விதுர நீதி - உத்யோக பர்வம், அத்யாயஃ 38

Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 38

✍️ Vyasa 🖋️ Tamil script
📄 Download PDF
॥ இதி ஶ்ரீமஹாபாரதே உத்யோகபர்வணி ப்ரஜாகரபர்வணி
விதுரவாக்யே அஷ்டத்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥
விதுர உவாச ।
ஊர்த்வம் ப்ராணா ஹ்யுத்க்ராமந்தி யூநஃ ஸ்தவிர ஆயதி ।
ப்ரத்யுத்தாநாபிவாதாப்யாம் புநஸ்தாந்பதிபத்யதே ॥ 1॥
பீடம் தத்த்வா ஸாதவேऽப்யாகதாய
ஆநீயாபஃ பரிநிர்ணிஜ்ய பாதௌ ।
ஸுகம் ப்ரு'ஷ்ட்வா ப்ரதிவேத்யாத்ம ஸம்ஸ்தம்
ததோ தத்யாதந்நமவேக்ஷ்ய தீரஃ ॥ 2॥
யஸ்யோதகம் மதுபர்கம் ச காம் ச
ந மந்த்ரவித்ப்ரதிக்ரு'ஹ்ணாதி கேஹே ।
லோபாத்பயாதர்தகார்பண்யதோ வா
தஸ்யாநர்தம் ஜீவிதமாஹுரார்யாஃ ॥ 3॥
சிகித்ஸகஃ ஶக்ய கர்தாவகீர்ணீ
ஸ்தேநஃ க்ரூரோ மத்யபோ ப்ரூணஹா ச ।
ஸேநாஜீவீ ஶ்ருதிவிக்ராயகஶ் ச
ப்ரு'ஶம் ப்ரியோऽப்யதிதிர்நோதகார்ஹஃ ॥ 4॥
அவிக்ரேயம் லவணம் பக்வமந்நம் ததி
க்ஷீரம் மது தைலம் க்ரு'தம் ச ।
திலா மாம்ஸம் மூலபலாநி ஶாகம்
ரக்தம் வாஸஃ ஸர்வகந்தா குடஶ் ச ॥ 5॥
அரோஷணோ யஃ ஸமலோஷ்ட காஞ்சநஃ
ப்ரஹீண ஶோகோ கதஸந்தி விக்ரஹஃ ।
நிந்தா ப்ரஶம்ஸோபரதஃ ப்ரியாப்ரியே
சரந்நுதாஸீநவதேஷ பிக்ஷுகஃ ॥ 6॥
நீவார மூலேங்குத ஶாகவ்ரு'த்திஃ
ஸுஸம்யதாத்மாக்நிகார்யேஷ்வசோத்யஃ ।
வநே வஸந்நதிதிஷ்வப்ரமத்தோ
துரந்தரஃ புண்யக்ரு'தேஷ தாபஸஃ ॥ 7॥
அபக்ரு'த்வா புத்திமதோ தூரஸ்தோऽஸ்மீதி நாஶ்வஸேத் ।
தீர்கௌ புத்திமதோ பாஹூ யாப்யாம் ஹிம்ஸதி ஹிம்ஸிதஃ ॥ 8॥
ந விஶ்வஸேதவிஶ்வஸ்தே விஶ்வஸ்தே நாதிவிஶ்வஸேத் ।
விஶ்வாஸாத்பயமுத்பந்நம் மூலாந்யபி நிக்ரு'ந்ததி ॥ 9॥
அநீர்ஷ்யுர்குப்ததாரஃ ஸ்யாத்ஸம்விபாகீ ப்ரியம்வதஃ ।
ஶ்லக்ஷ்ணோ மதுரவாக்ஸ்த்ரீணாம் ந சாஸாம் வஶகோ பவேத் ॥ 10॥
பூஜநீயா மஹாபாகாஃ புண்யாஶ்ச க்ரு'ஹதீப்தயஃ ।
ஸ்த்ரியஃ ஶ்ரியோ க்ரு'ஹஸ்யோக்தாஸ்தஸ்மாத்ரக்ஷ்யா விஶேஷதஃ ॥ 11॥
பிதுரந்தஃபுரம் தத்யாந்மாதுர்தத்யாந்மஹாநஸம் ।
கோஷு சாத்மஸமம் தத்யாத்ஸ்வயமேவ க்ரு'ஷிம் வ்ரஜேத் ।
ப்ரு'த்யைர்வணிஜ்யாசாரம் ச புத்ரைஃ ஸேவேத ப்ராஹ்மணாந் ॥ 12॥
அத்ப்யோऽக்நிர்ப்ரஹ்மதஃ க்ஷத்ரமஶ்மநோ லோஹமுத்திதம் ।
தேஷாம் ஸர்வத்ரகம் தேஜஃ ஸ்வாஸு யோநிஷு ஶாம்யதி ॥ 13॥
நித்யம் ஸந்தஃ குலே ஜாதாஃ பாவகோபம தேஜஸஃ ।
க்ஷமாவந்தோ நிராகாராஃ காஷ்டேऽக்நிரிவ ஶேரதே ॥ 14॥
யஸ்ய மந்த்ரம் ந ஜாநந்தி பாஹ்யாஶ்சாப்யந்தராஶ் ச யே ।
ஸ ராஜா ஸர்வதஶ்சக்ஷுஶ்சிரமைஶ்வர்யமஶ்நுதே ॥ 15॥
கரிஷ்யந்ந ப்ரபாஷேத க்ரு'தாந்யேவ ச தர்ஶயேத் ।
தர்மகாமார்த கார்யாணி ததா மந்த்ரோ ந பித்யதே ॥ 16॥
கிரிப்ரு'ஷ்டமுபாருஹ்ய ப்ராஸாதம் வா ரஹோகதஃ ।
அரண்யே நிஃஶலாகே வா தத்ர மந்த்ரோ விதீயதே ॥ 17॥
நாஸுஹ்ரு'த்பரமம் மந்த்ரம் பாரதார்ஹதி வேதிதும் ।
அபண்டிதோ வாபி ஸுஹ்ரு'த்பண்டிதோ வாப்யநாத்மவாந் ।
அமாத்யே ஹ்யர்தலிப்ஸா ச மந்த்ரரக்ஷணமேவ ச ॥ 18॥
க்ரு'தாநி ஸர்வகார்யாணி யஸ்ய வா பார்ஷதா விதுஃ ।
கூடமந்த்ரஸ்ய ந்ரு'பதேஸ்தஸ்ய ஸித்திரஸம்ஶயம் ॥ 19॥
அப்ரஶஸ்தாநி கர்மாணி யோ மோஹாதநுதிஷ்டதி ।
ஸ தேஷாம் விபரிப்ரம்ஶே ப்ரஶ்யதே ஜீவிதாதபி ॥ 20॥
கர்மணாம் து ப்ரஶஸ்தாநாமநுஷ்டாநம் ஸுகாவஹம் ।
தேஷாமேவாநநுஷ்டாநம் பஶ்சாத்தாபகரம் மஹத் ॥ 21॥
ஸ்தாநவ்ரு'த்த க்ஷயஜ்ஞஸ்ய ஷாட்குண்ய விதிதாத்மநஃ ।
அநவஜ்ஞாத ஶீலஸ்ய ஸ்வாதீநா ப்ரு'திவீ ந்ரு'ப ॥ 22॥
அமோகக்ரோதஹர்ஷஸ்ய ஸ்வயம் க்ரு'த்யாந்வவேக்ஷிணஃ ।
ஆத்மப்ரத்யய கோஶஸ்ய வஸுதேயம் வஸுந்தரா ॥ 23॥
நாமமாத்ரேண துஷ்யேத சத்ரேண ச மஹீபதிஃ ।
ப்ரு'த்யேப்யோ விஸ்ரு'ஜேதர்தாந்நைகஃ ஸர்வஹரோ பவேத் ॥ 24॥
ப்ராஹ்மணோ ப்ராஹ்மணம் வேத பர்தா வேத ஸ்த்ரியம் ததா ।
அமாத்யம் ந்ரு'பதிர்வேத ராஜா ராஜாநமேவ ச ॥ 25॥
ந ஶத்ருரங்கமாபந்நோ மோக்தவ்யோ வத்யதாம் கதஃ ।
அஹதாத்தி பயம் தஸ்மாஜ்ஜாயதே நசிராதிவ ॥ 26॥
தைவதேஷு ச யத்நேந ராஜஸு ப்ராஹ்மணேஷு ச ।
நியந்தவ்யஃ ஸதா க்ரோதோ வ்ரு'த்தபாலாதுரேஷு ச ॥ 27॥
நிரர்தம் கலஹம் ப்ராஜ்ஞோ வர்ஜயேந்மூட ஸேவிதம் ।
கீர்திம் ச லபதே லோகே ந சாநர்தேந யுஜ்யதே ॥ 28॥
ப்ரஸாதோ நிஷ்பலோ யஸ்ய க்ரோதஶ்சாபி நிரர்தகஃ ।
ந தம் பர்தாரமிச்சந்தி ஷண்டம் பதிமிவ ஸ்த்ரியஃ ॥ 29॥
ந புத்திர்தநலாபாய ந ஜாட்யமஸம்ரு'த்தயே ।
லோகபர்யாய வ்ரு'த்தாந்தம் ப்ராஜ்ஞோ ஜாநாதி நேதரஃ ॥ 30॥
வித்யா ஶீலவயோவ்ரு'த்தாந்புத்திவ்ரு'த்தாம்ஶ்ச பாரத ।
தநாபிஜந வ்ரு'த்தாம்ஶ்ச நித்யம் மூடோऽவமந்யதே ॥ 31॥
அநார்ய வ்ரு'த்தமப்ராஜ்ஞமஸூயகமதார்மிகம் ।
அநர்தாஃ க்ஷிப்ரமாயாந்தி வாக்துஷ்டம் க்ரோதநம் ததா ॥ 32॥
அவிஸம்வாதநம் தாநம் ஸமயஸ்யாவ்யதிக்ரமஃ ।
ஆவர்தயந்தி பூதாநி ஸம்யக்ப்ரணிஹிதா ச வாக் ॥ 33॥
அவிஸம்வாதகோ தக்ஷஃ க்ரு'தஜ்ஞோ மதிமாந்ரு'ஜுஃ ।
அபி ஸங்க்ஷீண கோஶோऽபி லபதே பரிவாரணம் ॥ 34॥
த்ரு'திஃ ஶமோ தமஃ ஶௌசம் காருண்யம் வாகநிஷ்டுரா ।
மித்ராணாம் சாநபித்ரோஹஃ ஸதைதாஃ ஸமிதஃ ஶ்ரியஃ ॥ 35॥
அஸம்விபாகீ துஷ்டாத்மா க்ரு'தக்நோ நிரபத்ரபஃ ।
தாத்ரு'ங்நராதமோ லோகே வர்ஜநீயோ நராதிப ॥ 36॥
ந ஸ ராத்ரௌ ஸுகம் ஶேதே ஸ ஸர்ப இவ வேஶ்மநி ।
யஃ கோபயதி நிர்தோஷம் ஸ தோஷோऽப்யந்தரம் ஜநம் ॥ 37॥
யேஷு துஷ்டேஷு தோஷஃ ஸ்யாத்யோகக்ஷேமஸ்ய பாரத ।
ஸதா ப்ரஸாதநம் தேஷாம் தேவதாநாமிவாசரேத் ॥ 38॥
யேऽர்தாஃ ஸ்த்ரீஷு ஸமாஸக்தாஃ ப்ரதமோத்பதிதேஷு ச ।
யே சாநார்ய ஸமாஸக்தாஃ ஸர்வே தே ஸம்ஶயம் கதாஃ ॥ 39॥
யத்ர ஸ்த்ரீ யத்ர கிதவோ யத்ர பாலோऽநுஶாஸ்தி ச ।
மஜ்ஜந்தி தேऽவஶா தேஶா நத்யாமஶ்மப்லவா இவ ॥ 40॥
ப்ரயோஜநேஷு யே ஸக்தா ந விஶேஷேஷு பாரத ।
தாநஹம் பண்டிதாந்மந்யே விஶேஷா ஹி ப்ரஸங்கிநஃ ॥ 41॥
யம் ப்ரஶம்ஸந்தி கிதவா யம் ப்ரஶம்ஸந்தி சாரணாஃ ।
யம் ப்ரஶம்ஸந்தி பந்தக்யோ ந ஸ ஜீவதி மாநவஃ ॥ 42॥
ஹித்வா தாந்பரமேஷ்வாஸாந்பாண்டவாநமிதௌஜஸஃ ।
ஆஹிதம் பாரதைஶ்வர்யம் த்வயா துர்யோதநே மஹத் ॥ 43॥
தம் த்ரக்ஷ்யஸி பரிப்ரஷ்டம் தஸ்மாத்த்வம் நசிராதிவ ।
ஐஶ்வர்யமதஸம்மூடம் பலிம் லோகத்ரயாதிவ ॥ 44॥
॥ இதி ஶ்ரீமஹாபாரதே உத்யோகபர்வணி ப்ரஜாகரபர்வணி
விதுரவாக்யே அஷ்டத்ரிம்ஶோऽத்யாயஃ ॥ 38॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati |
pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpatipadyate || 1||
pīṭhaṃ dattvā sādhave'bhyāgatāya
ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau |
sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātma saṃsthaṃ
tato dadyādannamavekṣya dhīraḥ || 2||
yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca
na mantravitpratigṛhṇāti gehe |
lobhādbhayādarthakārpaṇyato vā
tasyānarthaṃ jīvitamāhurāryāḥ || 3||
cikitsakaḥ śakya kartāvakīrṇī
stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca |
senājīvī śrutivikrāyakaś ca
bhṛśaṃ priyo'pyatithirnodakārhaḥ || 4||
avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvamannaṃ dadhi
kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca |
tilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ
raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaś ca || 5||
aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭa kāñcanaḥ
prahīṇa śoko gatasandhi vigrahaḥ |
nindā praśaṃsoparataḥ priyāpriye
carannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ || 6||
nīvāra mūleṅguda śākavṛttiḥ
susaṃyatātmāgnikāryeṣvacodyaḥ |
vane vasannatithiṣvapramatto
dhurandharaḥ puṇyakṛdeṣa tāpasaḥ || 7||
apakṛtvā buddhimato dūrastho'smīti nāśvaset |
dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ || 8||
na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset |
viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati || 9||
anīrṣyurguptadāraḥ syātsaṃvibhāgī priyaṃvadaḥ |
ślakṣṇo madhuravākstrīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet || 10||
pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāśca gṛhadīptayaḥ |
striyaḥ śriyo gṛhasyoktāstasmādrakṣyā viśeṣataḥ || 11||
piturantaḥpuraṃ dadyānmāturdadyānmahānasam |
goṣu cātmasamaṃ dadyātsvayameva kṛṣiṃ vrajet |
bhṛtyairvaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān || 12||
adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati || 13||
nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 14||
yasya mantraṃ na jānanti bāhyāścābhyantarāś ca ye |
sa rājā sarvataścakṣuściramaiśvaryamaśnute || 15||
kariṣyanna prabhāṣeta kṛtānyeva ca darśayet |
dharmakāmārtha kāryāṇi tathā mantro na bhidyate || 16||
giripṛṣṭhamupāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ |
araṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate || 17||
nāsuhṛtparamaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum |
apaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vāpyanātmavān |
amātye hyarthalipsā ca mantrarakṣaṇameva ca || 18||
kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ |
gūḍhamantrasya nṛpatestasya siddhirasaṃśayam || 19||
apraśastāni karmāṇi yo mohādanutiṣṭhati |
sa teṣāṃ viparibhraṃśe bhraśyate jīvitādapi || 20||
karmaṇāṃ tu praśastānāmanuṣṭhānaṃ sukhāvaham |
teṣāmevānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ mahat || 21||
sthānavṛddha kṣayajñasya ṣāḍguṇya viditātmanaḥ |
anavajñāta śīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa || 22||
amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ |
ātmapratyaya kośasya vasudheyaṃ vasundharā || 23||
nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ |
bhṛtyebhyo visṛjedarthānnaikaḥ sarvaharo bhavet || 24||
brāhmaṇo brāhmaṇaṃ veda bhartā veda striyaṃ tathā |
amātyaṃ nṛpatirveda rājā rājānameva ca || 25||
na śatruraṅkamāpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ |
ahatāddhi bhayaṃ tasmājjāyate nacirādiva || 26||
daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca |
niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca || 27||
nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayenmūḍha sevitam |
kīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate || 28||
prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ |
na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ || 29||
na buddhirdhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhaye |
lokaparyāya vṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ || 30||
vidyā śīlavayovṛddhānbuddhivṛddhāṃśca bhārata |
dhanābhijana vṛddhāṃśca nityaṃ mūḍho'vamanyate || 31||
anārya vṛttamaprājñamasūyakamadhārmikam |
anarthāḥ kṣipramāyānti vāgduṣṭaṃ krodhanaṃ tathā || 32||
avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ |
āvartayanti bhūtāni samyakpraṇihitā ca vāk || 33||
avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimānṛjuḥ |
api saṅkṣīṇa kośo'pi labhate parivāraṇam || 34||
dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā |
mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ sataitāḥ samidhaḥ śriyaḥ || 35||
asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥ |
tādṛṅnarādhamo loke varjanīyo narādhipa || 36||
na sa rātrau sukhaṃ śete sa sarpa iva veśmani |
yaḥ kopayati nirdoṣaṃ sa doṣo'bhyantaraṃ janam || 37||
yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syādyogakṣemasya bhārata |
sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānāmivācaret || 38||
ye'rthāḥ strīṣu samāsaktāḥ prathamotpatiteṣu ca |
ye cānārya samāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ || 39||
yatra strī yatra kitavo yatra bālo'nuśāsti ca |
majjanti te'vaśā deśā nadyāmaśmaplavā iva || 40||
prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata |
tānahaṃ paṇḍitānmanye viśeṣā hi prasaṅginaḥ || 41||
yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥ |
yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ || 42||
hitvā tānparameṣvāsānpāṇḍavānamitaujasaḥ |
āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat || 43||
taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāttvaṃ nacirādiva |
aiśvaryamadasammūḍhaṃ baliṃ lokatrayādiva || 44||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ || 38||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥
विदुर उवाच ।
ऊर्ध्वं प्राणा ह्युत्क्रामन्ति यूनः स्थविर आयति ।
प्रत्युत्थानाभिवादाभ्यां पुनस्तान्पतिपद्यते ॥ 1॥
पीठं दत्त्वा साधवेऽभ्यागताय
आनीयापः परिनिर्णिज्य पादौ ।
सुखं पृष्ट्वा प्रतिवेद्यात्म संस्थं
ततो दद्यादन्नमवेक्ष्य धीरः ॥ 2॥
यस्योदकं मधुपर्कं च गां च
न मन्त्रवित्प्रतिगृह्णाति गेहे ।
लोभाद्भयादर्थकार्पण्यतो वा
तस्यानर्थं जीवितमाहुरार्याः ॥ 3॥
चिकित्सकः शक्य कर्तावकीर्णी
स्तेनः क्रूरो मद्यपो भ्रूणहा च ।
सेनाजीवी श्रुतिविक्रायकश् च
भृशं प्रियोऽप्यतिथिर्नोदकार्हः ॥ 4॥
अविक्रेयं लवणं पक्वमन्नं दधि
क्षीरं मधु तैलं घृतं च ।
तिला मांसं मूलफलानि शाकं
रक्तं वासः सर्वगन्धा गुडश् च ॥ 5॥
अरोषणो यः समलोष्ट काञ्चनः
प्रहीण शोको गतसन्धि विग्रहः ।
निन्दा प्रशंसोपरतः प्रियाप्रिये
चरन्नुदासीनवदेष भिक्षुकः ॥ 6॥
नीवार मूलेङ्गुद शाकवृत्तिः
सुसंयतात्माग्निकार्येष्वचोद्यः ।
वने वसन्नतिथिष्वप्रमत्तो
धुरन्धरः पुण्यकृदेष तापसः ॥ 7॥
अपकृत्वा बुद्धिमतो दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ।
दीर्घौ बुद्धिमतो बाहू याभ्यां हिंसति हिंसितः ॥ 8॥
न विश्वसेदविश्वस्ते विश्वस्ते नातिविश्वसेत् ।
विश्वासाद्भयमुत्पन्नं मूलान्यपि निकृन्तति ॥ 9॥
अनीर्ष्युर्गुप्तदारः स्यात्संविभागी प्रियंवदः ।
श्लक्ष्णो मधुरवाक्स्त्रीणां न चासां वशगो भवेत् ॥ 10॥
पूजनीया महाभागाः पुण्याश्च गृहदीप्तयः ।
स्त्रियः श्रियो गृहस्योक्तास्तस्माद्रक्ष्या विशेषतः ॥ 11॥
पितुरन्तःपुरं दद्यान्मातुर्दद्यान्महानसम् ।
गोषु चात्मसमं दद्यात्स्वयमेव कृषिं व्रजेत् ।
भृत्यैर्वणिज्याचारं च पुत्रैः सेवेत ब्राह्मणान् ॥ 12॥
अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् ।
तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥ 13॥
नित्यं सन्तः कुले जाताः पावकोपम तेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥ 14॥
यस्य मन्त्रं न जानन्ति बाह्याश्चाभ्यन्तराश् च ये ।
स राजा सर्वतश्चक्षुश्चिरमैश्वर्यमश्नुते ॥ 15॥
करिष्यन्न प्रभाषेत कृतान्येव च दर्शयेत् ।
धर्मकामार्थ कार्याणि तथा मन्त्रो न भिद्यते ॥ 16॥
गिरिपृष्ठमुपारुह्य प्रासादं वा रहोगतः ।
अरण्ये निःशलाके वा तत्र मन्त्रो विधीयते ॥ 17॥
नासुहृत्परमं मन्त्रं भारतार्हति वेदितुम् ।
अपण्डितो वापि सुहृत्पण्डितो वाप्यनात्मवान् ।
अमात्ये ह्यर्थलिप्सा च मन्त्ररक्षणमेव च ॥ 18॥
कृतानि सर्वकार्याणि यस्य वा पार्षदा विदुः ।
गूढमन्त्रस्य नृपतेस्तस्य सिद्धिरसंशयम् ॥ 19॥
अप्रशस्तानि कर्माणि यो मोहादनुतिष्ठति ।
स तेषां विपरिभ्रंशे भ्रश्यते जीवितादपि ॥ 20॥
कर्मणां तु प्रशस्तानामनुष्ठानं सुखावहम् ।
तेषामेवाननुष्ठानं पश्चात्तापकरं महत् ॥ 21॥
स्थानवृद्ध क्षयज्ञस्य षाड्गुण्य विदितात्मनः ।
अनवज्ञात शीलस्य स्वाधीना पृथिवी नृप ॥ 22॥
अमोघक्रोधहर्षस्य स्वयं कृत्यान्ववेक्षिणः ।
आत्मप्रत्यय कोशस्य वसुधेयं वसुन्धरा ॥ 23॥
नाममात्रेण तुष्येत छत्रेण च महीपतिः ।
भृत्येभ्यो विसृजेदर्थान्नैकः सर्वहरो भवेत् ॥ 24॥
ब्राह्मणो ब्राह्मणं वेद भर्ता वेद स्त्रियं तथा ।
अमात्यं नृपतिर्वेद राजा राजानमेव च ॥ 25॥
न शत्रुरङ्कमापन्नो मोक्तव्यो वध्यतां गतः ।
अहताद्धि भयं तस्माज्जायते नचिरादिव ॥ 26॥
दैवतेषु च यत्नेन राजसु ब्राह्मणेषु च ।
नियन्तव्यः सदा क्रोधो वृद्धबालातुरेषु च ॥ 27॥
निरर्थं कलहं प्राज्ञो वर्जयेन्मूढ सेवितम् ।
कीर्तिं च लभते लोके न चानर्थेन युज्यते ॥ 28॥
प्रसादो निष्फलो यस्य क्रोधश्चापि निरर्थकः ।
न तं भर्तारमिच्छन्ति षण्ढं पतिमिव स्त्रियः ॥ 29॥
न बुद्धिर्धनलाभाय न जाड्यमसमृद्धये ।
लोकपर्याय वृत्तान्तं प्राज्ञो जानाति नेतरः ॥ 30॥
विद्या शीलवयोवृद्धान्बुद्धिवृद्धांश्च भारत ।
धनाभिजन वृद्धांश्च नित्यं मूढोऽवमन्यते ॥ 31॥
अनार्य वृत्तमप्राज्ञमसूयकमधार्मिकम् ।
अनर्थाः क्षिप्रमायान्ति वाग्दुष्टं क्रोधनं तथा ॥ 32॥
अविसंवादनं दानं समयस्याव्यतिक्रमः ।
आवर्तयन्ति भूतानि सम्यक्प्रणिहिता च वाक् ॥ 33॥
अविसंवादको दक्षः कृतज्ञो मतिमानृजुः ।
अपि सङ्क्षीण कोशोऽपि लभते परिवारणम् ॥ 34॥
धृतिः शमो दमः शौचं कारुण्यं वागनिष्ठुरा ।
मित्राणां चानभिद्रोहः सतैताः समिधः श्रियः ॥ 35॥
असंविभागी दुष्टात्मा कृतघ्नो निरपत्रपः ।
तादृङ्नराधमो लोके वर्जनीयो नराधिप ॥ 36॥
न स रात्रौ सुखं शेते स सर्प इव वेश्मनि ।
यः कोपयति निर्दोषं स दोषोऽभ्यन्तरं जनम् ॥ 37॥
येषु दुष्टेषु दोषः स्याद्योगक्षेमस्य भारत ।
सदा प्रसादनं तेषां देवतानामिवाचरेत् ॥ 38॥
येऽर्थाः स्त्रीषु समासक्ताः प्रथमोत्पतितेषु च ।
ये चानार्य समासक्ताः सर्वे ते संशयं गताः ॥ 39॥
यत्र स्त्री यत्र कितवो यत्र बालोऽनुशास्ति च ।
मज्जन्ति तेऽवशा देशा नद्यामश्मप्लवा इव ॥ 40॥
प्रयोजनेषु ये सक्ता न विशेषेषु भारत ।
तानहं पण्डितान्मन्ये विशेषा हि प्रसङ्गिनः ॥ 41॥
यं प्रशंसन्ति कितवा यं प्रशंसन्ति चारणाः ।
यं प्रशंसन्ति बन्धक्यो न स जीवति मानवः ॥ 42॥
हित्वा तान्परमेष्वासान्पाण्डवानमितौजसः ।
आहितं भारतैश्वर्यं त्वया दुर्योधने महत् ॥ 43॥
तं द्रक्ष्यसि परिभ्रष्टं तस्मात्त्वं नचिरादिव ।
ऐश्वर्यमदसम्मूढं बलिं लोकत्रयादिव ॥ 44॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये अष्टत्रिंशोऽध्यायः ॥ 38॥
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
ūrdhvaṃ prāṇā hyutkrāmanti yūnaḥ sthavira āyati |
pratyutthānābhivādābhyāṃ punastānpatipadyate || 1||
pīṭhaṃ dattvā sādhave'bhyāgatāya
ānīyāpaḥ parinirṇijya pādau |
sukhaṃ pṛṣṭvā prativedyātma saṃsthaṃ
tato dadyādannamavekṣya dhīraḥ || 2||
yasyodakaṃ madhuparkaṃ ca gāṃ ca
na mantravitpratigṛhṇāti gehe |
lobhādbhayādarthakārpaṇyato vā
tasyānarthaṃ jīvitamāhurāryāḥ || 3||
cikitsakaḥ śakya kartāvakīrṇī
stenaḥ krūro madyapo bhrūṇahā ca |
senājīvī śrutivikrāyakaś ca
bhṛśaṃ priyo'pyatithirnodakārhaḥ || 4||
avikreyaṃ lavaṇaṃ pakvamannaṃ dadhi
kṣīraṃ madhu tailaṃ ghṛtaṃ ca |
tilā māṃsaṃ mūlaphalāni śākaṃ
raktaṃ vāsaḥ sarvagandhā guḍaś ca || 5||
aroṣaṇo yaḥ samaloṣṭa kāñcanaḥ
prahīṇa śoko gatasandhi vigrahaḥ |
nindā praśaṃsoparataḥ priyāpriye
carannudāsīnavadeṣa bhikṣukaḥ || 6||
nīvāra mūleṅguda śākavṛttiḥ
susaṃyatātmāgnikāryeṣvacodyaḥ |
vane vasannatithiṣvapramatto
dhurandharaḥ puṇyakṛdeṣa tāpasaḥ || 7||
apakṛtvā buddhimato dūrastho'smīti nāśvaset |
dīrghau buddhimato bāhū yābhyāṃ hiṃsati hiṃsitaḥ || 8||
na viśvasedaviśvaste viśvaste nātiviśvaset |
viśvāsādbhayamutpannaṃ mūlānyapi nikṛntati || 9||
anīrṣyurguptadāraḥ syātsaṃvibhāgī priyaṃvadaḥ |
ślakṣṇo madhuravākstrīṇāṃ na cāsāṃ vaśago bhavet || 10||
pūjanīyā mahābhāgāḥ puṇyāśca gṛhadīptayaḥ |
striyaḥ śriyo gṛhasyoktāstasmādrakṣyā viśeṣataḥ || 11||
piturantaḥpuraṃ dadyānmāturdadyānmahānasam |
goṣu cātmasamaṃ dadyātsvayameva kṛṣiṃ vrajet |
bhṛtyairvaṇijyācāraṃ ca putraiḥ seveta brāhmaṇān || 12||
adbhyo'gnirbrahmataḥ kṣatramaśmano lohamutthitam |
teṣāṃ sarvatragaṃ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati || 13||
nityaṃ santaḥ kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 14||
yasya mantraṃ na jānanti bāhyāścābhyantarāś ca ye |
sa rājā sarvataścakṣuściramaiśvaryamaśnute || 15||
kariṣyanna prabhāṣeta kṛtānyeva ca darśayet |
dharmakāmārtha kāryāṇi tathā mantro na bhidyate || 16||
giripṛṣṭhamupāruhya prāsādaṃ vā rahogataḥ |
araṇye niḥśalāke vā tatra mantro vidhīyate || 17||
nāsuhṛtparamaṃ mantraṃ bhāratārhati veditum |
apaṇḍito vāpi suhṛtpaṇḍito vāpyanātmavān |
amātye hyarthalipsā ca mantrarakṣaṇameva ca || 18||
kṛtāni sarvakāryāṇi yasya vā pārṣadā viduḥ |
gūḍhamantrasya nṛpatestasya siddhirasaṃśayam || 19||
apraśastāni karmāṇi yo mohādanutiṣṭhati |
sa teṣāṃ viparibhraṃśe bhraśyate jīvitādapi || 20||
karmaṇāṃ tu praśastānāmanuṣṭhānaṃ sukhāvaham |
teṣāmevānanuṣṭhānaṃ paścāttāpakaraṃ mahat || 21||
sthānavṛddha kṣayajñasya ṣāḍguṇya viditātmanaḥ |
anavajñāta śīlasya svādhīnā pṛthivī nṛpa || 22||
amoghakrodhaharṣasya svayaṃ kṛtyānvavekṣiṇaḥ |
ātmapratyaya kośasya vasudheyaṃ vasundharā || 23||
nāmamātreṇa tuṣyeta chatreṇa ca mahīpatiḥ |
bhṛtyebhyo visṛjedarthānnaikaḥ sarvaharo bhavet || 24||
brāhmaṇo brāhmaṇaṃ veda bhartā veda striyaṃ tathā |
amātyaṃ nṛpatirveda rājā rājānameva ca || 25||
na śatruraṅkamāpanno moktavyo vadhyatāṃ gataḥ |
ahatāddhi bhayaṃ tasmājjāyate nacirādiva || 26||
daivateṣu ca yatnena rājasu brāhmaṇeṣu ca |
niyantavyaḥ sadā krodho vṛddhabālātureṣu ca || 27||
nirarthaṃ kalahaṃ prājño varjayenmūḍha sevitam |
kīrtiṃ ca labhate loke na cānarthena yujyate || 28||
prasādo niṣphalo yasya krodhaścāpi nirarthakaḥ |
na taṃ bhartāramicchanti ṣaṇḍhaṃ patimiva striyaḥ || 29||
na buddhirdhanalābhāya na jāḍyamasamṛddhaye |
lokaparyāya vṛttāntaṃ prājño jānāti netaraḥ || 30||
vidyā śīlavayovṛddhānbuddhivṛddhāṃśca bhārata |
dhanābhijana vṛddhāṃśca nityaṃ mūḍho'vamanyate || 31||
anārya vṛttamaprājñamasūyakamadhārmikam |
anarthāḥ kṣipramāyānti vāgduṣṭaṃ krodhanaṃ tathā || 32||
avisaṃvādanaṃ dānaṃ samayasyāvyatikramaḥ |
āvartayanti bhūtāni samyakpraṇihitā ca vāk || 33||
avisaṃvādako dakṣaḥ kṛtajño matimānṛjuḥ |
api saṅkṣīṇa kośo'pi labhate parivāraṇam || 34||
dhṛtiḥ śamo damaḥ śaucaṃ kāruṇyaṃ vāganiṣṭhurā |
mitrāṇāṃ cānabhidrohaḥ sataitāḥ samidhaḥ śriyaḥ || 35||
asaṃvibhāgī duṣṭātmā kṛtaghno nirapatrapaḥ |
tādṛṅnarādhamo loke varjanīyo narādhipa || 36||
na sa rātrau sukhaṃ śete sa sarpa iva veśmani |
yaḥ kopayati nirdoṣaṃ sa doṣo'bhyantaraṃ janam || 37||
yeṣu duṣṭeṣu doṣaḥ syādyogakṣemasya bhārata |
sadā prasādanaṃ teṣāṃ devatānāmivācaret || 38||
ye'rthāḥ strīṣu samāsaktāḥ prathamotpatiteṣu ca |
ye cānārya samāsaktāḥ sarve te saṃśayaṃ gatāḥ || 39||
yatra strī yatra kitavo yatra bālo'nuśāsti ca |
majjanti te'vaśā deśā nadyāmaśmaplavā iva || 40||
prayojaneṣu ye saktā na viśeṣeṣu bhārata |
tānahaṃ paṇḍitānmanye viśeṣā hi prasaṅginaḥ || 41||
yaṃ praśaṃsanti kitavā yaṃ praśaṃsanti cāraṇāḥ |
yaṃ praśaṃsanti bandhakyo na sa jīvati mānavaḥ || 42||
hitvā tānparameṣvāsānpāṇḍavānamitaujasaḥ |
āhitaṃ bhārataiśvaryaṃ tvayā duryodhane mahat || 43||
taṃ drakṣyasi paribhraṣṭaṃ tasmāttvaṃ nacirādiva |
aiśvaryamadasammūḍhaṃ baliṃ lokatrayādiva || 44||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye aṣṭatriṃśo'dhyāyaḥ || 38||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Tamil script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.
🕉 InfoLyter.in