॥ ইতি শ্রীমহাভারতে উদ্যোগপর্বণি প্রজাগরপর্বণি
বিদুরবাক্যে একোনচত্বারিংশোঽধ্যাযঃ ॥
ধৃতরাষ্ট্র উবাচ ।
অনীশ্বরোঽযং পুরুষো ভবাভবে
সূত্রপ্রোতা দারুমযীব যোষা ।
ধাত্রা হি দিষ্টস্য বশে কিলাযং
তস্মাদ্বদ ত্বং শ্রবণে ঘৃতোঽহম্ ॥ 1॥
বিদুর উবাচ ।
অপ্রাপ্তকালং বচনং বৃহস্পতিরপি ব্রুবন্ ।
লভতে বুদ্ধ্যবজ্ঞানমবমানং চ ভারত ॥ 2॥
প্রিযো ভবতি দানেন প্রিযবাদেন চাপরঃ ।
মন্ত্রং মূলবলেনান্যো যঃ প্রিযঃ প্রিয এব সঃ ॥ 3॥
দ্বেষ্যো ন সাধুর্ভবতি ন মেধাবী ন পণ্ডিতঃ ।
প্রিযে শুভানি কর্মাণি দ্বেষ্যে পাপানি ভারত ॥ 4॥
ন স ক্ষযো মহারাজ যঃ ক্ষযো বৃদ্ধিমাবহেত্ ।
ক্ষযঃ স ত্বিহ মন্তব্যো যং লব্ধ্বা বহু নাশযেত্ ॥ 5॥
সমৃদ্ধা গুণতঃ কে চিদ্ভবন্তি ধনতোঽপরে ।
ধনবৃদ্ধান্গুণৈর্হীনান্ধৃতরাষ্ট্র বিবর্জযেত্ ॥ 6॥
ধৃতরাষ্ট্র উবাচ ।
সর্বং ত্বমাযতী যুক্তং ভাষসে প্রাজ্ঞসম্মতম্ ।
ন চোত্সহে সুতং ত্যক্তুং যতো ধর্মস্ততো জযঃ ॥ 7॥
বিদুর উবাচ ।
স্বভাবগুণসম্পন্নো ন জাতু বিনযান্বিতঃ ।
সুসূক্ষ্মমপি ভূতানামুপমর্দং প্রযোক্ষ্যতে ॥ 8॥
পরাপবাদ নিরতাঃ পরদুঃখোদযেষু চ ।
পরস্পরবিরোধে চ যতন্তে সততোথিতাঃ ॥ 9॥
স দোষং দর্শনং যেষাং সংবাসে সুমহদ্ভযম্ ।
অর্থাদানে মহান্দোষঃ প্রদানে চ মহদ্ভযম্ ॥ 10॥
যে পাপা ইতি বিখ্যাতাঃ সংবাসে পরিগর্হিতাঃ ।
যুক্তাশ্চান্যৈর্মহাদোষৈর্যে নরাস্তান্বিবর্জযেত্ ॥ 11॥
নিবর্তমানে সৌহার্দে প্রীতির্নীচে প্রণশ্যতি ।
যা চৈব ফলনির্বৃত্তিঃ সৌহৃদে চৈব যত্সুখম্ ॥ 12॥
যততে চাপবাদায যত্নমারভতে ক্ষযে ।
অল্পেঽপ্যপকৃতে মোহান্ন শান্তিমুপগচ্ছতি ॥ 13॥
তাদৃশৈঃ সঙ্গতং নীচৈর্নৃশংসৈরকৃতাত্মভিঃ ।
নিশাম্য নিপুণং বুদ্ধ্যা বিদ্বান্দূরাদ্বিবর্জযেত্ ॥ 14॥
যো জ্ঞাতিমনুগৃহ্ণাতি দরিদ্রং দীনমাতুরম্ ।
সপুত্রপশুভির্বৃদ্ধিং যশশ্চাব্যযমশ্নুতে ॥ 15॥
জ্ঞাতযো বর্ধনীযাস্তৈর্য ইচ্ছন্ত্যাত্মনঃ শুভম্ ।
কুলবৃদ্ধিং চ রাজেন্দ্র তস্মাত্সাধু সমাচর ॥ 16॥
শ্রেযসা যোক্ষ্যসে রাজন্কুর্বাণো জ্ঞাতিসত্ক্রিযাম্ ।
বিগুণা হ্যপি সংরক্ষ্যা জ্ঞাতযো ভরতর্ষভ ॥ 17॥
কিং পুনর্গুণবন্তস্তে ত্বত্প্রসাদাভিকাঙ্ক্ষিণঃ ।
প্রসাদং কুরু দীনানাং পাণ্ডবানাং বিশাং পতে ॥ 18॥
দীযন্তাং গ্রামকাঃ কে চিত্তেষাং বৃত্ত্যর্থমীশ্বর ।
এবং লোকে যশঃপ্রাপ্তো ভবিষ্যত্সি নরাধিপ ॥ 19॥
বৃদ্ধেন হি ত্বযা কার্যং পুত্রাণাং তাত রক্ষণম্ ।
মযা চাপি হিতং বাচ্যং বিদ্ধি মাং ত্বদ্ধিতৈষিণম্ ॥ 20॥
জ্ঞাতিভির্বিগ্রহস্তাত ন কর্তব্যো ভবার্থিনা ।
সুখানি সহ ভোজ্যানি জ্ঞাতিভির্ভরতর্ষভ ॥ 21॥
সম্ভোজনং সঙ্কথনং সম্প্রীতিশ্ চ পরস্পরম্ ।
জ্ঞাতিভিঃ সহ কার্যাণি ন বিরোধঃ কথং চন ॥ 22॥
জ্ঞাতযস্তারযন্তীহ জ্ঞাতযো মজ্জযন্তি চ ।
সুবৃত্তাস্তারযন্তীহ দুর্বৃত্তা মজ্জযন্তি চ ॥ 23॥
সুবৃত্তো ভব রাজেন্দ্র পাণ্ডবান্প্রতি মানদ ।
অধর্ষণীযঃ শত্রূণাং তৈর্বৃতস্ত্বং ভবিষ্যসি ॥ 24॥
শ্রীমন্তং জ্ঞাতিমাসাদ্য যো জ্ঞাতিরবসীদতি ।
দিগ্ধহস্তং মৃগ ইব স এনস্তস্য বিন্দতি ॥ 25॥
পশ্চাদপি নরশ্রেষ্ঠ তব তাপো ভবিষ্যতি ।
তান্বা হতান্সুতান্বাপি শ্রুত্বা তদনুচিন্তয ॥ 26॥
যেন খট্বাং সমারূঢঃ পরিতপ্যেত কর্মণা ।
আদাবেব ন তত্কুর্যাদধ্রুবে জীবিতে সতি ॥ 27॥
ন কশ্চিন্নাপনযতে পুমানন্যত্র ভার্গবাত্ ।
শেষসম্প্রতিপত্তিস্তু বুদ্ধিমত্স্বেব তিষ্ঠতি ॥ 28॥
দুর্যোধনেন যদ্যেতত্পাপং তেষু পুরা কৃতম্ ।
ত্বযা তত্কুলবৃদ্ধেন প্রত্যানেযং নরেশ্বর ॥ 29॥
তাংস্ত্বং পদে প্রতিষ্ঠাপ্য লোকে বিগতকল্মষঃ ।
ভবিষ্যসি নরশ্রেষ্ঠ পূজনীযো মনীষিণাম্ ॥ 30॥
সুব্যাহৃতানি ধীরাণাং ফলতঃ প্রবিচিন্ত্য যঃ ।
অধ্যবস্যতি কার্যেষু চিরং যশসি তিষ্ঠতি ॥ 31॥
অবৃত্তিং বিনযো হন্তি হন্ত্যনর্থং পরাক্রমঃ ।
হন্তি নিত্যং ক্ষমা ক্রোধমাচারো হন্ত্যলক্ষণম্ ॥ 32॥
পরিচ্ছদেন ক্ষত্রেণ বেশ্মনা পরিচর্যযা ।
পরীক্ষেত কুলং রাজন্ভোজনাচ্ছাদনেন চ ॥ 33॥
যযোশ্চিত্তেন বা চিত্তং নৈভৃতং নৈভৃতেন বা ।
সমেতি প্রজ্ঞযা প্রজ্ঞা তযোর্মৈত্রী ন জীর্যতে ॥ 34॥
দুর্বুদ্ধিমকৃতপ্রজ্ঞং ছন্নং কূপং তৃণৈরিব ।
বিবর্জযীত মেধাবী তস্মিন্মৈত্রী প্রণশ্যতি ॥ 35॥
অবলিপ্তেষু মূর্খেষু রৌদ্রসাহসিকেষু চ ।
তথৈবাপেত ধর্মেষু ন মৈত্রীমাচরেদ্বুধঃ ॥ 36॥
কৃতজ্ঞং ধার্মিকং সত্যমক্ষুদ্রং দৃঢভক্তিকম্ ।
জিতেন্দ্রিযং স্থিতং স্থিত্যাং মিত্রমত্যাগি চেষ্যতে ॥ 37॥
ইন্দ্রিযাণামনুত্সর্গো মৃত্যুনা ন বিশিষ্যতে ।
অত্যর্থং পুনরুত্সর্গঃ সাদযেদ্দৈবতান্যপি ॥ 38॥
মার্দবং সর্বভূতানামনসূযা ক্ষমা ধৃতিঃ ।
আযুষ্যাণি বুধাঃ প্রাহুর্মিত্রাণাং চাবিমাননা ॥ 39॥
অপনীতং সুনীতেন যোঽর্থং প্রত্যানিনীষতে ।
মতিমাস্থায সুদৃঢাং তদকাপুরুষ ব্রতম্ ॥ 40॥
আযত্যাং প্রতিকারজ্ঞস্তদাত্বে দৃঢনিশ্চযঃ ।
অতীতে কার্যশেষজ্ঞো নরোঽর্থৈর্ন প্রহীযতে ॥ 41॥
কর্মণা মনসা বাচা যদভীক্ষ্ণং নিষেবতে ।
তদেবাপহরত্যেনং তস্মাত্কল্যাণমাচরেত্ ॥ 42॥
মঙ্গলালম্ভনং যোগঃ শ্রুতমুত্থানমার্জবম্ ।
ভূতিমেতানি কুর্বন্তি সতাং চাভীক্ষ্ণ দর্শনম্ ॥ 43॥
অনির্বেদঃ শ্রিযো মূলং দুঃখনাশে সুখস্য চ ।
মহান্ভবত্যনির্বিণ্ণঃ সুখং চাত্যন্তমশ্নুতে ॥ 44॥
নাতঃ শ্রীমত্তরং কিং চিদন্যত্পথ্যতমং তথা ।
প্রভ বিষ্ণোর্যথা তাত ক্ষমা সর্বত্র সর্বদা ॥ 45॥
ক্ষমেদশক্তঃ সর্বস্য শক্তিমান্ধর্মকারণাত্ ।
অর্থানর্থৌ সমৌ যস্য তস্য নিত্যং ক্ষমা হিতা ॥ 46॥
যত্সুখং সেবমানোঽপি ধর্মার্থাভ্যাং ন হীযতে ।
কামং তদুপসেবেত ন মূঢ ব্রতমাচরেত্ ॥ 47॥
দুঃখার্তেষু প্রমত্তেষু নাস্তিকেষ্বলসেষু চ ।
ন শ্রীর্বসত্যদান্তেষু যে চোত্সাহ বিবর্জিতাঃ ॥ 48॥
আর্জবেন নরং যুক্তমার্জবাত্সব্যপত্রপম্ ।
অশক্তিমন্তং মন্যন্তো ধর্ষযন্তি কুবুদ্ধযঃ ॥ 49॥
অত্যার্যমতিদাতারমতিশূরমতিব্রতম্ ।
প্রজ্ঞাভিমানিনং চৈব শ্রীর্ভযান্নোপসর্পতি ॥ 50॥
অগ্নিহোত্রফলা বেদাঃ শীলবৃত্তফলং শ্রুতম্ ।
রতিপুত্র ফলা দারা দত্তভুক্ত ফলং ধনম্ ॥ 51॥
অধর্মোপার্জিতৈরর্থৈর্যঃ করোত্যৌর্ধ্ব দেহিকম্ ।
ন স তস্য ফলং প্রেত্য ভুঙ্ক্তেঽর্থস্য দুরাগমাত্ ॥ 52॥
কানার বনদুর্গেষু কৃচ্ছ্রাস্বাপত্সু সম্ভ্রমে ।
উদ্যতেষু চ শস্ত্রেষু নাস্তি শেষবতাং ভযম্ ॥ 53॥
উত্থানং সংযমো দাক্ষ্যমপ্রমাদো ধৃতিঃ স্মৃতিঃ ।
সমীক্ষ্য চ সমারম্ভো বিদ্ধি মূলং ভবস্য তত্ ॥ 54॥
তপোবলং তাপসানাং ব্রহ্ম ব্রহ্মবিদাং বলম্ ।
হিংসা বলমসাধূনাং ক্ষমাগুণবতাং বলম্ ॥ 55॥
অষ্টৌ তান্যব্রতঘ্নানি আপো মূলং ফলং পযঃ ।
হবির্ব্রাহ্মণ কাম্যা চ গুরোর্বচনমৌষধম্ ॥ 56॥
ন তত্পরস্য সন্দধ্যাত্প্রতিকূলং যদাত্মনঃ ।
সঙ্গ্রহেণৈষ ধর্মঃ স্যাত্কামাদন্যঃ প্রবর্ততে ॥ 57॥
অক্রোধেন জযেত্ক্রোধমসাধুং সাধুনা জযেত্ ।
জযেত্কদর্যং দানেন জযেত্সত্যেন চানৃতম্ ॥ 58॥
স্ত্রী ধূর্তকেঽলসে ভীরৌ চণ্ডে পুরুষমানিনি ।
চৌরে কৃতঘ্নে বিশ্বাসো ন কার্যো ন চ নাস্তিকে ॥ 59॥
অভিবাদনশীলস্য নিত্যং বৃদ্ধোপসেবিনঃ ।
চত্বারি সম্প্রবর্ধন্তে কীর্তিরাযুর্যশোবলম্ ॥ 60॥
অতিক্লেশেন যেঽর্থাঃ স্যুর্ধর্মস্যাতিক্রমেণ চ ।
অরের্বা প্রণিপাতেন মা স্ম তেষু মনঃ কৃথাঃ ॥ 61॥
অবিদ্যঃ পুরুষঃ শোচ্যঃ শোচ্যং মিথুনমপ্রজম্ ।
নিরাহারাঃ প্রজাঃ শোচ্যাঃ শোচ্যং রাষ্ট্রমরাজকম্ ॥ 62॥
অধ্বা জরা দেহবতাং পর্বতানাং জলং জরা ।
অসম্ভোগো জরা স্ত্রীণাং বাক্ষল্যং মনসো জরা ॥ 63॥
অনাম্নায মলা বেদা ব্রাহ্মণস্যাব্রতং মলম্ ।
কৌতূহলমলা সাধ্বী বিপ্রবাস মলাঃ স্ত্রিযঃ ॥ 64॥
সুবর্ণস্য মলং রূপ্যং রূপ্যস্যাপি মলং ত্রপু ।
জ্ঞেযং ত্রপু মলং সীসং সীসস্যাপি মলং মলম্ ॥ 65॥
ন স্বপ্নেন জযেন্নিদ্রাং ন কামেন স্ত্রিযং জযেত্ ।
নেন্ধনেন জযেদগ্নিং ন পানেন সুরাং জযেত্ ॥ 66॥
যস্য দানজিতং মিত্রমমিত্রা যুধি নির্জিতাঃ ।
অন্নপানজিতা দারাঃ সফলং তস্য জীবিতম্ ॥ 67॥
সহস্রিণোঽপি জীবন্তি জীবন্তি শতিনস্তথা ।
ধৃতরাষ্ট্রং বিমুঞ্চেচ্ছাং ন কথং চিন্ন জীব্যতে ॥ 68॥
যত্পৃথিব্যাং ব্রীহি যবং হিরণ্যং পশবঃ স্ত্রিযঃ ।
নালমেকস্য তত্সর্বমিতি পশ্যন্ন মুহ্যতি ॥ 69॥
রাজন্ভূযো ব্রবীমি ত্বাং পুত্রেষু সমমাচর ।
সমতা যদি তে রাজন্স্বেষু পাণ্ডুসুতেষু চ ॥ 70॥
॥ ইতি শ্রীমহাভারতে উদ্যোগপর্বণি প্রজাগরপর্বণি
বিদুরবাক্যে একোনচত্বারিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 39॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave
sūtraprotā dārumayīva yoṣā |
dhātrā hi diṣṭasya vaśe kilāyaṃ
tasmādvada tvaṃ śravaṇe ghṛto'ham || 1||
vidura uvāca |
aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvan |
labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca bhārata || 2||
priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ |
mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ || 3||
dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ |
priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata || 4||
na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet |
kṣayaḥ sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet || 5||
samṛddhā guṇataḥ ke cidbhavanti dhanato'pare |
dhanavṛddhānguṇairhīnāndhṛtarāṣṭra vivarjayet || 6||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
sarvaṃ tvamāyatī yuktaṃ bhāṣase prājñasammatam |
na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jayaḥ || 7||
vidura uvāca |
svabhāvaguṇasampanno na jātu vinayānvitaḥ |
susūkṣmamapi bhūtānāmupamardaṃ prayokṣyate || 8||
parāpavāda niratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca |
parasparavirodhe ca yatante satatothitāḥ || 9||
sa doṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahadbhayam |
arthādāne mahāndoṣaḥ pradāne ca mahadbhayam || 10||
ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ |
yuktāścānyairmahādoṣairye narāstānvivarjayet || 11||
nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyati |
yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yatsukham || 12||
yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣaye |
alpe'pyapakṛte mohānna śāntimupagacchati || 13||
tādṛśaiḥ saṅgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ |
niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāndūrādvivarjayet || 14||
yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturam |
saputrapaśubhirvṛddhiṃ yaśaścāvyayamaśnute || 15||
jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmanaḥ śubham |
kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmātsādhu samācara || 16||
śreyasā yokṣyase rājankurvāṇo jñātisatkriyām |
viguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha || 17||
kiṃ punarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ |
prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate || 18||
dīyantāṃ grāmakāḥ ke citteṣāṃ vṛttyarthamīśvara |
evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyatsi narādhipa || 19||
vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam |
mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam || 20||
jñātibhirvigrahastāta na kartavyo bhavārthinā |
sukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha || 21||
sambhojanaṃ saṅkathanaṃ samprītiś ca parasparam |
jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃ cana || 22||
jñātayastārayantīha jñātayo majjayanti ca |
suvṛttāstārayantīha durvṛttā majjayanti ca || 23||
suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavānprati mānada |
adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyasi || 24||
śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati |
digdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati || 25||
paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati |
tānvā hatānsutānvāpi śrutvā tadanucintaya || 26||
yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā |
ādāveva na tatkuryādadhruve jīvite sati || 27||
na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavāt |
śeṣasampratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati || 28||
duryodhanena yadyetatpāpaṃ teṣu purā kṛtam |
tvayā tatkulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara || 29||
tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ |
bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām || 30||
suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ |
adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati || 31||
avṛttiṃ vinayo hanti hantyanarthaṃ parākramaḥ |
hanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam || 32||
paricchadena kṣatreṇa veśmanā paricaryayā |
parīkṣeta kulaṃ rājanbhojanācchādanena ca || 33||
yayościttena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā |
sameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryate || 34||
durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairiva |
vivarjayīta medhāvī tasminmaitrī praṇaśyati || 35||
avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca |
tathaivāpeta dharmeṣu na maitrīmācaredbudhaḥ || 36||
kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikam |
jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramatyāgi ceṣyate || 37||
indriyāṇāmanutsargo mṛtyunā na viśiṣyate |
atyarthaṃ punarutsargaḥ sādayeddaivatānyapi || 38||
mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛtiḥ |
āyuṣyāṇi budhāḥ prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā || 39||
apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīṣate |
matimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣa vratam || 40||
āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścayaḥ |
atīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate || 41||
karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevate |
tadevāpaharatyenaṃ tasmātkalyāṇamācaret || 42||
maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutamutthānamārjavam |
bhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇa darśanam || 43||
anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca |
mahānbhavatyanirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantamaśnute || 44||
nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃ cidanyatpathyatamaṃ tathā |
prabha viṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā || 45||
kṣamedaśaktaḥ sarvasya śaktimāndharmakāraṇāt |
arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā || 46||
yatsukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate |
kāmaṃ tadupaseveta na mūḍha vratamācaret || 47||
duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu ca |
na śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāha vivarjitāḥ || 48||
ārjavena naraṃ yuktamārjavātsavyapatrapam |
aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ || 49||
atyāryamatidātāramatiśūramativratam |
prajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati || 50||
agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam |
ratiputra phalā dārā dattabhukta phalaṃ dhanam || 51||
adharmopārjitairarthairyaḥ karotyaurdhva dehikam |
na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt || 52||
kānāra vanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu sambhrame |
udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam || 53||
utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ |
samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat || 54||
tapobalaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam |
hiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam || 55||
aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ |
havirbrāhmaṇa kāmyā ca gurorvacanamauṣadham || 56||
na tatparasya sandadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ |
saṅgraheṇaiṣa dharmaḥ syātkāmādanyaḥ pravartate || 57||
akrodhena jayetkrodhamasādhuṃ sādhunā jayet |
jayetkadaryaṃ dānena jayetsatyena cānṛtam || 58||
strī dhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini |
caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike || 59||
abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ |
catvāri sampravardhante kīrtirāyuryaśobalam || 60||
atikleśena ye'rthāḥ syurdharmasyātikrameṇa ca |
arervā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 61||
avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunamaprajam |
nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭramarājakam || 62||
adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā |
asambhogo jarā strīṇāṃ vākṣalyaṃ manaso jarā || 63||
anāmnāya malā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam |
kautūhalamalā sādhvī vipravāsa malāḥ striyaḥ || 64||
suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu |
jñeyaṃ trapu malaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam || 65||
na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet |
nendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet || 66||
yasya dānajitaṃ mitramamitrā yudhi nirjitāḥ |
annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam || 67||
sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā |
dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cinna jīvyate || 68||
yatpṛthivyāṃ vrīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati || 69||
rājanbhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācara |
samatā yadi te rājansveṣu pāṇḍusuteṣu ca || 70||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
अनीश्वरोऽयं पुरुषो भवाभवे
सूत्रप्रोता दारुमयीव योषा ।
धात्रा हि दिष्टस्य वशे किलायं
तस्माद्वद त्वं श्रवणे घृतोऽहम् ॥ 1॥
विदुर उवाच ।
अप्राप्तकालं वचनं बृहस्पतिरपि ब्रुवन् ।
लभते बुद्ध्यवज्ञानमवमानं च भारत ॥ 2॥
प्रियो भवति दानेन प्रियवादेन चापरः ।
मन्त्रं मूलबलेनान्यो यः प्रियः प्रिय एव सः ॥ 3॥
द्वेष्यो न साधुर्भवति न मेधावी न पण्डितः ।
प्रिये शुभानि कर्माणि द्वेष्ये पापानि भारत ॥ 4॥
न स क्षयो महाराज यः क्षयो वृद्धिमावहेत् ।
क्षयः स त्विह मन्तव्यो यं लब्ध्वा बहु नाशयेत् ॥ 5॥
समृद्धा गुणतः के चिद्भवन्ति धनतोऽपरे ।
धनवृद्धान्गुणैर्हीनान्धृतराष्ट्र विवर्जयेत् ॥ 6॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
सर्वं त्वमायती युक्तं भाषसे प्राज्ञसम्मतम् ।
न चोत्सहे सुतं त्यक्तुं यतो धर्मस्ततो जयः ॥ 7॥
विदुर उवाच ।
स्वभावगुणसम्पन्नो न जातु विनयान्वितः ।
सुसूक्ष्ममपि भूतानामुपमर्दं प्रयोक्ष्यते ॥ 8॥
परापवाद निरताः परदुःखोदयेषु च ।
परस्परविरोधे च यतन्ते सततोथिताः ॥ 9॥
स दोषं दर्शनं येषां संवासे सुमहद्भयम् ।
अर्थादाने महान्दोषः प्रदाने च महद्भयम् ॥ 10॥
ये पापा इति विख्याताः संवासे परिगर्हिताः ।
युक्ताश्चान्यैर्महादोषैर्ये नरास्तान्विवर्जयेत् ॥ 11॥
निवर्तमाने सौहार्दे प्रीतिर्नीचे प्रणश्यति ।
या चैव फलनिर्वृत्तिः सौहृदे चैव यत्सुखम् ॥ 12॥
यतते चापवादाय यत्नमारभते क्षये ।
अल्पेऽप्यपकृते मोहान्न शान्तिमुपगच्छति ॥ 13॥
तादृशैः सङ्गतं नीचैर्नृशंसैरकृतात्मभिः ।
निशाम्य निपुणं बुद्ध्या विद्वान्दूराद्विवर्जयेत् ॥ 14॥
यो ज्ञातिमनुगृह्णाति दरिद्रं दीनमातुरम् ।
सपुत्रपशुभिर्वृद्धिं यशश्चाव्ययमश्नुते ॥ 15॥
ज्ञातयो वर्धनीयास्तैर्य इच्छन्त्यात्मनः शुभम् ।
कुलवृद्धिं च राजेन्द्र तस्मात्साधु समाचर ॥ 16॥
श्रेयसा योक्ष्यसे राजन्कुर्वाणो ज्ञातिसत्क्रियाम् ।
विगुणा ह्यपि संरक्ष्या ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ 17॥
किं पुनर्गुणवन्तस्ते त्वत्प्रसादाभिकाङ्क्षिणः ।
प्रसादं कुरु दीनानां पाण्डवानां विशां पते ॥ 18॥
दीयन्तां ग्रामकाः के चित्तेषां वृत्त्यर्थमीश्वर ।
एवं लोके यशःप्राप्तो भविष्यत्सि नराधिप ॥ 19॥
वृद्धेन हि त्वया कार्यं पुत्राणां तात रक्षणम् ।
मया चापि हितं वाच्यं विद्धि मां त्वद्धितैषिणम् ॥ 20॥
ज्ञातिभिर्विग्रहस्तात न कर्तव्यो भवार्थिना ।
सुखानि सह भोज्यानि ज्ञातिभिर्भरतर्षभ ॥ 21॥
सम्भोजनं सङ्कथनं सम्प्रीतिश् च परस्परम् ।
ज्ञातिभिः सह कार्याणि न विरोधः कथं चन ॥ 22॥
ज्ञातयस्तारयन्तीह ज्ञातयो मज्जयन्ति च ।
सुवृत्तास्तारयन्तीह दुर्वृत्ता मज्जयन्ति च ॥ 23॥
सुवृत्तो भव राजेन्द्र पाण्डवान्प्रति मानद ।
अधर्षणीयः शत्रूणां तैर्वृतस्त्वं भविष्यसि ॥ 24॥
श्रीमन्तं ज्ञातिमासाद्य यो ज्ञातिरवसीदति ।
दिग्धहस्तं मृग इव स एनस्तस्य विन्दति ॥ 25॥
पश्चादपि नरश्रेष्ठ तव तापो भविष्यति ।
तान्वा हतान्सुतान्वापि श्रुत्वा तदनुचिन्तय ॥ 26॥
येन खट्वां समारूढः परितप्येत कर्मणा ।
आदावेव न तत्कुर्यादध्रुवे जीविते सति ॥ 27॥
न कश्चिन्नापनयते पुमानन्यत्र भार्गवात् ।
शेषसम्प्रतिपत्तिस्तु बुद्धिमत्स्वेव तिष्ठति ॥ 28॥
दुर्योधनेन यद्येतत्पापं तेषु पुरा कृतम् ।
त्वया तत्कुलवृद्धेन प्रत्यानेयं नरेश्वर ॥ 29॥
तांस्त्वं पदे प्रतिष्ठाप्य लोके विगतकल्मषः ।
भविष्यसि नरश्रेष्ठ पूजनीयो मनीषिणाम् ॥ 30॥
सुव्याहृतानि धीराणां फलतः प्रविचिन्त्य यः ।
अध्यवस्यति कार्येषु चिरं यशसि तिष्ठति ॥ 31॥
अवृत्तिं विनयो हन्ति हन्त्यनर्थं पराक्रमः ।
हन्ति नित्यं क्षमा क्रोधमाचारो हन्त्यलक्षणम् ॥ 32॥
परिच्छदेन क्षत्रेण वेश्मना परिचर्यया ।
परीक्षेत कुलं राजन्भोजनाच्छादनेन च ॥ 33॥
ययोश्चित्तेन वा चित्तं नैभृतं नैभृतेन वा ।
समेति प्रज्ञया प्रज्ञा तयोर्मैत्री न जीर्यते ॥ 34॥
दुर्बुद्धिमकृतप्रज्ञं छन्नं कूपं तृणैरिव ।
विवर्जयीत मेधावी तस्मिन्मैत्री प्रणश्यति ॥ 35॥
अवलिप्तेषु मूर्खेषु रौद्रसाहसिकेषु च ।
तथैवापेत धर्मेषु न मैत्रीमाचरेद्बुधः ॥ 36॥
कृतज्ञं धार्मिकं सत्यमक्षुद्रं दृढभक्तिकम् ।
जितेन्द्रियं स्थितं स्थित्यां मित्रमत्यागि चेष्यते ॥ 37॥
इन्द्रियाणामनुत्सर्गो मृत्युना न विशिष्यते ।
अत्यर्थं पुनरुत्सर्गः सादयेद्दैवतान्यपि ॥ 38॥
मार्दवं सर्वभूतानामनसूया क्षमा धृतिः ।
आयुष्याणि बुधाः प्राहुर्मित्राणां चाविमानना ॥ 39॥
अपनीतं सुनीतेन योऽर्थं प्रत्यानिनीषते ।
मतिमास्थाय सुदृढां तदकापुरुष व्रतम् ॥ 40॥
आयत्यां प्रतिकारज्ञस्तदात्वे दृढनिश्चयः ।
अतीते कार्यशेषज्ञो नरोऽर्थैर्न प्रहीयते ॥ 41॥
कर्मणा मनसा वाचा यदभीक्ष्णं निषेवते ।
तदेवापहरत्येनं तस्मात्कल्याणमाचरेत् ॥ 42॥
मङ्गलालम्भनं योगः श्रुतमुत्थानमार्जवम् ।
भूतिमेतानि कुर्वन्ति सतां चाभीक्ष्ण दर्शनम् ॥ 43॥
अनिर्वेदः श्रियो मूलं दुःखनाशे सुखस्य च ।
महान्भवत्यनिर्विण्णः सुखं चात्यन्तमश्नुते ॥ 44॥
नातः श्रीमत्तरं किं चिदन्यत्पथ्यतमं तथा ।
प्रभ विष्णोर्यथा तात क्षमा सर्वत्र सर्वदा ॥ 45॥
क्षमेदशक्तः सर्वस्य शक्तिमान्धर्मकारणात् ।
अर्थानर्थौ समौ यस्य तस्य नित्यं क्षमा हिता ॥ 46॥
यत्सुखं सेवमानोऽपि धर्मार्थाभ्यां न हीयते ।
कामं तदुपसेवेत न मूढ व्रतमाचरेत् ॥ 47॥
दुःखार्तेषु प्रमत्तेषु नास्तिकेष्वलसेषु च ।
न श्रीर्वसत्यदान्तेषु ये चोत्साह विवर्जिताः ॥ 48॥
आर्जवेन नरं युक्तमार्जवात्सव्यपत्रपम् ।
अशक्तिमन्तं मन्यन्तो धर्षयन्ति कुबुद्धयः ॥ 49॥
अत्यार्यमतिदातारमतिशूरमतिव्रतम् ।
प्रज्ञाभिमानिनं चैव श्रीर्भयान्नोपसर्पति ॥ 50॥
अग्निहोत्रफला वेदाः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ।
रतिपुत्र फला दारा दत्तभुक्त फलं धनम् ॥ 51॥
अधर्मोपार्जितैरर्थैर्यः करोत्यौर्ध्व देहिकम् ।
न स तस्य फलं प्रेत्य भुङ्क्तेऽर्थस्य दुरागमात् ॥ 52॥
कानार वनदुर्गेषु कृच्छ्रास्वापत्सु सम्भ्रमे ।
उद्यतेषु च शस्त्रेषु नास्ति शेषवतां भयम् ॥ 53॥
उत्थानं संयमो दाक्ष्यमप्रमादो धृतिः स्मृतिः ।
समीक्ष्य च समारम्भो विद्धि मूलं भवस्य तत् ॥ 54॥
तपोबलं तापसानां ब्रह्म ब्रह्मविदां बलम् ।
हिंसा बलमसाधूनां क्षमागुणवतां बलम् ॥ 55॥
अष्टौ तान्यव्रतघ्नानि आपो मूलं फलं पयः ।
हविर्ब्राह्मण काम्या च गुरोर्वचनमौषधम् ॥ 56॥
न तत्परस्य सन्दध्यात्प्रतिकूलं यदात्मनः ।
सङ्ग्रहेणैष धर्मः स्यात्कामादन्यः प्रवर्तते ॥ 57॥
अक्रोधेन जयेत्क्रोधमसाधुं साधुना जयेत् ।
जयेत्कदर्यं दानेन जयेत्सत्येन चानृतम् ॥ 58॥
स्त्री धूर्तकेऽलसे भीरौ चण्डे पुरुषमानिनि ।
चौरे कृतघ्ने विश्वासो न कार्यो न च नास्तिके ॥ 59॥
अभिवादनशीलस्य नित्यं वृद्धोपसेविनः ।
चत्वारि सम्प्रवर्धन्ते कीर्तिरायुर्यशोबलम् ॥ 60॥
अतिक्लेशेन येऽर्थाः स्युर्धर्मस्यातिक्रमेण च ।
अरेर्वा प्रणिपातेन मा स्म तेषु मनः कृथाः ॥ 61॥
अविद्यः पुरुषः शोच्यः शोच्यं मिथुनमप्रजम् ।
निराहाराः प्रजाः शोच्याः शोच्यं राष्ट्रमराजकम् ॥ 62॥
अध्वा जरा देहवतां पर्वतानां जलं जरा ।
असम्भोगो जरा स्त्रीणां वाक्षल्यं मनसो जरा ॥ 63॥
अनाम्नाय मला वेदा ब्राह्मणस्याव्रतं मलम् ।
कौतूहलमला साध्वी विप्रवास मलाः स्त्रियः ॥ 64॥
सुवर्णस्य मलं रूप्यं रूप्यस्यापि मलं त्रपु ।
ज्ञेयं त्रपु मलं सीसं सीसस्यापि मलं मलम् ॥ 65॥
न स्वप्नेन जयेन्निद्रां न कामेन स्त्रियं जयेत् ।
नेन्धनेन जयेदग्निं न पानेन सुरां जयेत् ॥ 66॥
यस्य दानजितं मित्रममित्रा युधि निर्जिताः ।
अन्नपानजिता दाराः सफलं तस्य जीवितम् ॥ 67॥
सहस्रिणोऽपि जीवन्ति जीवन्ति शतिनस्तथा ।
धृतराष्ट्रं विमुञ्चेच्छां न कथं चिन्न जीव्यते ॥ 68॥
यत्पृथिव्यां व्रीहि यवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः ।
नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति ॥ 69॥
राजन्भूयो ब्रवीमि त्वां पुत्रेषु सममाचर ।
समता यदि ते राजन्स्वेषु पाण्डुसुतेषु च ॥ 70॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये एकोनचत्वारिंशोऽध्यायः ॥ 39॥
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ ||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
anīśvaro'yaṃ puruṣo bhavābhave
sūtraprotā dārumayīva yoṣā |
dhātrā hi diṣṭasya vaśe kilāyaṃ
tasmādvada tvaṃ śravaṇe ghṛto'ham || 1||
vidura uvāca |
aprāptakālaṃ vacanaṃ bṛhaspatirapi bruvan |
labhate buddhyavajñānamavamānaṃ ca bhārata || 2||
priyo bhavati dānena priyavādena cāparaḥ |
mantraṃ mūlabalenānyo yaḥ priyaḥ priya eva saḥ || 3||
dveṣyo na sādhurbhavati na medhāvī na paṇḍitaḥ |
priye śubhāni karmāṇi dveṣye pāpāni bhārata || 4||
na sa kṣayo mahārāja yaḥ kṣayo vṛddhimāvahet |
kṣayaḥ sa tviha mantavyo yaṃ labdhvā bahu nāśayet || 5||
samṛddhā guṇataḥ ke cidbhavanti dhanato'pare |
dhanavṛddhānguṇairhīnāndhṛtarāṣṭra vivarjayet || 6||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
sarvaṃ tvamāyatī yuktaṃ bhāṣase prājñasammatam |
na cotsahe sutaṃ tyaktuṃ yato dharmastato jayaḥ || 7||
vidura uvāca |
svabhāvaguṇasampanno na jātu vinayānvitaḥ |
susūkṣmamapi bhūtānāmupamardaṃ prayokṣyate || 8||
parāpavāda niratāḥ paraduḥkhodayeṣu ca |
parasparavirodhe ca yatante satatothitāḥ || 9||
sa doṣaṃ darśanaṃ yeṣāṃ saṃvāse sumahadbhayam |
arthādāne mahāndoṣaḥ pradāne ca mahadbhayam || 10||
ye pāpā iti vikhyātāḥ saṃvāse parigarhitāḥ |
yuktāścānyairmahādoṣairye narāstānvivarjayet || 11||
nivartamāne sauhārde prītirnīce praṇaśyati |
yā caiva phalanirvṛttiḥ sauhṛde caiva yatsukham || 12||
yatate cāpavādāya yatnamārabhate kṣaye |
alpe'pyapakṛte mohānna śāntimupagacchati || 13||
tādṛśaiḥ saṅgataṃ nīcairnṛśaṃsairakṛtātmabhiḥ |
niśāmya nipuṇaṃ buddhyā vidvāndūrādvivarjayet || 14||
yo jñātimanugṛhṇāti daridraṃ dīnamāturam |
saputrapaśubhirvṛddhiṃ yaśaścāvyayamaśnute || 15||
jñātayo vardhanīyāstairya icchantyātmanaḥ śubham |
kulavṛddhiṃ ca rājendra tasmātsādhu samācara || 16||
śreyasā yokṣyase rājankurvāṇo jñātisatkriyām |
viguṇā hyapi saṃrakṣyā jñātayo bharatarṣabha || 17||
kiṃ punarguṇavantaste tvatprasādābhikāṅkṣiṇaḥ |
prasādaṃ kuru dīnānāṃ pāṇḍavānāṃ viśāṃ pate || 18||
dīyantāṃ grāmakāḥ ke citteṣāṃ vṛttyarthamīśvara |
evaṃ loke yaśaḥprāpto bhaviṣyatsi narādhipa || 19||
vṛddhena hi tvayā kāryaṃ putrāṇāṃ tāta rakṣaṇam |
mayā cāpi hitaṃ vācyaṃ viddhi māṃ tvaddhitaiṣiṇam || 20||
jñātibhirvigrahastāta na kartavyo bhavārthinā |
sukhāni saha bhojyāni jñātibhirbharatarṣabha || 21||
sambhojanaṃ saṅkathanaṃ samprītiś ca parasparam |
jñātibhiḥ saha kāryāṇi na virodhaḥ kathaṃ cana || 22||
jñātayastārayantīha jñātayo majjayanti ca |
suvṛttāstārayantīha durvṛttā majjayanti ca || 23||
suvṛtto bhava rājendra pāṇḍavānprati mānada |
adharṣaṇīyaḥ śatrūṇāṃ tairvṛtastvaṃ bhaviṣyasi || 24||
śrīmantaṃ jñātimāsādya yo jñātiravasīdati |
digdhahastaṃ mṛga iva sa enastasya vindati || 25||
paścādapi naraśreṣṭha tava tāpo bhaviṣyati |
tānvā hatānsutānvāpi śrutvā tadanucintaya || 26||
yena khaṭvāṃ samārūḍhaḥ paritapyeta karmaṇā |
ādāveva na tatkuryādadhruve jīvite sati || 27||
na kaścinnāpanayate pumānanyatra bhārgavāt |
śeṣasampratipattistu buddhimatsveva tiṣṭhati || 28||
duryodhanena yadyetatpāpaṃ teṣu purā kṛtam |
tvayā tatkulavṛddhena pratyāneyaṃ nareśvara || 29||
tāṃstvaṃ pade pratiṣṭhāpya loke vigatakalmaṣaḥ |
bhaviṣyasi naraśreṣṭha pūjanīyo manīṣiṇām || 30||
suvyāhṛtāni dhīrāṇāṃ phalataḥ pravicintya yaḥ |
adhyavasyati kāryeṣu ciraṃ yaśasi tiṣṭhati || 31||
avṛttiṃ vinayo hanti hantyanarthaṃ parākramaḥ |
hanti nityaṃ kṣamā krodhamācāro hantyalakṣaṇam || 32||
paricchadena kṣatreṇa veśmanā paricaryayā |
parīkṣeta kulaṃ rājanbhojanācchādanena ca || 33||
yayościttena vā cittaṃ naibhṛtaṃ naibhṛtena vā |
sameti prajñayā prajñā tayormaitrī na jīryate || 34||
durbuddhimakṛtaprajñaṃ channaṃ kūpaṃ tṛṇairiva |
vivarjayīta medhāvī tasminmaitrī praṇaśyati || 35||
avalipteṣu mūrkheṣu raudrasāhasikeṣu ca |
tathaivāpeta dharmeṣu na maitrīmācaredbudhaḥ || 36||
kṛtajñaṃ dhārmikaṃ satyamakṣudraṃ dṛḍhabhaktikam |
jitendriyaṃ sthitaṃ sthityāṃ mitramatyāgi ceṣyate || 37||
indriyāṇāmanutsargo mṛtyunā na viśiṣyate |
atyarthaṃ punarutsargaḥ sādayeddaivatānyapi || 38||
mārdavaṃ sarvabhūtānāmanasūyā kṣamā dhṛtiḥ |
āyuṣyāṇi budhāḥ prāhurmitrāṇāṃ cāvimānanā || 39||
apanītaṃ sunītena yo'rthaṃ pratyāninīṣate |
matimāsthāya sudṛḍhāṃ tadakāpuruṣa vratam || 40||
āyatyāṃ pratikārajñastadātve dṛḍhaniścayaḥ |
atīte kāryaśeṣajño naro'rthairna prahīyate || 41||
karmaṇā manasā vācā yadabhīkṣṇaṃ niṣevate |
tadevāpaharatyenaṃ tasmātkalyāṇamācaret || 42||
maṅgalālambhanaṃ yogaḥ śrutamutthānamārjavam |
bhūtimetāni kurvanti satāṃ cābhīkṣṇa darśanam || 43||
anirvedaḥ śriyo mūlaṃ duḥkhanāśe sukhasya ca |
mahānbhavatyanirviṇṇaḥ sukhaṃ cātyantamaśnute || 44||
nātaḥ śrīmattaraṃ kiṃ cidanyatpathyatamaṃ tathā |
prabha viṣṇoryathā tāta kṣamā sarvatra sarvadā || 45||
kṣamedaśaktaḥ sarvasya śaktimāndharmakāraṇāt |
arthānarthau samau yasya tasya nityaṃ kṣamā hitā || 46||
yatsukhaṃ sevamāno'pi dharmārthābhyāṃ na hīyate |
kāmaṃ tadupaseveta na mūḍha vratamācaret || 47||
duḥkhārteṣu pramatteṣu nāstikeṣvalaseṣu ca |
na śrīrvasatyadānteṣu ye cotsāha vivarjitāḥ || 48||
ārjavena naraṃ yuktamārjavātsavyapatrapam |
aśaktimantaṃ manyanto dharṣayanti kubuddhayaḥ || 49||
atyāryamatidātāramatiśūramativratam |
prajñābhimāninaṃ caiva śrīrbhayānnopasarpati || 50||
agnihotraphalā vedāḥ śīlavṛttaphalaṃ śrutam |
ratiputra phalā dārā dattabhukta phalaṃ dhanam || 51||
adharmopārjitairarthairyaḥ karotyaurdhva dehikam |
na sa tasya phalaṃ pretya bhuṅkte'rthasya durāgamāt || 52||
kānāra vanadurgeṣu kṛcchrāsvāpatsu sambhrame |
udyateṣu ca śastreṣu nāsti śeṣavatāṃ bhayam || 53||
utthānaṃ saṃyamo dākṣyamapramādo dhṛtiḥ smṛtiḥ |
samīkṣya ca samārambho viddhi mūlaṃ bhavasya tat || 54||
tapobalaṃ tāpasānāṃ brahma brahmavidāṃ balam |
hiṃsā balamasādhūnāṃ kṣamāguṇavatāṃ balam || 55||
aṣṭau tānyavrataghnāni āpo mūlaṃ phalaṃ payaḥ |
havirbrāhmaṇa kāmyā ca gurorvacanamauṣadham || 56||
na tatparasya sandadhyātpratikūlaṃ yadātmanaḥ |
saṅgraheṇaiṣa dharmaḥ syātkāmādanyaḥ pravartate || 57||
akrodhena jayetkrodhamasādhuṃ sādhunā jayet |
jayetkadaryaṃ dānena jayetsatyena cānṛtam || 58||
strī dhūrtake'lase bhīrau caṇḍe puruṣamānini |
caure kṛtaghne viśvāso na kāryo na ca nāstike || 59||
abhivādanaśīlasya nityaṃ vṛddhopasevinaḥ |
catvāri sampravardhante kīrtirāyuryaśobalam || 60||
atikleśena ye'rthāḥ syurdharmasyātikrameṇa ca |
arervā praṇipātena mā sma teṣu manaḥ kṛthāḥ || 61||
avidyaḥ puruṣaḥ śocyaḥ śocyaṃ mithunamaprajam |
nirāhārāḥ prajāḥ śocyāḥ śocyaṃ rāṣṭramarājakam || 62||
adhvā jarā dehavatāṃ parvatānāṃ jalaṃ jarā |
asambhogo jarā strīṇāṃ vākṣalyaṃ manaso jarā || 63||
anāmnāya malā vedā brāhmaṇasyāvrataṃ malam |
kautūhalamalā sādhvī vipravāsa malāḥ striyaḥ || 64||
suvarṇasya malaṃ rūpyaṃ rūpyasyāpi malaṃ trapu |
jñeyaṃ trapu malaṃ sīsaṃ sīsasyāpi malaṃ malam || 65||
na svapnena jayennidrāṃ na kāmena striyaṃ jayet |
nendhanena jayedagniṃ na pānena surāṃ jayet || 66||
yasya dānajitaṃ mitramamitrā yudhi nirjitāḥ |
annapānajitā dārāḥ saphalaṃ tasya jīvitam || 67||
sahasriṇo'pi jīvanti jīvanti śatinastathā |
dhṛtarāṣṭraṃ vimuñcecchāṃ na kathaṃ cinna jīvyate || 68||
yatpṛthivyāṃ vrīhi yavaṃ hiraṇyaṃ paśavaḥ striyaḥ |
nālamekasya tatsarvamiti paśyanna muhyati || 69||
rājanbhūyo bravīmi tvāṃ putreṣu samamācara |
samatā yadi te rājansveṣu pāṇḍusuteṣu ca || 70||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye ekonacatvāriṃśo'dhyāyaḥ || 39||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.