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਨ ਪ੍ਰਭਾषੇਤ ਕृਤਾਨ੍ਯੇਵ ਚ ਦਰ੍ਸ਼ਯੇਤ੍ ।
ਧਰ੍ਮਕਾਮਾਰ੍ਥ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਤਥਾ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਨ ਭਿਦ੍ਯਤੇ ॥ 16॥
ਗਿਰਿਪृष੍ਠਮੁਪਾਰੁਹ੍ਯ ਪ੍ਰਾਸਾਦਂ ਵਾ ਰਹੋਗਤਃ ।
ਅਰਣ੍ਯੇ ਨਿਃਸ਼ਲਾਕੇ ਵਾ ਤਤ੍ਰ ਮਨ੍ਤ੍ਰੋ ਵਿਧੀਯਤੇ ॥ 17॥
ਨਾਸੁਹृਤ੍ਪਰਮਂ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਭਾਰਤਾਰ੍ਹਤਿ ਵੇਦਿਤੁਮ੍ ।
ਅਪਣ੍ਡਿਤੋ ਵਾਪਿ ਸੁਹृਤ੍ਪਣ੍ਡਿਤੋ ਵਾਪ੍ਯਨਾਤ੍ਮਵਾਨ੍ ।
ਅਮਾਤ੍ਯੇ ਹ੍ਯਰ੍ਥਲਿਪ੍ਸਾ ਚ ਮਨ੍ਤ੍ਰਰਕ੍षਣਮੇਵ ਚ ॥ 18॥
ਕृਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਯਸ੍ਯ ਵਾ ਪਾਰ੍षਦਾ ਵਿਦੁਃ ।
ਗੂਢਮਨ੍ਤ੍ਰਸ੍ਯ ਨृਪਤੇਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਿਰਸਂਸ਼ਯਮ੍ ॥ 19॥
ਅਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਯੋ ਮੋਹਾਦਨੁਤਿष੍ਠਤਿ ।
ਸ ਤੇषਾਂ ਵਿਪਰਿਭ੍ਰਂਸ਼ੇ ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤੇ ਜੀਵਿਤਾਦਪਿ ॥ 20॥
ਕਰ੍ਮਣਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਾਨਾਮਨੁष੍ਠਾਨਂ ਸੁਖਾਵਹਮ੍ ।
ਤੇषਾਮੇਵਾਨਨੁष੍ਠਾਨਂ ਪਸ਼੍ਚਾਤ੍ਤਾਪਕਰਂ ਮਹਤ੍ ॥ 21॥
ਸ੍ਥਾਨਵृਦ੍ਧ ਕ੍षਯਜ੍ਞਸ੍ਯ षਾਡ੍ਗੁਣ੍ਯ ਵਿਦਿਤਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਅਨਵਜ੍ਞਾਤ ਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਸ੍ਵਾਧੀਨਾ ਪृਥਿਵੀ ਨृਪ ॥ 22॥
ਅਮੋਘਕ੍ਰੋਧਹਰ੍षਸ੍ਯ ਸ੍ਵਯਂ ਕृਤ੍ਯਾਨ੍ਵਵੇਕ੍षਿਣਃ ।
ਆਤ੍ਮਪ੍ਰਤ੍ਯਯ ਕੋਸ਼ਸ੍ਯ ਵਸੁਧੇਯਂ ਵਸੁਨ੍ਧਰਾ ॥ 23॥
ਨਾਮਮਾਤ੍ਰੇਣ ਤੁष੍ਯੇਤ ਛਤ੍ਰੇਣ ਚ ਮਹੀਪਤਿਃ ।
ਭृਤ੍ਯੇਭ੍ਯੋ ਵਿਸृਜੇਦਰ੍ਥਾਨ੍ਨੈਕਃ ਸਰ੍ਵਹਰੋ ਭਵੇਤ੍ ॥ 24॥
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਵੇਦ ਭਰ੍ਤਾ ਵੇਦ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਤਥਾ ।
ਅਮਾਤ੍ਯਂ ਨृਪਤਿਰ੍ਵੇਦ ਰਾਜਾ ਰਾਜਾਨਮੇਵ ਚ ॥ 25॥
ਨ ਸ਼ਤ੍ਰੁਰਙ੍ਕਮਾਪਨ੍ਨੋ ਮੋਕ੍ਤਵ੍ਯੋ ਵਧ੍ਯਤਾਂ ਗਤਃ ।
ਅਹਤਾਦ੍ਧਿ ਭਯਂ ਤਸ੍ਮਾਜ੍ਜਾਯਤੇ ਨਚਿਰਾਦਿਵ ॥ 26॥
ਦੈਵਤੇषੁ ਚ ਯਤ੍ਨੇਨ ਰਾਜਸੁ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇषੁ ਚ ।
ਨਿਯਨ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸਦਾ ਕ੍ਰੋਧੋ ਵृਦ੍ਧਬਾਲਾਤੁਰੇषੁ ਚ ॥ 27॥
ਨਿਰਰ੍ਥਂ ਕਲਹਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਵਰ੍ਜਯੇਨ੍ਮੂਢ ਸੇਵਿਤਮ੍ ।
ਕੀਰ੍ਤਿਂ ਚ ਲਭਤੇ ਲੋਕੇ ਨ ਚਾਨਰ੍ਥੇਨ ਯੁਜ੍ਯਤੇ ॥ 28॥
ਪ੍ਰਸਾਦੋ ਨਿष੍ਫਲੋ ਯਸ੍ਯ ਕ੍ਰੋਧਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨਿਰਰ੍ਥਕਃ ।
ਨ ਤਂ ਭਰ੍ਤਾਰਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ षਣ੍ਢਂ ਪਤਿਮਿਵ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ॥ 29॥
ਨ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਧਨਲਾਭਾਯ ਨ ਜਾਡ੍ਯਮਸਮृਦ੍ਧਯੇ ।
ਲੋਕਪਰ੍ਯਾਯ ਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਂ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞੋ ਜਾਨਾਤਿ ਨੇਤਰਃ ॥ 30॥
ਵਿਦ੍ਯਾ ਸ਼ੀਲਵਯੋਵृਦ੍ਧਾਨ੍ਬੁਦ੍ਧਿਵृਦ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਭਾਰਤ ।
ਧਨਾਭਿਜਨ ਵृਦ੍ਧਾਂਸ਼੍ਚ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮੂਢੋऽਵਮਨ੍ਯਤੇ ॥ 31॥
ਅਨਾਰ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਮਪ੍ਰਾਜ੍ਞਮਸੂਯਕਮਧਾਰ੍ਮਿਕਮ੍ ।
ਅਨਰ੍ਥਾਃ ਕ੍षਿਪ੍ਰਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਵਾਗ੍ਦੁष੍ਟਂ ਕ੍ਰੋਧਨਂ ਤਥਾ ॥ 32॥
ਅਵਿਸਂਵਾਦਨਂ ਦਾਨਂ ਸਮਯਸ੍ਯਾਵ੍ਯਤਿਕ੍ਰਮਃ ।
ਆਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ ਭੂਤਾਨਿ ਸਮ੍ਯਕ੍ਪ੍ਰਣਿਹਿਤਾ ਚ ਵਾਕ੍ ॥ 33॥
ਅਵਿਸਂਵਾਦਕੋ ਦਕ੍षਃ ਕृਤਜ੍ਞੋ ਮਤਿਮਾਨृਜੁਃ ।
ਅਪਿ ਸਙ੍ਕ੍षੀਣ ਕੋਸ਼ੋऽਪਿ ਲਭਤੇ ਪਰਿਵਾਰਣਮ੍ ॥ 34॥
ਧृਤਿਃ ਸ਼ਮੋ ਦਮਃ ਸ਼ੌਚਂ ਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਵਾਗਨਿष੍ਠੁਰਾ ।
ਮਿਤ੍ਰਾਣਾਂ ਚਾਨਭਿਦ੍ਰੋਹਃ ਸਤੈਤਾਃ ਸਮਿਧਃ ਸ਼੍ਰਿਯਃ ॥ 35॥
ਅਸਂਵਿਭਾਗੀ ਦੁष੍ਟਾਤ੍ਮਾ ਕृਤਘ੍ਨੋ ਨਿਰਪਤ੍ਰਪਃ ।
ਤਾਦृਙ੍ਨਰਾਧਮੋ ਲੋਕੇ ਵਰ੍ਜਨੀਯੋ ਨਰਾਧਿਪ ॥ 36॥
ਨ ਸ ਰਾਤ੍ਰੌ ਸੁਖਂ ਸ਼ੇਤੇ ਸ ਸਰ੍ਪ ਇਵ ਵੇਸ਼੍ਮਨਿ ।
ਯਃ ਕੋਪਯਤਿ ਨਿਰ੍ਦੋषਂ ਸ ਦੋषੋऽਭ੍ਯਨ੍ਤਰਂ ਜਨਮ੍ ॥ 37॥
ਯੇषੁ ਦੁष੍ਟੇषੁ ਦੋषਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਯੋਗਕ੍षੇਮਸ੍ਯ ਭਾਰਤ ।
ਸਦਾ ਪ੍ਰਸਾਦਨਂ ਤੇषਾਂ ਦੇਵਤਾਨਾਮਿਵਾਚਰੇਤ੍ ॥ 38॥
ਯੇऽਰ੍ਥਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ ਸਮਾਸਕ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਥਮੋਤ੍ਪਤਿਤੇषੁ ਚ ।
ਯੇ ਚਾਨਾਰ੍ਯ ਸਮਾਸਕ੍ਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਸਂਸ਼ਯਂ ਗਤਾਃ ॥ 39॥
ਯਤ੍ਰ ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਯਤ੍ਰ ਕਿਤਵੋ ਯਤ੍ਰ ਬਾਲੋऽਨੁਸ਼ਾਸ੍ਤਿ ਚ ।
ਮਜ੍ਜਨ੍ਤਿ ਤੇऽਵਸ਼ਾ ਦੇਸ਼ਾ ਨਦ੍ਯਾਮਸ਼੍ਮਪ੍ਲਵਾ ਇਵ ॥ 40॥
ਪ੍ਰਯੋਜਨੇषੁ ਯੇ ਸਕ੍ਤਾ ਨ ਵਿਸ਼ੇषੇषੁ ਭਾਰਤ ।
ਤਾਨਹਂ ਪਣ੍ਡਿਤਾਨ੍ਮਨ੍ਯੇ ਵਿਸ਼ੇषਾ ਹਿ ਪ੍ਰਸਙ੍ਗਿਨਃ ॥ 41॥
ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਕਿਤਵਾ ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਚਾਰਣਾਃ ।
ਯਂ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਨ੍ਤਿ ਬਨ੍ਧਕ੍ਯੋ ਨ ਸ ਜੀਵਤਿ ਮਾਨਵਃ ॥ 42॥
ਹਿਤ੍ਵਾ ਤਾਨ੍ਪਰਮੇष੍ਵਾਸਾਨ੍ਪਾਣ੍ਡਵਾਨਮਿਤੌਜਸਃ ।
ਆਹਿਤਂ ਭਾਰਤੈਸ਼੍ਵਰ੍ਯਂ ਤ੍ਵਯਾ ਦੁਰ੍ਯੋਧਨੇ ਮਹਤ੍ ॥ 43॥
ਤਂ ਦ੍ਰਕ੍ष੍ਯਸਿ ਪਰਿਭ੍ਰष੍ਟਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਚਿਰਾਦਿਵ ।
ਐਸ਼੍ਵਰ੍ਯਮਦਸਮ੍ਮੂਢਂ ਬਲਿਂ ਲੋਕਤ੍ਰਯਾਦਿਵ ॥ 44॥
॥ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਉਦ੍ਯੋਗਪਰ੍ਵਣਿ ਪ੍ਰਜਾਗਰਪਰ੍ਵਣਿ
ਵਿਦੁਰਵਾਕ੍ਯੇ ਅष੍ਟਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 38॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati |
pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpatipadyate || 1||
pīṭhaṃ dattvā sādhave'bhyāgatāya
ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau |
sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātma saṃsthaṃ
tato dadyādannamavekṣya dhīraḥ || 2||
yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca
na mantravitpratigṛhṇāti gehe |
lobhādbhayādarthakārpaṇyato vā
tasyānarthaṃ jīvitamāhurāryāḥ || 3||
cikitsakaḥ śakya kartāvakīrṇī
stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca |
senājīvī śrutivikrāyakaś ca
bhṛśaṃ priyo'pyatithirnodakārhaḥ || 4||
avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvamannaṃ dadhi
kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca |
tilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ
raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaś ca || 5||
aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭa kāñcanaḥ
prahīṇa śoko gatasandhi vigrahaḥ |
nindā praśaṃsoparataḥ priyāpriye
carannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ || 6||
nīvāra mūleṅguda śākavṛttiḥ
susaṃyatātmāgnikāryeṣvacodyaḥ |
vane vasannatithiṣvapramatto
dhurandharaḥ puṇyakṛdeṣa tāpasaḥ || 7||
apakṛtvā buddhimato dūrastho'smīti nāśvaset |
dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ || 8||
na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset |
viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati || 9||
anīrṣyurguptadāraḥ syātsaṃvibhāgī priyaṃvadaḥ |
ślakṣṇo madhuravākstrīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet || 10||
pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāśca gṛhadīptayaḥ |
striyaḥ śriyo gṛhasyoktāstasmādrakṣyā viśeṣataḥ || 11||
piturantaḥpuraṃ dadyānmāturdadyānmahānasam |
goṣu cātmasamaṃ dadyātsvayameva kṛṣiṃ vrajet |
bhṛtyairvaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān || 12||
adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati || 13||
nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 14||
yasya mantraṃ na jānanti bāhyāścābhyantarāś ca ye |
sa rājā sarvataścakṣuściramaiśvaryamaśnute || 15||
kariṣyanna prabhāṣeta kṛtānyeva ca darśayet |
dharmakāmārtha kāryāṇi tathā mantro na bhidyate || 16||
giripṛṣṭhamupāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ |
araṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate || 17||
nāsuhṛtparamaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum |
apaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vāpyanātmavān |
amātye hyarthalipsā ca mantrarakṣaṇameva ca || 18||
kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ |
gūḍhamantrasya nṛpatestasya siddhirasaṃśayam || 19||
apraśastāni karmāṇi yo mohādanutiṣṭhati |
sa teṣāṃ viparibhraṃśe bhraśyate jīvitādapi || 20||
karmaṇāṃ tu praśastānāmanuṣṭhānaṃ sukhāvaham |
teṣāmevānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ mahat || 21||
sthānavṛddha kṣayajñasya ṣāḍguṇya viditātmanaḥ |
anavajñāta śīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa || 22||
amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ |
ātmapratyaya kośasya vasudheyaṃ vasundharā || 23||
nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ |
bhṛtyebhyo visṛjedarthānnaikaḥ sarvaharo bhavet || 24||
brāhmaṇo brāhmaṇaṃ veda bhartā veda striyaṃ tathā |
amātyaṃ nṛpatirveda rājā rājānameva ca || 25||
na śatruraṅkamāpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ |
ahatāddhi bhayaṃ tasmājjāyate nacirādiva || 26||
daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca |
niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca || 27||
nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayenmūḍha sevitam |
kīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate || 28||
prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ |
na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ || 29||
na buddhirdhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhaye |
lokaparyāya vṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ || 30||
vidyā śīlavayovṛddhānbuddhivṛddhāṃśca bhārata |
dhanābhijana vṛddhāṃśca nityaṃ mūḍho'vamanyate || 31||
anārya vṛttamaprājñamasūyakamadhārmikam |
anarthāḥ kṣipramāyānti vāgduṣṭaṃ krodhanaṃ tathā || 32||
avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ |
āvartayanti bhūtāni samyakpraṇihitā ca vāk || 33||
avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimānṛjuḥ |
api saṅkṣīṇa kośo'pi labhate parivāraṇam || 34||
dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā |
mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ sataitāḥ samidhaḥ śriyaḥ || 35||
asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥ |
tādṛṅnarādhamo loke varjanīyo narādhipa || 36||
na sa rātrau sukhaṃ śete sa sarpa iva veśmani |
yaḥ kopayati nirdoṣaṃ sa doṣo'bhyantaraṃ janam || 37||
yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syādyogakṣemasya bhārata |
sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānāmivācaret || 38||
ye'rthāḥ strīṣu samāsaktāḥ prathamotpatiteṣu ca |
ye cānārya samāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ || 39||
yatra strī yatra kitavo yatra bālo'nuśāsti ca |
majjanti te'vaśā deśā nadyāmaśmaplavā iva || 40||
prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata |
tānahaṃ paṇḍitānmanye viśeṣā hi prasaṅginaḥ || 41||
yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥ |
yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ || 42||
hitvā tānparameṣvāsānpāṇḍavānamitaujasaḥ |
āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat || 43||
taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāttvaṃ nacirādiva |
aiśvaryamadasammūḍhaṃ baliṃ lokatrayādiva || 44||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ || 38||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥
विदुर उवाच ।
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति ।
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्पतिपद्यते ॥ 1॥
पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय
आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ ।
सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्म संस्थं
ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः ॥ 2॥
यस्योदकं मधुपर्कं च गां च
न मन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहे ।
लोभाद्भयादर्थकार्पण्यतो वा
तस्यानर्थं जीवितमाहुरार्याः ॥ 3॥
चिकित्सकः शक्य कर्तावकीर्णी
स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च ।
सेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश् च
भृशं प्रियोऽप्यतिथिर्नोदकार्हः ॥ 4॥
अविक्रेयं लवणं पक्वमन्नं दधि
क्षीरं मधु तैलं घृतं च ।
तिला मांसं मूलफलानि शाकं
रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडश् च ॥ 5॥
अरोषणो यः समलोष्ट काञ्चनः
प्रहीण शोको गतसन्धि विग्रहः ।
निन्दा प्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये
चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः ॥ 6॥
नीवार मूलेङ्गुद शाकवृत्तिः
सुसंयतात्माग्निकार्येष्वचोद्यः ।
वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो
धुरन्धरः पुण्यकृदेष तापसः ॥ 7॥
अपकृत्वा बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥ 8॥
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ 9॥
अनीर्ष्युर्गुप्तदारः स्यात्संविभागी प्रियंवदः ।
श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत् ॥ 10॥
पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः ।
स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः ॥ 11॥
पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम् ।
गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वयमेव कृषिं व्रजेत् ।
भृत्यैर्वणिज्याचारं च पुत्रैः सेवेत ब्राह्मणान् ॥ 12॥
अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ 13॥
नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकोपम तेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥ 14॥
यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश् च ये ।
स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते ॥ 15॥
करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव च दर्शयेत् ।
धर्मकामार्थ कार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते ॥ 16॥
गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः ।
अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रो विधीयते ॥ 17॥
नासुहृत्परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान् ।
अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च ॥ 18॥
कृतानि सर्वकार्याणि यस्य वा पार्षदा विदुः ।
गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम् ॥ 19॥
अप्रशस्तानि कर्माणि यो मोहादनुतिष्ठति ।
स तेषां विपरिभ्रंशे भ्रश्यते जीवितादपि ॥ 20॥
कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम् ।
तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं महत् ॥ 21॥
स्थानवृद्ध क्षयज्ञस्य षाड्गुण्य विदितात्मनः ।
अनवज्ञात शीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप ॥ 22॥
अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणः ।
आत्मप्रत्यय कोशस्य वसुधेयं वसुन्धरा ॥ 23॥
नाममात्रेण तुष्येत छत्रेण च महीपतिः ।
भृत्येभ्यो विसृजेदर्थान्नैकः सर्वहरो भवेत् ॥ 24॥
ब्राह्मणो ब्राह्मणं वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा ।
अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च ॥ 25॥
न शत्रुरङ्कमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः ।
अहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव ॥ 26॥
दैवतेषु च यत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च ।
नियन्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च ॥ 27॥
निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढ सेवितम् ।
कीर्तिं च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते ॥ 28॥
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ 29॥
न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये ।
लोकपर्याय वृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ 30॥
विद्या शीलवयोवृद्धान्बुद्धिवृद्धांश्च भारत ।
धनाभिजन वृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते ॥ 31॥
अनार्य वृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम् ।
अनर्थाः क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा ॥ 32॥
अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः ।
आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक् ॥ 33॥
अविसंवादको दक्षः कृतज्ञो मतिमानृजुः ।
अपि सङ्क्षीण कोशोऽपि लभते परिवारणम् ॥ 34॥
धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा ।
मित्राणां चानभिद्रोहः सतैताः समिधः श्रियः ॥ 35॥
असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः ।
तादृङ्नराधमो लोके वर्जनीयो नराधिप ॥ 36॥
न स रात्रौ सुखं शेते स सर्प इव वेश्मनि ।
यः कोपयति निर्दोषं स दोषोऽभ्यन्तरं जनम् ॥ 37॥
येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारत ।
सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत् ॥ 38॥
येऽर्थाः स्त्रीषु समासक्ताः प्रथमोत्पतितेषु च ।
ये चानार्य समासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः ॥ 39॥
यत्र स्त्री यत्र कितवो यत्र बालोऽनुशास्ति च ।
मज्जन्ति तेऽवशा देशा नद्यामश्मप्लवा इव ॥ 40॥
प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत ।
तानहं पण्डितान्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः ॥ 41॥
यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणाः ।
यं प्रशंसन्ति बन्धक्यो न स जीवति मानवः ॥ 42॥
हित्वा तान्परमेष्वासान्पाण्डवानमितौजसः ।
आहितं भारतैश्वर्यं त्वया दुर्योधने महत् ॥ 43॥
तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात्त्वं नचिरादिव ।
ऐश्वर्यमदसम्मूढं बलिं लोकत्रयादिव ॥ 44॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ 38॥
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati |
pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpatipadyate || 1||
pīṭhaṃ dattvā sādhave'bhyāgatāya
ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau |
sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātma saṃsthaṃ
tato dadyādannamavekṣya dhīraḥ || 2||
yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca
na mantravitpratigṛhṇāti gehe |
lobhādbhayādarthakārpaṇyato vā
tasyānarthaṃ jīvitamāhurāryāḥ || 3||
cikitsakaḥ śakya kartāvakīrṇī
stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca |
senājīvī śrutivikrāyakaś ca
bhṛśaṃ priyo'pyatithirnodakārhaḥ || 4||
avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvamannaṃ dadhi
kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca |
tilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ
raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaś ca || 5||
aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭa kāñcanaḥ
prahīṇa śoko gatasandhi vigrahaḥ |
nindā praśaṃsoparataḥ priyāpriye
carannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ || 6||
nīvāra mūleṅguda śākavṛttiḥ
susaṃyatātmāgnikāryeṣvacodyaḥ |
vane vasannatithiṣvapramatto
dhurandharaḥ puṇyakṛdeṣa tāpasaḥ || 7||
apakṛtvā buddhimato dūrastho'smīti nāśvaset |
dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ || 8||
na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset |
viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati || 9||
anīrṣyurguptadāraḥ syātsaṃvibhāgī priyaṃvadaḥ |
ślakṣṇo madhuravākstrīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet || 10||
pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāśca gṛhadīptayaḥ |
striyaḥ śriyo gṛhasyoktāstasmādrakṣyā viśeṣataḥ || 11||
piturantaḥpuraṃ dadyānmāturdadyānmahānasam |
goṣu cātmasamaṃ dadyātsvayameva kṛṣiṃ vrajet |
bhṛtyairvaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān || 12||
adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati || 13||
nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 14||
yasya mantraṃ na jānanti bāhyāścābhyantarāś ca ye |
sa rājā sarvataścakṣuściramaiśvaryamaśnute || 15||
kariṣyanna prabhāṣeta kṛtānyeva ca darśayet |
dharmakāmārtha kāryāṇi tathā mantro na bhidyate || 16||
giripṛṣṭhamupāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ |
araṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate || 17||
nāsuhṛtparamaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum |
apaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vāpyanātmavān |
amātye hyarthalipsā ca mantrarakṣaṇameva ca || 18||
kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ |
gūḍhamantrasya nṛpatestasya siddhirasaṃśayam || 19||
apraśastāni karmāṇi yo mohādanutiṣṭhati |
sa teṣāṃ viparibhraṃśe bhraśyate jīvitādapi || 20||
karmaṇāṃ tu praśastānāmanuṣṭhānaṃ sukhāvaham |
teṣāmevānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ mahat || 21||
sthānavṛddha kṣayajñasya ṣāḍguṇya viditātmanaḥ |
anavajñāta śīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa || 22||
amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ |
ātmapratyaya kośasya vasudheyaṃ vasundharā || 23||
nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ |
bhṛtyebhyo visṛjedarthānnaikaḥ sarvaharo bhavet || 24||
brāhmaṇo brāhmaṇaṃ veda bhartā veda striyaṃ tathā |
amātyaṃ nṛpatirveda rājā rājānameva ca || 25||
na śatruraṅkamāpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ |
ahatāddhi bhayaṃ tasmājjāyate nacirādiva || 26||
daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca |
niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca || 27||
nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayenmūḍha sevitam |
kīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate || 28||
prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ |
na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ || 29||
na buddhirdhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhaye |
lokaparyāya vṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ || 30||
vidyā śīlavayovṛddhānbuddhivṛddhāṃśca bhārata |
dhanābhijana vṛddhāṃśca nityaṃ mūḍho'vamanyate || 31||
anārya vṛttamaprājñamasūyakamadhārmikam |
anarthāḥ kṣipramāyānti vāgduṣṭaṃ krodhanaṃ tathā || 32||
avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ |
āvartayanti bhūtāni samyakpraṇihitā ca vāk || 33||
avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimānṛjuḥ |
api saṅkṣīṇa kośo'pi labhate parivāraṇam || 34||
dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā |
mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ sataitāḥ samidhaḥ śriyaḥ || 35||
asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥ |
tādṛṅnarādhamo loke varjanīyo narādhipa || 36||
na sa rātrau sukhaṃ śete sa sarpa iva veśmani |
yaḥ kopayati nirdoṣaṃ sa doṣo'bhyantaraṃ janam || 37||
yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syādyogakṣemasya bhārata |
sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānāmivācaret || 38||
ye'rthāḥ strīṣu samāsaktāḥ prathamotpatiteṣu ca |
ye cānārya samāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ || 39||
yatra strī yatra kitavo yatra bālo'nuśāsti ca |
majjanti te'vaśā deśā nadyāmaśmaplavā iva || 40||
prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata |
tānahaṃ paṇḍitānmanye viśeṣā hi prasaṅginaḥ || 41||
yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥ |
yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ || 42||
hitvā tānparameṣvāsānpāṇḍavānamitaujasaḥ |
āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat || 43||
taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāttvaṃ nacirādiva |
aiśvaryamadasammūḍhaṃ baliṃ lokatrayādiva || 44||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ || 38||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.