॥ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਉਦ੍ਯੋਗਪਰ੍ਵਣਿ ਪ੍ਰਜਾਗਰਪਰ੍ਵਣਿ
ਵਿਦੁਰਹਿਤਵਾਕ੍ਯੇ षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥
ਵਿਦੁਰ ਉਵਾਚ ।
ਅਤ੍ਰੈਵੋਦਾਹਰਨ੍ਤੀਮਮਿਤਿਹਾਸਂ ਪੁਰਾਤਨਮ੍ ।
ਆਤ੍ਰੇਯਸ੍ਯ ਚ ਸਂਵਾਦਂ ਸਾਧ੍ਯਾਨਾਂ ਚੇਤਿ ਨਃ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ ॥ 1॥
ਚਰਨ੍ਤਂ ਹਂਸਰੂਪੇਣ ਮਹਰ੍षਿਂ ਸਂਸ਼ਿਤਵ੍ਰਤਮ੍ ।
ਸਾਧ੍ਯਾ ਦੇਵਾ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਂ ਪਰ੍ਯਪृਚ੍ਛਨ੍ਤ ਵੈ ਪੁਰਾ ॥ 2॥
ਸਾਧ੍ਯਾ ਊਚੁਃ ।
ਸਾਧ੍ਯਾ ਦੇਵਾ ਵਯ੍ਮਸ੍ਮੋ ਮਹਰ੍षੇ
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਭਵਨ੍ਤਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੁਮੋऽਨੁਮਾਤੁਮ੍ ।
ਸ਼੍ਰੁਤੇਨ ਧੀਰੋ ਬੁਦ੍ਧਿਮਾਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮਤੋ ਨਃ
ਕਾਵ੍ਯਾਂ ਵਾਚਂ ਵਕ੍ਤੁਮਰ੍ਹਸ੍ਯੁਦਾਰਾਮ੍ ॥ 3॥
ਹਂਸ ਉਵਾਚ ।
ਏਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮਮਰਾਃ ਸਂਸ਼੍ਰੁਤਂ ਮੇ
ਧृਤਿਃ ਸ਼ਮਃ ਸਤ੍ਯਧਰ੍ਮਾਨੁਵृਤ੍ਤਿਃ ।
ਗ੍ਰਨ੍ਥਿਂ ਵਿਨੀਯ ਹृਦਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਂ
ਪ੍ਰਿਯਾਪ੍ਰਿਯੇ ਚਾਤ੍ਮਵਸ਼ਂ ਨਯੀਤ ॥ 4॥
ਆਕ੍ਰੁਸ਼੍ਯਮਾਨੋ ਨਾਕ੍ਰੋਸ਼ੇਨ੍ਮਨ੍ਯੁਰੇਵ ਤਿਤਿਕ੍षਿਤਃ ।
ਆਕ੍ਰੋष੍ਟਾਰਂ ਨਿਰ੍ਦਹਤਿ ਸੁਕृਤਂ ਚਾਸ੍ਯ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ॥ 5॥
ਨਾਕ੍ਰੋਸ਼ੀ ਸ੍ਯਾਨ੍ਨਾਵਮਾਨੀ ਪਰਸ੍ਯ
ਮਿਤ੍ਰਦ੍ਰੋਹੀ ਨੋਤ ਨੀਚੋਪਸੇਵੀ ।
ਨ ਚਾਤਿਮਾਨੀ ਨ ਚ ਹੀਨਵृਤ੍ਤੋ
ਰੂਕ੍षਾਂ ਵਾਚਂ ਰੁਸ਼ਤੀਂ ਵਰ੍ਜਯੀਤ ॥ 6॥
ਮਰ੍ਮਾਣ੍ਯਸ੍ਥੀਨਿ ਹृਦਯਂ ਤਥਾਸੂਨ੍
ਘੋਰਾ ਵਾਚੋ ਨਿਰ੍ਦਹਨ੍ਤੀਹ ਪੁਂਸਾਮ੍ ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਾਚਂ ਰੁਸ਼ਤੀਂ ਰੂਕ੍षਰੂਪਾਂ
ਧਰ੍ਮਾਰਾਮੋ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ੋ ਵਰ੍ਜਯੀਤ ॥ 7॥
ਅਰੁਂ ਤੁਰਂ ਪਰੁषਂ ਰੂਕ੍षਵਾਚਂ
ਵਾਕ੍ਕਣ੍ਟਕੈਰ੍ਵਿਤੁਦਨ੍ਤਂ ਮਨੁष੍ਯਾਨ੍ ।
ਵਿਦ੍ਯਾਦਲਕ੍ष੍ਮੀਕਤਮਂ ਜਨਾਨਾਂ
ਮੁਖੇ ਨਿਬਦ੍ਧਾਂ ਨਿਰृਤਿਂ ਵਹਨ੍ਤਮ੍ ॥ 8॥
ਪਰਸ਼੍ਚੇਦੇਨਮਧਿਵਿਧ੍ਯੇਤ ਬਾਣੈਰ੍
ਭृਸ਼ਂ ਸੁਤੀਕ੍ष੍ਣੈਰਨਲਾਰ੍ਕ ਦੀਪ੍ਤੈਃ ।
ਵਿਰਿਚ੍ਯਮਾਨੋऽਪ੍ਯਤਿਰਿਚ੍ਯਮਾਨੋ
ਵਿਦ੍ਯਾਤ੍ਕਵਿਃ ਸੁਕृਤਂ ਮੇ ਦਧਾਤਿ ॥ 9॥
ਯਦਿ ਸਨ੍ਤਂ ਸੇਵਤੇ ਯਦ੍ਯਸਨ੍ਤਂ
ਤਪਸ੍ਵਿਨਂ ਯਦਿ ਵਾ ਸ੍ਤੇਨਮੇਵ ।
ਵਾਸੋ ਯਥਾ ਰਙ੍ਗ ਵਸ਼ਂ ਪ੍ਰਯਾਤਿ
ਤਥਾ ਸ ਤੇषਾਂ ਵਸ਼ਮਭ੍ਯੁਪੈਤਿ ॥ 10॥
ਵਾਦਂ ਤੁ ਯੋ ਨ ਪ੍ਰਵਦੇਨ੍ਨ ਵਾਦਯੇਦ੍
ਯੋ ਨਾਹਤਃ ਪ੍ਰਤਿਹਨ੍ਯਾਨ੍ਨ ਘਾਤਯੇਤ੍ ।
ਯੋ ਹਨ੍ਤੁਕਾਮਸ੍ਯ ਨ ਪਾਪਮਿਚ੍ਛੇਤ੍
ਤਸ੍ਮੈ ਦੇਵਾਃ ਸ੍ਪृਹਯਨ੍ਤ੍ਯਾਗਤਾਯ ॥ 11॥
ਅਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਵ੍ਯਾਹृਤਾਚ੍ਛ੍ਰੇਯ ਆਹੁਃ
ਸਤ੍ਯਂ ਵਦੇਦ੍ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਤਦ੍ਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍ ।
ਪ੍ਰਿਯਂਵਦੇਦ੍ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਤਤ੍ਤृਤੀਯਂ
ਧਰ੍ਮ੍ਯਂ ਵਦੇਦ੍ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਤਚ੍ਚਤੁਰ੍ਥਮ੍ ॥ 12॥
ਯਾਦृਸ਼ੈਃ ਸਂਵਿਵਦਤੇ ਯਾਦृਸ਼ਾਂਸ਼੍ ਚੋਪਸੇਵਤੇ ।
ਯਾਦृਗਿਚ੍ਛੇਚ੍ਚ ਭਵਿਤੁਂ ਤਾਦृਗ੍ਭਵਤਿ ਪੂਰੁषਃ ॥ 13॥
ਯਤੋ ਯਤੋ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ ਤਤਸ੍ਤਤੋ ਵਿਮੁਚ੍ਯਤੇ ।
ਨਿਵਰ੍ਤਨਾਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਤੋ ਨ ਵੇਤ੍ਤਿ ਦੁਃਖਮਣ੍ਵਪਿ ॥ 14॥
ਨ ਜੀਯਤੇ ਨੋਤ ਜਿਗੀषਤੇऽਨ੍ਯਾਨ੍
ਨ ਵੈਰਕ੍ਕृਚ੍ਚਾਪ੍ਰਤਿਘਾਤਕਸ਼੍ ਚ ।
ਨਿਨ੍ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਸੁ ਸਮਸ੍ਵਭਾਵੋ
ਨ ਸ਼ੋਚਤੇ ਹृष੍ਯਤਿ ਨੈਵ ਚਾਯਮ੍ ॥ 15॥
ਭਾਵਮਿਚ੍ਛਤਿ ਸਰ੍ਵਸ੍ਯ ਨਾਭਾਵੇ ਕੁਰੁਤੇ ਮਤਿਮ੍ ।
ਸਤ੍ਯਵਾਦੀ ਮृਦੁਰ੍ਦਾਨ੍ਤੋ ਯਃ ਸ ਉਤ੍ਤਮਪੂਰੁषਃ ॥ 16॥
ਨਾਨਰ੍ਥਕਂ ਸਾਨ੍ਤ੍ਵਯਤਿ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਯ ਦਦਾਤਿ ਚ ।
ਰਾਦ੍ਧਾਪਰਾਦ੍ਧੇ ਜਾਨਾਤਿ ਯਃ ਸ ਮਧ੍ਯਮਪੂਰੁषਃ ॥ 17॥
ਦੁਃਸ਼ਾਸਨਸ੍ਤੂਪਹਨ੍ਤਾ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤਾ
ਨਾਵਰ੍ਤਤੇ ਮਨ੍ਯੁਵਸ਼ਾਤ੍ਕृਤਘ੍ਨਃ ।
ਨ ਕਸ੍ਯ ਚਿਨ੍ਮਿਤ੍ਰਮਥੋ ਦੁਰਾਤ੍ਮਾ
ਕਲਾਸ਼੍ਚੈਤਾ ਅਧਮਸ੍ਯੇਹ ਪੁਂਸਃ ॥ 18॥
ਨ ਸ਼੍ਰਦ੍ਦਧਾਤਿ ਕਲ੍ਯਾਣਂ ਪਰੇਭ੍ਯੋऽਪ੍ਯਾਤ੍ਮਸ਼ਙ੍ਕਿਤਃ ।
ਨਿਰਾਕਰੋਤਿ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਯੋ ਵੈ ਸੋऽਧਮ ਪੂਰੁषਃ ॥ 19॥
ਉਤ੍ਤਮਾਨੇਵ ਸੇਵੇਤ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੇ ਕਾਲੇ ਤੁ ਮਧ੍ਯਮਾਨ੍ ।
ਅਧਮਾਂਸ੍ਤੁ ਨ ਸੇਵੇਤ ਯ ਇਚ੍ਛੇਚ੍ਛ੍ਰੇਯ ਆਤ੍ਮਨਃ ॥ 20॥
ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ ਵੈ ਵਿਤ੍ਤਮਸਦ੍ਬਲੇਨ
ਨਿਤ੍ਯੋਤ੍ਥਾਨਾਤ੍ਪ੍ਰਜ੍ਞਯਾ ਪੌਰੁषੇਣ ।
ਨ ਤ੍ਵੇਵ ਸਮ੍ਯਗ੍ਲਭਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਂਸਾਂ
ਨ ਵृਤ੍ਤਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਮਹਾਕੁਲਾਨਾਮ੍ ॥ 21॥
ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰ ਉਵਾਚ ।
ਮਹਾਕੁਲਾਨਾਂ ਸ੍ਪृਹਯਨ੍ਤਿ ਦੇਵਾ
ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਵृਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਬਹੁਸ਼੍ਰੁਤਾਸ਼੍ ਚ ।
ਪृਚ੍ਛਾਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਵਿਦੁਰ ਪ੍ਰਸ਼੍ਨਮੇਤਂ
ਭਵਨ੍ਤਿ ਵੈ ਕਾਨਿ ਮਹਾਕੁਲਾਨਿ ॥ 22॥
ਵਿਦੁਰ ਉਵਾਚ ।
ਤਮੋ ਦਮੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਤਾਨਾਃ
ਪੁਣ੍ਯਾ ਵਿਵਾਹਾਃ ਸਤਤਾਨ੍ਨ ਦਾਨਮ੍ ।
ਯੇष੍ਵੇਵੈਤੇ ਸਪ੍ਤਗੁਣਾ ਭਵਨ੍ਤਿ
ਸਮ੍ਯਗ੍ਵृਤ੍ਤਾਸ੍ਤਾਨਿ ਮਹਾਕੁਲਾਨਿ ॥ 23॥
ਯੇषਾਂ ਨ ਵृਤ੍ਤਂ ਵ੍ਯਥਤੇ ਨ ਯੋਨਿਰ੍
ਵृਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦੇਨ ਚਰਨ੍ਤਿ ਧਰ੍ਮਮ੍ ।
ਯੇ ਕੀਰ੍ਤਿਮਿਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕੁਲੇ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾਂ
ਤ੍ਯਕ੍ਤਾਨृਤਾਸ੍ਤਾਨਿ ਮਹਾਕੁਲਾਨਿ ॥ 24॥
ਅਨਿਜ੍ਯਯਾਵਿਵਾਹੈਰ੍ਸ਼੍ਚ ਵੇਦਸ੍ਯੋਤ੍ਸਾਦਨੇਨ ਚ ।
ਕੁਲਾਨ੍ਯਕੁਲਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯਾਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ॥ 25॥
ਦੇਵ ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਿਨਾਸ਼ੇਨ ਬ੍ਰਹ੍ਮ ਸ੍ਵਹਰਣੇਨ ਚ ।
ਕੁਲਾਨ੍ਯਕੁਲਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਤਿਕ੍ਰਮੇਣ ਚ ॥ 26॥
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨਾਂ ਪਰਿਭਵਾਤ੍ਪਰਿਵਾਦਾਚ੍ਚ ਭਾਰਤ ।
ਕੁਲਾਨ੍ਯਕੁਲਤਾਂ ਯਾਨ੍ਤਿ ਨ੍ਯਾਸਾਪਹਰਣੇਨ ਚ ॥ 27॥
ਕੁਲਾਨਿ ਸਮੁਪੇਤਾਨਿ ਗੋਭਿਃ ਪੁਰੁषਤੋऽਸ਼੍ਵਤਃ ।
ਕੁਲਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਨ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਯਾਨਿ ਹੀਨਾਨਿ ਵृਤ੍ਤਤਃ ॥ 28॥
ਵृਤ੍ਤਤਸ੍ਤ੍ਵਵਿਹੀਨਾਨਿ ਕੁਲਾਨ੍ਯਲ੍ਪਧਨਾਨ੍ਯਪਿ ।
ਕੁਲਸਙ੍ਖ੍ਯਾਂ ਤੁ ਗਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਕਰ੍षਨ੍ਤਿ ਚ ਮਯਦ੍ਯਸ਼ਃ ॥ 29॥
ਮਾ ਨਃ ਕੁਲੇ ਵੈਰਕृਤ੍ਕਸ਼੍ ਚਿਦਸ੍ਤੁ
ਰਾਜਾਮਾਤ੍ਯੋ ਮਾ ਪਰਸ੍ਵਾਪਹਾਰੀ ।
ਮਿਤ੍ਰਦ੍ਰੋਹੀ ਨੈਕृਤਿਕੋऽਨृਤੀ ਵਾ
ਪੂਰ੍ਵਾਸ਼ੀ ਵਾ ਪਿਤृਦੇਵਾਤਿਥਿਭ੍ਯਃ ॥ 30॥
ਯਸ਼੍ਚ ਨੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਨੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾਨ੍ਦ੍ਵਿषੇਤ੍ ।
ਨ ਨਃ ਸ ਸਮਿਤਿਂ ਗਚ੍ਛੇਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਨੋ ਨਿਰ੍ਵਪੇਤ੍ਕृषਿਮ੍ ॥ 31॥
ਤृਣਾਨਿ ਭੂਮਿਰੁਦਕਂ ਵਾਕ੍ਚਤੁਰ੍ਥੀ ਚ ਸੂਨृਤਾ ।
ਸਤਾਮੇਤਾਨਿ ਗੇਹੇषੁ ਨੋਚ੍ਛਿਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕਦਾ ਚਨ ॥ 32॥
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਪਰਯਾ ਰਾਜਨ੍ਨੁਪਨੀਤਾਨਿ ਸਤ੍ਕृਤਿਮ੍ ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਾਨਿ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਧਰ੍ਮਿਣਾਂ ਪੁਣ੍ਯਕਰ੍ਮਣਾਮ੍ ॥ 33॥
ਸੂਕ੍ष੍ਮੋऽਪਿ ਭਾਰਂ ਨृਪਤੇ ਸ੍ਯਨ੍ਦਨੋ ਵੈ
ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਵੋਢੁਂ ਨ ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਮਹੀਜਾਃ ।
ਏਵਂ ਯੁਕ੍ਤਾ ਭਾਰਸਹਾ ਭਵਨ੍ਤਿ
ਮਹਾਕੁਲੀਨਾ ਨ ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਮਨੁष੍ਯਾਃ ॥ 34॥
ਨ ਤਨ੍ਮਿਤ੍ਰਂ ਯਸ੍ਯ ਕੋਪਾਦ੍ਬਿਭੇਤਿ
ਯਦ੍ਵਾ ਮਿਤ੍ਰਂ ਸ਼ਙ੍ਕਿਤੇਨੋਪਚਰ੍ਯਮ੍ ।
ਯਸ੍ਮਿਨ੍ਮਿਤ੍ਰੇ ਪਿਤਰੀਵਾਸ਼੍ਵਸੀਤ
ਤਦ੍ਵੈ ਮਿਤ੍ਰਂ ਸਙ੍ਗਤਾਨੀਤਰਾਣਿ ॥ 35॥
ਯਦਿ ਚੇਦਪ੍ਯਸਮ੍ਬਨ੍ਧੋ ਮਿਤ੍ਰਭਾਵੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ ।
ਸ ਏਵ ਬਨ੍ਧੁਸ੍ਤਨ੍ਮਿਤ੍ਰਂ ਸਾ ਗਤਿਸ੍ਤਤ੍ਪਰਾਯਣਮ੍ ॥ 36॥
ਚਲਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵੈ ਪੁਂਸੋ ਵृਦ੍ਧਾਨਨੁਪਸੇਵਤਃ ।
ਪਾਰਿਪ੍ਲਵਮਤੇਰ੍ਨਿਤ੍ਯਮਧ੍ਰੁਵੋ ਮਿਤ੍ਰ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ॥ 37॥
ਚਲਚਿਤ੍ਤਮਨਾਤ੍ਮਾਨਮਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਵਸ਼ਾਨੁਗਮ੍ ।
ਅਰ੍ਥਾਃ ਸਮਤਿਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਹਂਸਾਃ ਸ਼ੁष੍ਕਂ ਸਰੋ ਯਥਾ ॥ 38॥
ਅਕਸ੍ਮਾਦੇਵ ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਸੀਦਨ੍ਤ੍ਯਨਿਮਿਤ੍ਤਤਃ ।
ਸ਼ੀਲਮੇਤਦਸਾਧੂਨਾਮਭ੍ਰਂ ਪਾਰਿਪ੍ਲਵਂ ਯਥਾ ॥ 39॥
ਸਤ੍ਕृਤਾਸ਼੍ਚ ਕृਤਾਰ੍ਥਾਸ਼੍ਚ ਮਿਤ੍ਰਾਣਾਂ ਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਯੇ ।
ਤਾਨ੍ਮृਤਾਨਪਿ ਕ੍ਰਵ੍ਯਾਦਾਃ ਕृਤਘ੍ਨਾਨ੍ਨੋਪਭੁਞ੍ਜਤੇ ॥ 40॥
ਅਰ੍ਥਯੇਦੇਵ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਸਤਿ ਵਾਸਤਿ ਵਾ ਧਨੇ ।
ਨਾਨਰ੍ਥਯਨ੍ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਮਿਤ੍ਰਾਣਾਂ ਸਾਰਫਲ੍ਗੁਤਾਮ੍ ॥ 41॥
ਸਨ੍ਤਾਪਾਦ੍ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤੇ ਰੂਪਂ ਸਨ੍ਤਾਪਾਦ੍ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤੇ ਬਲਮ੍ ।
ਸਨ੍ਤਾਪਾਦ੍ਭ੍ਰਸ਼੍ਯਤੇ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸਨ੍ਤਾਪਾਦ੍ਵ੍ਯਾਧਿਮृਚ੍ਛਤਿ ॥ 42॥
ਅਨਵਾਪ੍ਯਂ ਚ ਸ਼ੋਕੇਨ ਸ਼ਰੀਰਂ ਚੋਪਤਪ੍ਯਤੇ ।
ਅਮਿਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਹृष੍ਯਨ੍ਤਿ ਮਾ ਸ੍ਮ ਸ਼ੋਕੇ ਮਨਃ ਕृਥਾਃ ॥ 43॥
ਪੁਨਰ੍ਨਰੋ ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਜਾਯਤੇ ਚ
ਪੁਨਰ੍ਨਰੋ ਹੀਯਤੇ ਵਰ੍ਧਤੇ ਪੁਨਃ ।
ਪੁਨਰ੍ਨਰੋ ਯਾਚਤਿ ਯਾਚ੍ਯਤੇ ਚ
ਪੁਨਰ੍ਨਰਃ ਸ਼ੋਚਤਿ ਸ਼ੋਚ੍ਯਤੇ ਪੁਨਃ ॥ 44॥
ਸੁਖਂ ਚ ਦੁਃਖਂ ਚ ਭਵਾਭਵੌ ਚ
ਲਾਭਾਲਾਭੌ ਮਰਣਂ ਜੀਵਿਤਂ ਚ ।
ਪਰ੍ਯਾਯਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਮਿਹ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ਤਿ
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਧੀਰੋ ਨੈਵ ਹृष੍ਯੇਨ੍ਨ ਸ਼ੋਚੇਤ੍ ॥ 45॥
ਚਲਾਨਿ ਹੀਮਾਨਿ षਡਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ
ਤੇषਾਂ ਯਦ੍ਯਦ੍ਵਰ੍ਤਤੇ ਯਤ੍ਰ ਯਤ੍ਰ ।
ਤਤਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਰਵਤੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰਸ੍ਯ
ਛਿਦ੍ਰੋਦ ਕੁਮ੍ਭਾਦਿਵ ਨਿਤ੍ਯਮਮ੍ਭਃ ॥ 46॥
ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰ ਉਵਾਚ ।
ਤਨੁਰੁਚ੍ਛਃ ਸ਼ਿਖੀ ਰਾਜਾ ਮਿਥ੍ਯੋਪਚਰਿਤੋ ਮਯਾ ।
ਮਨ੍ਦਾਨਾਂ ਮਮ ਪੁਤ੍ਰਾਣਾਂ ਯੁਦ੍ਧੇਨਾਨ੍ਤਂ ਕਰਿष੍ਯਤਿ ॥ 47॥
ਨਿਤ੍ਯੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨਮਿਦਂ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਤ੍ਯੋਦ੍ਵਿਗ੍ਨਮਿਦਂ ਮਨਃ ।
ਯਤ੍ਤਤ੍ਪਦਮਨੁਦ੍ਵਿਗ੍ਨਂ ਤਨ੍ਮੇ ਵਦ ਮਹਾਮਤੇ ॥ 48॥
ਵਿਦੁਰ ਉਵਾਚ ।
ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਵਿਦ੍ਯਾ ਤਪਸੋਰ੍ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍ ।
ਨਾਨ੍ਯਤ੍ਰ ਲੋਭਸਨ੍ਤ੍ਯਾਗਾਚ੍ਛਾਨ੍ਤਿਂ ਪਸ਼੍ਯਾਮ ਤੇऽਨਘ ॥ 49॥
ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਭਯਂ ਪ੍ਰਣੁਦਤਿ ਤਪਸਾ ਵਿਨ੍ਦਤੇ ਮਹਤ੍ ।
ਗੁਰੁਸ਼ੁਸ਼੍ਰੂषਯਾ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਂ ਤ੍ਯਾਗੇਨ ਵਿਨ੍ਦਤਿ ॥ 50॥
ਅਨਾਸ਼੍ਰਿਤਾ ਦਾਨਪੁਣ੍ਯਂ ਵੇਦ ਪੁਣ੍ਯਮਨਾਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ।
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਾ ਵਿਚਰਨ੍ਤੀਹ ਮੋਕ੍षਿਣਃ ॥ 51॥
ਸ੍ਵਧੀਤਸ੍ਯ ਸੁਯੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਸੁਕृਤਸ੍ਯ ਚ ਕਰ੍ਮਣਃ ।
ਤਪਸਸ਼੍ਚ ਸੁਤਪ੍ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯਾਨ੍ਤੇ ਸੁਖਮੇਧਤੇ ॥ 52॥
ਸ੍ਵਾਸ੍ਤੀਰ੍ਣਾਨਿ ਸ਼ਯਨਾਨਿ ਪ੍ਰਪਨ੍ਨਾ
ਨ ਵੈ ਭਿਨ੍ਨਾ ਜਾਤੁ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਲਭਨ੍ਤੇ ।
ਨ ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ ਰਾਜਨ੍ਰਤਿਮਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤਿ
ਨ ਮਾਗਧੈਃ ਸ੍ਤੂਯਮਾਨਾ ਨ ਸੂਤੈਃ ॥ 53॥
ਨ ਵੈ ਭਿਨ੍ਨਾ ਜਾਤੁ ਚਰਨ੍ਤਿ ਧਰ੍ਮਂ
ਨ ਵੈ ਸੁਖਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਵਨ੍ਤੀਹ ਭਿਨ੍ਨਾਃ ।
ਨ ਵੈ ਭਿਨ੍ਨਾ ਗੌਰਵਂ ਮਾਨਯਨ੍ਤਿ
ਨ ਵੈ ਭਿਨ੍ਨਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਮਂ ਰੋਚਯਨ੍ਤਿ ॥ 54॥
ਨ ਵੈ ਤੇषਾਂ ਸ੍ਵਦਤੇ ਪਥ੍ਯਮੁਕ੍ਤਂ
ਯੋਗਕ੍षੇਮਂ ਕਲ੍ਪਤੇ ਨੋਤ ਤੇषਾਮ੍ ।
ਭਿਨ੍ਨਾਨਾਂ ਵੈ ਮਨੁਜੇਨ੍ਦ੍ਰ ਪਰਾਯਣਂ
ਨ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕਿਂ ਚਿਦਨ੍ਯਦ੍ਵਿਨਾਸ਼ਾਤ੍ ॥ 55॥
ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਂ ਗੋषੁ ਸਮ੍ਪਨ੍ਨਂ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਂ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇ ਤਪਃ ।
ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਂ ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ ਚਾਪਲ੍ਯਂ ਸਮ੍ਭਾਵ੍ਯਂ ਜ੍ਞਾਤਿਤੋ ਭਯਮ੍ ॥ 56॥
ਤਨ੍ਤਵੋऽਪ੍ਯਾਯਤਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਤਨ੍ਤਵੋ ਬਹੁਲਾਃ ਸਮਾਃ ।
ਬਹੂਨ੍ਬਹੁਤ੍ਵਾਦਾਯਾਸਾਨ੍ਸਹਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਪਮਾ ਸਤਾਮ੍ ॥ 57॥
ਧੂਮਾਯਨ੍ਤੇ ਵ੍ਯਪੇਤਾਨਿ ਜ੍ਵਲਨ੍ਤਿ ਸਹਿਤਾਨਿ ਚ ।
ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰੋਲ੍ਮੁਕਾਨੀਵ ਜ੍ਞਾਤਯੋ ਭਰਤਰ੍षਭ ॥ 58॥
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇषੁ ਚ ਯੇ ਸ਼ੂਰਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ ਜ੍ਞਾਤਿषੁ ਗੋषੁ ਚ ।
ਵृਨ੍ਤਾਦਿਵ ਫਲਂ ਪਕ੍ਵਂ ਧृਤਰਾष੍ਟ੍ਰ ਪਤਨ੍ਤਿ ਤੇ ॥ 59॥
ਮਹਾਨਪ੍ਯੇਕਜੋ ਵृਕ੍षੋ ਬਲਵਾਨ੍ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਃ ।
ਪ੍ਰਸਹ੍ਯ ਏਵ ਵਾਤੇਨ ਸ਼ਾਖਾ ਸ੍ਕਨ੍ਧਂ ਵਿਮਰ੍ਦਿਤੁਮ੍ ॥ 60॥
ਅਥ ਯੇ ਸਹਿਤਾ ਵृਕ੍षਾਃ ਸਙ੍ਘਸ਼ਃ ਸੁਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤਾਃ ।
ਤੇ ਹਿ ਸ਼ੀਘ੍ਰਤਮਾਨ੍ਵਾਤਾਨ੍ਸਹਨ੍ਤੇऽਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਂਸ਼੍ਰਯਾਤ੍ ॥ 61॥
ਏਵਂ ਮਨੁष੍ਯਮਪ੍ਯੇਕਂ ਗੁਣੈਰਪਿ ਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ ।
ਸ਼ਕ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿषਨ੍ਤੋ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਵਾਯੁਰ੍ਦ੍ਰੁਮਮਿਵੌਕਜਮ੍ ॥ 62॥
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਮੁਪष੍ਟਮ੍ਭਾਦਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਪਾਸ਼੍ਰਯੇਣ ਚ ।
ਜ੍ਞਾਤਯਃ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਰ੍ਧਨ੍ਤੇ ਸਰਸੀਵੋਤ੍ਪਲਾਨ੍ਯੁਤ ॥ 63॥
ਅਵਧ੍ਯਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਾ ਗਾਵੋ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯੋ ਬਾਲਾਸ਼੍ਚ ਜ੍ਞਾਤਯਃ ।
ਯੇषਾਂ ਚਾਨ੍ਨਾਨਿ ਭੁਞ੍ਜੀਤ ਯੇ ਚ ਸ੍ਯੁਃ ਸ਼ਰਣਾਗਤਾਃ ॥ 64॥
ਨ ਮਨੁष੍ਯੇ ਗੁਣਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦਨ੍ਯੋ ਧਨਵਤਾਂ ਅਪਿ ।
ਅਨਾਤੁਰਤ੍ਵਾਦ੍ਭਦ੍ਰਂ ਤੇ ਮृਤਕਲ੍ਪਾ ਹਿ ਰੋਗਿਣਃ ॥ 65॥
ਅਵ੍ਯਾਧਿਜਂ ਕਟੁਕਂ ਸ਼ੀਰ੍ष ਰੋਗਂ
ਪਾਪਾਨੁਬਨ੍ਧਂ ਪਰੁषਂ ਤੀਕ੍ष੍ਣਮੁਗ੍ਰਮ੍ ।
ਸਤਾਂ ਪੇਯਂ ਯਨ੍ਨ ਪਿਬਨ੍ਤ੍ਯਸਨ੍ਤੋ
ਮਨ੍ਯੁਂ ਮਹਾਰਾਜ ਪਿਬ ਪ੍ਰਸ਼ਾਮ੍ਯ ॥ 66॥
ਰੋਗਾਰ੍ਦਿਤਾ ਨ ਫਲਾਨ੍ਯਾਦ੍ਰਿਯਨ੍ਤੇ
ਨ ਵੈ ਲਭਨ੍ਤੇ ਵਿषਯੇषੁ ਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍ ।
ਦੁਃਖੋਪੇਤਾ ਰੋਗਿਣੋ ਨਿਤ੍ਯਮੇਵ
ਨ ਬੁਧ੍ਯਨ੍ਤੇ ਧਨਭੋਗਾਨ੍ਨ ਸੌਖ੍ਯਮ੍ ॥ 67॥
ਪੁਰਾ ਹ੍ਯੁਕ੍ਤੋ ਨਾਕਰੋਸ੍ਤ੍ਵਂ ਵਚੋ ਮੇ
ਦ੍ਯੂਤੇ ਜਿਤਾਂ ਦ੍ਰੌਪਦੀਂ ਪ੍ਰੇਕ੍ष੍ਯ ਰਾਜਨ੍ ।
ਦੁਰ੍ਯੋਧਨਂ ਵਾਰਯੇਤ੍ਯਕ੍षਵਤ੍ਯਾਂ
ਕਿਤਵਤ੍ਵਂ ਪਣ੍ਡਿਤਾ ਵਰ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ॥ 68॥
ਨ ਤਦ੍ਬਲਂ ਯਨ੍ਮृਦੁਨਾ ਵਿਰੁਧ੍ਯਤੇ
ਮਿਸ਼੍ਰੋ ਧਰ੍ਮਸ੍ਤਰਸਾ ਸੇਵਿਤਵ੍ਯਃ ।
ਪ੍ਰਧ੍ਵਂਸਿਨੀ ਕ੍ਰੂਰਸਮਾਹਿਤਾ ਸ਼੍ਰੀਰ੍
ਮृਦੁਪ੍ਰੌਢਾ ਗਚ੍ਛਤਿ ਪੁਤ੍ਰਪੌਤ੍ਰਾਨ੍ ॥ 69॥
ਧਾਰ੍ਤਰਾष੍ਟ੍ਰਾਃ ਪਾਣ੍ਡਵਾਨ੍ਪਾਲਯਨ੍ਤੁ
ਪਾਣ੍ਡੋਃ ਸੁਤਾਸ੍ਤਵ ਪੁਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚ ਪਾਨ੍ਤੁ ।
ਏਕਾਰਿਮਿਤ੍ਰਾਃ ਕੁਰਵੋ ਹ੍ਯੇਕਮਨ੍ਤ੍ਰਾ
ਜੀਵਨ੍ਤੁ ਰਾਜਨ੍ਸੁਖਿਨਃ ਸਮृਦ੍ਧਾਃ ॥ 70॥
ਮੇਢੀਭੂਤਃ ਕੌਰਵਾਣਾਂ ਤ੍ਵਮਦ੍ਯ
ਤ੍ਵਯ੍ਯਾਧੀਨਂ ਕੁਰੁ ਕੁਲਮਾਜਮੀਢ ।
ਪਾਰ੍ਥਾਨ੍ਬਾਲਾਨ੍ਵਨਵਾਸ ਪ੍ਰਤਪ੍ਤਾਨ੍
ਗੋਪਾਯਸ੍ਵ ਸ੍ਵਂ ਯਸ਼ਸ੍ਤਾਤ ਰਕ੍षਨ੍ ॥ 71॥
ਸਨ੍ਧਤ੍ਸ੍ਵ ਤ੍ਵਂ ਕੌਰਵਾਨ੍ਪਾਣ੍ਡੁਪੁਤ੍ਰੈਰ੍
ਮਾ ਤੇऽਨ੍ਤਰਂ ਰਿਪਵਃ ਪ੍ਰਾਰ੍ਥਯਨ੍ਤੁ ।
ਸਤ੍ਯੇ ਸ੍ਥਿਤਾਸ੍ਤੇ ਨਰਦੇਵ ਸਰ੍ਵੇ
ਦੁਰ੍ਯੋਧਨਂ ਸ੍ਥਾਪਯ ਤ੍ਵਂ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ॥ 72॥
॥ ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਹਾਭਾਰਤੇ ਉਦ੍ਯੋਗਪਰ੍ਵਣਿ ਪ੍ਰਜਾਗਰਪਰ੍ਵਣਿ
ਵਿਦੁਰਹਿਤਵਾਕ੍ਯੇ षਟ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ॥ 36॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam || 1||
carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam |
sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā || 2||
sādhyā ūcuḥ |
sādhyā devā vaymasmo maharṣe
dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum |
śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ
kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām || 3||
haṃsa uvāca |
etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me
dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ |
granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ
priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta || 4||
ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣitaḥ |
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 5||
nākrośī syānnāvamānī parasya
mitradrohī nota nīcopasevī |
na cātimānī na ca hīnavṛtto
rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta || 6||
marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn
ghorā vāco nirdahantīha puṃsām |
tasmādvācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ
dharmārāmo nityaśo varjayīta || 7||
aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ
vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān |
vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ
mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam || 8||
paraścedenamadhividhyeta bāṇair
bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ |
viricyamāno'pyatiricyamāno
vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti || 9||
yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ
tapasvinaṃ yadi vā stenameva |
vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti
tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti || 10||
vādaṃ tu yo na pravadenna vādayed
yo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet |
yo hantukāmasya na pāpamicchet
tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya || 11||
avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ
satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |
priyaṃvadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ
dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || 12||
yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate |
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ || 13||
yato yato nivartate tatastato vimucyate |
nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi || 14||
na jīyate nota jigīṣate'nyān
na vairakkṛccāpratighātakaś ca |
nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo
na śocate hṛṣyati naiva cāyam || 15||
bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute matim |
satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ || 16||
nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca |
rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ || 17||
duḥśāsanastūpahantā na śāstā
nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ |
na kasya cinmitramatho durātmā
kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ || 18||
na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṅkitaḥ |
nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhama pūruṣaḥ || 19||
uttamāneva seveta prāpte kāle tu madhyamān |
adhamāṃstu na seveta ya icchecchreya ātmanaḥ || 20||
prāpnoti vai vittamasadbalena
nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa |
na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ
na vṛttamāpnoti mahākulānām || 21||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
mahākulānāṃ spṛhayanti devā
dharmārthavṛddhāśca bahuśrutāś ca |
pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnametaṃ
bhavanti vai kāni mahākulāni || 22||
vidura uvāca |
tamo damo brahmavittvaṃ vitānāḥ
puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam |
yeṣvevaite saptaguṇā bhavanti
samyagvṛttāstāni mahākulāni || 23||
yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir
vṛttaprasādena caranti dharmam |
ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ
tyaktānṛtāstāni mahākulāni || 24||
anijyayāvivāhairśca vedasyotsādanena ca |
kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca || 25||
deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca |
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || 26||
brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata |
kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca || 27||
kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato'śvataḥ |
kulasaṅkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ || 28||
vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi |
kulasaṅkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayadyaśaḥ || 29||
mā naḥ kule vairakṛtkaś cidastu
rājāmātyo mā parasvāpahārī |
mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā
pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ || 30||
yaśca no brāhmaṇaṃ hanyādyaśca no brāhmaṇāndviṣet |
na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim || 31||
tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadā cana || 32||
śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim |
pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām || 33||
sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai
śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ |
evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti
mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ || 34||
na tanmitraṃ yasya kopādbibheti
yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam |
yasminmitre pitarīvāśvasīta
tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi || 35||
yadi cedapyasambandho mitrabhāvena vartate |
sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam || 36||
calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ |
pāriplavamaternityamadhruvo mitra saṅgrahaḥ || 37||
calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam |
arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā || 38||
akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ |
śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā || 39||
satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 40||
arthayedeva mitrāṇi sati vāsati vā dhane |
nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām || 41||
santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam |
santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati || 42||
anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate |
amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 43||
punarnaro mriyate jāyate ca
punarnaro hīyate vardhate punaḥ |
punarnaro yācati yācyate ca
punarnaraḥ śocati śocyate punaḥ || 44||
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca
lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti
tasmāddhīro naiva hṛṣyenna śocet || 45||
calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi
teṣāṃ yadyadvartate yatra yatra |
tatastataḥ sravate buddhirasya
chidroda kumbhādiva nityamambhaḥ || 46||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tanurucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā |
mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati || 47||
nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvignamidaṃ manaḥ |
yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate || 48||
vidura uvāca |
nānyatra vidyā tapasornānyatrendriya nigrahāt |
nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāma te'nagha || 49||
buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat |
guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati || 50||
anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyamanāśritāḥ |
rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ || 51||
svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ |
tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate || 52||
svāstīrṇāni śayanāni prapannā
na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante |
na strīṣu rājanratimāpnuvanti
na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ || 53||
na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ
na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ |
na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti
na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti || 54||
na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ
yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām |
bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ
na vidyate kiṃ cidanyadvināśāt || 55||
sambhāvyaṃ goṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ |
sambhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātito bhayam || 56||
tantavo'pyāyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ |
bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām || 57||
dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca |
dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha || 58||
brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca |
vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te || 59||
mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ |
prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum || 60||
atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ |
te hi śīghratamānvātānsahante'nyonyasaṃśrayāt || 61||
evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam |
śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaukajam || 62||
anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca |
jñātayaḥ sampravardhante sarasīvotpalānyuta || 63||
avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāśca jñātayaḥ |
yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ || 64||
na manuṣye guṇaḥ kaścidanyo dhanavatāṃ api |
anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ || 65||
avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ
pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram |
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto
manyuṃ mahārāja piba praśāmya || 66||
rogārditā na phalānyādriyante
na vai labhante viṣayeṣu tattvam |
duḥkhopetā rogiṇo nityameva
na budhyante dhanabhogānna saukhyam || 67||
purā hyukto nākarostvaṃ vaco me
dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan |
duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ
kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti || 68||
na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate
miśro dharmastarasā sevitavyaḥ |
pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr
mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān || 69||
dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu
pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu |
ekārimitrāḥ kuravo hyekamantrā
jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ || 70||
meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya
tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha |
pārthānbālānvanavāsa prataptān
gopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan || 71||
sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair
mā te'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu |
satye sthitāste naradeva sarve
duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra || 72||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरहितवाक्ये षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥
विदुर उवाच ।
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति नः श्रुतम् ॥ 1॥
चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम् ।
साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा ॥ 2॥
साध्या ऊचुः ।
साध्या देवा वय्मस्मो महर्षे
दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुम् ।
श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः
काव्यां वाचं वक्तुमर्हस्युदाराम् ॥ 3॥
हंस उवाच ।
एतत्कार्यममराः संश्रुतं मे
धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः ।
ग्रन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं
प्रियाप्रिये चात्मवशं नयीत ॥ 4॥
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षितः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ 5॥
नाक्रोशी स्यान्नावमानी परस्य
मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी ।
न चातिमानी न च हीनवृत्तो
रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत ॥ 6॥
मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासून्
घोरा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम् ।
तस्माद्वाचं रुशतीं रूक्षरूपां
धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥ 7॥
अरुं तुरं परुषं रूक्षवाचं
वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान् ।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां
मुखे निबद्धां निरृतिं वहन्तम् ॥ 8॥
परश्चेदेनमधिविध्येत बाणैर्
भृशं सुतीक्ष्णैरनलार्क दीप्तैः ।
विरिच्यमानोऽप्यतिरिच्यमानो
विद्यात्कविः सुकृतं मे दधाति ॥ 9॥
यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं
तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव ।
वासो यथा रङ्ग वशं प्रयाति
तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥ 10॥
वादं तु यो न प्रवदेन्न वादयेद्
यो नाहतः प्रतिहन्यान्न घातयेत् ।
यो हन्तुकामस्य न पापमिच्छेत्
तस्मै देवाः स्पृहयन्त्यागताय ॥ 11॥
अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः
सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम् ।
प्रियंवदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं
धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥ 12॥
यादृशैः संविवदते यादृशांश् चोपसेवते ।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः ॥ 13॥
यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते ।
निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि ॥ 14॥
न जीयते नोत जिगीषतेऽन्यान्
न वैरक्कृच्चाप्रतिघातकश् च ।
निन्दा प्रशंसासु समस्वभावो
न शोचते हृष्यति नैव चायम् ॥ 15॥
भावमिच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मतिम् ।
सत्यवादी मृदुर्दान्तो यः स उत्तमपूरुषः ॥ 16॥
नानर्थकं सान्त्वयति प्रतिज्ञाय ददाति च ।
राद्धापराद्धे जानाति यः स मध्यमपूरुषः ॥ 17॥
दुःशासनस्तूपहन्ता न शास्ता
नावर्तते मन्युवशात्कृतघ्नः ।
न कस्य चिन्मित्रमथो दुरात्मा
कलाश्चैता अधमस्येह पुंसः ॥ 18॥
न श्रद्दधाति कल्याणं परेभ्योऽप्यात्मशङ्कितः ।
निराकरोति मित्राणि यो वै सोऽधम पूरुषः ॥ 19॥
उत्तमानेव सेवेत प्राप्ते काले तु मध्यमान् ।
अधमांस्तु न सेवेत य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ 20॥
प्राप्नोति वै वित्तमसद्बलेन
नित्योत्थानात्प्रज्ञया पौरुषेण ।
न त्वेव सम्यग्लभते प्रशंसां
न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम् ॥ 21॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
महाकुलानां स्पृहयन्ति देवा
धर्मार्थवृद्धाश्च बहुश्रुताश् च ।
पृच्छामि त्वां विदुर प्रश्नमेतं
भवन्ति वै कानि महाकुलानि ॥ 22॥
विदुर उवाच ।
तमो दमो ब्रह्मवित्त्वं वितानाः
पुण्या विवाहाः सततान्न दानम् ।
येष्वेवैते सप्तगुणा भवन्ति
सम्यग्वृत्तास्तानि महाकुलानि ॥ 23॥
येषां न वृत्तं व्यथते न योनिर्
वृत्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम् ।
ये कीर्तिमिच्छन्ति कुले विशिष्टां
त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि ॥ 24॥
अनिज्ययाविवाहैर्श्च वेदस्योत्सादनेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति धर्मस्यातिक्रमेण च ॥ 25॥
देव द्रव्यविनाशेन ब्रह्म स्वहरणेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ 26॥
ब्राह्मणानां परिभवात्परिवादाच्च भारत ।
कुलान्यकुलतां यान्ति न्यासापहरणेन च ॥ 27॥
कुलानि समुपेतानि गोभिः पुरुषतोऽश्वतः ।
कुलसङ्ख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ 28॥
वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि ।
कुलसङ्ख्यां तु गच्छन्ति कर्षन्ति च मयद्यशः ॥ 29॥
मा नः कुले वैरकृत्कश् चिदस्तु
राजामात्यो मा परस्वापहारी ।
मित्रद्रोही नैकृतिकोऽनृती वा
पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः ॥ 30॥
यश्च नो ब्राह्मणं हन्याद्यश्च नो ब्राह्मणान्द्विषेत् ।
न नः स समितिं गच्छेद्यश्च नो निर्वपेत्कृषिम् ॥ 31॥
तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदा चन ॥ 32॥
श्रद्धया परया राजन्नुपनीतानि सत्कृतिम् ।
प्रवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मणाम् ॥ 33॥
सूक्ष्मोऽपि भारं नृपते स्यन्दनो वै
शक्तो वोढुं न तथान्ये महीजाः ।
एवं युक्ता भारसहा भवन्ति
महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः ॥ 34॥
न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति
यद्वा मित्रं शङ्कितेनोपचर्यम् ।
यस्मिन्मित्रे पितरीवाश्वसीत
तद्वै मित्रं सङ्गतानीतराणि ॥ 35॥
यदि चेदप्यसम्बन्धो मित्रभावेन वर्तते ।
स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत्परायणम् ॥ 36॥
चलचित्तस्य वै पुंसो वृद्धाननुपसेवतः ।
पारिप्लवमतेर्नित्यमध्रुवो मित्र सङ्ग्रहः ॥ 37॥
चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणां वशानुगम् ।
अर्थाः समतिवर्तन्ते हंसाः शुष्कं सरो यथा ॥ 38॥
अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः ।
शीलमेतदसाधूनामभ्रं पारिप्लवं यथा ॥ 39॥
सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ 40॥
अर्थयेदेव मित्राणि सति वासति वा धने ।
नानर्थयन्विजानाति मित्राणां सारफल्गुताम् ॥ 41॥
सन्तापाद्भ्रश्यते रूपं सन्तापाद्भ्रश्यते बलम् ।
सन्तापाद्भ्रश्यते ज्ञानं सन्तापाद्व्याधिमृच्छति ॥ 42॥
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते ।
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ 43॥
पुनर्नरो म्रियते जायते च
पुनर्नरो हीयते वर्धते पुनः ।
पुनर्नरो याचति याच्यते च
पुनर्नरः शोचति शोच्यते पुनः ॥ 44॥
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च
लाभालाभौ मरणं जीवितं च ।
पर्यायशः सर्वमिह स्पृशन्ति
तस्माद्धीरो नैव हृष्येन्न शोचेत् ॥ 45॥
चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि
तेषां यद्यद्वर्तते यत्र यत्र ।
ततस्ततः स्रवते बुद्धिरस्य
छिद्रोद कुम्भादिव नित्यमम्भः ॥ 46॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
तनुरुच्छः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया ।
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ॥ 47॥
नित्योद्विग्नमिदं सर्वं नित्योद्विग्नमिदं मनः ।
यत्तत्पदमनुद्विग्नं तन्मे वद महामते ॥ 48॥
विदुर उवाच ।
नान्यत्र विद्या तपसोर्नान्यत्रेन्द्रिय निग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसन्त्यागाच्छान्तिं पश्याम तेऽनघ ॥ 49॥
बुद्ध्या भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महत् ।
गुरुशुश्रूषया ज्ञानं शान्तिं त्यागेन विन्दति ॥ 50॥
अनाश्रिता दानपुण्यं वेद पुण्यमनाश्रिताः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मोक्षिणः ॥ 51॥
स्वधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः ।
तपसश्च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखमेधते ॥ 52॥
स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना
न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते ।
न स्त्रीषु राजन्रतिमाप्नुवन्ति
न मागधैः स्तूयमाना न सूतैः ॥ 53॥
न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं
न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः ।
न वै भिन्ना गौरवं मानयन्ति
न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ॥ 54॥
न वै तेषां स्वदते पथ्यमुक्तं
योगक्षेमं कल्पते नोत तेषाम् ।
भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं
न विद्यते किं चिदन्यद्विनाशात् ॥ 55॥
सम्भाव्यं गोषु सम्पन्नं सम्भाव्यं ब्राह्मणे तपः ।
सम्भाव्यं स्त्रीषु चापल्यं सम्भाव्यं ज्ञातितो भयम् ॥ 56॥
तन्तवोऽप्यायता नित्यं तन्तवो बहुलाः समाः ।
बहून्बहुत्वादायासान्सहन्तीत्युपमा सताम् ॥ 57॥
धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च ।
धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ 58॥
ब्राह्मणेषु च ये शूराः स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च ।
वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ॥ 59॥
महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः ।
प्रसह्य एव वातेन शाखा स्कन्धं विमर्दितुम् ॥ 60॥
अथ ये सहिता वृक्षाः सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः ।
ते हि शीघ्रतमान्वातान्सहन्तेऽन्योन्यसंश्रयात् ॥ 61॥
एवं मनुष्यमप्येकं गुणैरपि समन्वितम् ।
शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते वायुर्द्रुममिवौकजम् ॥ 62॥
अन्योन्यसमुपष्टम्भादन्योन्यापाश्रयेण च ।
ज्ञातयः सम्प्रवर्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत ॥ 63॥
अवध्या ब्राह्मणा गावो स्त्रियो बालाश्च ज्ञातयः ।
येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च स्युः शरणागताः ॥ 64॥
न मनुष्ये गुणः कश्चिदन्यो धनवतां अपि ।
अनातुरत्वाद्भद्रं ते मृतकल्पा हि रोगिणः ॥ 65॥
अव्याधिजं कटुकं शीर्ष रोगं
पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णमुग्रम् ।
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो
मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥ 66॥
रोगार्दिता न फलान्याद्रियन्ते
न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम् ।
दुःखोपेता रोगिणो नित्यमेव
न बुध्यन्ते धनभोगान्न सौख्यम् ॥ 67॥
पुरा ह्युक्तो नाकरोस्त्वं वचो मे
द्यूते जितां द्रौपदीं प्रेक्ष्य राजन् ।
दुर्योधनं वारयेत्यक्षवत्यां
कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति ॥ 68॥
न तद्बलं यन्मृदुना विरुध्यते
मिश्रो धर्मस्तरसा सेवितव्यः ।
प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्रीर्
मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥ 69॥
धार्तराष्ट्राः पाण्डवान्पालयन्तु
पाण्डोः सुतास्तव पुत्रांश्च पान्तु ।
एकारिमित्राः कुरवो ह्येकमन्त्रा
जीवन्तु राजन्सुखिनः समृद्धाः ॥ 70॥
मेढीभूतः कौरवाणां त्वमद्य
त्वय्याधीनं कुरु कुलमाजमीढ ।
पार्थान्बालान्वनवास प्रतप्तान्
गोपायस्व स्वं यशस्तात रक्षन् ॥ 71॥
सन्धत्स्व त्वं कौरवान्पाण्डुपुत्रैर्
मा तेऽन्तरं रिपवः प्रार्थयन्तु ।
सत्ये स्थितास्ते नरदेव सर्वे
दुर्योधनं स्थापय त्वं नरेन्द्र ॥ 72॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरहितवाक्ये षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ 36॥
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam || 1||
carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam |
sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā || 2||
sādhyā ūcuḥ |
sādhyā devā vaymasmo maharṣe
dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum |
śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ
kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām || 3||
haṃsa uvāca |
etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me
dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ |
granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ
priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta || 4||
ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣitaḥ |
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 5||
nākrośī syānnāvamānī parasya
mitradrohī nota nīcopasevī |
na cātimānī na ca hīnavṛtto
rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta || 6||
marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn
ghorā vāco nirdahantīha puṃsām |
tasmādvācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ
dharmārāmo nityaśo varjayīta || 7||
aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ
vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān |
vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ
mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam || 8||
paraścedenamadhividhyeta bāṇair
bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ |
viricyamāno'pyatiricyamāno
vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti || 9||
yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ
tapasvinaṃ yadi vā stenameva |
vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti
tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti || 10||
vādaṃ tu yo na pravadenna vādayed
yo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet |
yo hantukāmasya na pāpamicchet
tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya || 11||
avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ
satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |
priyaṃvadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ
dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || 12||
yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate |
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ || 13||
yato yato nivartate tatastato vimucyate |
nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi || 14||
na jīyate nota jigīṣate'nyān
na vairakkṛccāpratighātakaś ca |
nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo
na śocate hṛṣyati naiva cāyam || 15||
bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute matim |
satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ || 16||
nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca |
rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ || 17||
duḥśāsanastūpahantā na śāstā
nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ |
na kasya cinmitramatho durātmā
kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ || 18||
na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṅkitaḥ |
nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhama pūruṣaḥ || 19||
uttamāneva seveta prāpte kāle tu madhyamān |
adhamāṃstu na seveta ya icchecchreya ātmanaḥ || 20||
prāpnoti vai vittamasadbalena
nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa |
na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ
na vṛttamāpnoti mahākulānām || 21||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
mahākulānāṃ spṛhayanti devā
dharmārthavṛddhāśca bahuśrutāś ca |
pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnametaṃ
bhavanti vai kāni mahākulāni || 22||
vidura uvāca |
tamo damo brahmavittvaṃ vitānāḥ
puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam |
yeṣvevaite saptaguṇā bhavanti
samyagvṛttāstāni mahākulāni || 23||
yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir
vṛttaprasādena caranti dharmam |
ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ
tyaktānṛtāstāni mahākulāni || 24||
anijyayāvivāhairśca vedasyotsādanena ca |
kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca || 25||
deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca |
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || 26||
brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata |
kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca || 27||
kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato'śvataḥ |
kulasaṅkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ || 28||
vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi |
kulasaṅkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayadyaśaḥ || 29||
mā naḥ kule vairakṛtkaś cidastu
rājāmātyo mā parasvāpahārī |
mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā
pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ || 30||
yaśca no brāhmaṇaṃ hanyādyaśca no brāhmaṇāndviṣet |
na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim || 31||
tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadā cana || 32||
śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim |
pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām || 33||
sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai
śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ |
evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti
mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ || 34||
na tanmitraṃ yasya kopādbibheti
yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam |
yasminmitre pitarīvāśvasīta
tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi || 35||
yadi cedapyasambandho mitrabhāvena vartate |
sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam || 36||
calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ |
pāriplavamaternityamadhruvo mitra saṅgrahaḥ || 37||
calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam |
arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā || 38||
akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ |
śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā || 39||
satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 40||
arthayedeva mitrāṇi sati vāsati vā dhane |
nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām || 41||
santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam |
santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati || 42||
anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate |
amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 43||
punarnaro mriyate jāyate ca
punarnaro hīyate vardhate punaḥ |
punarnaro yācati yācyate ca
punarnaraḥ śocati śocyate punaḥ || 44||
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca
lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti
tasmāddhīro naiva hṛṣyenna śocet || 45||
calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi
teṣāṃ yadyadvartate yatra yatra |
tatastataḥ sravate buddhirasya
chidroda kumbhādiva nityamambhaḥ || 46||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tanurucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā |
mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati || 47||
nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvignamidaṃ manaḥ |
yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate || 48||
vidura uvāca |
nānyatra vidyā tapasornānyatrendriya nigrahāt |
nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāma te'nagha || 49||
buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat |
guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati || 50||
anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyamanāśritāḥ |
rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ || 51||
svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ |
tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate || 52||
svāstīrṇāni śayanāni prapannā
na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante |
na strīṣu rājanratimāpnuvanti
na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ || 53||
na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ
na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ |
na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti
na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti || 54||
na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ
yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām |
bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ
na vidyate kiṃ cidanyadvināśāt || 55||
sambhāvyaṃ goṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ |
sambhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātito bhayam || 56||
tantavo'pyāyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ |
bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām || 57||
dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca |
dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha || 58||
brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca |
vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te || 59||
mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ |
prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum || 60||
atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ |
te hi śīghratamānvātānsahante'nyonyasaṃśrayāt || 61||
evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam |
śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaukajam || 62||
anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca |
jñātayaḥ sampravardhante sarasīvotpalānyuta || 63||
avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāśca jñātayaḥ |
yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ || 64||
na manuṣye guṇaḥ kaścidanyo dhanavatāṃ api |
anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ || 65||
avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ
pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram |
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto
manyuṃ mahārāja piba praśāmya || 66||
rogārditā na phalānyādriyante
na vai labhante viṣayeṣu tattvam |
duḥkhopetā rogiṇo nityameva
na budhyante dhanabhogānna saukhyam || 67||
purā hyukto nākarostvaṃ vaco me
dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan |
duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ
kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti || 68||
na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate
miśro dharmastarasā sevitavyaḥ |
pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr
mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān || 69||
dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu
pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu |
ekārimitrāḥ kuravo hyekamantrā
jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ || 70||
meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya
tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha |
pārthānbālānvanavāsa prataptān
gopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan || 71||
sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair
mā te'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu |
satye sthitāste naradeva sarve
duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra || 72||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.