॥ ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଉଦ୍ଯୋଗପର୍ଵଣି ପ୍ରଜାଗରପର୍ଵଣି
ଵିଦୁରଵାକ୍ଯେ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଉଵାଚ ।
ଅନୀଶ୍ଵରୋଽଯଂ ପୁରୁଷୋ ଭଵାଭଵେ
ସୂତ୍ରପ୍ରୋତା ଦାରୁମଯୀଵ ଯୋଷା ।
ଧାତ୍ରା ହି ଦିଷ୍ଟସ୍ଯ ଵଶେ କିଲାଯଂ
ତସ୍ମାଦ୍ଵଦ ତ୍ଵଂ ଶ୍ରଵଣେ ଘୃତୋଽହମ୍ ॥ 1॥
ଵିଦୁର ଉଵାଚ ।
ଅପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ଵଚନଂ ବୃହସ୍ପତିରପି ବ୍ରୁଵନ୍ ।
ଲଭତେ ବୁଦ୍ଧ୍ଯଵଜ୍ଞାନମଵମାନଂ ଚ ଭାରତ ॥ 2॥
ପ୍ରିଯୋ ଭଵତି ଦାନେନ ପ୍ରିଯଵାଦେନ ଚାପରଃ ।
ମନ୍ତ୍ରଂ ମୂଲବଲେନାନ୍ଯୋ ଯଃ ପ୍ରିଯଃ ପ୍ରିଯ ଏଵ ସଃ ॥ 3॥
ଦ୍ଵେଷ୍ଯୋ ନ ସାଧୁର୍ଭଵତି ନ ମେଧାଵୀ ନ ପଣ୍ଡିତଃ ।
ପ୍ରିଯେ ଶୁଭାନି କର୍ମାଣି ଦ୍ଵେଷ୍ଯେ ପାପାନି ଭାରତ ॥ 4॥
ନ ସ କ୍ଷଯୋ ମହାରାଜ ଯଃ କ୍ଷଯୋ ଵୃଦ୍ଧିମାଵହେତ୍ ।
କ୍ଷଯଃ ସ ତ୍ଵିହ ମନ୍ତଵ୍ଯୋ ଯଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ବହୁ ନାଶଯେତ୍ ॥ 5॥
ସମୃଦ୍ଧା ଗୁଣତଃ କେ ଚିଦ୍ଭଵନ୍ତି ଧନତୋଽପରେ ।
ଧନଵୃଦ୍ଧାନ୍ଗୁଣୈର୍ହୀନାନ୍ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ ॥ 6॥
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଉଵାଚ ।
ସର୍ଵଂ ତ୍ଵମାଯତୀ ଯୁକ୍ତଂ ଭାଷସେ ପ୍ରାଜ୍ଞସମ୍ମତମ୍ ।
ନ ଚୋତ୍ସହେ ସୁତଂ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ଯତୋ ଧର୍ମସ୍ତତୋ ଜଯଃ ॥ 7॥
ଵିଦୁର ଉଵାଚ ।
ସ୍ଵଭାଵଗୁଣସମ୍ପନ୍ନୋ ନ ଜାତୁ ଵିନଯାନ୍ଵିତଃ ।
ସୁସୂକ୍ଷ୍ମମପି ଭୂତାନାମୁପମର୍ଦଂ ପ୍ରଯୋକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ 8॥
ପରାପଵାଦ ନିରତାଃ ପରଦୁଃଖୋଦଯେଷୁ ଚ ।
ପରସ୍ପରଵିରୋଧେ ଚ ଯତନ୍ତେ ସତତୋଥିତାଃ ॥ 9॥
ସ ଦୋଷଂ ଦର୍ଶନଂ ଯେଷାଂ ସଂଵାସେ ସୁମହଦ୍ଭଯମ୍ ।
ଅର୍ଥାଦାନେ ମହାନ୍ଦୋଷଃ ପ୍ରଦାନେ ଚ ମହଦ୍ଭଯମ୍ ॥ 10॥
ଯେ ପାପା ଇତି ଵିଖ୍ଯାତାଃ ସଂଵାସେ ପରିଗର୍ହିତାଃ ।
ଯୁକ୍ତାଶ୍ଚାନ୍ଯୈର୍ମହାଦୋଷୈର୍ଯେ ନରାସ୍ତାନ୍ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ ॥ 11॥
ନିଵର୍ତମାନେ ସୌହାର୍ଦେ ପ୍ରୀତିର୍ନୀଚେ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ।
ଯା ଚୈଵ ଫଲନିର୍ଵୃତ୍ତିଃ ସୌହୃଦେ ଚୈଵ ଯତ୍ସୁଖମ୍ ॥ 12॥
ଯତତେ ଚାପଵାଦାଯ ଯତ୍ନମାରଭତେ କ୍ଷଯେ ।
ଅଲ୍ପେଽପ୍ଯପକୃତେ ମୋହାନ୍ନ ଶାନ୍ତିମୁପଗଚ୍ଛତି ॥ 13॥
ତାଦୃଶୈଃ ସଙ୍ଗତଂ ନୀଚୈର୍ନୃଶଂସୈରକୃତାତ୍ମଭିଃ ।
ନିଶାମ୍ଯ ନିପୁଣଂ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଵିଦ୍ଵାନ୍ଦୂରାଦ୍ଵିଵର୍ଜଯେତ୍ ॥ 14॥
ଯୋ ଜ୍ଞାତିମନୁଗୃହ୍ଣାତି ଦରିଦ୍ରଂ ଦୀନମାତୁରମ୍ ।
ସପୁତ୍ରପଶୁଭିର୍ଵୃଦ୍ଧିଂ ଯଶଶ୍ଚାଵ୍ଯଯମଶ୍ନୁତେ ॥ 15॥
ଜ୍ଞାତଯୋ ଵର୍ଧନୀଯାସ୍ତୈର୍ଯ ଇଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯାତ୍ମନଃ ଶୁଭମ୍ ।
କୁଲଵୃଦ୍ଧିଂ ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତସ୍ମାତ୍ସାଧୁ ସମାଚର ॥ 16॥
ଶ୍ରେଯସା ଯୋକ୍ଷ୍ଯସେ ରାଜନ୍କୁର୍ଵାଣୋ ଜ୍ଞାତିସତ୍କ୍ରିଯାମ୍ ।
ଵିଗୁଣା ହ୍ଯପି ସଂରକ୍ଷ୍ଯା ଜ୍ଞାତଯୋ ଭରତର୍ଷଭ ॥ 17॥
କିଂ ପୁନର୍ଗୁଣଵନ୍ତସ୍ତେ ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାଭିକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ ।
ପ୍ରସାଦଂ କୁରୁ ଦୀନାନାଂ ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଵିଶାଂ ପତେ ॥ 18॥
ଦୀଯନ୍ତାଂ ଗ୍ରାମକାଃ କେ ଚିତ୍ତେଷାଂ ଵୃତ୍ତ୍ଯର୍ଥମୀଶ୍ଵର ।
ଏଵଂ ଲୋକେ ଯଶଃପ୍ରାପ୍ତୋ ଭଵିଷ୍ଯତ୍ସି ନରାଧିପ ॥ 19॥
ଵୃଦ୍ଧେନ ହି ତ୍ଵଯା କାର୍ଯଂ ପୁତ୍ରାଣାଂ ତାତ ରକ୍ଷଣମ୍ ।
ମଯା ଚାପି ହିତଂ ଵାଚ୍ଯଂ ଵିଦ୍ଧି ମାଂ ତ୍ଵଦ୍ଧିତୈଷିଣମ୍ ॥ 20॥
ଜ୍ଞାତିଭିର୍ଵିଗ୍ରହସ୍ତାତ ନ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଭଵାର୍ଥିନା ।
ସୁଖାନି ସହ ଭୋଜ୍ଯାନି ଜ୍ଞାତିଭିର୍ଭରତର୍ଷଭ ॥ 21॥
ସମ୍ଭୋଜନଂ ସଙ୍କଥନଂ ସମ୍ପ୍ରୀତିଶ୍ ଚ ପରସ୍ପରମ୍ ।
ଜ୍ଞାତିଭିଃ ସହ କାର୍ଯାଣି ନ ଵିରୋଧଃ କଥଂ ଚନ ॥ 22॥
ଜ୍ଞାତଯସ୍ତାରଯନ୍ତୀହ ଜ୍ଞାତଯୋ ମଜ୍ଜଯନ୍ତି ଚ ।
ସୁଵୃତ୍ତାସ୍ତାରଯନ୍ତୀହ ଦୁର୍ଵୃତ୍ତା ମଜ୍ଜଯନ୍ତି ଚ ॥ 23॥
ସୁଵୃତ୍ତୋ ଭଵ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପାଣ୍ଡଵାନ୍ପ୍ରତି ମାନଦ ।
ଅଧର୍ଷଣୀଯଃ ଶତ୍ରୂଣାଂ ତୈର୍ଵୃତସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵିଷ୍ଯସି ॥ 24॥
ଶ୍ରୀମନ୍ତଂ ଜ୍ଞାତିମାସାଦ୍ଯ ଯୋ ଜ୍ଞାତିରଵସୀଦତି ।
ଦିଗ୍ଧହସ୍ତଂ ମୃଗ ଇଵ ସ ଏନସ୍ତସ୍ଯ ଵିନ୍ଦତି ॥ 25॥
ପଶ୍ଚାଦପି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ତଵ ତାପୋ ଭଵିଷ୍ଯତି ।
ତାନ୍ଵା ହତାନ୍ସୁତାନ୍ଵାପି ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତଦନୁଚିନ୍ତଯ ॥ 26॥
ଯେନ ଖଟ୍ଵାଂ ସମାରୂଢଃ ପରିତପ୍ଯେତ କର୍ମଣା ।
ଆଦାଵେଵ ନ ତତ୍କୁର୍ଯାଦଧ୍ରୁଵେ ଜୀଵିତେ ସତି ॥ 27॥
ନ କଶ୍ଚିନ୍ନାପନଯତେ ପୁମାନନ୍ଯତ୍ର ଭାର୍ଗଵାତ୍ ।
ଶେଷସମ୍ପ୍ରତିପତ୍ତିସ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମତ୍ସ୍ଵେଵ ତିଷ୍ଠତି ॥ 28॥
ଦୁର୍ଯୋଧନେନ ଯଦ୍ଯେତତ୍ପାପଂ ତେଷୁ ପୁରା କୃତମ୍ ।
ତ୍ଵଯା ତତ୍କୁଲଵୃଦ୍ଧେନ ପ୍ରତ୍ଯାନେଯଂ ନରେଶ୍ଵର ॥ 29॥
ତାଂସ୍ତ୍ଵଂ ପଦେ ପ୍ରତିଷ୍ଠାପ୍ଯ ଲୋକେ ଵିଗତକଲ୍ମଷଃ ।
ଭଵିଷ୍ଯସି ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୂଜନୀଯୋ ମନୀଷିଣାମ୍ ॥ 30॥
ସୁଵ୍ଯାହୃତାନି ଧୀରାଣାଂ ଫଲତଃ ପ୍ରଵିଚିନ୍ତ୍ଯ ଯଃ ।
ଅଧ୍ଯଵସ୍ଯତି କାର୍ଯେଷୁ ଚିରଂ ଯଶସି ତିଷ୍ଠତି ॥ 31॥
ଅଵୃତ୍ତିଂ ଵିନଯୋ ହନ୍ତି ହନ୍ତ୍ଯନର୍ଥଂ ପରାକ୍ରମଃ ।
ହନ୍ତି ନିତ୍ଯଂ କ୍ଷମା କ୍ରୋଧମାଚାରୋ ହନ୍ତ୍ଯଲକ୍ଷଣମ୍ ॥ 32॥
ପରିଚ୍ଛଦେନ କ୍ଷତ୍ରେଣ ଵେଶ୍ମନା ପରିଚର୍ଯଯା ।
ପରୀକ୍ଷେତ କୁଲଂ ରାଜନ୍ଭୋଜନାଚ୍ଛାଦନେନ ଚ ॥ 33॥
ଯଯୋଶ୍ଚିତ୍ତେନ ଵା ଚିତ୍ତଂ ନୈଭୃତଂ ନୈଭୃତେନ ଵା ।
ସମେତି ପ୍ରଜ୍ଞଯା ପ୍ରଜ୍ଞା ତଯୋର୍ମୈତ୍ରୀ ନ ଜୀର୍ଯତେ ॥ 34॥
ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିମକୃତପ୍ରଜ୍ଞଂ ଛନ୍ନଂ କୂପଂ ତୃଣୈରିଵ ।
ଵିଵର୍ଜଯୀତ ମେଧାଵୀ ତସ୍ମିନ୍ମୈତ୍ରୀ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି ॥ 35॥
ଅଵଲିପ୍ତେଷୁ ମୂର୍ଖେଷୁ ରୌଦ୍ରସାହସିକେଷୁ ଚ ।
ତଥୈଵାପେତ ଧର୍ମେଷୁ ନ ମୈତ୍ରୀମାଚରେଦ୍ବୁଧଃ ॥ 36॥
କୃତଜ୍ଞଂ ଧାର୍ମିକଂ ସତ୍ଯମକ୍ଷୁଦ୍ରଂ ଦୃଢଭକ୍ତିକମ୍ ।
ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ସ୍ଥିତଂ ସ୍ଥିତ୍ଯାଂ ମିତ୍ରମତ୍ଯାଗି ଚେଷ୍ଯତେ ॥ 37॥
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମନୁତ୍ସର୍ଗୋ ମୃତ୍ଯୁନା ନ ଵିଶିଷ୍ଯତେ ।
ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ପୁନରୁତ୍ସର୍ଗଃ ସାଦଯେଦ୍ଦୈଵତାନ୍ଯପି ॥ 38॥
ମାର୍ଦଵଂ ସର୍ଵଭୂତାନାମନସୂଯା କ୍ଷମା ଧୃତିଃ ।
ଆଯୁଷ୍ଯାଣି ବୁଧାଃ ପ୍ରାହୁର୍ମିତ୍ରାଣାଂ ଚାଵିମାନନା ॥ 39॥
ଅପନୀତଂ ସୁନୀତେନ ଯୋଽର୍ଥଂ ପ୍ରତ୍ଯାନିନୀଷତେ ।
ମତିମାସ୍ଥାଯ ସୁଦୃଢାଂ ତଦକାପୁରୁଷ ଵ୍ରତମ୍ ॥ 40॥
ଆଯତ୍ଯାଂ ପ୍ରତିକାରଜ୍ଞସ୍ତଦାତ୍ଵେ ଦୃଢନିଶ୍ଚଯଃ ।
ଅତୀତେ କାର୍ଯଶେଷଜ୍ଞୋ ନରୋଽର୍ଥୈର୍ନ ପ୍ରହୀଯତେ ॥ 41॥
କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ଯଦଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ନିଷେଵତେ ।
ତଦେଵାପହରତ୍ଯେନଂ ତସ୍ମାତ୍କଲ୍ଯାଣମାଚରେତ୍ ॥ 42॥
ମଙ୍ଗଲାଲମ୍ଭନଂ ଯୋଗଃ ଶ୍ରୁତମୁତ୍ଥାନମାର୍ଜଵମ୍ ।
ଭୂତିମେତାନି କୁର୍ଵନ୍ତି ସତାଂ ଚାଭୀକ୍ଷ୍ଣ ଦର୍ଶନମ୍ ॥ 43॥
ଅନିର୍ଵେଦଃ ଶ୍ରିଯୋ ମୂଲଂ ଦୁଃଖନାଶେ ସୁଖସ୍ଯ ଚ ।
ମହାନ୍ଭଵତ୍ଯନିର୍ଵିଣ୍ଣଃ ସୁଖଂ ଚାତ୍ଯନ୍ତମଶ୍ନୁତେ ॥ 44॥
ନାତଃ ଶ୍ରୀମତ୍ତରଂ କିଂ ଚିଦନ୍ଯତ୍ପଥ୍ଯତମଂ ତଥା ।
ପ୍ରଭ ଵିଷ୍ଣୋର୍ଯଥା ତାତ କ୍ଷମା ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵଦା ॥ 45॥
କ୍ଷମେଦଶକ୍ତଃ ସର୍ଵସ୍ଯ ଶକ୍ତିମାନ୍ଧର୍ମକାରଣାତ୍ ।
ଅର୍ଥାନର୍ଥୌ ସମୌ ଯସ୍ଯ ତସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ କ୍ଷମା ହିତା ॥ 46॥
ଯତ୍ସୁଖଂ ସେଵମାନୋଽପି ଧର୍ମାର୍ଥାଭ୍ଯାଂ ନ ହୀଯତେ ।
କାମଂ ତଦୁପସେଵେତ ନ ମୂଢ ଵ୍ରତମାଚରେତ୍ ॥ 47॥
ଦୁଃଖାର୍ତେଷୁ ପ୍ରମତ୍ତେଷୁ ନାସ୍ତିକେଷ୍ଵଲସେଷୁ ଚ ।
ନ ଶ୍ରୀର୍ଵସତ୍ଯଦାନ୍ତେଷୁ ଯେ ଚୋତ୍ସାହ ଵିଵର୍ଜିତାଃ ॥ 48॥
ଆର୍ଜଵେନ ନରଂ ଯୁକ୍ତମାର୍ଜଵାତ୍ସଵ୍ଯପତ୍ରପମ୍ ।
ଅଶକ୍ତିମନ୍ତଂ ମନ୍ଯନ୍ତୋ ଧର୍ଷଯନ୍ତି କୁବୁଦ୍ଧଯଃ ॥ 49॥
ଅତ୍ଯାର୍ଯମତିଦାତାରମତିଶୂରମତିଵ୍ରତମ୍ ।
ପ୍ରଜ୍ଞାଭିମାନିନଂ ଚୈଵ ଶ୍ରୀର୍ଭଯାନ୍ନୋପସର୍ପତି ॥ 50॥
ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଫଲା ଵେଦାଃ ଶୀଲଵୃତ୍ତଫଲଂ ଶ୍ରୁତମ୍ ।
ରତିପୁତ୍ର ଫଲା ଦାରା ଦତ୍ତଭୁକ୍ତ ଫଲଂ ଧନମ୍ ॥ 51॥
ଅଧର୍ମୋପାର୍ଜିତୈରର୍ଥୈର୍ଯଃ କରୋତ୍ଯୌର୍ଧ୍ଵ ଦେହିକମ୍ ।
ନ ସ ତସ୍ଯ ଫଲଂ ପ୍ରେତ୍ଯ ଭୁଙ୍କ୍ତେଽର୍ଥସ୍ଯ ଦୁରାଗମାତ୍ ॥ 52॥
କାନାର ଵନଦୁର୍ଗେଷୁ କୃଚ୍ଛ୍ରାସ୍ଵାପତ୍ସୁ ସମ୍ଭ୍ରମେ ।
ଉଦ୍ଯତେଷୁ ଚ ଶସ୍ତ୍ରେଷୁ ନାସ୍ତି ଶେଷଵତାଂ ଭଯମ୍ ॥ 53॥
ଉତ୍ଥାନଂ ସଂଯମୋ ଦାକ୍ଷ୍ଯମପ୍ରମାଦୋ ଧୃତିଃ ସ୍ମୃତିଃ ।
ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଚ ସମାରମ୍ଭୋ ଵିଦ୍ଧି ମୂଲଂ ଭଵସ୍ଯ ତତ୍ ॥ 54॥
ତପୋବଲଂ ତାପସାନାଂ ବ୍ରହ୍ମ ବ୍ରହ୍ମଵିଦାଂ ବଲମ୍ ।
ହିଂସା ବଲମସାଧୂନାଂ କ୍ଷମାଗୁଣଵତାଂ ବଲମ୍ ॥ 55॥
ଅଷ୍ଟୌ ତାନ୍ଯଵ୍ରତଘ୍ନାନି ଆପୋ ମୂଲଂ ଫଲଂ ପଯଃ ।
ହଵିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣ କାମ୍ଯା ଚ ଗୁରୋର୍ଵଚନମୌଷଧମ୍ ॥ 56॥
ନ ତତ୍ପରସ୍ଯ ସନ୍ଦଧ୍ଯାତ୍ପ୍ରତିକୂଲଂ ଯଦାତ୍ମନଃ ।
ସଙ୍ଗ୍ରହେଣୈଷ ଧର୍ମଃ ସ୍ଯାତ୍କାମାଦନ୍ଯଃ ପ୍ରଵର୍ତତେ ॥ 57॥
ଅକ୍ରୋଧେନ ଜଯେତ୍କ୍ରୋଧମସାଧୁଂ ସାଧୁନା ଜଯେତ୍ ।
ଜଯେତ୍କଦର୍ଯଂ ଦାନେନ ଜଯେତ୍ସତ୍ଯେନ ଚାନୃତମ୍ ॥ 58॥
ସ୍ତ୍ରୀ ଧୂର୍ତକେଽଲସେ ଭୀରୌ ଚଣ୍ଡେ ପୁରୁଷମାନିନି ।
ଚୌରେ କୃତଘ୍ନେ ଵିଶ୍ଵାସୋ ନ କାର୍ଯୋ ନ ଚ ନାସ୍ତିକେ ॥ 59॥
ଅଭିଵାଦନଶୀଲସ୍ଯ ନିତ୍ଯଂ ଵୃଦ୍ଧୋପସେଵିନଃ ।
ଚତ୍ଵାରି ସମ୍ପ୍ରଵର୍ଧନ୍ତେ କୀର୍ତିରାଯୁର୍ଯଶୋବଲମ୍ ॥ 60॥
ଅତିକ୍ଲେଶେନ ଯେଽର୍ଥାଃ ସ୍ଯୁର୍ଧର୍ମସ୍ଯାତିକ୍ରମେଣ ଚ ।
ଅରେର୍ଵା ପ୍ରଣିପାତେନ ମା ସ୍ମ ତେଷୁ ମନଃ କୃଥାଃ ॥ 61॥
ଅଵିଦ୍ଯଃ ପୁରୁଷଃ ଶୋଚ୍ଯଃ ଶୋଚ୍ଯଂ ମିଥୁନମପ୍ରଜମ୍ ।
ନିରାହାରାଃ ପ୍ରଜାଃ ଶୋଚ୍ଯାଃ ଶୋଚ୍ଯଂ ରାଷ୍ଟ୍ରମରାଜକମ୍ ॥ 62॥
ଅଧ୍ଵା ଜରା ଦେହଵତାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଜଲଂ ଜରା ।
ଅସମ୍ଭୋଗୋ ଜରା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଵାକ୍ଷଲ୍ଯଂ ମନସୋ ଜରା ॥ 63॥
ଅନାମ୍ନାଯ ମଲା ଵେଦା ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାଵ୍ରତଂ ମଲମ୍ ।
କୌତୂହଲମଲା ସାଧ୍ଵୀ ଵିପ୍ରଵାସ ମଲାଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ॥ 64॥
ସୁଵର୍ଣସ୍ଯ ମଲଂ ରୂପ୍ଯଂ ରୂପ୍ଯସ୍ଯାପି ମଲଂ ତ୍ରପୁ ।
ଜ୍ଞେଯଂ ତ୍ରପୁ ମଲଂ ସୀସଂ ସୀସସ୍ଯାପି ମଲଂ ମଲମ୍ ॥ 65॥
ନ ସ୍ଵପ୍ନେନ ଜଯେନ୍ନିଦ୍ରାଂ ନ କାମେନ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ଜଯେତ୍ ।
ନେନ୍ଧନେନ ଜଯେଦଗ୍ନିଂ ନ ପାନେନ ସୁରାଂ ଜଯେତ୍ ॥ 66॥
ଯସ୍ଯ ଦାନଜିତଂ ମିତ୍ରମମିତ୍ରା ଯୁଧି ନିର୍ଜିତାଃ ।
ଅନ୍ନପାନଜିତା ଦାରାଃ ସଫଲଂ ତସ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ ॥ 67॥
ସହସ୍ରିଣୋଽପି ଜୀଵନ୍ତି ଜୀଵନ୍ତି ଶତିନସ୍ତଥା ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଵିମୁଞ୍ଚେଚ୍ଛାଂ ନ କଥଂ ଚିନ୍ନ ଜୀଵ୍ଯତେ ॥ 68॥
ଯତ୍ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵ୍ରୀହି ଯଵଂ ହିରଣ୍ଯଂ ପଶଵଃ ସ୍ତ୍ରିଯଃ ।
ନାଲମେକସ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵମିତି ପଶ୍ଯନ୍ନ ମୁହ୍ଯତି ॥ 69॥
ରାଜନ୍ଭୂଯୋ ବ୍ରଵୀମି ତ୍ଵାଂ ପୁତ୍ରେଷୁ ସମମାଚର ।
ସମତା ଯଦି ତେ ରାଜନ୍ସ୍ଵେଷୁ ପାଣ୍ଡୁସୁତେଷୁ ଚ ॥ 70॥
॥ ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଉଦ୍ଯୋଗପର୍ଵଣି ପ୍ରଜାଗରପର୍ଵଣି
ଵିଦୁରଵାକ୍ଯେ ଏକୋନଚତ୍ଵାରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 39॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave
sūtraprotā dārumayīva yoṣā |
dhātrā hi diṣṭasya vaśe kilāyaṃ
tasmādvada tvaṃ śravaṇe ghṛto'ham || 1||
vidura uvāca |
aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvan |
labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca bhārata || 2||
priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ |
mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ || 3||
dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ |
priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata || 4||
na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet |
kṣayaḥ sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet || 5||
samṛddhā guṇataḥ ke cidbhavanti dhanato'pare |
dhanavṛddhānguṇairhīnāndhṛtarāṣṭra vivarjayet || 6||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
sarvaṃ tvamāyatī yuktaṃ bhāṣase prājñasammatam |
na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jayaḥ || 7||
vidura uvāca |
svabhāvaguṇasampanno na jātu vinayānvitaḥ |
susūkṣmamapi bhūtānāmupamardaṃ prayokṣyate || 8||
parāpavāda niratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca |
parasparavirodhe ca yatante satatothitāḥ || 9||
sa doṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahadbhayam |
arthādāne mahāndoṣaḥ pradāne ca mahadbhayam || 10||
ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ |
yuktāścānyairmahādoṣairye narāstānvivarjayet || 11||
nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyati |
yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yatsukham || 12||
yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣaye |
alpe'pyapakṛte mohānna śāntimupagacchati || 13||
tādṛśaiḥ saṅgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ |
niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāndūrādvivarjayet || 14||
yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturam |
saputrapaśubhirvṛddhiṃ yaśaścāvyayamaśnute || 15||
jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmanaḥ śubham |
kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmātsādhu samācara || 16||
śreyasā yokṣyase rājankurvāṇo jñātisatkriyām |
viguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha || 17||
kiṃ punarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ |
prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate || 18||
dīyantāṃ grāmakāḥ ke citteṣāṃ vṛttyarthamīśvara |
evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyatsi narādhipa || 19||
vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam |
mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam || 20||
jñātibhirvigrahastāta na kartavyo bhavārthinā |
sukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha || 21||
sambhojanaṃ saṅkathanaṃ samprītiś ca parasparam |
jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃ cana || 22||
jñātayastārayantīha jñātayo majjayanti ca |
suvṛttāstārayantīha durvṛttā majjayanti ca || 23||
suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavānprati mānada |
adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyasi || 24||
śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati |
digdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati || 25||
paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati |
tānvā hatānsutānvāpi śrutvā tadanucintaya || 26||
yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā |
ādāveva na tatkuryādadhruve jīvite sati || 27||
na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavāt |
śeṣasampratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati || 28||
duryodhanena yadyetatpāpaṃ teṣu purā kṛtam |
tvayā tatkulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara || 29||
tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ |
bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām || 30||
suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ |
adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati || 31||
avṛttiṃ vinayo hanti hantyanarthaṃ parākramaḥ |
hanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam || 32||
paricchadena kṣatreṇa veśmanā paricaryayā |
parīkṣeta kulaṃ rājanbhojanācchādanena ca || 33||
yayościttena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā |
sameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryate || 34||
durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairiva |
vivarjayīta medhāvī tasminmaitrī praṇaśyati || 35||
avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca |
tathaivāpeta dharmeṣu na maitrīmācaredbudhaḥ || 36||
kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikam |
jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramatyāgi ceṣyate || 37||
indriyāṇāmanutsargo mṛtyunā na viśiṣyate |
atyarthaṃ punarutsargaḥ sādayeddaivatānyapi || 38||
mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛtiḥ |
āyuṣyāṇi budhāḥ prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā || 39||
apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīṣate |
matimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣa vratam || 40||
āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścayaḥ |
atīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate || 41||
karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevate |
tadevāpaharatyenaṃ tasmātkalyāṇamācaret || 42||
maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutamutthānamārjavam |
bhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇa darśanam || 43||
anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca |
mahānbhavatyanirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantamaśnute || 44||
nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃ cidanyatpathyatamaṃ tathā |
prabha viṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā || 45||
kṣamedaśaktaḥ sarvasya śaktimāndharmakāraṇāt |
arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā || 46||
yatsukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate |
kāmaṃ tadupaseveta na mūḍha vratamācaret || 47||
duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu ca |
na śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāha vivarjitāḥ || 48||
ārjavena naraṃ yuktamārjavātsavyapatrapam |
aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ || 49||
atyāryamatidātāramatiśūramativratam |
prajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati || 50||
agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam |
ratiputra phalā dārā dattabhukta phalaṃ dhanam || 51||
adharmopārjitairarthairyaḥ karotyaurdhva dehikam |
na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt || 52||
kānāra vanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu sambhrame |
udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam || 53||
utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ |
samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat || 54||
tapobalaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam |
hiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam || 55||
aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ |
havirbrāhmaṇa kāmyā ca gurorvacanamauṣadham || 56||
na tatparasya sandadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ |
saṅgraheṇaiṣa dharmaḥ syātkāmādanyaḥ pravartate || 57||
akrodhena jayetkrodhamasādhuṃ sādhunā jayet |
jayetkadaryaṃ dānena jayetsatyena cānṛtam || 58||
strī dhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini |
caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike || 59||
abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ |
catvāri sampravardhante kīrtirāyuryaśobalam || 60||
atikleśena ye'rthāḥ syurdharmasyātikrameṇa ca |
arervā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 61||
avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunamaprajam |
nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭramarājakam || 62||
adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā |
asambhogo jarā strīṇāṃ vākṣalyaṃ manaso jarā || 63||
anāmnāya malā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam |
kautūhalamalā sādhvī vipravāsa malāḥ striyaḥ || 64||
suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu |
jñeyaṃ trapu malaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam || 65||
na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet |
nendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet || 66||
yasya dānajitaṃ mitramamitrā yudhi nirjitāḥ |
annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam || 67||
sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā |
dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cinna jīvyate || 68||
yatpṛthivyāṃ vrīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati || 69||
rājanbhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācara |
samatā yadi te rājansveṣu pāṇḍusuteṣu ca || 70||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे
सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा ।
धात्रा हि दिष्टस्य वशे किलायं
तस्माद्वद त्वं श्रवणे घृतोऽहम् ॥ 1॥
विदुर उवाच ।
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ।
लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च भारत ॥ 2॥
प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रं मूलबलेनान्यो यः प्रियः प्रिय एव सः ॥ 3॥
द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितः ।
प्रिये शुभानि कर्माणि द्वेष्ये पापानि भारत ॥ 4॥
न स क्षयो महाराज यः क्षयो वृद्धिमावहेत् ।
क्षयः स त्विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत् ॥ 5॥
समृद्धा गुणतः के चिद्भवन्ति धनतोऽपरे ।
धनवृद्धान्गुणैर्हीनान्धृतराष्ट्र विवर्जयेत् ॥ 6॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
सर्वं त्वमायती युक्तं भाषसे प्राज्ञसम्मतम् ।
न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ 7॥
विदुर उवाच ।
स्वभावगुणसम्पन्नो न जातु विनयान्वितः ।
सुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमर्दं प्रयोक्ष्यते ॥ 8॥
परापवाद निरताः परदुःखोदयेषु च ।
परस्परविरोधे च यतन्ते सततोथिताः ॥ 9॥
स दोषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद्भयम् ।
अर्थादाने महान्दोषः प्रदाने च महद्भयम् ॥ 10॥
ये पापा इति विख्याताः संवासे परिगर्हिताः ।
युक्ताश्चान्यैर्महादोषैर्ये नरास्तान्विवर्जयेत् ॥ 11॥
निवर्तमाने सौहार्दे प्रीतिर्नीचे प्रणश्यति ।
या चैव फलनिर्वृत्तिः सौहृदे चैव यत्सुखम् ॥ 12॥
यतते चापवादाय यत्नमारभते क्षये ।
अल्पेऽप्यपकृते मोहान्न शान्तिमुपगच्छति ॥ 13॥
तादृशैः सङ्गतं नीचैर्नृशंसैरकृतात्मभिः ।
निशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान्दूराद्विवर्जयेत् ॥ 14॥
यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम् ।
सपुत्रपशुभिर्वृद्धिं यशश्चाव्ययमश्नुते ॥ 15॥
ज्ञातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम् ।
कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचर ॥ 16॥
श्रेयसा योक्ष्यसे राजन्कुर्वाणो ज्ञातिसत्क्रियाम् ।
विगुणा ह्यपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ 17॥
किं पुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणः ।
प्रसादं कुरु दीनानां पाण्डवानां विशां पते ॥ 18॥
दीयन्तां ग्रामकाः के चित्तेषां वृत्त्यर्थमीश्वर ।
एवं लोके यशःप्राप्तो भविष्यत्सि नराधिप ॥ 19॥
वृद्धेन हि त्वया कार्यं पुत्राणां तात रक्षणम् ।
मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितैषिणम् ॥ 20॥
ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यो भवार्थिना ।
सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ ॥ 21॥
सम्भोजनं सङ्कथनं सम्प्रीतिश् च परस्परम् ।
ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कथं चन ॥ 22॥
ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो मज्जयन्ति च ।
सुवृत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मज्जयन्ति च ॥ 23॥
सुवृत्तो भव राजेन्द्र पाण्डवान्प्रति मानद ।
अधर्षणीयः शत्रूणां तैर्वृतस्त्वं भविष्यसि ॥ 24॥
श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति ।
दिग्धहस्तं मृग इव स एनस्तस्य विन्दति ॥ 25॥
पश्चादपि नरश्रेष्ठ तव तापो भविष्यति ।
तान्वा हतान्सुतान्वापि श्रुत्वा तदनुचिन्तय ॥ 26॥
येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा ।
आदावेव न तत्कुर्यादध्रुवे जीविते सति ॥ 27॥
न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात् ।
शेषसम्प्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्वेव तिष्ठति ॥ 28॥
दुर्योधनेन यद्येतत्पापं तेषु पुरा कृतम् ।
त्वया तत्कुलवृद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर ॥ 29॥
तांस्त्वं पदे प्रतिष्ठाप्य लोके विगतकल्मषः ।
भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयो मनीषिणाम् ॥ 30॥
सुव्याहृतानि धीराणां फलतः प्रविचिन्त्य यः ।
अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति ॥ 31॥
अवृत्तिं विनयो हन्ति हन्त्यनर्थं पराक्रमः ।
हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ 32॥
परिच्छदेन क्षत्रेण वेश्मना परिचर्यया ।
परीक्षेत कुलं राजन्भोजनाच्छादनेन च ॥ 33॥
ययोश्चित्तेन वा चित्तं नैभृतं नैभृतेन वा ।
समेति प्रज्ञया प्रज्ञा तयोर्मैत्री न जीर्यते ॥ 34॥
दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव ।
विवर्जयीत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति ॥ 35॥
अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च ।
तथैवापेत धर्मेषु न मैत्रीमाचरेद्बुधः ॥ 36॥
कृतज्ञं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढभक्तिकम् ।
जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमत्यागि चेष्यते ॥ 37॥
इन्द्रियाणामनुत्सर्गो मृत्युना न विशिष्यते ।
अत्यर्थं पुनरुत्सर्गः सादयेद्दैवतान्यपि ॥ 38॥
मार्दवं सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृतिः ।
आयुष्याणि बुधाः प्राहुर्मित्राणां चाविमानना ॥ 39॥
अपनीतं सुनीतेन योऽर्थं प्रत्यानिनीषते ।
मतिमास्थाय सुदृढां तदकापुरुष व्रतम् ॥ 40॥
आयत्यां प्रतिकारज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चयः ।
अतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थैर्न प्रहीयते ॥ 41॥
कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते ।
तदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत् ॥ 42॥
मङ्गलालम्भनं योगः श्रुतमुत्थानमार्जवम् ।
भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्ण दर्शनम् ॥ 43॥
अनिर्वेदः श्रियो मूलं दुःखनाशे सुखस्य च ।
महान्भवत्यनिर्विण्णः सुखं चात्यन्तमश्नुते ॥ 44॥
नातः श्रीमत्तरं किं चिदन्यत्पथ्यतमं तथा ।
प्रभ विष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा ॥ 45॥
क्षमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान्धर्मकारणात् ।
अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिता ॥ 46॥
यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते ।
कामं तदुपसेवेत न मूढ व्रतमाचरेत् ॥ 47॥
दुःखार्तेषु प्रमत्तेषु नास्तिकेष्वलसेषु च ।
न श्रीर्वसत्यदान्तेषु ये चोत्साह विवर्जिताः ॥ 48॥
आर्जवेन नरं युक्तमार्जवात्सव्यपत्रपम् ।
अशक्तिमन्तं मन्यन्तो धर्षयन्ति कुबुद्धयः ॥ 49॥
अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतिव्रतम् ।
प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीर्भयान्नोपसर्पति ॥ 50॥
अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ।
रतिपुत्र फला दारा दत्तभुक्त फलं धनम् ॥ 51॥
अधर्मोपार्जितैरर्थैर्यः करोत्यौर्ध्व देहिकम् ।
न स तस्य फलं प्रेत्य भुङ्क्तेऽर्थस्य दुरागमात् ॥ 52॥
कानार वनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु सम्भ्रमे ।
उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति शेषवतां भयम् ॥ 53॥
उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिः ।
समीक्ष्य च समारम्भो विद्धि मूलं भवस्य तत् ॥ 54॥
तपोबलं तापसानां ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
हिंसा बलमसाधूनां क्षमागुणवतां बलम् ॥ 55॥
अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः ।
हविर्ब्राह्मण काम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥ 56॥
न तत्परस्य सन्दध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः ।
सङ्ग्रहेणैष धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते ॥ 57॥
अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं साधुना जयेत् ।
जयेत्कदर्यं दानेन जयेत्सत्येन चानृतम् ॥ 58॥
स्त्री धूर्तकेऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि ।
चौरे कृतघ्ने विश्वासो न कार्यो न च नास्तिके ॥ 59॥
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि सम्प्रवर्धन्ते कीर्तिरायुर्यशोबलम् ॥ 60॥
अतिक्लेशेन येऽर्थाः स्युर्धर्मस्यातिक्रमेण च ।
अरेर्वा प्रणिपातेन मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥ 61॥
अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मिथुनमप्रजम् ।
निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राष्ट्रमराजकम् ॥ 62॥
अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा ।
असम्भोगो जरा स्त्रीणां वाक्षल्यं मनसो जरा ॥ 63॥
अनाम्नाय मला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् ।
कौतूहलमला साध्वी विप्रवास मलाः स्त्रियः ॥ 64॥
सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं त्रपु ।
ज्ञेयं त्रपु मलं सीसं सीसस्यापि मलं मलम् ॥ 65॥
न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् ।
नेन्धनेन जयेदग्निं न पानेन सुरां जयेत् ॥ 66॥
यस्य दानजितं मित्रममित्रा युधि निर्जिताः ।
अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम् ॥ 67॥
सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा ।
धृतराष्ट्रं विमुञ्चेच्छां न कथं चिन्न जीव्यते ॥ 68॥
यत्पृथिव्यां व्रीहि यवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ 69॥
राजन्भूयो ब्रवीमि त्वां पुत्रेषु सममाचर ।
समता यदि ते राजन्स्वेषु पाण्डुसुतेषु च ॥ 70॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ 39॥
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave
sūtraprotā dārumayīva yoṣā |
dhātrā hi diṣṭasya vaśe kilāyaṃ
tasmādvada tvaṃ śravaṇe ghṛto'ham || 1||
vidura uvāca |
aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvan |
labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca bhārata || 2||
priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ |
mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ || 3||
dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ |
priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata || 4||
na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet |
kṣayaḥ sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet || 5||
samṛddhā guṇataḥ ke cidbhavanti dhanato'pare |
dhanavṛddhānguṇairhīnāndhṛtarāṣṭra vivarjayet || 6||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
sarvaṃ tvamāyatī yuktaṃ bhāṣase prājñasammatam |
na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jayaḥ || 7||
vidura uvāca |
svabhāvaguṇasampanno na jātu vinayānvitaḥ |
susūkṣmamapi bhūtānāmupamardaṃ prayokṣyate || 8||
parāpavāda niratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca |
parasparavirodhe ca yatante satatothitāḥ || 9||
sa doṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahadbhayam |
arthādāne mahāndoṣaḥ pradāne ca mahadbhayam || 10||
ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ |
yuktāścānyairmahādoṣairye narāstānvivarjayet || 11||
nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyati |
yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yatsukham || 12||
yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣaye |
alpe'pyapakṛte mohānna śāntimupagacchati || 13||
tādṛśaiḥ saṅgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ |
niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāndūrādvivarjayet || 14||
yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturam |
saputrapaśubhirvṛddhiṃ yaśaścāvyayamaśnute || 15||
jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmanaḥ śubham |
kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmātsādhu samācara || 16||
śreyasā yokṣyase rājankurvāṇo jñātisatkriyām |
viguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha || 17||
kiṃ punarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ |
prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate || 18||
dīyantāṃ grāmakāḥ ke citteṣāṃ vṛttyarthamīśvara |
evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyatsi narādhipa || 19||
vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam |
mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam || 20||
jñātibhirvigrahastāta na kartavyo bhavārthinā |
sukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha || 21||
sambhojanaṃ saṅkathanaṃ samprītiś ca parasparam |
jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃ cana || 22||
jñātayastārayantīha jñātayo majjayanti ca |
suvṛttāstārayantīha durvṛttā majjayanti ca || 23||
suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavānprati mānada |
adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyasi || 24||
śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati |
digdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati || 25||
paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati |
tānvā hatānsutānvāpi śrutvā tadanucintaya || 26||
yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā |
ādāveva na tatkuryādadhruve jīvite sati || 27||
na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavāt |
śeṣasampratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati || 28||
duryodhanena yadyetatpāpaṃ teṣu purā kṛtam |
tvayā tatkulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara || 29||
tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ |
bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām || 30||
suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ |
adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati || 31||
avṛttiṃ vinayo hanti hantyanarthaṃ parākramaḥ |
hanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam || 32||
paricchadena kṣatreṇa veśmanā paricaryayā |
parīkṣeta kulaṃ rājanbhojanācchādanena ca || 33||
yayościttena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā |
sameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryate || 34||
durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairiva |
vivarjayīta medhāvī tasminmaitrī praṇaśyati || 35||
avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca |
tathaivāpeta dharmeṣu na maitrīmācaredbudhaḥ || 36||
kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikam |
jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramatyāgi ceṣyate || 37||
indriyāṇāmanutsargo mṛtyunā na viśiṣyate |
atyarthaṃ punarutsargaḥ sādayeddaivatānyapi || 38||
mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛtiḥ |
āyuṣyāṇi budhāḥ prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā || 39||
apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīṣate |
matimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣa vratam || 40||
āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścayaḥ |
atīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate || 41||
karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevate |
tadevāpaharatyenaṃ tasmātkalyāṇamācaret || 42||
maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutamutthānamārjavam |
bhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇa darśanam || 43||
anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca |
mahānbhavatyanirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantamaśnute || 44||
nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃ cidanyatpathyatamaṃ tathā |
prabha viṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā || 45||
kṣamedaśaktaḥ sarvasya śaktimāndharmakāraṇāt |
arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā || 46||
yatsukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate |
kāmaṃ tadupaseveta na mūḍha vratamācaret || 47||
duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu ca |
na śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāha vivarjitāḥ || 48||
ārjavena naraṃ yuktamārjavātsavyapatrapam |
aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ || 49||
atyāryamatidātāramatiśūramativratam |
prajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati || 50||
agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam |
ratiputra phalā dārā dattabhukta phalaṃ dhanam || 51||
adharmopārjitairarthairyaḥ karotyaurdhva dehikam |
na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt || 52||
kānāra vanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu sambhrame |
udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam || 53||
utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ |
samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat || 54||
tapobalaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam |
hiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam || 55||
aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ |
havirbrāhmaṇa kāmyā ca gurorvacanamauṣadham || 56||
na tatparasya sandadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ |
saṅgraheṇaiṣa dharmaḥ syātkāmādanyaḥ pravartate || 57||
akrodhena jayetkrodhamasādhuṃ sādhunā jayet |
jayetkadaryaṃ dānena jayetsatyena cānṛtam || 58||
strī dhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini |
caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike || 59||
abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ |
catvāri sampravardhante kīrtirāyuryaśobalam || 60||
atikleśena ye'rthāḥ syurdharmasyātikrameṇa ca |
arervā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 61||
avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunamaprajam |
nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭramarājakam || 62||
adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā |
asambhogo jarā strīṇāṃ vākṣalyaṃ manaso jarā || 63||
anāmnāya malā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam |
kautūhalamalā sādhvī vipravāsa malāḥ striyaḥ || 64||
suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu |
jñeyaṃ trapu malaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam || 65||
na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet |
nendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet || 66||
yasya dānajitaṃ mitramamitrā yudhi nirjitāḥ |
annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam || 67||
sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā |
dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cinna jīvyate || 68||
yatpṛthivyāṃ vrīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati || 69||
rājanbhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācara |
samatā yadi te rājansveṣu pāṇḍusuteṣu ca || 70||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.