Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 36

ॐ

විදුර නීති - උද්යෝග පර්වම්, අධ්යායඃ 36

Vyasa Sinhala

.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි

විදුරහිතවාක්යේ ෂට්ත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ ..

විදුර උවාච .

අත්රෛවෝදාහරන්තීමමිතිහාසං පුරාතනම් .

ආත්රේයස්ය ච සංවාදං සාධ්යානාං චේති නඃ ශ්රුතම් .. 1..

චරන්තං හංසරූපේණ මහර්ෂිං සංශිතව්රතම් .

සාධ්යා දේවා මහාප්රාජ්ඤං පර්යපෘච්ඡන්ත වෛ පුරා .. 2..

සාධ්යා ඌචුඃ .

සාධ්යා දේවා වය්මස්මෝ මහර්ෂේ

දෘෂ්ට්වා භවන්තං න ශක්නුමෝ(අ)නුමාතුම් .

ශ්රුතේන ධීරෝ බුද්ධිමාංස්ත්වං මතෝ නඃ

කාව්යාං වාචං වක්තුමර්හස්යුදාරාම් .. 3..

හංස උවාච .

ඒතත්කාර්යමමරාඃ සංශ්රුතං මේ

ධෘතිඃ ශමඃ සත්යධර්මානුවෘත්තිඃ .

ග්රන්ථිං විනීය හෘදයස්ය සර්වං

ප්රියාප්රියේ චාත්මවශං නයීත .. 4..

ආක්රුශ්යමානෝ නාක්රෝශේන්මන්යුරේව තිතික්ෂිතඃ .

ආක්රෝෂ්ටාරං නිර්දහති සුකෘතං චාස්ය වින්දති .. 5..

නාක්රෝශී ස්යාන්නාවමානී පරස්ය

මිත්රද්රෝහී නෝත නීචෝපසේවී .

න චාතිමානී න ච හීනවෘත්තෝ

රූක්ෂාං වාචං රුශතීං වර්ජයීත .. 6..

මර්මාණ්යස්ථීනි හෘදයං තථාසූන්

ඝෝරා වාචෝ නිර්දහන්තීහ පුංසාම් .

තස්මාද්වාචං රුශතීං රූක්ෂරූපාං

ධර්මාරාමෝ නිත්යශෝ වර්ජයීත .. 7..

අරුං තුරං පරුෂං රූක්ෂවාචං

වාක්කණ්ටකෛර්විතුදන්තං මනුෂ්යාන් .

විද්යාදලක්ෂ්මීකතමං ජනානාං

මුඛේ නිබද්ධාං නිරෘතිං වහන්තම් .. 8..

පරශ්චේදේනමධිවිධ්යේත බාණෛර්

භෘශං සුතීක්ෂ්ණෛරනලාර්ක දීප්තෛඃ .

විරිච්යමානෝ(අ)ප්යතිරිච්යමානෝ

විද්යාත්කවිඃ සුකෘතං මේ දධාති .. 9..

යදි සන්තං සේවතේ යද්යසන්තං

තපස්විනං යදි වා ස්තේනමේව .

වාසෝ යථා රඞ්ග වශං ප්රයාති

තථා ස තේෂාං වශමභ්යුපෛති .. 10..

වාදං තු යෝ න ප්රවදේන්න වාදයේද්

යෝ නාහතඃ ප්රතිහන්යාන්න ඝාතයේත් .

යෝ හන්තුකාමස්ය න පාපමිච්ඡේත්

තස්මෛ දේවාඃ ස්පෘහයන්ත්යාගතාය .. 11..

අව්යාහෘතං ව්යාහෘතාච්ඡ්රේය ආහුඃ

සත්යං වදේද්ව්යාහෘතං තද්ද්විතීයම් .

ප්රියංවදේද්ව්යාහෘතං තත්තෘතීයං

ධර්ම්යං වදේද්ව්යාහෘතං තච්චතුර්ථම් .. 12..

යාදෘශෛඃ සංවිවදතේ යාදෘශාංශ් චෝපසේවතේ .

යාදෘගිච්ඡේච්ච භවිතුං තාදෘග්භවති පූරුෂඃ .. 13..

යතෝ යතෝ නිවර්තතේ තතස්තතෝ විමුච්යතේ .

නිවර්තනාද්ධි සර්වතෝ න වේත්ති දුඃඛමණ්වපි .. 14..

න ජීයතේ නෝත ජිගීෂතේ(අ)න්යාන්

න වෛරක්කෘච්චාප්රතිඝාතකශ් ච .

නින්දා ප්රශංසාසු සමස්වභාවෝ

න ශෝචතේ හෘෂ්යති නෛව චායම් .. 15..

භාවමිච්ඡති සර්වස්ය නාභාවේ කුරුතේ මතිම් .

සත්යවාදී මෘදුර්දාන්තෝ යඃ ස උත්තමපූරුෂඃ .. 16..

නානර්ථකං සාන්ත්වයති ප්රතිජ්ඤාය දදාති ච .

රාද්ධාපරාද්ධේ ජානාති යඃ ස මධ්යමපූරුෂඃ .. 17..

දුඃශාසනස්තූපහන්තා න ශාස්තා

නාවර්තතේ මන්යුවශාත්කෘතඝ්නඃ .

න කස්ය චින්මිත්රමථෝ දුරාත්මා

කලාශ්චෛතා අධමස්යේහ පුංසඃ .. 18..

න ශ්රද්දධාති කල්යාණං පරේභ්යෝ(අ)ප්යාත්මශඞ්කිතඃ .

නිරාකරෝති මිත්රාණි යෝ වෛ සෝ(අ)ධම පූරුෂඃ .. 19..

උත්තමානේව සේවේත ප්රාප්තේ කාලේ තු මධ්යමාන් .

අධමාංස්තු න සේවේත ය ඉච්ඡේච්ඡ්රේය ආත්මනඃ .. 20..

ප්රාප්නෝති වෛ විත්තමසද්බලේන

නිත්යෝත්ථානාත්ප්රජ්ඤයා පෞරුෂේණ .

න ත්වේව සම්යග්ලභතේ ප්රශංසාං

න වෘත්තමාප්නෝති මහාකුලානාම් .. 21..

ධෘතරාෂ්ට්ර උවාච .

මහාකුලානාං ස්පෘහයන්ති දේවා

ධර්මාර්ථවෘද්ධාශ්ච බහුශ්රුතාශ් ච .

පෘච්ඡාමි ත්වාං විදුර ප්රශ්නමේතං

භවන්ති වෛ කානි මහාකුලානි .. 22..

විදුර උවාච .

තමෝ දමෝ බ්රහ්මවිත්ත්වං විතානාඃ

පුණ්යා විවාහාඃ සතතාන්න දානම් .

යේෂ්වේවෛතේ සප්තගුණා භවන්ති

සම්යග්වෘත්තාස්තානි මහාකුලානි .. 23..

යේෂාං න වෘත්තං ව්යථතේ න යෝනිර්

වෘත්තප්රසාදේන චරන්ති ධර්මම් .

යේ කීර්තිමිච්ඡන්ති කුලේ විශිෂ්ටාං

ත්යක්තානෘතාස්තානි මහාකුලානි .. 24..

අනිජ්යයාවිවාහෛර්ශ්ච වේදස්යෝත්සාදනේන ච .

කුලාන්යකුලතාං යාන්ති ධර්මස්යාතික්රමේණ ච .. 25..

දේව ද්රව්යවිනාශේන බ්රහ්ම ස්වහරණේන ච .

කුලාන්යකුලතාං යාන්ති බ්රාහ්මණාතික්රමේණ ච .. 26..

බ්රාහ්මණානාං පරිභවාත්පරිවාදාච්ච භාරත .

කුලාන්යකුලතාං යාන්ති න්යාසාපහරණේන ච .. 27..

කුලානි සමුපේතානි ගෝභිඃ පුරුෂතෝ(අ)ශ්වතඃ .

කුලසඞ්ඛ්යාං න ගච්ඡන්ති යානි හීනානි වෘත්තතඃ .. 28..

වෘත්තතස්ත්වවිහීනානි කුලාන්යල්පධනාන්යපි .

කුලසඞ්ඛ්යාං තු ගච්ඡන්ති කර්ෂන්ති ච මයද්යශඃ .. 29..

මා නඃ කුලේ වෛරකෘත්කශ් චිදස්තු

රාජාමාත්යෝ මා පරස්වාපහාරී .

මිත්රද්රෝහී නෛකෘතිකෝ(අ)නෘතී වා

පූර්වාශී වා පිතෘදේවාතිථිභ්යඃ .. 30..

යශ්ච නෝ බ්රාහ්මණං හන්යාද්යශ්ච නෝ බ්රාහ්මණාන්ද්විෂේත් .

න නඃ ස සමිතිං ගච්ඡේද්යශ්ච නෝ නිර්වපේත්කෘෂිම් .. 31..

තෘණානි භූමිරුදකං වාක්චතුර්ථී ච සූනෘතා .

සතාමේතානි ගේහේෂු නෝච්ඡිද්යන්තේ කදා චන .. 32..

ශ්රද්ධයා පරයා රාජන්නුපනීතානි සත්කෘතිම් .

ප්රවෘත්තානි මහාප්රාජ්ඤ ධර්මිණාං පුණ්යකර්මණාම් .. 33..

සූක්ෂ්මෝ(අ)පි භාරං නෘපතේ ස්යන්දනෝ වෛ

ශක්තෝ වෝඪුං න තථාන්යේ මහීජාඃ .

ඒවං යුක්තා භාරසහා භවන්ති

මහාකුලීනා න තථාන්යේ මනුෂ්යාඃ .. 34..

න තන්මිත්රං යස්ය කෝපාද්බිභේති

යද්වා මිත්රං ශඞ්කිතේනෝපචර්යම් .

යස්මින්මිත්රේ පිතරීවාශ්වසීත

තද්වෛ මිත්රං සඞ්ගතානීතරාණි .. 35..

යදි චේදප්යසම්බන්ධෝ මිත්රභාවේන වර්තතේ .

ස ඒව බන්ධුස්තන්මිත්රං සා ගතිස්තත්පරායණම් .. 36..

චලචිත්තස්ය වෛ පුංසෝ වෘද්ධානනුපසේවතඃ .

පාරිප්ලවමතේර්නිත්යමධ්රුවෝ මිත්ර සඞ්ග්රහඃ .. 37..

චලචිත්තමනාත්මානමින්ද්රියාණාං වශානුගම් .

අර්ථාඃ සමතිවර්තන්තේ හංසාඃ ශුෂ්කං සරෝ යථා .. 38..

අකස්මාදේව කුප්යන්ති ප්රසීදන්ත්යනිමිත්තතඃ .

ශීලමේතදසාධූනාමභ්රං පාරිප්ලවං යථා .. 39..

සත්කෘතාශ්ච කෘතාර්ථාශ්ච මිත්රාණාං න භවන්ති යේ .

තාන්මෘතානපි ක්රව්යාදාඃ කෘතඝ්නාන්නෝපභුඤ්ජතේ .. 40..

අර්ථයේදේව මිත්රාණි සති වාසති වා ධනේ .

නානර්ථයන්විජානාති මිත්රාණාං සාරඵල්ගුතාම් .. 41..

සන්තාපාද්භ්රශ්යතේ රූපං සන්තාපාද්භ්රශ්යතේ බලම් .

සන්තාපාද්භ්රශ්යතේ ජ්ඤානං සන්තාපාද්ව්යාධිමෘච්ඡති .. 42..

අනවාප්යං ච ශෝකේන ශරීරං චෝපතප්යතේ .

අමිත්රාශ්ච ප්රහෘෂ්යන්ති මා ස්ම ශෝකේ මනඃ කෘථාඃ .. 43..

පුනර්නරෝ ම්රියතේ ජායතේ ච

පුනර්නරෝ හීයතේ වර්ධතේ පුනඃ .

පුනර්නරෝ යාචති යාච්යතේ ච

පුනර්නරඃ ශෝචති ශෝච්යතේ පුනඃ .. 44..

සුඛං ච දුඃඛං ච භවාභවෞ ච

ලාභාලාභෞ මරණං ජීවිතං ච .

පර්යායශඃ සර්වමිහ ස්පෘශන්ති

තස්මාද්ධීරෝ නෛව හෘෂ්යේන්න ශෝචේත් .. 45..

චලානි හීමානි ෂඩින්ද්රියාණි

තේෂාං යද්යද්වර්තතේ යත්ර යත්ර .

තතස්තතඃ ස්රවතේ බුද්ධිරස්ය

ඡිද්රෝද කුම්භාදිව නිත්යමම්භඃ .. 46..

ධෘතරාෂ්ට්ර උවාච .

තනුරුච්ඡඃ ශිඛී රාජා මිථ්යෝපචරිතෝ මයා .

මන්දානාං මම පුත්රාණාං යුද්ධේනාන්තං කරිෂ්යති .. 47..

නිත්යෝද්විග්නමිදං සර්වං නිත්යෝද්විග්නමිදං මනඃ .

යත්තත්පදමනුද්විග්නං තන්මේ වද මහාමතේ .. 48..

විදුර උවාච .

නාන්යත්ර විද්යා තපසෝර්නාන්යත්රේන්ද්රිය නිග්රහාත් .

නාන්යත්ර ලෝභසන්ත්යාගාච්ඡාන්තිං පශ්යාම තේ(අ)නඝ .. 49..

බුද්ධ්යා භයං ප්රණුදති තපසා වින්දතේ මහත් .

ගුරුශුශ්රූෂයා ජ්ඤානං ශාන්තිං ත්යාගේන වින්දති .. 50..

අනාශ්රිතා දානපුණ්යං වේද පුණ්යමනාශ්රිතාඃ .

රාගද්වේෂවිනිර්මුක්තා විචරන්තීහ මෝක්ෂිණඃ .. 51..

ස්වධීතස්ය සුයුද්ධස්ය සුකෘතස්ය ච කර්මණඃ .

තපසශ්ච සුතප්තස්ය තස්යාන්තේ සුඛමේධතේ .. 52..

ස්වාස්තීර්ණානි ශයනානි ප්රපන්නා

න වෛ භින්නා ජාතු නිද්රාං ලභන්තේ .

න ස්ත්රීෂු රාජන්රතිමාප්නුවන්ති

න මාගධෛඃ ස්තූයමානා න සූතෛඃ .. 53..

න වෛ භින්නා ජාතු චරන්ති ධර්මං

න වෛ සුඛං ප්රාප්නුවන්තීහ භින්නාඃ .

න වෛ භින්නා ගෞරවං මානයන්ති

න වෛ භින්නාඃ ප්රශමං රෝචයන්ති .. 54..

න වෛ තේෂාං ස්වදතේ පථ්යමුක්තං

යෝගක්ෂේමං කල්පතේ නෝත තේෂාම් .

භින්නානාං වෛ මනුජේන්ද්ර පරායණං

න විද්යතේ කිං චිදන්යද්විනාශාත් .. 55..

සම්භාව්යං ගෝෂු සම්පන්නං සම්භාව්යං බ්රාහ්මණේ තපඃ .

සම්භාව්යං ස්ත්රීෂු චාපල්යං සම්භාව්යං ජ්ඤාතිතෝ භයම් .. 56..

තන්තවෝ(අ)ප්යායතා නිත්යං තන්තවෝ බහුලාඃ සමාඃ .

බහූන්බහුත්වාදායාසාන්සහන්තීත්යුපමා සතාම් .. 57..

ධූමායන්තේ ව්යපේතානි ජ්වලන්ති සහිතානි ච .

ධෘතරාෂ්ට්රෝල්මුකානීව ජ්ඤාතයෝ භරතර්ෂභ .. 58..

බ්රාහ්මණේෂු ච යේ ශූරාඃ ස්ත්රීෂු ජ්ඤාතිෂු ගෝෂු ච .

වෘන්තාදිව ඵලං පක්වං ධෘතරාෂ්ට්ර පතන්ති තේ .. 59..

මහානප්යේකජෝ වෘක්ෂෝ බලවාන්සුප්රතිෂ්ඨිතඃ .

ප්රසහ්ය ඒව වාතේන ශාඛා ස්කන්ධං විමර්දිතුම් .. 60..

අථ යේ සහිතා වෘක්ෂාඃ සඞ්ඝශඃ සුප්රතිෂ්ඨිතාඃ .

තේ හි ශීඝ්රතමාන්වාතාන්සහන්තේ(අ)න්යෝන්යසංශ්රයාත් .. 61..

ඒවං මනුෂ්යමප්යේකං ගුණෛරපි සමන්විතම් .

ශක්යං ද්විෂන්තෝ මන්යන්තේ වායුර්ද්රුමමිවෞකජම් .. 62..

අන්යෝන්යසමුපෂ්ටම්භාදන්යෝන්යාපාශ්රයේණ ච .

ජ්ඤාතයඃ සම්ප්රවර්ධන්තේ සරසීවෝත්පලාන්යුත .. 63..

අවධ්යා බ්රාහ්මණා ගාවෝ ස්ත්රියෝ බාලාශ්ච ජ්ඤාතයඃ .

යේෂාං චාන්නානි භුඤ්ජීත යේ ච ස්යුඃ ශරණාගතාඃ .. 64..

න මනුෂ්යේ ගුණඃ කශ්චිදන්යෝ ධනවතාං අපි .

අනාතුරත්වාද්භද්රං තේ මෘතකල්පා හි රෝගිණඃ .. 65..

අව්යාධිජං කටුකං ශීර්ෂ රෝගං

පාපානුබන්ධං පරුෂං තීක්ෂ්ණමුග්රම් .

සතාං පේයං යන්න පිබන්ත්යසන්තෝ

මන්යුං මහාරාජ පිබ ප්රශාම්ය .. 66..

රෝගාර්දිතා න ඵලාන්යාද්රියන්තේ

න වෛ ලභන්තේ විෂයේෂු තත්ත්වම් .

දුඃඛෝපේතා රෝගිණෝ නිත්යමේව

න බුධ්යන්තේ ධනභෝගාන්න සෞඛ්යම් .. 67..

පුරා හ්යුක්තෝ නාකරෝස්ත්වං වචෝ මේ

ද්යූතේ ජිතාං ද්රෞපදීං ප්රේක්ෂ්ය රාජන් .

දුර්යෝධනං වාරයේත්යක්ෂවත්යාං

කිතවත්වං පණ්ඩිතා වර්ජයන්ති .. 68..

න තද්බලං යන්මෘදුනා විරුධ්යතේ

මිශ්රෝ ධර්මස්තරසා සේවිතව්යඃ .

ප්රධ්වංසිනී ක්රූරසමාහිතා ශ්රීර්

මෘදුප්රෞඪා ගච්ඡති පුත්රපෞත්රාන් .. 69..

ධාර්තරාෂ්ට්රාඃ පාණ්ඩවාන්පාලයන්තු

පාණ්ඩෝඃ සුතාස්තව පුත්රාංශ්ච පාන්තු .

ඒකාරිමිත්රාඃ කුරවෝ හ්යේකමන්ත්රා

ජීවන්තු රාජන්සුඛිනඃ සමෘද්ධාඃ .. 70..

මේඪීභූතඃ කෞරවාණාං ත්වමද්ය

ත්වය්යාධීනං කුරු කුලමාජමීඪ .

පාර්ථාන්බාලාන්වනවාස ප්රතප්තාන්

ගෝපායස්ව ස්වං යශස්තාත රක්ෂන් .. 71..

සන්ධත්ස්ව ත්වං කෞරවාන්පාණ්ඩුපුත්රෛර්

මා තේ(අ)න්තරං රිපවඃ ප්රාර්ථයන්තු .

සත්යේ ස්ථිතාස්තේ නරදේව සර්වේ

දුර්යෝධනං ස්ථාපය ත්වං නරේන්ද්ර .. 72..

.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි

විදුරහිතවාක්යේ ෂට්ත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 36..

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |

ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam || 1||

carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam |

sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā || 2||

sādhyā ūcuḥ |

sādhyā devā vaymasmo maharṣe

dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum |

śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ

kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām || 3||

haṃsa uvāca |

etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me

dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ |

granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ

priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta || 4||

ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣitaḥ |

ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 5||

nākrośī syānnāvamānī parasya

mitradrohī nota nīcopasevī |

na cātimānī na ca hīnavṛtto

rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta || 6||

marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn

ghorā vāco nirdahantīha puṃsām |

tasmādvācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ

dharmārāmo nityaśo varjayīta || 7||

aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ

vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān |

vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ

mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam || 8||

paraścedenamadhividhyeta bāṇair

bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ |

viricyamāno'pyatiricyamāno

vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti || 9||

yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ

tapasvinaṃ yadi vā stenameva |

vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti

tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti || 10||

vādaṃ tu yo na pravadenna vādayed

yo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet |

yo hantukāmasya na pāpamicchet

tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya || 11||

avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ

satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |

priyaṃvadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ

dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || 12||

yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate |

yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ || 13||

yato yato nivartate tatastato vimucyate |

nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi || 14||

na jīyate nota jigīṣate'nyān

na vairakkṛccāpratighātakaś ca |

nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo

na śocate hṛṣyati naiva cāyam || 15||

bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute matim |

satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ || 16||

nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca |

rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ || 17||

duḥśāsanastūpahantā na śāstā

nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ |

na kasya cinmitramatho durātmā

kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ || 18||

na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṅkitaḥ |

nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhama pūruṣaḥ || 19||

uttamāneva seveta prāpte kāle tu madhyamān |

adhamāṃstu na seveta ya icchecchreya ātmanaḥ || 20||

prāpnoti vai vittamasadbalena

nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa |

na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ

na vṛttamāpnoti mahākulānām || 21||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

mahākulānāṃ spṛhayanti devā

dharmārthavṛddhāśca bahuśrutāś ca |

pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnametaṃ

bhavanti vai kāni mahākulāni || 22||

vidura uvāca |

tamo damo brahmavittvaṃ vitānāḥ

puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam |

yeṣvevaite saptaguṇā bhavanti

samyagvṛttāstāni mahākulāni || 23||

yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir

vṛttaprasādena caranti dharmam |

ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ

tyaktānṛtāstāni mahākulāni || 24||

anijyayāvivāhairśca vedasyotsādanena ca |

kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca || 25||

deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca |

kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || 26||

brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata |

kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca || 27||

kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato'śvataḥ |

kulasaṅkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ || 28||

vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi |

kulasaṅkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayadyaśaḥ || 29||

mā naḥ kule vairakṛtkaś cidastu

rājāmātyo mā parasvāpahārī |

mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā

pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ || 30||

yaśca no brāhmaṇaṃ hanyādyaśca no brāhmaṇāndviṣet |

na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim || 31||

tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |

satāmetāni geheṣu nocchidyante kadā cana || 32||

śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim |

pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām || 33||

sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai

śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ |

evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti

mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ || 34||

na tanmitraṃ yasya kopādbibheti

yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam |

yasminmitre pitarīvāśvasīta

tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi || 35||

yadi cedapyasambandho mitrabhāvena vartate |

sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam || 36||

calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ |

pāriplavamaternityamadhruvo mitra saṅgrahaḥ || 37||

calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam |

arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā || 38||

akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ |

śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā || 39||

satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye |

tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 40||

arthayedeva mitrāṇi sati vāsati vā dhane |

nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām || 41||

santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam |

santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati || 42||

anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate |

amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 43||

punarnaro mriyate jāyate ca

punarnaro hīyate vardhate punaḥ |

punarnaro yācati yācyate ca

punarnaraḥ śocati śocyate punaḥ || 44||

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca

lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |

paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti

tasmāddhīro naiva hṛṣyenna śocet || 45||

calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi

teṣāṃ yadyadvartate yatra yatra |

tatastataḥ sravate buddhirasya

chidroda kumbhādiva nityamambhaḥ || 46||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

tanurucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā |

mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati || 47||

nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvignamidaṃ manaḥ |

yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate || 48||

vidura uvāca |

nānyatra vidyā tapasornānyatrendriya nigrahāt |

nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāma te'nagha || 49||

buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat |

guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati || 50||

anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyamanāśritāḥ |

rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ || 51||

svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ |

tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate || 52||

svāstīrṇāni śayanāni prapannā

na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante |

na strīṣu rājanratimāpnuvanti

na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ || 53||

na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ

na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ |

na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti

na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti || 54||

na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ

yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām |

bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ

na vidyate kiṃ cidanyadvināśāt || 55||

sambhāvyaṃ goṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ |

sambhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātito bhayam || 56||

tantavo'pyāyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ |

bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām || 57||

dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca |

dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha || 58||

brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca |

vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te || 59||

mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ |

prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum || 60||

atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ |

te hi śīghratamānvātānsahante'nyonyasaṃśrayāt || 61||

evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam |

śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaukajam || 62||

anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca |

jñātayaḥ sampravardhante sarasīvotpalānyuta || 63||

avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāśca jñātayaḥ |

yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ || 64||

na manuṣye guṇaḥ kaścidanyo dhanavatāṃ api |

anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ || 65||

avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ

pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram |

satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto

manyuṃ mahārāja piba praśāmya || 66||

rogārditā na phalānyādriyante

na vai labhante viṣayeṣu tattvam |

duḥkhopetā rogiṇo nityameva

na budhyante dhanabhogānna saukhyam || 67||

purā hyukto nākarostvaṃ vaco me

dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan |

duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ

kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti || 68||

na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate

miśro dharmastarasā sevitavyaḥ |

pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr

mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān || 69||

dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu

pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu |

ekārimitrāḥ kuravo hyekamantrā

jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ || 70||

meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya

tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha |

pārthānbālānvanavāsa prataptān

gopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan || 71||

sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair

mā te'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu |

satye sthitāste naradeva sarve

duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra || 72||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36||