॥ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਉਦ੍ਯੋਗਪਰ੍ਵਣਿ ਪ੍ਰਜਾਗਰਪਰ੍ਵਣਿ
ਵਿਦੁਰਵਾਕ੍ਯੇ ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥
ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰ ਉਵਾਚ ।
ਅਨੀਸ਼੍ਵਰੋऽਯਂ ਪੁਰੁषੋ ਭਵਾਭਵੇ
ਸੂਤ੍ਰਪ੍ਰੋਤਾ ਦਾਰੁਮਯੀਵ ਯੋषਾ ।
ਧਾਤ੍ਰਾ ਹਿ ਦਿष੍ਟਸ੍ਯ ਵਸ਼ੇ ਕਿਲਾਯਂ
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਦ ਤ੍ਵਂ ਸ਼੍ਰਵਣੇ ਘृਤੋऽਹਮ੍ ॥ 1॥
ਵਿਦੁਰ ਉਵਾਚ ।
ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਕਾਲਂ ਵਚਨਂ ਬृਹਸ੍ਪਤਿਰਪਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍ ।
ਲਭਤੇ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਵਜ੍ਞਾਨਮਵਮਾਨਂ ਚ ਭਾਰਤ ॥ 2॥
ਪ੍ਰਿਯੋ ਭਵਤਿ ਦਾਨੇਨ ਪ੍ਰਿਯਵਾਦੇਨ ਚਾਪਰਃ ।
ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਮੂਲਬਲੇਨਾਨ੍ਯੋ ਯਃ ਪ੍ਰਿਯਃ ਪ੍ਰਿਯ ਏਵ ਸਃ ॥ 3॥
ਦ੍ਵੇष੍ਯੋ ਨ ਸਾਧੁਰ੍ਭਵਤਿ ਨ ਮੇਧਾਵੀ ਨ ਪਣ੍ਡਿਤਃ ।
ਪ੍ਰਿਯੇ ਸ਼ੁਭਾਨਿ ਕਰ੍ਮਾਣਿ ਦ੍ਵੇष੍ਯੇ ਪਾਪਾਨਿ ਭਾਰਤ ॥ 4॥
ਨ ਸ ਕ੍षਯੋ ਮਹਾਰਾਜ ਯਃ ਕ੍षਯੋ ਵृਦ੍ਧਿਮਾਵਹੇਤ੍ ।
ਕ੍षਯਃ ਸ ਤ੍ਵਿਹ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯੋ ਯਂ ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਬਹੁ ਨਾਸ਼ਯੇਤ੍ ॥ 5॥
ਸਮृਦ੍ਧਾ ਗੁਣਤਃ ਕੇ ਚਿਦ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਧਨਤੋऽਪਰੇ ।
ਧਨਵृਦ੍ਧਾਨ੍ਗੁਣੈਰ੍ਹੀਨਾਨ੍ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰ ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ 6॥
ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰ ਉਵਾਚ ।
ਸਰ੍ਵਂ ਤ੍ਵਮਾਯਤੀ ਯੁਕ੍ਤਂ ਭਾषਸੇ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸਮ੍ਮਤਮ੍ ।
ਨ ਚੋਤ੍ਸਹੇ ਸੁਤਂ ਤ੍ਯਕ੍ਤੁਂ ਯਤੋ ਧਰ੍ਮਸ੍ਤਤੋ ਜਯਃ ॥ 7॥
ਵਿਦੁਰ ਉਵਾਚ ।
ਸ੍ਵਭਾਵਗੁਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨੋ ਨ ਜਾਤੁ ਵਿਨਯਾਨ੍ਵਿਤਃ ।
ਸੁਸੂਕ੍ष੍ਮਮਪਿ ਭੂਤਾਨਾਮੁਪਮਰ੍ਦਂ ਪ੍ਰਯੋਕ੍ष੍ਯਤੇ ॥ 8॥
ਪਰਾਪਵਾਦ ਨਿਰਤਾਃ ਪਰਦੁਃਖੋਦਯੇषੁ ਚ ।
ਪਰਸ੍ਪਰਵਿਰੋਧੇ ਚ ਯਤਨ੍ਤੇ ਸਤਤੋਥਿਤਾਃ ॥ 9॥
ਸ ਦੋषਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਯੇषਾਂ ਸਂਵਾਸੇ ਸੁਮਹਦ੍ਭਯਮ੍ ।
ਅਰ੍ਥਾਦਾਨੇ ਮਹਾਨ੍ਦੋषਃ ਪ੍ਰਦਾਨੇ ਚ ਮਹਦ੍ਭਯਮ੍ ॥ 10॥
ਯੇ ਪਾਪਾ ਇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾਃ ਸਂਵਾਸੇ ਪਰਿਗਰ੍ਹਿਤਾਃ ।
ਯੁਕ੍ਤਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯੈਰ੍ਮਹਾਦੋषੈਰ੍ਯੇ ਨਰਾਸ੍ਤਾਨ੍ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ 11॥
ਨਿਵਰ੍ਤਮਾਨੇ ਸੌਹਾਰ੍ਦੇ ਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਨੀਚੇ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ।
ਯਾ ਚੈਵ ਫਲਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਿਃ ਸੌਹृਦੇ ਚੈਵ ਯਤ੍ਸੁਖਮ੍ ॥ 12॥
ਯਤਤੇ ਚਾਪਵਾਦਾਯ ਯਤ੍ਨਮਾਰਭਤੇ ਕ੍षਯੇ ।
ਅਲ੍ਪੇऽਪ੍ਯਪਕृਤੇ ਮੋਹਾਨ੍ਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮੁਪਗਚ੍ਛਤਿ ॥ 13॥
ਤਾਦृਸ਼ੈਃ ਸਙ੍ਗਤਂ ਨੀਚੈਰ੍ਨृਸ਼ਂਸੈਰਕृਤਾਤ੍ਮਭਿਃ ।
ਨਿਸ਼ਾਮ੍ਯ ਨਿਪੁਣਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਵਾਨ੍ਦੂਰਾਦ੍ਵਿਵਰ੍ਜਯੇਤ੍ ॥ 14॥
ਯੋ ਜ੍ਞਾਤਿਮਨੁਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਦਰਿਦ੍ਰਂ ਦੀਨਮਾਤੁਰਮ੍ ।
ਸਪੁਤ੍ਰਪਸ਼ੁਭਿਰ੍ਵृਦ੍ਧਿਂ ਯਸ਼ਸ਼੍ਚਾਵ੍ਯਯਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ 15॥
ਜ੍ਞਾਤਯੋ ਵਰ੍ਧਨੀਯਾਸ੍ਤੈਰ੍ਯ ਇਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਯਾਤ੍ਮਨਃ ਸ਼ੁਭਮ੍ ।
ਕੁਲਵृਦ੍ਧਿਂ ਚ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਾਧੁ ਸਮਾਚਰ ॥ 16॥
ਸ਼੍ਰੇਯਸਾ ਯੋਕ੍ष੍ਯਸੇ ਰਾਜਨ੍ਕੁਰ੍ਵਾਣੋ ਜ੍ਞਾਤਿਸਤ੍ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ ।
ਵਿਗੁਣਾ ਹ੍ਯਪਿ ਸਂਰਕ੍ष੍ਯਾ ਜ੍ਞਾਤਯੋ ਭਰਤਰ੍षਭ ॥ 17॥
ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਗੁਣਵਨ੍ਤਸ੍ਤੇ ਤ੍ਵਤ੍ਪ੍ਰਸਾਦਾਭਿਕਾਙ੍ਕ੍षਿਣਃ ।
ਪ੍ਰਸਾਦਂ ਕੁਰੁ ਦੀਨਾਨਾਂ ਪਾਣ੍ਡਵਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ਾਂ ਪਤੇ ॥ 18॥
ਦੀਯਨ੍ਤਾਂ ਗ੍ਰਾਮਕਾਃ ਕੇ ਚਿਤ੍ਤੇषਾਂ ਵृਤ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮੀਸ਼੍ਵਰ ।
ਏਵਂ ਲੋਕੇ ਯਸ਼ਃਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਭਵਿष੍ਯਤ੍ਸਿ ਨਰਾਧਿਪ ॥ 19॥
ਵृਦ੍ਧੇਨ ਹਿ ਤ੍ਵਯਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪੁਤ੍ਰਾਣਾਂ ਤਾਤ ਰਕ੍षਣਮ੍ ।
ਮਯਾ ਚਾਪਿ ਹਿਤਂ ਵਾਚ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਾਂ ਤ੍ਵਦ੍ਧਿਤੈषਿਣਮ੍ ॥ 20॥
ਜ੍ਞਾਤਿਭਿਰ੍ਵਿਗ੍ਰਹਸ੍ਤਾਤ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਭਵਾਰ੍ਥਿਨਾ ।
ਸੁਖਾਨਿ ਸਹ ਭੋਜ੍ਯਾਨਿ ਜ੍ਞਾਤਿਭਿਰ੍ਭਰਤਰ੍षਭ ॥ 21॥
ਸਮ੍ਭੋਜਨਂ ਸਙ੍ਕਥਨਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰੀਤਿਸ਼੍ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ ।
ਜ੍ਞਾਤਿਭਿਃ ਸਹ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਨ ਵਿਰੋਧਃ ਕਥਂ ਚਨ ॥ 22॥
ਜ੍ਞਾਤਯਸ੍ਤਾਰਯਨ੍ਤੀਹ ਜ੍ਞਾਤਯੋ ਮਜ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਚ ।
ਸੁਵृਤ੍ਤਾਸ੍ਤਾਰਯਨ੍ਤੀਹ ਦੁਰ੍ਵृਤ੍ਤਾ ਮਜ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਚ ॥ 23॥
ਸੁਵृਤ੍ਤੋ ਭਵ ਰਾਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪਾਣ੍ਡਵਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿ ਮਾਨਦ ।
ਅਧਰ੍षਣੀਯਃ ਸ਼ਤ੍ਰੂਣਾਂ ਤੈਰ੍ਵृਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਭਵਿष੍ਯਸਿ ॥ 24॥
ਸ਼੍ਰੀਮਨ੍ਤਂ ਜ੍ਞਾਤਿਮਾਸਾਦ੍ਯ ਯੋ ਜ੍ਞਾਤਿਰਵਸੀਦਤਿ ।
ਦਿਗ੍ਧਹਸ੍ਤਂ ਮृਗ ਇਵ ਸ ਏਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ॥ 25॥
ਪਸ਼੍ਚਾਦਪਿ ਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਤਵ ਤਾਪੋ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ।
ਤਾਨ੍ਵਾ ਹਤਾਨ੍ਸੁਤਾਨ੍ਵਾਪਿ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤਦਨੁਚਿਨ੍ਤਯ ॥ 26॥
ਯੇਨ ਖਟ੍ਵਾਂ ਸਮਾਰੂਢਃ ਪਰਿਤਪ੍ਯੇਤ ਕਰ੍ਮਣਾ ।
ਆਦਾਵੇਵ ਨ ਤਤ੍ਕੁਰ੍ਯਾਦਧ੍ਰੁਵੇ ਜੀਵਿਤੇ ਸਤਿ ॥ 27॥
ਨ ਕਸ਼੍ਚਿਨ੍ਨਾਪਨਯਤੇ ਪੁਮਾਨਨ੍ਯਤ੍ਰ ਭਾਰ੍ਗਵਾਤ੍ ।
ਸ਼ੇषਸਮ੍ਪ੍ਰਤਿਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤੁ ਬੁਦ੍ਧਿਮਤ੍ਸ੍ਵੇਵ ਤਿष੍ਠਤਿ ॥ 28॥
ਦੁਰ੍ਯੋਧਨੇਨ ਯਦ੍ਯੇਤਤ੍ਪਾਪਂ ਤੇषੁ ਪੁਰਾ ਕृਤਮ੍ ।
ਤ੍ਵਯਾ ਤਤ੍ਕੁਲਵृਦ੍ਧੇਨ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਨੇਯਂ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰ ॥ 29॥
ਤਾਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪਦੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਪ੍ਯ ਲੋਕੇ ਵਿਗਤਕਲ੍ਮषਃ ।
ਭਵਿष੍ਯਸਿ ਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਪੂਜਨੀਯੋ ਮਨੀषਿਣਾਮ੍ ॥ 30॥
ਸੁਵ੍ਯਾਹृਤਾਨਿ ਧੀਰਾਣਾਂ ਫਲਤਃ ਪ੍ਰਵਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਯਃ ।
ਅਧ੍ਯਵਸ੍ਯਤਿ ਕਾਰ੍ਯੇषੁ ਚਿਰਂ ਯਸ਼ਸਿ ਤਿष੍ਠਤਿ ॥ 31॥
ਅਵृਤ੍ਤਿਂ ਵਿਨਯੋ ਹਨ੍ਤਿ ਹਨ੍ਤ੍ਯਨਰ੍ਥਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮਃ ।
ਹਨ੍ਤਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕ੍षਮਾ ਕ੍ਰੋਧਮਾਚਾਰੋ ਹਨ੍ਤ੍ਯਲਕ੍षਣਮ੍ ॥ 32॥
ਪਰਿਚ੍ਛਦੇਨ ਕ੍षਤ੍ਰੇਣ ਵੇਸ਼੍ਮਨਾ ਪਰਿਚਰ੍ਯਯਾ ।
ਪਰੀਕ੍षੇਤ ਕੁਲਂ ਰਾਜਨ੍ਭੋਜਨਾਚ੍ਛਾਦਨੇਨ ਚ ॥ 33॥
ਯਯੋਸ਼੍ਚਿਤ੍ਤੇਨ ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਂ ਨੈਭृਤਂ ਨੈਭृਤੇਨ ਵਾ ।
ਸਮੇਤਿ ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ ਤਯੋਰ੍ਮੈਤ੍ਰੀ ਨ ਜੀਰ੍ਯਤੇ ॥ 34॥
ਦੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਮਕृਤਪ੍ਰਜ੍ਞਂ ਛਨ੍ਨਂ ਕੂਪਂ ਤृਣੈਰਿਵ ।
ਵਿਵਰ੍ਜਯੀਤ ਮੇਧਾਵੀ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਮੈਤ੍ਰੀ ਪ੍ਰਣਸ਼੍ਯਤਿ ॥ 35॥
ਅਵਲਿਪ੍ਤੇषੁ ਮੂਰ੍ਖੇषੁ ਰੌਦ੍ਰਸਾਹਸਿਕੇषੁ ਚ ।
ਤਥੈਵਾਪੇਤ ਧਰ੍ਮੇषੁ ਨ ਮੈਤ੍ਰੀਮਾਚਰੇਦ੍ਬੁਧਃ ॥ 36॥
ਕृਤਜ੍ਞਂ ਧਾਰ੍ਮਿਕਂ ਸਤ੍ਯਮਕ੍षੁਦ੍ਰਂ ਦृਢਭਕ੍ਤਿਕਮ੍ ।
ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਸ੍ਥਿਤਂ ਸ੍ਥਿਤ੍ਯਾਂ ਮਿਤ੍ਰਮਤ੍ਯਾਗਿ ਚੇष੍ਯਤੇ ॥ 37॥
ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮਨੁਤ੍ਸਰ੍ਗੋ ਮृਤ੍ਯੁਨਾ ਨ ਵਿਸ਼ਿष੍ਯਤੇ ।
ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਪੁਨਰੁਤ੍ਸਰ੍ਗਃ ਸਾਦਯੇਦ੍ਦੈਵਤਾਨ੍ਯਪਿ ॥ 38॥
ਮਾਰ੍ਦਵਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਮਨਸੂਯਾ ਕ੍षਮਾ ਧृਤਿਃ ।
ਆਯੁष੍ਯਾਣਿ ਬੁਧਾਃ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਮਿਤ੍ਰਾਣਾਂ ਚਾਵਿਮਾਨਨਾ ॥ 39॥
ਅਪਨੀਤਂ ਸੁਨੀਤੇਨ ਯੋऽਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਨਿਨੀषਤੇ ।
ਮਤਿਮਾਸ੍ਥਾਯ ਸੁਦृਢਾਂ ਤਦਕਾਪੁਰੁष ਵ੍ਰਤਮ੍ ॥ 40॥
ਆਯਤ੍ਯਾਂ ਪ੍ਰਤਿਕਾਰਜ੍ਞਸ੍ਤਦਾਤ੍ਵੇ ਦृਢਨਿਸ਼੍ਚਯਃ ।
ਅਤੀਤੇ ਕਾਰ੍ਯਸ਼ੇषਜ੍ਞੋ ਨਰੋऽਰ੍ਥੈਰ੍ਨ ਪ੍ਰਹੀਯਤੇ ॥ 41॥
ਕਰ੍ਮਣਾ ਮਨਸਾ ਵਾਚਾ ਯਦਭੀਕ੍ष੍ਣਂ ਨਿषੇਵਤੇ ।
ਤਦੇਵਾਪਹਰਤ੍ਯੇਨਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਲ੍ਯਾਣਮਾਚਰੇਤ੍ ॥ 42॥
ਮਙ੍ਗਲਾਲਮ੍ਭਨਂ ਯੋਗਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮੁਤ੍ਥਾਨਮਾਰ੍ਜਵਮ੍ ।
ਭੂਤਿਮੇਤਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸਤਾਂ ਚਾਭੀਕ੍ष੍ਣ ਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ ॥ 43॥
ਅਨਿਰ੍ਵੇਦਃ ਸ਼੍ਰਿਯੋ ਮੂਲਂ ਦੁਃਖਨਾਸ਼ੇ ਸੁਖਸ੍ਯ ਚ ।
ਮਹਾਨ੍ਭਵਤ੍ਯਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਃ ਸੁਖਂ ਚਾਤ੍ਯਨ੍ਤਮਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ 44॥
ਨਾਤਃ ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ਤਰਂ ਕਿਂ ਚਿਦਨ੍ਯਤ੍ਪਥ੍ਯਤਮਂ ਤਥਾ ।
ਪ੍ਰਭ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਯਥਾ ਤਾਤ ਕ੍षਮਾ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਦਾ ॥ 45॥
ਕ੍षਮੇਦਸ਼ਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਸ਼ਕ੍ਤਿਮਾਨ੍ਧਰ੍ਮਕਾਰਣਾਤ੍ ।
ਅਰ੍ਥਾਨਰ੍ਥੌ ਸਮੌ ਯਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਂ ਕ੍षਮਾ ਹਿਤਾ ॥ 46॥
ਯਤ੍ਸੁਖਂ ਸੇਵਮਾਨੋऽਪਿ ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਾਭ੍ਯਾਂ ਨ ਹੀਯਤੇ ।
ਕਾਮਂ ਤਦੁਪਸੇਵੇਤ ਨ ਮੂਢ ਵ੍ਰਤਮਾਚਰੇਤ੍ ॥ 47॥
ਦੁਃਖਾਰ੍ਤੇषੁ ਪ੍ਰਮਤ੍ਤੇषੁ ਨਾਸ੍ਤਿਕੇष੍ਵਲਸੇषੁ ਚ ।
ਨ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਵਸਤ੍ਯਦਾਨ੍ਤੇषੁ ਯੇ ਚੋਤ੍ਸਾਹ ਵਿਵਰ੍ਜਿਤਾਃ ॥ 48॥
ਆਰ੍ਜਵੇਨ ਨਰਂ ਯੁਕ੍ਤਮਾਰ੍ਜਵਾਤ੍ਸਵ੍ਯਪਤ੍ਰਪਮ੍ ।
ਅਸ਼ਕ੍ਤਿਮਨ੍ਤਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੋ ਧਰ੍षਯਨ੍ਤਿ ਕੁਬੁਦ੍ਧਯਃ ॥ 49॥
ਅਤ੍ਯਾਰ੍ਯਮਤਿਦਾਤਾਰਮਤਿਸ਼ੂਰਮਤਿਵ੍ਰਤਮ੍ ।
ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਭਿਮਾਨਿਨਂ ਚੈਵ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਭਯਾਨ੍ਨੋਪਸਰ੍ਪਤਿ ॥ 50॥
ਅਗ੍ਨਿਹੋਤ੍ਰਫਲਾ ਵੇਦਾਃ ਸ਼ੀਲਵृਤ੍ਤਫਲਂ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ।
ਰਤਿਪੁਤ੍ਰ ਫਲਾ ਦਾਰਾ ਦਤ੍ਤਭੁਕ੍ਤ ਫਲਂ ਧਨਮ੍ ॥ 51॥
ਅਧਰ੍ਮੋਪਾਰ੍ਜਿਤੈਰਰ੍ਥੈਰ੍ਯਃ ਕਰੋਤ੍ਯੌਰ੍ਧ੍ਵ ਦੇਹਿਕਮ੍ ।
ਨ ਸ ਤਸ੍ਯ ਫਲਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਭੁਙ੍ਕ੍ਤੇऽਰ੍ਥਸ੍ਯ ਦੁਰਾਗਮਾਤ੍ ॥ 52॥
ਕਾਨਾਰ ਵਨਦੁਰ੍ਗੇषੁ ਕृਚ੍ਛ੍ਰਾਸ੍ਵਾਪਤ੍ਸੁ ਸਮ੍ਭ੍ਰਮੇ ।
ਉਦ੍ਯਤੇषੁ ਚ ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਨਾਸ੍ਤਿ ਸ਼ੇषਵਤਾਂ ਭਯਮ੍ ॥ 53॥
ਉਤ੍ਥਾਨਂ ਸਂਯਮੋ ਦਾਕ੍ष੍ਯਮਪ੍ਰਮਾਦੋ ਧृਤਿਃ ਸ੍ਮृਤਿਃ ।
ਸਮੀਕ੍ष੍ਯ ਚ ਸਮਾਰਮ੍ਭੋ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮੂਲਂ ਭਵਸ੍ਯ ਤਤ੍ ॥ 54॥
ਤਪੋਬਲਂ ਤਾਪਸਾਨਾਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਦਾਂ ਬਲਮ੍ ।
ਹਿਂਸਾ ਬਲਮਸਾਧੂਨਾਂ ਕ੍षਮਾਗੁਣਵਤਾਂ ਬਲਮ੍ ॥ 55॥
ਅष੍ਟੌ ਤਾਨ੍ਯਵ੍ਰਤਘ੍ਨਾਨਿ ਆਪੋ ਮੂਲਂ ਫਲਂ ਪਯਃ ।
ਹਵਿਰ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣ ਕਾਮ੍ਯਾ ਚ ਗੁਰੋਰ੍ਵਚਨਮੌषਧਮ੍ ॥ 56॥
ਨ ਤਤ੍ਪਰਸ੍ਯ ਸਨ੍ਦਧ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਂ ਯਦਾਤ੍ਮਨਃ ।
ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇਣੈष ਧਰ੍ਮਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਾਮਾਦਨ੍ਯਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ॥ 57॥
ਅਕ੍ਰੋਧੇਨ ਜਯੇਤ੍ਕ੍ਰੋਧਮਸਾਧੁਂ ਸਾਧੁਨਾ ਜਯੇਤ੍ ।
ਜਯੇਤ੍ਕਦਰ੍ਯਂ ਦਾਨੇਨ ਜਯੇਤ੍ਸਤ੍ਯੇਨ ਚਾਨृਤਮ੍ ॥ 58॥
ਸ੍ਤ੍ਰੀ ਧੂਰ੍ਤਕੇऽਲਸੇ ਭੀਰੌ ਚਣ੍ਡੇ ਪੁਰੁषਮਾਨਿਨਿ ।
ਚੌਰੇ ਕृਤਘ੍ਨੇ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੋ ਨ ਕਾਰ੍ਯੋ ਨ ਚ ਨਾਸ੍ਤਿਕੇ ॥ 59॥
ਅਭਿਵਾਦਨਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਨਿਤ੍ਯਂ ਵृਦ੍ਧੋਪਸੇਵਿਨਃ ।
ਚਤ੍ਵਾਰਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਕੀਰ੍ਤਿਰਾਯੁਰ੍ਯਸ਼ੋਬਲਮ੍ ॥ 60॥
ਅਤਿਕ੍ਲੇਸ਼ੇਨ ਯੇऽਰ੍ਥਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਧਰ੍ਮਸ੍ਯਾਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ।
ਅਰੇਰ੍ਵਾ ਪ੍ਰਣਿਪਾਤੇਨ ਮਾ ਸ੍ਮ ਤੇषੁ ਮਨਃ ਕृਥਾਃ ॥ 61॥
ਅਵਿਦ੍ਯਃ ਪੁਰੁषਃ ਸ਼ੋਚ੍ਯਃ ਸ਼ੋਚ੍ਯਂ ਮਿਥੁਨਮਪ੍ਰਜਮ੍ ।
ਨਿਰਾਹਾਰਾਃ ਪ੍ਰਜਾਃ ਸ਼ੋਚ੍ਯਾਃ ਸ਼ੋਚ੍ਯਂ ਰਾष੍ਟ੍ਰਮਰਾਜਕਮ੍ ॥ 62॥
ਅਧ੍ਵਾ ਜਰਾ ਦੇਹਵਤਾਂ ਪਰ੍ਵਤਾਨਾਂ ਜਲਂ ਜਰਾ ।
ਅਸਮ੍ਭੋਗੋ ਜਰਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਣਾਂ ਵਾਕ੍षਲ੍ਯਂ ਮਨਸੋ ਜਰਾ ॥ 63॥
ਅਨਾਮ੍ਨਾਯ ਮਲਾ ਵੇਦਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਯਾਵ੍ਰਤਂ ਮਲਮ੍ ।
ਕੌਤੂਹਲਮਲਾ ਸਾਧ੍ਵੀ ਵਿਪ੍ਰਵਾਸ ਮਲਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ॥ 64॥
ਸੁਵਰ੍ਣਸ੍ਯ ਮਲਂ ਰੂਪ੍ਯਂ ਰੂਪ੍ਯਸ੍ਯਾਪਿ ਮਲਂ ਤ੍ਰਪੁ ।
ਜ੍ਞੇਯਂ ਤ੍ਰਪੁ ਮਲਂ ਸੀਸਂ ਸੀਸਸ੍ਯਾਪਿ ਮਲਂ ਮਲਮ੍ ॥ 65॥
ਨ ਸ੍ਵਪ੍ਨੇਨ ਜਯੇਨ੍ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਨ ਕਾਮੇਨ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਜਯੇਤ੍ ।
ਨੇਨ੍ਧਨੇਨ ਜਯੇਦਗ੍ਨਿਂ ਨ ਪਾਨੇਨ ਸੁਰਾਂ ਜਯੇਤ੍ ॥ 66॥
ਯਸ੍ਯ ਦਾਨਜਿਤਂ ਮਿਤ੍ਰਮਮਿਤ੍ਰਾ ਯੁਧਿ ਨਿਰ੍ਜਿਤਾਃ ।
ਅਨ੍ਨਪਾਨਜਿਤਾ ਦਾਰਾਃ ਸਫਲਂ ਤਸ੍ਯ ਜੀਵਿਤਮ੍ ॥ 67॥
ਸਹਸ੍ਰਿਣੋऽਪਿ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਜੀਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ਤਿਨਸ੍ਤਥਾ ।
ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰਂ ਵਿਮੁਞ੍ਚੇਚ੍ਛਾਂ ਨ ਕਥਂ ਚਿਨ੍ਨ ਜੀਵ੍ਯਤੇ ॥ 68॥
ਯਤ੍ਪृਥਿਵ੍ਯਾਂ ਵ੍ਰੀਹਿ ਯਵਂ ਹਿਰਣ੍ਯਂ ਪਸ਼ਵਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ ।
ਨਾਲਮੇਕਸ੍ਯ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਮਿਤਿ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਨ ਮੁਹ੍ਯਤਿ ॥ 69॥
ਰਾਜਨ੍ਭੂਯੋ ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਪੁਤ੍ਰੇषੁ ਸਮਮਾਚਰ ।
ਸਮਤਾ ਯਦਿ ਤੇ ਰਾਜਨ੍ਸ੍ਵੇषੁ ਪਾਣ੍ਡੁਸੁਤੇषੁ ਚ ॥ 70॥
॥ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਉਦ੍ਯੋਗਪਰ੍ਵਣਿ ਪ੍ਰਜਾਗਰਪਰ੍ਵਣਿ
ਵਿਦੁਰਵਾਕ੍ਯੇ ਏਕੋਨਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 39॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave
sūtraprotā dārumayīva yoṣā |
dhātrā hi diṣṭasya vaśe kilāyaṃ
tasmādvada tvaṃ śravaṇe ghṛto'ham || 1||
vidura uvāca |
aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvan |
labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca bhārata || 2||
priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ |
mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ || 3||
dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ |
priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata || 4||
na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet |
kṣayaḥ sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet || 5||
samṛddhā guṇataḥ ke cidbhavanti dhanato'pare |
dhanavṛddhānguṇairhīnāndhṛtarāṣṭra vivarjayet || 6||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
sarvaṃ tvamāyatī yuktaṃ bhāṣase prājñasammatam |
na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jayaḥ || 7||
vidura uvāca |
svabhāvaguṇasampanno na jātu vinayānvitaḥ |
susūkṣmamapi bhūtānāmupamardaṃ prayokṣyate || 8||
parāpavāda niratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca |
parasparavirodhe ca yatante satatothitāḥ || 9||
sa doṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahadbhayam |
arthādāne mahāndoṣaḥ pradāne ca mahadbhayam || 10||
ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ |
yuktāścānyairmahādoṣairye narāstānvivarjayet || 11||
nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyati |
yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yatsukham || 12||
yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣaye |
alpe'pyapakṛte mohānna śāntimupagacchati || 13||
tādṛśaiḥ saṅgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ |
niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāndūrādvivarjayet || 14||
yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturam |
saputrapaśubhirvṛddhiṃ yaśaścāvyayamaśnute || 15||
jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmanaḥ śubham |
kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmātsādhu samācara || 16||
śreyasā yokṣyase rājankurvāṇo jñātisatkriyām |
viguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha || 17||
kiṃ punarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ |
prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate || 18||
dīyantāṃ grāmakāḥ ke citteṣāṃ vṛttyarthamīśvara |
evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyatsi narādhipa || 19||
vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam |
mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam || 20||
jñātibhirvigrahastāta na kartavyo bhavārthinā |
sukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha || 21||
sambhojanaṃ saṅkathanaṃ samprītiś ca parasparam |
jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃ cana || 22||
jñātayastārayantīha jñātayo majjayanti ca |
suvṛttāstārayantīha durvṛttā majjayanti ca || 23||
suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavānprati mānada |
adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyasi || 24||
śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati |
digdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati || 25||
paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati |
tānvā hatānsutānvāpi śrutvā tadanucintaya || 26||
yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā |
ādāveva na tatkuryādadhruve jīvite sati || 27||
na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavāt |
śeṣasampratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati || 28||
duryodhanena yadyetatpāpaṃ teṣu purā kṛtam |
tvayā tatkulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara || 29||
tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ |
bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām || 30||
suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ |
adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati || 31||
avṛttiṃ vinayo hanti hantyanarthaṃ parākramaḥ |
hanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam || 32||
paricchadena kṣatreṇa veśmanā paricaryayā |
parīkṣeta kulaṃ rājanbhojanācchādanena ca || 33||
yayościttena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā |
sameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryate || 34||
durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairiva |
vivarjayīta medhāvī tasminmaitrī praṇaśyati || 35||
avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca |
tathaivāpeta dharmeṣu na maitrīmācaredbudhaḥ || 36||
kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikam |
jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramatyāgi ceṣyate || 37||
indriyāṇāmanutsargo mṛtyunā na viśiṣyate |
atyarthaṃ punarutsargaḥ sādayeddaivatānyapi || 38||
mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛtiḥ |
āyuṣyāṇi budhāḥ prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā || 39||
apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīṣate |
matimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣa vratam || 40||
āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścayaḥ |
atīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate || 41||
karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevate |
tadevāpaharatyenaṃ tasmātkalyāṇamācaret || 42||
maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutamutthānamārjavam |
bhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇa darśanam || 43||
anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca |
mahānbhavatyanirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantamaśnute || 44||
nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃ cidanyatpathyatamaṃ tathā |
prabha viṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā || 45||
kṣamedaśaktaḥ sarvasya śaktimāndharmakāraṇāt |
arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā || 46||
yatsukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate |
kāmaṃ tadupaseveta na mūḍha vratamācaret || 47||
duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu ca |
na śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāha vivarjitāḥ || 48||
ārjavena naraṃ yuktamārjavātsavyapatrapam |
aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ || 49||
atyāryamatidātāramatiśūramativratam |
prajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati || 50||
agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam |
ratiputra phalā dārā dattabhukta phalaṃ dhanam || 51||
adharmopārjitairarthairyaḥ karotyaurdhva dehikam |
na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt || 52||
kānāra vanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu sambhrame |
udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam || 53||
utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ |
samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat || 54||
tapobalaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam |
hiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam || 55||
aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ |
havirbrāhmaṇa kāmyā ca gurorvacanamauṣadham || 56||
na tatparasya sandadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ |
saṅgraheṇaiṣa dharmaḥ syātkāmādanyaḥ pravartate || 57||
akrodhena jayetkrodhamasādhuṃ sādhunā jayet |
jayetkadaryaṃ dānena jayetsatyena cānṛtam || 58||
strī dhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini |
caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike || 59||
abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ |
catvāri sampravardhante kīrtirāyuryaśobalam || 60||
atikleśena ye'rthāḥ syurdharmasyātikrameṇa ca |
arervā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 61||
avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunamaprajam |
nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭramarājakam || 62||
adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā |
asambhogo jarā strīṇāṃ vākṣalyaṃ manaso jarā || 63||
anāmnāya malā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam |
kautūhalamalā sādhvī vipravāsa malāḥ striyaḥ || 64||
suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu |
jñeyaṃ trapu malaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam || 65||
na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet |
nendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet || 66||
yasya dānajitaṃ mitramamitrā yudhi nirjitāḥ |
annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam || 67||
sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā |
dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cinna jīvyate || 68||
yatpṛthivyāṃ vrīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati || 69||
rājanbhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācara |
samatā yadi te rājansveṣu pāṇḍusuteṣu ca || 70||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे
सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा ।
धात्रा हि दिष्टस्य वशे किलायं
तस्माद्वद त्वं श्रवणे घृतोऽहम् ॥ 1॥
विदुर उवाच ।
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ।
लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च भारत ॥ 2॥
प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रं मूलबलेनान्यो यः प्रियः प्रिय एव सः ॥ 3॥
द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितः ।
प्रिये शुभानि कर्माणि द्वेष्ये पापानि भारत ॥ 4॥
न स क्षयो महाराज यः क्षयो वृद्धिमावहेत् ।
क्षयः स त्विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत् ॥ 5॥
समृद्धा गुणतः के चिद्भवन्ति धनतोऽपरे ।
धनवृद्धान्गुणैर्हीनान्धृतराष्ट्र विवर्जयेत् ॥ 6॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
सर्वं त्वमायती युक्तं भाषसे प्राज्ञसम्मतम् ।
न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ 7॥
विदुर उवाच ।
स्वभावगुणसम्पन्नो न जातु विनयान्वितः ।
सुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमर्दं प्रयोक्ष्यते ॥ 8॥
परापवाद निरताः परदुःखोदयेषु च ।
परस्परविरोधे च यतन्ते सततोथिताः ॥ 9॥
स दोषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद्भयम् ।
अर्थादाने महान्दोषः प्रदाने च महद्भयम् ॥ 10॥
ये पापा इति विख्याताः संवासे परिगर्हिताः ।
युक्ताश्चान्यैर्महादोषैर्ये नरास्तान्विवर्जयेत् ॥ 11॥
निवर्तमाने सौहार्दे प्रीतिर्नीचे प्रणश्यति ।
या चैव फलनिर्वृत्तिः सौहृदे चैव यत्सुखम् ॥ 12॥
यतते चापवादाय यत्नमारभते क्षये ।
अल्पेऽप्यपकृते मोहान्न शान्तिमुपगच्छति ॥ 13॥
तादृशैः सङ्गतं नीचैर्नृशंसैरकृतात्मभिः ।
निशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान्दूराद्विवर्जयेत् ॥ 14॥
यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम् ।
सपुत्रपशुभिर्वृद्धिं यशश्चाव्ययमश्नुते ॥ 15॥
ज्ञातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम् ।
कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचर ॥ 16॥
श्रेयसा योक्ष्यसे राजन्कुर्वाणो ज्ञातिसत्क्रियाम् ।
विगुणा ह्यपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ 17॥
किं पुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणः ।
प्रसादं कुरु दीनानां पाण्डवानां विशां पते ॥ 18॥
दीयन्तां ग्रामकाः के चित्तेषां वृत्त्यर्थमीश्वर ।
एवं लोके यशःप्राप्तो भविष्यत्सि नराधिप ॥ 19॥
वृद्धेन हि त्वया कार्यं पुत्राणां तात रक्षणम् ।
मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितैषिणम् ॥ 20॥
ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यो भवार्थिना ।
सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ ॥ 21॥
सम्भोजनं सङ्कथनं सम्प्रीतिश् च परस्परम् ।
ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कथं चन ॥ 22॥
ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो मज्जयन्ति च ।
सुवृत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मज्जयन्ति च ॥ 23॥
सुवृत्तो भव राजेन्द्र पाण्डवान्प्रति मानद ।
अधर्षणीयः शत्रूणां तैर्वृतस्त्वं भविष्यसि ॥ 24॥
श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति ।
दिग्धहस्तं मृग इव स एनस्तस्य विन्दति ॥ 25॥
पश्चादपि नरश्रेष्ठ तव तापो भविष्यति ।
तान्वा हतान्सुतान्वापि श्रुत्वा तदनुचिन्तय ॥ 26॥
येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा ।
आदावेव न तत्कुर्यादध्रुवे जीविते सति ॥ 27॥
न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात् ।
शेषसम्प्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्वेव तिष्ठति ॥ 28॥
दुर्योधनेन यद्येतत्पापं तेषु पुरा कृतम् ।
त्वया तत्कुलवृद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर ॥ 29॥
तांस्त्वं पदे प्रतिष्ठाप्य लोके विगतकल्मषः ।
भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयो मनीषिणाम् ॥ 30॥
सुव्याहृतानि धीराणां फलतः प्रविचिन्त्य यः ।
अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति ॥ 31॥
अवृत्तिं विनयो हन्ति हन्त्यनर्थं पराक्रमः ।
हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ 32॥
परिच्छदेन क्षत्रेण वेश्मना परिचर्यया ।
परीक्षेत कुलं राजन्भोजनाच्छादनेन च ॥ 33॥
ययोश्चित्तेन वा चित्तं नैभृतं नैभृतेन वा ।
समेति प्रज्ञया प्रज्ञा तयोर्मैत्री न जीर्यते ॥ 34॥
दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव ।
विवर्जयीत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति ॥ 35॥
अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च ।
तथैवापेत धर्मेषु न मैत्रीमाचरेद्बुधः ॥ 36॥
कृतज्ञं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढभक्तिकम् ।
जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमत्यागि चेष्यते ॥ 37॥
इन्द्रियाणामनुत्सर्गो मृत्युना न विशिष्यते ।
अत्यर्थं पुनरुत्सर्गः सादयेद्दैवतान्यपि ॥ 38॥
मार्दवं सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृतिः ।
आयुष्याणि बुधाः प्राहुर्मित्राणां चाविमानना ॥ 39॥
अपनीतं सुनीतेन योऽर्थं प्रत्यानिनीषते ।
मतिमास्थाय सुदृढां तदकापुरुष व्रतम् ॥ 40॥
आयत्यां प्रतिकारज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चयः ।
अतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थैर्न प्रहीयते ॥ 41॥
कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते ।
तदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत् ॥ 42॥
मङ्गलालम्भनं योगः श्रुतमुत्थानमार्जवम् ।
भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्ण दर्शनम् ॥ 43॥
अनिर्वेदः श्रियो मूलं दुःखनाशे सुखस्य च ।
महान्भवत्यनिर्विण्णः सुखं चात्यन्तमश्नुते ॥ 44॥
नातः श्रीमत्तरं किं चिदन्यत्पथ्यतमं तथा ।
प्रभ विष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा ॥ 45॥
क्षमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान्धर्मकारणात् ।
अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिता ॥ 46॥
यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते ।
कामं तदुपसेवेत न मूढ व्रतमाचरेत् ॥ 47॥
दुःखार्तेषु प्रमत्तेषु नास्तिकेष्वलसेषु च ।
न श्रीर्वसत्यदान्तेषु ये चोत्साह विवर्जिताः ॥ 48॥
आर्जवेन नरं युक्तमार्जवात्सव्यपत्रपम् ।
अशक्तिमन्तं मन्यन्तो धर्षयन्ति कुबुद्धयः ॥ 49॥
अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतिव्रतम् ।
प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीर्भयान्नोपसर्पति ॥ 50॥
अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ।
रतिपुत्र फला दारा दत्तभुक्त फलं धनम् ॥ 51॥
अधर्मोपार्जितैरर्थैर्यः करोत्यौर्ध्व देहिकम् ।
न स तस्य फलं प्रेत्य भुङ्क्तेऽर्थस्य दुरागमात् ॥ 52॥
कानार वनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु सम्भ्रमे ।
उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति शेषवतां भयम् ॥ 53॥
उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिः ।
समीक्ष्य च समारम्भो विद्धि मूलं भवस्य तत् ॥ 54॥
तपोबलं तापसानां ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
हिंसा बलमसाधूनां क्षमागुणवतां बलम् ॥ 55॥
अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः ।
हविर्ब्राह्मण काम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥ 56॥
न तत्परस्य सन्दध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः ।
सङ्ग्रहेणैष धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते ॥ 57॥
अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं साधुना जयेत् ।
जयेत्कदर्यं दानेन जयेत्सत्येन चानृतम् ॥ 58॥
स्त्री धूर्तकेऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि ।
चौरे कृतघ्ने विश्वासो न कार्यो न च नास्तिके ॥ 59॥
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि सम्प्रवर्धन्ते कीर्तिरायुर्यशोबलम् ॥ 60॥
अतिक्लेशेन येऽर्थाः स्युर्धर्मस्यातिक्रमेण च ।
अरेर्वा प्रणिपातेन मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥ 61॥
अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मिथुनमप्रजम् ।
निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राष्ट्रमराजकम् ॥ 62॥
अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा ।
असम्भोगो जरा स्त्रीणां वाक्षल्यं मनसो जरा ॥ 63॥
अनाम्नाय मला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् ।
कौतूहलमला साध्वी विप्रवास मलाः स्त्रियः ॥ 64॥
सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं त्रपु ।
ज्ञेयं त्रपु मलं सीसं सीसस्यापि मलं मलम् ॥ 65॥
न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् ।
नेन्धनेन जयेदग्निं न पानेन सुरां जयेत् ॥ 66॥
यस्य दानजितं मित्रममित्रा युधि निर्जिताः ।
अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम् ॥ 67॥
सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा ।
धृतराष्ट्रं विमुञ्चेच्छां न कथं चिन्न जीव्यते ॥ 68॥
यत्पृथिव्यां व्रीहि यवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ 69॥
राजन्भूयो ब्रवीमि त्वां पुत्रेषु सममाचर ।
समता यदि ते राजन्स्वेषु पाण्डुसुतेषु च ॥ 70॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ 39॥
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave
sūtraprotā dārumayīva yoṣā |
dhātrā hi diṣṭasya vaśe kilāyaṃ
tasmādvada tvaṃ śravaṇe ghṛto'ham || 1||
vidura uvāca |
aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvan |
labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca bhārata || 2||
priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ |
mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ || 3||
dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ |
priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata || 4||
na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet |
kṣayaḥ sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet || 5||
samṛddhā guṇataḥ ke cidbhavanti dhanato'pare |
dhanavṛddhānguṇairhīnāndhṛtarāṣṭra vivarjayet || 6||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
sarvaṃ tvamāyatī yuktaṃ bhāṣase prājñasammatam |
na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jayaḥ || 7||
vidura uvāca |
svabhāvaguṇasampanno na jātu vinayānvitaḥ |
susūkṣmamapi bhūtānāmupamardaṃ prayokṣyate || 8||
parāpavāda niratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca |
parasparavirodhe ca yatante satatothitāḥ || 9||
sa doṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahadbhayam |
arthādāne mahāndoṣaḥ pradāne ca mahadbhayam || 10||
ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ |
yuktāścānyairmahādoṣairye narāstānvivarjayet || 11||
nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyati |
yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yatsukham || 12||
yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣaye |
alpe'pyapakṛte mohānna śāntimupagacchati || 13||
tādṛśaiḥ saṅgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ |
niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāndūrādvivarjayet || 14||
yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturam |
saputrapaśubhirvṛddhiṃ yaśaścāvyayamaśnute || 15||
jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmanaḥ śubham |
kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmātsādhu samācara || 16||
śreyasā yokṣyase rājankurvāṇo jñātisatkriyām |
viguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha || 17||
kiṃ punarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ |
prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate || 18||
dīyantāṃ grāmakāḥ ke citteṣāṃ vṛttyarthamīśvara |
evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyatsi narādhipa || 19||
vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam |
mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam || 20||
jñātibhirvigrahastāta na kartavyo bhavārthinā |
sukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha || 21||
sambhojanaṃ saṅkathanaṃ samprītiś ca parasparam |
jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃ cana || 22||
jñātayastārayantīha jñātayo majjayanti ca |
suvṛttāstārayantīha durvṛttā majjayanti ca || 23||
suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavānprati mānada |
adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyasi || 24||
śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati |
digdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati || 25||
paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati |
tānvā hatānsutānvāpi śrutvā tadanucintaya || 26||
yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā |
ādāveva na tatkuryādadhruve jīvite sati || 27||
na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavāt |
śeṣasampratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati || 28||
duryodhanena yadyetatpāpaṃ teṣu purā kṛtam |
tvayā tatkulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara || 29||
tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ |
bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām || 30||
suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ |
adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati || 31||
avṛttiṃ vinayo hanti hantyanarthaṃ parākramaḥ |
hanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam || 32||
paricchadena kṣatreṇa veśmanā paricaryayā |
parīkṣeta kulaṃ rājanbhojanācchādanena ca || 33||
yayościttena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā |
sameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryate || 34||
durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairiva |
vivarjayīta medhāvī tasminmaitrī praṇaśyati || 35||
avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca |
tathaivāpeta dharmeṣu na maitrīmācaredbudhaḥ || 36||
kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikam |
jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramatyāgi ceṣyate || 37||
indriyāṇāmanutsargo mṛtyunā na viśiṣyate |
atyarthaṃ punarutsargaḥ sādayeddaivatānyapi || 38||
mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛtiḥ |
āyuṣyāṇi budhāḥ prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā || 39||
apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīṣate |
matimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣa vratam || 40||
āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścayaḥ |
atīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate || 41||
karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevate |
tadevāpaharatyenaṃ tasmātkalyāṇamācaret || 42||
maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutamutthānamārjavam |
bhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇa darśanam || 43||
anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca |
mahānbhavatyanirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantamaśnute || 44||
nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃ cidanyatpathyatamaṃ tathā |
prabha viṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā || 45||
kṣamedaśaktaḥ sarvasya śaktimāndharmakāraṇāt |
arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā || 46||
yatsukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate |
kāmaṃ tadupaseveta na mūḍha vratamācaret || 47||
duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu ca |
na śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāha vivarjitāḥ || 48||
ārjavena naraṃ yuktamārjavātsavyapatrapam |
aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ || 49||
atyāryamatidātāramatiśūramativratam |
prajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati || 50||
agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam |
ratiputra phalā dārā dattabhukta phalaṃ dhanam || 51||
adharmopārjitairarthairyaḥ karotyaurdhva dehikam |
na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt || 52||
kānāra vanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu sambhrame |
udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam || 53||
utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ |
samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat || 54||
tapobalaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam |
hiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam || 55||
aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ |
havirbrāhmaṇa kāmyā ca gurorvacanamauṣadham || 56||
na tatparasya sandadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ |
saṅgraheṇaiṣa dharmaḥ syātkāmādanyaḥ pravartate || 57||
akrodhena jayetkrodhamasādhuṃ sādhunā jayet |
jayetkadaryaṃ dānena jayetsatyena cānṛtam || 58||
strī dhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini |
caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike || 59||
abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ |
catvāri sampravardhante kīrtirāyuryaśobalam || 60||
atikleśena ye'rthāḥ syurdharmasyātikrameṇa ca |
arervā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 61||
avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunamaprajam |
nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭramarājakam || 62||
adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā |
asambhogo jarā strīṇāṃ vākṣalyaṃ manaso jarā || 63||
anāmnāya malā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam |
kautūhalamalā sādhvī vipravāsa malāḥ striyaḥ || 64||
suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu |
jñeyaṃ trapu malaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam || 65||
na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet |
nendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet || 66||
yasya dānajitaṃ mitramamitrā yudhi nirjitāḥ |
annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam || 67||
sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā |
dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cinna jīvyate || 68||
yatpṛthivyāṃ vrīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati || 69||
rājanbhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācara |
samatā yadi te rājansveṣu pāṇḍusuteṣu ca || 70||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.