.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි
විදුරහිතවාක්යේ ෂට්ත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ ..
විදුර උවාච .
අත්රෛවෝදාහරන්තීමමිතිහාසං පුරාතනම් .
ආත්රේයස්ය ච සංවාදං සාධ්යානාං චේති නඃ ශ්රුතම් .. 1..
චරන්තං හංසරූපේණ මහර්ෂිං සංශිතව්රතම් .
සාධ්යා දේවා මහාප්රාජ්ඤං පර්යපෘච්ඡන්ත වෛ පුරා .. 2..
සාධ්යා ඌචුඃ .
සාධ්යා දේවා වය්මස්මෝ මහර්ෂේ
දෘෂ්ට්වා භවන්තං න ශක්නුමෝ(අ)නුමාතුම් .
ශ්රුතේන ධීරෝ බුද්ධිමාංස්ත්වං මතෝ නඃ
කාව්යාං වාචං වක්තුමර්හස්යුදාරාම් .. 3..
හංස උවාච .
ඒතත්කාර්යමමරාඃ සංශ්රුතං මේ
ධෘතිඃ ශමඃ සත්යධර්මානුවෘත්තිඃ .
ග්රන්ථිං විනීය හෘදයස්ය සර්වං
ප්රියාප්රියේ චාත්මවශං නයීත .. 4..
ආක්රුශ්යමානෝ නාක්රෝශේන්මන්යුරේව තිතික්ෂිතඃ .
ආක්රෝෂ්ටාරං නිර්දහති සුකෘතං චාස්ය වින්දති .. 5..
නාක්රෝශී ස්යාන්නාවමානී පරස්ය
මිත්රද්රෝහී නෝත නීචෝපසේවී .
න චාතිමානී න ච හීනවෘත්තෝ
රූක්ෂාං වාචං රුශතීං වර්ජයීත .. 6..
මර්මාණ්යස්ථීනි හෘදයං තථාසූන්
ඝෝරා වාචෝ නිර්දහන්තීහ පුංසාම් .
තස්මාද්වාචං රුශතීං රූක්ෂරූපාං
ධර්මාරාමෝ නිත්යශෝ වර්ජයීත .. 7..
අරුං තුරං පරුෂං රූක්ෂවාචං
වාක්කණ්ටකෛර්විතුදන්තං මනුෂ්යාන් .
විද්යාදලක්ෂ්මීකතමං ජනානාං
මුඛේ නිබද්ධාං නිරෘතිං වහන්තම් .. 8..
පරශ්චේදේනමධිවිධ්යේත බාණෛර්
භෘශං සුතීක්ෂ්ණෛරනලාර්ක දීප්තෛඃ .
විරිච්යමානෝ(අ)ප්යතිරිච්යමානෝ
විද්යාත්කවිඃ සුකෘතං මේ දධාති .. 9..
යදි සන්තං සේවතේ යද්යසන්තං
තපස්විනං යදි වා ස්තේනමේව .
වාසෝ යථා රඞ්ග වශං ප්රයාති
තථා ස තේෂාං වශමභ්යුපෛති .. 10..
වාදං තු යෝ න ප්රවදේන්න වාදයේද්
යෝ නාහතඃ ප්රතිහන්යාන්න ඝාතයේත් .
යෝ හන්තුකාමස්ය න පාපමිච්ඡේත්
තස්මෛ දේවාඃ ස්පෘහයන්ත්යාගතාය .. 11..
අව්යාහෘතං ව්යාහෘතාච්ඡ්රේය ආහුඃ
සත්යං වදේද්ව්යාහෘතං තද්ද්විතීයම් .
ප්රියංවදේද්ව්යාහෘතං තත්තෘතීයං
ධර්ම්යං වදේද්ව්යාහෘතං තච්චතුර්ථම් .. 12..
යාදෘශෛඃ සංවිවදතේ යාදෘශාංශ් චෝපසේවතේ .
යාදෘගිච්ඡේච්ච භවිතුං තාදෘග්භවති පූරුෂඃ .. 13..
යතෝ යතෝ නිවර්තතේ තතස්තතෝ විමුච්යතේ .
නිවර්තනාද්ධි සර්වතෝ න වේත්ති දුඃඛමණ්වපි .. 14..
න ජීයතේ නෝත ජිගීෂතේ(අ)න්යාන්
න වෛරක්කෘච්චාප්රතිඝාතකශ් ච .
නින්දා ප්රශංසාසු සමස්වභාවෝ
න ශෝචතේ හෘෂ්යති නෛව චායම් .. 15..
භාවමිච්ඡති සර්වස්ය නාභාවේ කුරුතේ මතිම් .
සත්යවාදී මෘදුර්දාන්තෝ යඃ ස උත්තමපූරුෂඃ .. 16..
නානර්ථකං සාන්ත්වයති ප්රතිජ්ඤාය දදාති ච .
රාද්ධාපරාද්ධේ ජානාති යඃ ස මධ්යමපූරුෂඃ .. 17..
දුඃශාසනස්තූපහන්තා න ශාස්තා
නාවර්තතේ මන්යුවශාත්කෘතඝ්නඃ .
න කස්ය චින්මිත්රමථෝ දුරාත්මා
කලාශ්චෛතා අධමස්යේහ පුංසඃ .. 18..
න ශ්රද්දධාති කල්යාණං පරේභ්යෝ(අ)ප්යාත්මශඞ්කිතඃ .
නිරාකරෝති මිත්රාණි යෝ වෛ සෝ(අ)ධම පූරුෂඃ .. 19..
උත්තමානේව සේවේත ප්රාප්තේ කාලේ තු මධ්යමාන් .
අධමාංස්තු න සේවේත ය ඉච්ඡේච්ඡ්රේය ආත්මනඃ .. 20..
ප්රාප්නෝති වෛ විත්තමසද්බලේන
නිත්යෝත්ථානාත්ප්රජ්ඤයා පෞරුෂේණ .
න ත්වේව සම්යග්ලභතේ ප්රශංසාං
න වෘත්තමාප්නෝති මහාකුලානාම් .. 21..
ධෘතරාෂ්ට්ර උවාච .
මහාකුලානාං ස්පෘහයන්ති දේවා
ධර්මාර්ථවෘද්ධාශ්ච බහුශ්රුතාශ් ච .
පෘච්ඡාමි ත්වාං විදුර ප්රශ්නමේතං
භවන්ති වෛ කානි මහාකුලානි .. 22..
විදුර උවාච .
තමෝ දමෝ බ්රහ්මවිත්ත්වං විතානාඃ
පුණ්යා විවාහාඃ සතතාන්න දානම් .
යේෂ්වේවෛතේ සප්තගුණා භවන්ති
සම්යග්වෘත්තාස්තානි මහාකුලානි .. 23..
යේෂාං න වෘත්තං ව්යථතේ න යෝනිර්
වෘත්තප්රසාදේන චරන්ති ධර්මම් .
යේ කීර්තිමිච්ඡන්ති කුලේ විශිෂ්ටාං
ත්යක්තානෘතාස්තානි මහාකුලානි .. 24..
අනිජ්යයාවිවාහෛර්ශ්ච වේදස්යෝත්සාදනේන ච .
කුලාන්යකුලතාං යාන්ති ධර්මස්යාතික්රමේණ ච .. 25..
දේව ද්රව්යවිනාශේන බ්රහ්ම ස්වහරණේන ච .
කුලාන්යකුලතාං යාන්ති බ්රාහ්මණාතික්රමේණ ච .. 26..
බ්රාහ්මණානාං පරිභවාත්පරිවාදාච්ච භාරත .
කුලාන්යකුලතාං යාන්ති න්යාසාපහරණේන ච .. 27..
කුලානි සමුපේතානි ගෝභිඃ පුරුෂතෝ(අ)ශ්වතඃ .
කුලසඞ්ඛ්යාං න ගච්ඡන්ති යානි හීනානි වෘත්තතඃ .. 28..
වෘත්තතස්ත්වවිහීනානි කුලාන්යල්පධනාන්යපි .
කුලසඞ්ඛ්යාං තු ගච්ඡන්ති කර්ෂන්ති ච මයද්යශඃ .. 29..
මා නඃ කුලේ වෛරකෘත්කශ් චිදස්තු
රාජාමාත්යෝ මා පරස්වාපහාරී .
මිත්රද්රෝහී නෛකෘතිකෝ(අ)නෘතී වා
පූර්වාශී වා පිතෘදේවාතිථිභ්යඃ .. 30..
යශ්ච නෝ බ්රාහ්මණං හන්යාද්යශ්ච නෝ බ්රාහ්මණාන්ද්විෂේත් .
න නඃ ස සමිතිං ගච්ඡේද්යශ්ච නෝ නිර්වපේත්කෘෂිම් .. 31..
තෘණානි භූමිරුදකං වාක්චතුර්ථී ච සූනෘතා .
සතාමේතානි ගේහේෂු නෝච්ඡිද්යන්තේ කදා චන .. 32..
ශ්රද්ධයා පරයා රාජන්නුපනීතානි සත්කෘතිම් .
ප්රවෘත්තානි මහාප්රාජ්ඤ ධර්මිණාං පුණ්යකර්මණාම් .. 33..
සූක්ෂ්මෝ(අ)පි භාරං නෘපතේ ස්යන්දනෝ වෛ
ශක්තෝ වෝඪුං න තථාන්යේ මහීජාඃ .
ඒවං යුක්තා භාරසහා භවන්ති
මහාකුලීනා න තථාන්යේ මනුෂ්යාඃ .. 34..
න තන්මිත්රං යස්ය කෝපාද්බිභේති
යද්වා මිත්රං ශඞ්කිතේනෝපචර්යම් .
යස්මින්මිත්රේ පිතරීවාශ්වසීත
තද්වෛ මිත්රං සඞ්ගතානීතරාණි .. 35..
යදි චේදප්යසම්බන්ධෝ මිත්රභාවේන වර්තතේ .
ස ඒව බන්ධුස්තන්මිත්රං සා ගතිස්තත්පරායණම් .. 36..
චලචිත්තස්ය වෛ පුංසෝ වෘද්ධානනුපසේවතඃ .
පාරිප්ලවමතේර්නිත්යමධ්රුවෝ මිත්ර සඞ්ග්රහඃ .. 37..
චලචිත්තමනාත්මානමින්ද්රියාණාං වශානුගම් .
අර්ථාඃ සමතිවර්තන්තේ හංසාඃ ශුෂ්කං සරෝ යථා .. 38..
අකස්මාදේව කුප්යන්ති ප්රසීදන්ත්යනිමිත්තතඃ .
ශීලමේතදසාධූනාමභ්රං පාරිප්ලවං යථා .. 39..
සත්කෘතාශ්ච කෘතාර්ථාශ්ච මිත්රාණාං න භවන්ති යේ .
තාන්මෘතානපි ක්රව්යාදාඃ කෘතඝ්නාන්නෝපභුඤ්ජතේ .. 40..
අර්ථයේදේව මිත්රාණි සති වාසති වා ධනේ .
නානර්ථයන්විජානාති මිත්රාණාං සාරඵල්ගුතාම් .. 41..
සන්තාපාද්භ්රශ්යතේ රූපං සන්තාපාද්භ්රශ්යතේ බලම් .
සන්තාපාද්භ්රශ්යතේ ජ්ඤානං සන්තාපාද්ව්යාධිමෘච්ඡති .. 42..
අනවාප්යං ච ශෝකේන ශරීරං චෝපතප්යතේ .
අමිත්රාශ්ච ප්රහෘෂ්යන්ති මා ස්ම ශෝකේ මනඃ කෘථාඃ .. 43..
පුනර්නරෝ ම්රියතේ ජායතේ ච
පුනර්නරෝ හීයතේ වර්ධතේ පුනඃ .
පුනර්නරෝ යාචති යාච්යතේ ච
පුනර්නරඃ ශෝචති ශෝච්යතේ පුනඃ .. 44..
සුඛං ච දුඃඛං ච භවාභවෞ ච
ලාභාලාභෞ මරණං ජීවිතං ච .
පර්යායශඃ සර්වමිහ ස්පෘශන්ති
තස්මාද්ධීරෝ නෛව හෘෂ්යේන්න ශෝචේත් .. 45..
චලානි හීමානි ෂඩින්ද්රියාණි
තේෂාං යද්යද්වර්තතේ යත්ර යත්ර .
තතස්තතඃ ස්රවතේ බුද්ධිරස්ය
ඡිද්රෝද කුම්භාදිව නිත්යමම්භඃ .. 46..
ධෘතරාෂ්ට්ර උවාච .
තනුරුච්ඡඃ ශිඛී රාජා මිථ්යෝපචරිතෝ මයා .
මන්දානාං මම පුත්රාණාං යුද්ධේනාන්තං කරිෂ්යති .. 47..
නිත්යෝද්විග්නමිදං සර්වං නිත්යෝද්විග්නමිදං මනඃ .
යත්තත්පදමනුද්විග්නං තන්මේ වද මහාමතේ .. 48..
විදුර උවාච .
නාන්යත්ර විද්යා තපසෝර්නාන්යත්රේන්ද්රිය නිග්රහාත් .
නාන්යත්ර ලෝභසන්ත්යාගාච්ඡාන්තිං පශ්යාම තේ(අ)නඝ .. 49..
බුද්ධ්යා භයං ප්රණුදති තපසා වින්දතේ මහත් .
ගුරුශුශ්රූෂයා ජ්ඤානං ශාන්තිං ත්යාගේන වින්දති .. 50..
අනාශ්රිතා දානපුණ්යං වේද පුණ්යමනාශ්රිතාඃ .
රාගද්වේෂවිනිර්මුක්තා විචරන්තීහ මෝක්ෂිණඃ .. 51..
ස්වධීතස්ය සුයුද්ධස්ය සුකෘතස්ය ච කර්මණඃ .
තපසශ්ච සුතප්තස්ය තස්යාන්තේ සුඛමේධතේ .. 52..
ස්වාස්තීර්ණානි ශයනානි ප්රපන්නා
න වෛ භින්නා ජාතු නිද්රාං ලභන්තේ .
න ස්ත්රීෂු රාජන්රතිමාප්නුවන්ති
න මාගධෛඃ ස්තූයමානා න සූතෛඃ .. 53..
න වෛ භින්නා ජාතු චරන්ති ධර්මං
න වෛ සුඛං ප්රාප්නුවන්තීහ භින්නාඃ .
න වෛ භින්නා ගෞරවං මානයන්ති
න වෛ භින්නාඃ ප්රශමං රෝචයන්ති .. 54..
න වෛ තේෂාං ස්වදතේ පථ්යමුක්තං
යෝගක්ෂේමං කල්පතේ නෝත තේෂාම් .
භින්නානාං වෛ මනුජේන්ද්ර පරායණං
න විද්යතේ කිං චිදන්යද්විනාශාත් .. 55..
සම්භාව්යං ගෝෂු සම්පන්නං සම්භාව්යං බ්රාහ්මණේ තපඃ .
සම්භාව්යං ස්ත්රීෂු චාපල්යං සම්භාව්යං ජ්ඤාතිතෝ භයම් .. 56..
තන්තවෝ(අ)ප්යායතා නිත්යං තන්තවෝ බහුලාඃ සමාඃ .
බහූන්බහුත්වාදායාසාන්සහන්තීත්යුපමා සතාම් .. 57..
ධූමායන්තේ ව්යපේතානි ජ්වලන්ති සහිතානි ච .
ධෘතරාෂ්ට්රෝල්මුකානීව ජ්ඤාතයෝ භරතර්ෂභ .. 58..
බ්රාහ්මණේෂු ච යේ ශූරාඃ ස්ත්රීෂු ජ්ඤාතිෂු ගෝෂු ච .
වෘන්තාදිව ඵලං පක්වං ධෘතරාෂ්ට්ර පතන්ති තේ .. 59..
මහානප්යේකජෝ වෘක්ෂෝ බලවාන්සුප්රතිෂ්ඨිතඃ .
ප්රසහ්ය ඒව වාතේන ශාඛා ස්කන්ධං විමර්දිතුම් .. 60..
අථ යේ සහිතා වෘක්ෂාඃ සඞ්ඝශඃ සුප්රතිෂ්ඨිතාඃ .
තේ හි ශීඝ්රතමාන්වාතාන්සහන්තේ(අ)න්යෝන්යසංශ්රයාත් .. 61..
ඒවං මනුෂ්යමප්යේකං ගුණෛරපි සමන්විතම් .
ශක්යං ද්විෂන්තෝ මන්යන්තේ වායුර්ද්රුමමිවෞකජම් .. 62..
අන්යෝන්යසමුපෂ්ටම්භාදන්යෝන්යාපාශ්රයේණ ච .
ජ්ඤාතයඃ සම්ප්රවර්ධන්තේ සරසීවෝත්පලාන්යුත .. 63..
අවධ්යා බ්රාහ්මණා ගාවෝ ස්ත්රියෝ බාලාශ්ච ජ්ඤාතයඃ .
යේෂාං චාන්නානි භුඤ්ජීත යේ ච ස්යුඃ ශරණාගතාඃ .. 64..
න මනුෂ්යේ ගුණඃ කශ්චිදන්යෝ ධනවතාං අපි .
අනාතුරත්වාද්භද්රං තේ මෘතකල්පා හි රෝගිණඃ .. 65..
අව්යාධිජං කටුකං ශීර්ෂ රෝගං
පාපානුබන්ධං පරුෂං තීක්ෂ්ණමුග්රම් .
සතාං පේයං යන්න පිබන්ත්යසන්තෝ
මන්යුං මහාරාජ පිබ ප්රශාම්ය .. 66..
රෝගාර්දිතා න ඵලාන්යාද්රියන්තේ
න වෛ ලභන්තේ විෂයේෂු තත්ත්වම් .
දුඃඛෝපේතා රෝගිණෝ නිත්යමේව
න බුධ්යන්තේ ධනභෝගාන්න සෞඛ්යම් .. 67..
පුරා හ්යුක්තෝ නාකරෝස්ත්වං වචෝ මේ
ද්යූතේ ජිතාං ද්රෞපදීං ප්රේක්ෂ්ය රාජන් .
දුර්යෝධනං වාරයේත්යක්ෂවත්යාං
කිතවත්වං පණ්ඩිතා වර්ජයන්ති .. 68..
න තද්බලං යන්මෘදුනා විරුධ්යතේ
මිශ්රෝ ධර්මස්තරසා සේවිතව්යඃ .
ප්රධ්වංසිනී ක්රූරසමාහිතා ශ්රීර්
මෘදුප්රෞඪා ගච්ඡති පුත්රපෞත්රාන් .. 69..
ධාර්තරාෂ්ට්රාඃ පාණ්ඩවාන්පාලයන්තු
පාණ්ඩෝඃ සුතාස්තව පුත්රාංශ්ච පාන්තු .
ඒකාරිමිත්රාඃ කුරවෝ හ්යේකමන්ත්රා
ජීවන්තු රාජන්සුඛිනඃ සමෘද්ධාඃ .. 70..
මේඪීභූතඃ කෞරවාණාං ත්වමද්ය
ත්වය්යාධීනං කුරු කුලමාජමීඪ .
පාර්ථාන්බාලාන්වනවාස ප්රතප්තාන්
ගෝපායස්ව ස්වං යශස්තාත රක්ෂන් .. 71..
සන්ධත්ස්ව ත්වං කෞරවාන්පාණ්ඩුපුත්රෛර්
මා තේ(අ)න්තරං රිපවඃ ප්රාර්ථයන්තු .
සත්යේ ස්ථිතාස්තේ නරදේව සර්වේ
දුර්යෝධනං ස්ථාපය ත්වං නරේන්ද්ර .. 72..
.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි
විදුරහිතවාක්යේ ෂට්ත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 36..
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam || 1||
carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam |
sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā || 2||
sādhyā ūcuḥ |
sādhyā devā vaymasmo maharṣe
dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum |
śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ
kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām || 3||
haṃsa uvāca |
etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me
dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ |
granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ
priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta || 4||
ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣitaḥ |
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 5||
nākrośī syānnāvamānī parasya
mitradrohī nota nīcopasevī |
na cātimānī na ca hīnavṛtto
rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta || 6||
marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn
ghorā vāco nirdahantīha puṃsām |
tasmādvācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ
dharmārāmo nityaśo varjayīta || 7||
aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ
vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān |
vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ
mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam || 8||
paraścedenamadhividhyeta bāṇair
bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ |
viricyamāno'pyatiricyamāno
vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti || 9||
yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ
tapasvinaṃ yadi vā stenameva |
vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti
tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti || 10||
vādaṃ tu yo na pravadenna vādayed
yo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet |
yo hantukāmasya na pāpamicchet
tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya || 11||
avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ
satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |
priyaṃvadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ
dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || 12||
yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate |
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ || 13||
yato yato nivartate tatastato vimucyate |
nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi || 14||
na jīyate nota jigīṣate'nyān
na vairakkṛccāpratighātakaś ca |
nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo
na śocate hṛṣyati naiva cāyam || 15||
bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute matim |
satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ || 16||
nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca |
rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ || 17||
duḥśāsanastūpahantā na śāstā
nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ |
na kasya cinmitramatho durātmā
kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ || 18||
na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṅkitaḥ |
nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhama pūruṣaḥ || 19||
uttamāneva seveta prāpte kāle tu madhyamān |
adhamāṃstu na seveta ya icchecchreya ātmanaḥ || 20||
prāpnoti vai vittamasadbalena
nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa |
na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ
na vṛttamāpnoti mahākulānām || 21||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
mahākulānāṃ spṛhayanti devā
dharmārthavṛddhāśca bahuśrutāś ca |
pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnametaṃ
bhavanti vai kāni mahākulāni || 22||
vidura uvāca |
tamo damo brahmavittvaṃ vitānāḥ
puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam |
yeṣvevaite saptaguṇā bhavanti
samyagvṛttāstāni mahākulāni || 23||
yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir
vṛttaprasādena caranti dharmam |
ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ
tyaktānṛtāstāni mahākulāni || 24||
anijyayāvivāhairśca vedasyotsādanena ca |
kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca || 25||
deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca |
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || 26||
brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata |
kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca || 27||
kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato'śvataḥ |
kulasaṅkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ || 28||
vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi |
kulasaṅkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayadyaśaḥ || 29||
mā naḥ kule vairakṛtkaś cidastu
rājāmātyo mā parasvāpahārī |
mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā
pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ || 30||
yaśca no brāhmaṇaṃ hanyādyaśca no brāhmaṇāndviṣet |
na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim || 31||
tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadā cana || 32||
śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim |
pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām || 33||
sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai
śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ |
evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti
mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ || 34||
na tanmitraṃ yasya kopādbibheti
yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam |
yasminmitre pitarīvāśvasīta
tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi || 35||
yadi cedapyasambandho mitrabhāvena vartate |
sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam || 36||
calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ |
pāriplavamaternityamadhruvo mitra saṅgrahaḥ || 37||
calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam |
arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā || 38||
akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ |
śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā || 39||
satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 40||
arthayedeva mitrāṇi sati vāsati vā dhane |
nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām || 41||
santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam |
santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati || 42||
anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate |
amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 43||
punarnaro mriyate jāyate ca
punarnaro hīyate vardhate punaḥ |
punarnaro yācati yācyate ca
punarnaraḥ śocati śocyate punaḥ || 44||
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca
lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti
tasmāddhīro naiva hṛṣyenna śocet || 45||
calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi
teṣāṃ yadyadvartate yatra yatra |
tatastataḥ sravate buddhirasya
chidroda kumbhādiva nityamambhaḥ || 46||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tanurucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā |
mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati || 47||
nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvignamidaṃ manaḥ |
yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate || 48||
vidura uvāca |
nānyatra vidyā tapasornānyatrendriya nigrahāt |
nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāma te'nagha || 49||
buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat |
guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati || 50||
anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyamanāśritāḥ |
rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ || 51||
svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ |
tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate || 52||
svāstīrṇāni śayanāni prapannā
na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante |
na strīṣu rājanratimāpnuvanti
na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ || 53||
na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ
na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ |
na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti
na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti || 54||
na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ
yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām |
bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ
na vidyate kiṃ cidanyadvināśāt || 55||
sambhāvyaṃ goṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ |
sambhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātito bhayam || 56||
tantavo'pyāyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ |
bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām || 57||
dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca |
dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha || 58||
brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca |
vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te || 59||
mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ |
prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum || 60||
atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ |
te hi śīghratamānvātānsahante'nyonyasaṃśrayāt || 61||
evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam |
śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaukajam || 62||
anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca |
jñātayaḥ sampravardhante sarasīvotpalānyuta || 63||
avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāśca jñātayaḥ |
yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ || 64||
na manuṣye guṇaḥ kaścidanyo dhanavatāṃ api |
anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ || 65||
avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ
pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram |
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto
manyuṃ mahārāja piba praśāmya || 66||
rogārditā na phalānyādriyante
na vai labhante viṣayeṣu tattvam |
duḥkhopetā rogiṇo nityameva
na budhyante dhanabhogānna saukhyam || 67||
purā hyukto nākarostvaṃ vaco me
dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan |
duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ
kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti || 68||
na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate
miśro dharmastarasā sevitavyaḥ |
pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr
mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān || 69||
dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu
pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu |
ekārimitrāḥ kuravo hyekamantrā
jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ || 70||
meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya
tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha |
pārthānbālānvanavāsa prataptān
gopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan || 71||
sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair
mā te'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu |
satye sthitāste naradeva sarve
duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra || 72||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरहितवाक्ये षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥
विदुर उवाच ।
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति नः श्रुतम् ॥ 1॥
चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम् ।
साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा ॥ 2॥
साध्या ऊचुः ।
साध्या देवा वय्मस्मो महर्षे
दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुम् ।
श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः
काव्यां वाचं वक्तुमर्हस्युदाराम् ॥ 3॥
हंस उवाच ।
एतत्कार्यममराः संश्रुतं मे
धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः ।
ग्रन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं
प्रियाप्रिये चात्मवशं नयीत ॥ 4॥
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षितः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ 5॥
नाक्रोशी स्यान्नावमानी परस्य
मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी ।
न चातिमानी न च हीनवृत्तो
रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत ॥ 6॥
मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासून्
घोरा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम् ।
तस्माद्वाचं रुशतीं रूक्षरूपां
धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥ 7॥
अरुं तुरं परुषं रूक्षवाचं
वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान् ।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां
मुखे निबद्धां निरृतिं वहन्तम् ॥ 8॥
परश्चेदेनमधिविध्येत बाणैर्
भृशं सुतीक्ष्णैरनलार्क दीप्तैः ।
विरिच्यमानोऽप्यतिरिच्यमानो
विद्यात्कविः सुकृतं मे दधाति ॥ 9॥
यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं
तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव ।
वासो यथा रङ्ग वशं प्रयाति
तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥ 10॥
वादं तु यो न प्रवदेन्न वादयेद्
यो नाहतः प्रतिहन्यान्न घातयेत् ।
यो हन्तुकामस्य न पापमिच्छेत्
तस्मै देवाः स्पृहयन्त्यागताय ॥ 11॥
अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः
सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम् ।
प्रियंवदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं
धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥ 12॥
यादृशैः संविवदते यादृशांश् चोपसेवते ।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः ॥ 13॥
यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते ।
निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि ॥ 14॥
न जीयते नोत जिगीषतेऽन्यान्
न वैरक्कृच्चाप्रतिघातकश् च ।
निन्दा प्रशंसासु समस्वभावो
न शोचते हृष्यति नैव चायम् ॥ 15॥
भावमिच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मतिम् ।
सत्यवादी मृदुर्दान्तो यः स उत्तमपूरुषः ॥ 16॥
नानर्थकं सान्त्वयति प्रतिज्ञाय ददाति च ।
राद्धापराद्धे जानाति यः स मध्यमपूरुषः ॥ 17॥
दुःशासनस्तूपहन्ता न शास्ता
नावर्तते मन्युवशात्कृतघ्नः ।
न कस्य चिन्मित्रमथो दुरात्मा
कलाश्चैता अधमस्येह पुंसः ॥ 18॥
न श्रद्दधाति कल्याणं परेभ्योऽप्यात्मशङ्कितः ।
निराकरोति मित्राणि यो वै सोऽधम पूरुषः ॥ 19॥
उत्तमानेव सेवेत प्राप्ते काले तु मध्यमान् ।
अधमांस्तु न सेवेत य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ 20॥
प्राप्नोति वै वित्तमसद्बलेन
नित्योत्थानात्प्रज्ञया पौरुषेण ।
न त्वेव सम्यग्लभते प्रशंसां
न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम् ॥ 21॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
महाकुलानां स्पृहयन्ति देवा
धर्मार्थवृद्धाश्च बहुश्रुताश् च ।
पृच्छामि त्वां विदुर प्रश्नमेतं
भवन्ति वै कानि महाकुलानि ॥ 22॥
विदुर उवाच ।
तमो दमो ब्रह्मवित्त्वं वितानाः
पुण्या विवाहाः सततान्न दानम् ।
येष्वेवैते सप्तगुणा भवन्ति
सम्यग्वृत्तास्तानि महाकुलानि ॥ 23॥
येषां न वृत्तं व्यथते न योनिर्
वृत्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम् ।
ये कीर्तिमिच्छन्ति कुले विशिष्टां
त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि ॥ 24॥
अनिज्ययाविवाहैर्श्च वेदस्योत्सादनेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति धर्मस्यातिक्रमेण च ॥ 25॥
देव द्रव्यविनाशेन ब्रह्म स्वहरणेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ 26॥
ब्राह्मणानां परिभवात्परिवादाच्च भारत ।
कुलान्यकुलतां यान्ति न्यासापहरणेन च ॥ 27॥
कुलानि समुपेतानि गोभिः पुरुषतोऽश्वतः ।
कुलसङ्ख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ 28॥
वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि ।
कुलसङ्ख्यां तु गच्छन्ति कर्षन्ति च मयद्यशः ॥ 29॥
मा नः कुले वैरकृत्कश् चिदस्तु
राजामात्यो मा परस्वापहारी ।
मित्रद्रोही नैकृतिकोऽनृती वा
पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः ॥ 30॥
यश्च नो ब्राह्मणं हन्याद्यश्च नो ब्राह्मणान्द्विषेत् ।
न नः स समितिं गच्छेद्यश्च नो निर्वपेत्कृषिम् ॥ 31॥
तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदा चन ॥ 32॥
श्रद्धया परया राजन्नुपनीतानि सत्कृतिम् ।
प्रवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मणाम् ॥ 33॥
सूक्ष्मोऽपि भारं नृपते स्यन्दनो वै
शक्तो वोढुं न तथान्ये महीजाः ।
एवं युक्ता भारसहा भवन्ति
महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः ॥ 34॥
न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति
यद्वा मित्रं शङ्कितेनोपचर्यम् ।
यस्मिन्मित्रे पितरीवाश्वसीत
तद्वै मित्रं सङ्गतानीतराणि ॥ 35॥
यदि चेदप्यसम्बन्धो मित्रभावेन वर्तते ।
स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत्परायणम् ॥ 36॥
चलचित्तस्य वै पुंसो वृद्धाननुपसेवतः ।
पारिप्लवमतेर्नित्यमध्रुवो मित्र सङ्ग्रहः ॥ 37॥
चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणां वशानुगम् ।
अर्थाः समतिवर्तन्ते हंसाः शुष्कं सरो यथा ॥ 38॥
अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः ।
शीलमेतदसाधूनामभ्रं पारिप्लवं यथा ॥ 39॥
सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ 40॥
अर्थयेदेव मित्राणि सति वासति वा धने ।
नानर्थयन्विजानाति मित्राणां सारफल्गुताम् ॥ 41॥
सन्तापाद्भ्रश्यते रूपं सन्तापाद्भ्रश्यते बलम् ।
सन्तापाद्भ्रश्यते ज्ञानं सन्तापाद्व्याधिमृच्छति ॥ 42॥
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते ।
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ 43॥
पुनर्नरो म्रियते जायते च
पुनर्नरो हीयते वर्धते पुनः ।
पुनर्नरो याचति याच्यते च
पुनर्नरः शोचति शोच्यते पुनः ॥ 44॥
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च
लाभालाभौ मरणं जीवितं च ।
पर्यायशः सर्वमिह स्पृशन्ति
तस्माद्धीरो नैव हृष्येन्न शोचेत् ॥ 45॥
चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि
तेषां यद्यद्वर्तते यत्र यत्र ।
ततस्ततः स्रवते बुद्धिरस्य
छिद्रोद कुम्भादिव नित्यमम्भः ॥ 46॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
तनुरुच्छः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया ।
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ॥ 47॥
नित्योद्विग्नमिदं सर्वं नित्योद्विग्नमिदं मनः ।
यत्तत्पदमनुद्विग्नं तन्मे वद महामते ॥ 48॥
विदुर उवाच ।
नान्यत्र विद्या तपसोर्नान्यत्रेन्द्रिय निग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसन्त्यागाच्छान्तिं पश्याम तेऽनघ ॥ 49॥
बुद्ध्या भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महत् ।
गुरुशुश्रूषया ज्ञानं शान्तिं त्यागेन विन्दति ॥ 50॥
अनाश्रिता दानपुण्यं वेद पुण्यमनाश्रिताः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मोक्षिणः ॥ 51॥
स्वधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः ।
तपसश्च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखमेधते ॥ 52॥
स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना
न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते ।
न स्त्रीषु राजन्रतिमाप्नुवन्ति
न मागधैः स्तूयमाना न सूतैः ॥ 53॥
न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं
न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः ।
न वै भिन्ना गौरवं मानयन्ति
न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ॥ 54॥
न वै तेषां स्वदते पथ्यमुक्तं
योगक्षेमं कल्पते नोत तेषाम् ।
भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं
न विद्यते किं चिदन्यद्विनाशात् ॥ 55॥
सम्भाव्यं गोषु सम्पन्नं सम्भाव्यं ब्राह्मणे तपः ।
सम्भाव्यं स्त्रीषु चापल्यं सम्भाव्यं ज्ञातितो भयम् ॥ 56॥
तन्तवोऽप्यायता नित्यं तन्तवो बहुलाः समाः ।
बहून्बहुत्वादायासान्सहन्तीत्युपमा सताम् ॥ 57॥
धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च ।
धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ 58॥
ब्राह्मणेषु च ये शूराः स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च ।
वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ॥ 59॥
महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः ।
प्रसह्य एव वातेन शाखा स्कन्धं विमर्दितुम् ॥ 60॥
अथ ये सहिता वृक्षाः सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः ।
ते हि शीघ्रतमान्वातान्सहन्तेऽन्योन्यसंश्रयात् ॥ 61॥
एवं मनुष्यमप्येकं गुणैरपि समन्वितम् ।
शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते वायुर्द्रुममिवौकजम् ॥ 62॥
अन्योन्यसमुपष्टम्भादन्योन्यापाश्रयेण च ।
ज्ञातयः सम्प्रवर्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत ॥ 63॥
अवध्या ब्राह्मणा गावो स्त्रियो बालाश्च ज्ञातयः ।
येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च स्युः शरणागताः ॥ 64॥
न मनुष्ये गुणः कश्चिदन्यो धनवतां अपि ।
अनातुरत्वाद्भद्रं ते मृतकल्पा हि रोगिणः ॥ 65॥
अव्याधिजं कटुकं शीर्ष रोगं
पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णमुग्रम् ।
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो
मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥ 66॥
रोगार्दिता न फलान्याद्रियन्ते
न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम् ।
दुःखोपेता रोगिणो नित्यमेव
न बुध्यन्ते धनभोगान्न सौख्यम् ॥ 67॥
पुरा ह्युक्तो नाकरोस्त्वं वचो मे
द्यूते जितां द्रौपदीं प्रेक्ष्य राजन् ।
दुर्योधनं वारयेत्यक्षवत्यां
कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति ॥ 68॥
न तद्बलं यन्मृदुना विरुध्यते
मिश्रो धर्मस्तरसा सेवितव्यः ।
प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्रीर्
मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥ 69॥
धार्तराष्ट्राः पाण्डवान्पालयन्तु
पाण्डोः सुतास्तव पुत्रांश्च पान्तु ।
एकारिमित्राः कुरवो ह्येकमन्त्रा
जीवन्तु राजन्सुखिनः समृद्धाः ॥ 70॥
मेढीभूतः कौरवाणां त्वमद्य
त्वय्याधीनं कुरु कुलमाजमीढ ।
पार्थान्बालान्वनवास प्रतप्तान्
गोपायस्व स्वं यशस्तात रक्षन् ॥ 71॥
सन्धत्स्व त्वं कौरवान्पाण्डुपुत्रैर्
मा तेऽन्तरं रिपवः प्रार्थयन्तु ।
सत्ये स्थितास्ते नरदेव सर्वे
दुर्योधनं स्थापय त्वं नरेन्द्र ॥ 72॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरहितवाक्ये षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ 36॥
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam || 1||
carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam |
sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā || 2||
sādhyā ūcuḥ |
sādhyā devā vaymasmo maharṣe
dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum |
śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ
kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām || 3||
haṃsa uvāca |
etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me
dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ |
granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ
priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta || 4||
ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣitaḥ |
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 5||
nākrośī syānnāvamānī parasya
mitradrohī nota nīcopasevī |
na cātimānī na ca hīnavṛtto
rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta || 6||
marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn
ghorā vāco nirdahantīha puṃsām |
tasmādvācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ
dharmārāmo nityaśo varjayīta || 7||
aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ
vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān |
vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ
mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam || 8||
paraścedenamadhividhyeta bāṇair
bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ |
viricyamāno'pyatiricyamāno
vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti || 9||
yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ
tapasvinaṃ yadi vā stenameva |
vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti
tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti || 10||
vādaṃ tu yo na pravadenna vādayed
yo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet |
yo hantukāmasya na pāpamicchet
tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya || 11||
avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ
satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |
priyaṃvadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ
dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || 12||
yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate |
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ || 13||
yato yato nivartate tatastato vimucyate |
nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi || 14||
na jīyate nota jigīṣate'nyān
na vairakkṛccāpratighātakaś ca |
nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo
na śocate hṛṣyati naiva cāyam || 15||
bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute matim |
satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ || 16||
nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca |
rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ || 17||
duḥśāsanastūpahantā na śāstā
nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ |
na kasya cinmitramatho durātmā
kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ || 18||
na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṅkitaḥ |
nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhama pūruṣaḥ || 19||
uttamāneva seveta prāpte kāle tu madhyamān |
adhamāṃstu na seveta ya icchecchreya ātmanaḥ || 20||
prāpnoti vai vittamasadbalena
nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa |
na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ
na vṛttamāpnoti mahākulānām || 21||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
mahākulānāṃ spṛhayanti devā
dharmārthavṛddhāśca bahuśrutāś ca |
pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnametaṃ
bhavanti vai kāni mahākulāni || 22||
vidura uvāca |
tamo damo brahmavittvaṃ vitānāḥ
puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam |
yeṣvevaite saptaguṇā bhavanti
samyagvṛttāstāni mahākulāni || 23||
yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir
vṛttaprasādena caranti dharmam |
ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ
tyaktānṛtāstāni mahākulāni || 24||
anijyayāvivāhairśca vedasyotsādanena ca |
kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca || 25||
deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca |
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || 26||
brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata |
kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca || 27||
kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato'śvataḥ |
kulasaṅkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ || 28||
vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi |
kulasaṅkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayadyaśaḥ || 29||
mā naḥ kule vairakṛtkaś cidastu
rājāmātyo mā parasvāpahārī |
mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā
pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ || 30||
yaśca no brāhmaṇaṃ hanyādyaśca no brāhmaṇāndviṣet |
na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim || 31||
tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadā cana || 32||
śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim |
pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām || 33||
sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai
śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ |
evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti
mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ || 34||
na tanmitraṃ yasya kopādbibheti
yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam |
yasminmitre pitarīvāśvasīta
tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi || 35||
yadi cedapyasambandho mitrabhāvena vartate |
sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam || 36||
calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ |
pāriplavamaternityamadhruvo mitra saṅgrahaḥ || 37||
calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam |
arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā || 38||
akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ |
śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā || 39||
satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 40||
arthayedeva mitrāṇi sati vāsati vā dhane |
nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām || 41||
santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam |
santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati || 42||
anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate |
amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 43||
punarnaro mriyate jāyate ca
punarnaro hīyate vardhate punaḥ |
punarnaro yācati yācyate ca
punarnaraḥ śocati śocyate punaḥ || 44||
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca
lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti
tasmāddhīro naiva hṛṣyenna śocet || 45||
calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi
teṣāṃ yadyadvartate yatra yatra |
tatastataḥ sravate buddhirasya
chidroda kumbhādiva nityamambhaḥ || 46||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tanurucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā |
mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati || 47||
nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvignamidaṃ manaḥ |
yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate || 48||
vidura uvāca |
nānyatra vidyā tapasornānyatrendriya nigrahāt |
nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāma te'nagha || 49||
buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat |
guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati || 50||
anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyamanāśritāḥ |
rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ || 51||
svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ |
tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate || 52||
svāstīrṇāni śayanāni prapannā
na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante |
na strīṣu rājanratimāpnuvanti
na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ || 53||
na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ
na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ |
na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti
na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti || 54||
na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ
yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām |
bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ
na vidyate kiṃ cidanyadvināśāt || 55||
sambhāvyaṃ goṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ |
sambhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātito bhayam || 56||
tantavo'pyāyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ |
bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām || 57||
dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca |
dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha || 58||
brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca |
vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te || 59||
mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ |
prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum || 60||
atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ |
te hi śīghratamānvātānsahante'nyonyasaṃśrayāt || 61||
evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam |
śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaukajam || 62||
anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca |
jñātayaḥ sampravardhante sarasīvotpalānyuta || 63||
avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāśca jñātayaḥ |
yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ || 64||
na manuṣye guṇaḥ kaścidanyo dhanavatāṃ api |
anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ || 65||
avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ
pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram |
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto
manyuṃ mahārāja piba praśāmya || 66||
rogārditā na phalānyādriyante
na vai labhante viṣayeṣu tattvam |
duḥkhopetā rogiṇo nityameva
na budhyante dhanabhogānna saukhyam || 67||
purā hyukto nākarostvaṃ vaco me
dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan |
duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ
kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti || 68||
na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate
miśro dharmastarasā sevitavyaḥ |
pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr
mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān || 69||
dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu
pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu |
ekārimitrāḥ kuravo hyekamantrā
jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ || 70||
meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya
tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha |
pārthānbālānvanavāsa prataptān
gopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan || 71||
sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair
mā te'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu |
satye sthitāste naradeva sarve
duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra || 72||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Sinhala script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.