॥ ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଉଦ୍ଯୋଗପର୍ଵଣି ପ୍ରଜାଗରପର୍ଵଣି
ଵିଦୁରହିତଵାକ୍ଯେ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥
ଵିଦୁର ଉଵାଚ ।
ଅତ୍ରୈଵୋଦାହରନ୍ତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ ।
ଆତ୍ରେଯସ୍ଯ ଚ ସଂଵାଦଂ ସାଧ୍ଯାନାଂ ଚେତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍ ॥ 1॥
ଚରନ୍ତଂ ହଂସରୂପେଣ ମହର୍ଷିଂ ସଂଶିତଵ୍ରତମ୍ ।
ସାଧ୍ଯା ଦେଵା ମହାପ୍ରାଜ୍ଞଂ ପର୍ଯପୃଚ୍ଛନ୍ତ ଵୈ ପୁରା ॥ 2॥
ସାଧ୍ଯା ଊଚୁଃ ।
ସାଧ୍ଯା ଦେଵା ଵଯ୍ମସ୍ମୋ ମହର୍ଷେ
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଵନ୍ତଂ ନ ଶକ୍ନୁମୋଽନୁମାତୁମ୍ ।
ଶ୍ରୁତେନ ଧୀରୋ ବୁଦ୍ଧିମାଂସ୍ତ୍ଵଂ ମତୋ ନଃ
କାଵ୍ଯାଂ ଵାଚଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସ୍ଯୁଦାରାମ୍ ॥ 3॥
ହଂସ ଉଵାଚ ।
ଏତତ୍କାର୍ଯମମରାଃ ସଂଶ୍ରୁତଂ ମେ
ଧୃତିଃ ଶମଃ ସତ୍ଯଧର୍ମାନୁଵୃତ୍ତିଃ ।
ଗ୍ରନ୍ଥିଂ ଵିନୀଯ ହୃଦଯସ୍ଯ ସର୍ଵଂ
ପ୍ରିଯାପ୍ରିଯେ ଚାତ୍ମଵଶଂ ନଯୀତ ॥ 4॥
ଆକ୍ରୁଶ୍ଯମାନୋ ନାକ୍ରୋଶେନ୍ମନ୍ଯୁରେଵ ତିତିକ୍ଷିତଃ ।
ଆକ୍ରୋଷ୍ଟାରଂ ନିର୍ଦହତି ସୁକୃତଂ ଚାସ୍ଯ ଵିନ୍ଦତି ॥ 5॥
ନାକ୍ରୋଶୀ ସ୍ଯାନ୍ନାଵମାନୀ ପରସ୍ଯ
ମିତ୍ରଦ୍ରୋହୀ ନୋତ ନୀଚୋପସେଵୀ ।
ନ ଚାତିମାନୀ ନ ଚ ହୀନଵୃତ୍ତୋ
ରୂକ୍ଷାଂ ଵାଚଂ ରୁଶତୀଂ ଵର୍ଜଯୀତ ॥ 6॥
ମର୍ମାଣ୍ଯସ୍ଥୀନି ହୃଦଯଂ ତଥାସୂନ୍
ଘୋରା ଵାଚୋ ନିର୍ଦହନ୍ତୀହ ପୁଂସାମ୍ ।
ତସ୍ମାଦ୍ଵାଚଂ ରୁଶତୀଂ ରୂକ୍ଷରୂପାଂ
ଧର୍ମାରାମୋ ନିତ୍ଯଶୋ ଵର୍ଜଯୀତ ॥ 7॥
ଅରୁଂ ତୁରଂ ପରୁଷଂ ରୂକ୍ଷଵାଚଂ
ଵାକ୍କଣ୍ଟକୈର୍ଵିତୁଦନ୍ତଂ ମନୁଷ୍ଯାନ୍ ।
ଵିଦ୍ଯାଦଲକ୍ଷ୍ମୀକତମଂ ଜନାନାଂ
ମୁଖେ ନିବଦ୍ଧାଂ ନିରୃତିଂ ଵହନ୍ତମ୍ ॥ 8॥
ପରଶ୍ଚେଦେନମଧିଵିଧ୍ଯେତ ବାଣୈର୍
ଭୃଶଂ ସୁତୀକ୍ଷ୍ଣୈରନଲାର୍କ ଦୀପ୍ତୈଃ ।
ଵିରିଚ୍ଯମାନୋଽପ୍ଯତିରିଚ୍ଯମାନୋ
ଵିଦ୍ଯାତ୍କଵିଃ ସୁକୃତଂ ମେ ଦଧାତି ॥ 9॥
ଯଦି ସନ୍ତଂ ସେଵତେ ଯଦ୍ଯସନ୍ତଂ
ତପସ୍ଵିନଂ ଯଦି ଵା ସ୍ତେନମେଵ ।
ଵାସୋ ଯଥା ରଙ୍ଗ ଵଶଂ ପ୍ରଯାତି
ତଥା ସ ତେଷାଂ ଵଶମଭ୍ଯୁପୈତି ॥ 10॥
ଵାଦଂ ତୁ ଯୋ ନ ପ୍ରଵଦେନ୍ନ ଵାଦଯେଦ୍
ଯୋ ନାହତଃ ପ୍ରତିହନ୍ଯାନ୍ନ ଘାତଯେତ୍ ।
ଯୋ ହନ୍ତୁକାମସ୍ଯ ନ ପାପମିଚ୍ଛେତ୍
ତସ୍ମୈ ଦେଵାଃ ସ୍ପୃହଯନ୍ତ୍ଯାଗତାଯ ॥ 11॥
ଅଵ୍ଯାହୃତଂ ଵ୍ଯାହୃତାଚ୍ଛ୍ରେଯ ଆହୁଃ
ସତ୍ଯଂ ଵଦେଦ୍ଵ୍ଯାହୃତଂ ତଦ୍ଦ୍ଵିତୀଯମ୍ ।
ପ୍ରିଯଂଵଦେଦ୍ଵ୍ଯାହୃତଂ ତତ୍ତୃତୀଯଂ
ଧର୍ମ୍ଯଂ ଵଦେଦ୍ଵ୍ଯାହୃତଂ ତଚ୍ଚତୁର୍ଥମ୍ ॥ 12॥
ଯାଦୃଶୈଃ ସଂଵିଵଦତେ ଯାଦୃଶାଂଶ୍ ଚୋପସେଵତେ ।
ଯାଦୃଗିଚ୍ଛେଚ୍ଚ ଭଵିତୁଂ ତାଦୃଗ୍ଭଵତି ପୂରୁଷଃ ॥ 13॥
ଯତୋ ଯତୋ ନିଵର୍ତତେ ତତସ୍ତତୋ ଵିମୁଚ୍ଯତେ ।
ନିଵର୍ତନାଦ୍ଧି ସର୍ଵତୋ ନ ଵେତ୍ତି ଦୁଃଖମଣ୍ଵପି ॥ 14॥
ନ ଜୀଯତେ ନୋତ ଜିଗୀଷତେଽନ୍ଯାନ୍
ନ ଵୈରକ୍କୃଚ୍ଚାପ୍ରତିଘାତକଶ୍ ଚ ।
ନିନ୍ଦା ପ୍ରଶଂସାସୁ ସମସ୍ଵଭାଵୋ
ନ ଶୋଚତେ ହୃଷ୍ଯତି ନୈଵ ଚାଯମ୍ ॥ 15॥
ଭାଵମିଚ୍ଛତି ସର୍ଵସ୍ଯ ନାଭାଵେ କୁରୁତେ ମତିମ୍ ।
ସତ୍ଯଵାଦୀ ମୃଦୁର୍ଦାନ୍ତୋ ଯଃ ସ ଉତ୍ତମପୂରୁଷଃ ॥ 16॥
ନାନର୍ଥକଂ ସାନ୍ତ୍ଵଯତି ପ୍ରତିଜ୍ଞାଯ ଦଦାତି ଚ ।
ରାଦ୍ଧାପରାଦ୍ଧେ ଜାନାତି ଯଃ ସ ମଧ୍ଯମପୂରୁଷଃ ॥ 17॥
ଦୁଃଶାସନସ୍ତୂପହନ୍ତା ନ ଶାସ୍ତା
ନାଵର୍ତତେ ମନ୍ଯୁଵଶାତ୍କୃତଘ୍ନଃ ।
ନ କସ୍ଯ ଚିନ୍ମିତ୍ରମଥୋ ଦୁରାତ୍ମା
କଲାଶ୍ଚୈତା ଅଧମସ୍ଯେହ ପୁଂସଃ ॥ 18॥
ନ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାତି କଲ୍ଯାଣଂ ପରେଭ୍ଯୋଽପ୍ଯାତ୍ମଶଙ୍କିତଃ ।
ନିରାକରୋତି ମିତ୍ରାଣି ଯୋ ଵୈ ସୋଽଧମ ପୂରୁଷଃ ॥ 19॥
ଉତ୍ତମାନେଵ ସେଵେତ ପ୍ରାପ୍ତେ କାଲେ ତୁ ମଧ୍ଯମାନ୍ ।
ଅଧମାଂସ୍ତୁ ନ ସେଵେତ ଯ ଇଚ୍ଛେଚ୍ଛ୍ରେଯ ଆତ୍ମନଃ ॥ 20॥
ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଵୈ ଵିତ୍ତମସଦ୍ବଲେନ
ନିତ୍ଯୋତ୍ଥାନାତ୍ପ୍ରଜ୍ଞଯା ପୌରୁଷେଣ ।
ନ ତ୍ଵେଵ ସମ୍ଯଗ୍ଲଭତେ ପ୍ରଶଂସାଂ
ନ ଵୃତ୍ତମାପ୍ନୋତି ମହାକୁଲାନାମ୍ ॥ 21॥
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଉଵାଚ ।
ମହାକୁଲାନାଂ ସ୍ପୃହଯନ୍ତି ଦେଵା
ଧର୍ମାର୍ଥଵୃଦ୍ଧାଶ୍ଚ ବହୁଶ୍ରୁତାଶ୍ ଚ ।
ପୃଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାଂ ଵିଦୁର ପ୍ରଶ୍ନମେତଂ
ଭଵନ୍ତି ଵୈ କାନି ମହାକୁଲାନି ॥ 22॥
ଵିଦୁର ଉଵାଚ ।
ତମୋ ଦମୋ ବ୍ରହ୍ମଵିତ୍ତ୍ଵଂ ଵିତାନାଃ
ପୁଣ୍ଯା ଵିଵାହାଃ ସତତାନ୍ନ ଦାନମ୍ ।
ଯେଷ୍ଵେଵୈତେ ସପ୍ତଗୁଣା ଭଵନ୍ତି
ସମ୍ଯଗ୍ଵୃତ୍ତାସ୍ତାନି ମହାକୁଲାନି ॥ 23॥
ଯେଷାଂ ନ ଵୃତ୍ତଂ ଵ୍ଯଥତେ ନ ଯୋନିର୍
ଵୃତ୍ତପ୍ରସାଦେନ ଚରନ୍ତି ଧର୍ମମ୍ ।
ଯେ କୀର୍ତିମିଚ୍ଛନ୍ତି କୁଲେ ଵିଶିଷ୍ଟାଂ
ତ୍ଯକ୍ତାନୃତାସ୍ତାନି ମହାକୁଲାନି ॥ 24॥
ଅନିଜ୍ଯଯାଵିଵାହୈର୍ଶ୍ଚ ଵେଦସ୍ଯୋତ୍ସାଦନେନ ଚ ।
କୁଲାନ୍ଯକୁଲତାଂ ଯାନ୍ତି ଧର୍ମସ୍ଯାତିକ୍ରମେଣ ଚ ॥ 25॥
ଦେଵ ଦ୍ରଵ୍ଯଵିନାଶେନ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ଵହରଣେନ ଚ ।
କୁଲାନ୍ଯକୁଲତାଂ ଯାନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣାତିକ୍ରମେଣ ଚ ॥ 26॥
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ପରିଭଵାତ୍ପରିଵାଦାଚ୍ଚ ଭାରତ ।
କୁଲାନ୍ଯକୁଲତାଂ ଯାନ୍ତି ନ୍ଯାସାପହରଣେନ ଚ ॥ 27॥
କୁଲାନି ସମୁପେତାନି ଗୋଭିଃ ପୁରୁଷତୋଽଶ୍ଵତଃ ।
କୁଲସଙ୍ଖ୍ଯାଂ ନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଯାନି ହୀନାନି ଵୃତ୍ତତଃ ॥ 28॥
ଵୃତ୍ତତସ୍ତ୍ଵଵିହୀନାନି କୁଲାନ୍ଯଲ୍ପଧନାନ୍ଯପି ।
କୁଲସଙ୍ଖ୍ଯାଂ ତୁ ଗଚ୍ଛନ୍ତି କର୍ଷନ୍ତି ଚ ମଯଦ୍ଯଶଃ ॥ 29॥
ମା ନଃ କୁଲେ ଵୈରକୃତ୍କଶ୍ ଚିଦସ୍ତୁ
ରାଜାମାତ୍ଯୋ ମା ପରସ୍ଵାପହାରୀ ।
ମିତ୍ରଦ୍ରୋହୀ ନୈକୃତିକୋଽନୃତୀ ଵା
ପୂର୍ଵାଶୀ ଵା ପିତୃଦେଵାତିଥିଭ୍ଯଃ ॥ 30॥
ଯଶ୍ଚ ନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ହନ୍ଯାଦ୍ଯଶ୍ଚ ନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନ୍ଦ୍ଵିଷେତ୍ ।
ନ ନଃ ସ ସମିତିଂ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଯଶ୍ଚ ନୋ ନିର୍ଵପେତ୍କୃଷିମ୍ ॥ 31॥
ତୃଣାନି ଭୂମିରୁଦକଂ ଵାକ୍ଚତୁର୍ଥୀ ଚ ସୂନୃତା ।
ସତାମେତାନି ଗେହେଷୁ ନୋଚ୍ଛିଦ୍ଯନ୍ତେ କଦା ଚନ ॥ 32॥
ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ପରଯା ରାଜନ୍ନୁପନୀତାନି ସତ୍କୃତିମ୍ ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତାନି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଧର୍ମିଣାଂ ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍ ॥ 33॥
ସୂକ୍ଷ୍ମୋଽପି ଭାରଂ ନୃପତେ ସ୍ଯନ୍ଦନୋ ଵୈ
ଶକ୍ତୋ ଵୋଢୁଂ ନ ତଥାନ୍ଯେ ମହୀଜାଃ ।
ଏଵଂ ଯୁକ୍ତା ଭାରସହା ଭଵନ୍ତି
ମହାକୁଲୀନା ନ ତଥାନ୍ଯେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ॥ 34॥
ନ ତନ୍ମିତ୍ରଂ ଯସ୍ଯ କୋପାଦ୍ବିଭେତି
ଯଦ୍ଵା ମିତ୍ରଂ ଶଙ୍କିତେନୋପଚର୍ଯମ୍ ।
ଯସ୍ମିନ୍ମିତ୍ରେ ପିତରୀଵାଶ୍ଵସୀତ
ତଦ୍ଵୈ ମିତ୍ରଂ ସଙ୍ଗତାନୀତରାଣି ॥ 35॥
ଯଦି ଚେଦପ୍ଯସମ୍ବନ୍ଧୋ ମିତ୍ରଭାଵେନ ଵର୍ତତେ ।
ସ ଏଵ ବନ୍ଧୁସ୍ତନ୍ମିତ୍ରଂ ସା ଗତିସ୍ତତ୍ପରାଯଣମ୍ ॥ 36॥
ଚଲଚିତ୍ତସ୍ଯ ଵୈ ପୁଂସୋ ଵୃଦ୍ଧାନନୁପସେଵତଃ ।
ପାରିପ୍ଲଵମତେର୍ନିତ୍ଯମଧ୍ରୁଵୋ ମିତ୍ର ସଙ୍ଗ୍ରହଃ ॥ 37॥
ଚଲଚିତ୍ତମନାତ୍ମାନମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଵଶାନୁଗମ୍ ।
ଅର୍ଥାଃ ସମତିଵର୍ତନ୍ତେ ହଂସାଃ ଶୁଷ୍କଂ ସରୋ ଯଥା ॥ 38॥
ଅକସ୍ମାଦେଵ କୁପ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରସୀଦନ୍ତ୍ଯନିମିତ୍ତତଃ ।
ଶୀଲମେତଦସାଧୂନାମଭ୍ରଂ ପାରିପ୍ଲଵଂ ଯଥା ॥ 39॥
ସତ୍କୃତାଶ୍ଚ କୃତାର୍ଥାଶ୍ଚ ମିତ୍ରାଣାଂ ନ ଭଵନ୍ତି ଯେ ।
ତାନ୍ମୃତାନପି କ୍ରଵ୍ଯାଦାଃ କୃତଘ୍ନାନ୍ନୋପଭୁଞ୍ଜତେ ॥ 40॥
ଅର୍ଥଯେଦେଵ ମିତ୍ରାଣି ସତି ଵାସତି ଵା ଧନେ ।
ନାନର୍ଥଯନ୍ଵିଜାନାତି ମିତ୍ରାଣାଂ ସାରଫଲ୍ଗୁତାମ୍ ॥ 41॥
ସନ୍ତାପାଦ୍ଭ୍ରଶ୍ଯତେ ରୂପଂ ସନ୍ତାପାଦ୍ଭ୍ରଶ୍ଯତେ ବଲମ୍ ।
ସନ୍ତାପାଦ୍ଭ୍ରଶ୍ଯତେ ଜ୍ଞାନଂ ସନ୍ତାପାଦ୍ଵ୍ଯାଧିମୃଚ୍ଛତି ॥ 42॥
ଅନଵାପ୍ଯଂ ଚ ଶୋକେନ ଶରୀରଂ ଚୋପତପ୍ଯତେ ।
ଅମିତ୍ରାଶ୍ଚ ପ୍ରହୃଷ୍ଯନ୍ତି ମା ସ୍ମ ଶୋକେ ମନଃ କୃଥାଃ ॥ 43॥
ପୁନର୍ନରୋ ମ୍ରିଯତେ ଜାଯତେ ଚ
ପୁନର୍ନରୋ ହୀଯତେ ଵର୍ଧତେ ପୁନଃ ।
ପୁନର୍ନରୋ ଯାଚତି ଯାଚ୍ଯତେ ଚ
ପୁନର୍ନରଃ ଶୋଚତି ଶୋଚ୍ଯତେ ପୁନଃ ॥ 44॥
ସୁଖଂ ଚ ଦୁଃଖଂ ଚ ଭଵାଭଵୌ ଚ
ଲାଭାଲାଭୌ ମରଣଂ ଜୀଵିତଂ ଚ ।
ପର୍ଯାଯଶଃ ସର୍ଵମିହ ସ୍ପୃଶନ୍ତି
ତସ୍ମାଦ୍ଧୀରୋ ନୈଵ ହୃଷ୍ଯେନ୍ନ ଶୋଚେତ୍ ॥ 45॥
ଚଲାନି ହୀମାନି ଷଡିନ୍ଦ୍ରିଯାଣି
ତେଷାଂ ଯଦ୍ଯଦ୍ଵର୍ତତେ ଯତ୍ର ଯତ୍ର ।
ତତସ୍ତତଃ ସ୍ରଵତେ ବୁଦ୍ଧିରସ୍ଯ
ଛିଦ୍ରୋଦ କୁମ୍ଭାଦିଵ ନିତ୍ଯମମ୍ଭଃ ॥ 46॥
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଉଵାଚ ।
ତନୁରୁଚ୍ଛଃ ଶିଖୀ ରାଜା ମିଥ୍ଯୋପଚରିତୋ ମଯା ।
ମନ୍ଦାନାଂ ମମ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଯୁଦ୍ଧେନାନ୍ତଂ କରିଷ୍ଯତି ॥ 47॥
ନିତ୍ଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନମିଦଂ ସର୍ଵଂ ନିତ୍ଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନମିଦଂ ମନଃ ।
ଯତ୍ତତ୍ପଦମନୁଦ୍ଵିଗ୍ନଂ ତନ୍ମେ ଵଦ ମହାମତେ ॥ 48॥
ଵିଦୁର ଉଵାଚ ।
ନାନ୍ଯତ୍ର ଵିଦ୍ଯା ତପସୋର୍ନାନ୍ଯତ୍ରେନ୍ଦ୍ରିଯ ନିଗ୍ରହାତ୍ ।
ନାନ୍ଯତ୍ର ଲୋଭସନ୍ତ୍ଯାଗାଚ୍ଛାନ୍ତିଂ ପଶ୍ଯାମ ତେଽନଘ ॥ 49॥
ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଭଯଂ ପ୍ରଣୁଦତି ତପସା ଵିନ୍ଦତେ ମହତ୍ ।
ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଯା ଜ୍ଞାନଂ ଶାନ୍ତିଂ ତ୍ଯାଗେନ ଵିନ୍ଦତି ॥ 50॥
ଅନାଶ୍ରିତା ଦାନପୁଣ୍ଯଂ ଵେଦ ପୁଣ୍ଯମନାଶ୍ରିତାଃ ।
ରାଗଦ୍ଵେଷଵିନିର୍ମୁକ୍ତା ଵିଚରନ୍ତୀହ ମୋକ୍ଷିଣଃ ॥ 51॥
ସ୍ଵଧୀତସ୍ଯ ସୁଯୁଦ୍ଧସ୍ଯ ସୁକୃତସ୍ଯ ଚ କର୍ମଣଃ ।
ତପସଶ୍ଚ ସୁତପ୍ତସ୍ଯ ତସ୍ଯାନ୍ତେ ସୁଖମେଧତେ ॥ 52॥
ସ୍ଵାସ୍ତୀର୍ଣାନି ଶଯନାନି ପ୍ରପନ୍ନା
ନ ଵୈ ଭିନ୍ନା ଜାତୁ ନିଦ୍ରାଂ ଲଭନ୍ତେ ।
ନ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ରାଜନ୍ରତିମାପ୍ନୁଵନ୍ତି
ନ ମାଗଧୈଃ ସ୍ତୂଯମାନା ନ ସୂତୈଃ ॥ 53॥
ନ ଵୈ ଭିନ୍ନା ଜାତୁ ଚରନ୍ତି ଧର୍ମଂ
ନ ଵୈ ସୁଖଂ ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତୀହ ଭିନ୍ନାଃ ।
ନ ଵୈ ଭିନ୍ନା ଗୌରଵଂ ମାନଯନ୍ତି
ନ ଵୈ ଭିନ୍ନାଃ ପ୍ରଶମଂ ରୋଚଯନ୍ତି ॥ 54॥
ନ ଵୈ ତେଷାଂ ସ୍ଵଦତେ ପଥ୍ଯମୁକ୍ତଂ
ଯୋଗକ୍ଷେମଂ କଲ୍ପତେ ନୋତ ତେଷାମ୍ ।
ଭିନ୍ନାନାଂ ଵୈ ମନୁଜେନ୍ଦ୍ର ପରାଯଣଂ
ନ ଵିଦ୍ଯତେ କିଂ ଚିଦନ୍ଯଦ୍ଵିନାଶାତ୍ ॥ 55॥
ସମ୍ଭାଵ୍ଯଂ ଗୋଷୁ ସମ୍ପନ୍ନଂ ସମ୍ଭାଵ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ତପଃ ।
ସମ୍ଭାଵ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଚାପଲ୍ଯଂ ସମ୍ଭାଵ୍ଯଂ ଜ୍ଞାତିତୋ ଭଯମ୍ ॥ 56॥
ତନ୍ତଵୋଽପ୍ଯାଯତା ନିତ୍ଯଂ ତନ୍ତଵୋ ବହୁଲାଃ ସମାଃ ।
ବହୂନ୍ବହୁତ୍ଵାଦାଯାସାନ୍ସହନ୍ତୀତ୍ଯୁପମା ସତାମ୍ ॥ 57॥
ଧୂମାଯନ୍ତେ ଵ୍ଯପେତାନି ଜ୍ଵଲନ୍ତି ସହିତାନି ଚ ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୋଲ୍ମୁକାନୀଵ ଜ୍ଞାତଯୋ ଭରତର୍ଷଭ ॥ 58॥
ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ଚ ଯେ ଶୂରାଃ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ଜ୍ଞାତିଷୁ ଗୋଷୁ ଚ ।
ଵୃନ୍ତାଦିଵ ଫଲଂ ପକ୍ଵଂ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ପତନ୍ତି ତେ ॥ 59॥
ମହାନପ୍ଯେକଜୋ ଵୃକ୍ଷୋ ବଲଵାନ୍ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ ।
ପ୍ରସହ୍ଯ ଏଵ ଵାତେନ ଶାଖା ସ୍କନ୍ଧଂ ଵିମର୍ଦିତୁମ୍ ॥ 60॥
ଅଥ ଯେ ସହିତା ଵୃକ୍ଷାଃ ସଙ୍ଘଶଃ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ ।
ତେ ହି ଶୀଘ୍ରତମାନ୍ଵାତାନ୍ସହନ୍ତେଽନ୍ଯୋନ୍ଯସଂଶ୍ରଯାତ୍ ॥ 61॥
ଏଵଂ ମନୁଷ୍ଯମପ୍ଯେକଂ ଗୁଣୈରପି ସମନ୍ଵିତମ୍ ।
ଶକ୍ଯଂ ଦ୍ଵିଷନ୍ତୋ ମନ୍ଯନ୍ତେ ଵାଯୁର୍ଦ୍ରୁମମିଵୌକଜମ୍ ॥ 62॥
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସମୁପଷ୍ଟମ୍ଭାଦନ୍ଯୋନ୍ଯାପାଶ୍ରଯେଣ ଚ ।
ଜ୍ଞାତଯଃ ସମ୍ପ୍ରଵର୍ଧନ୍ତେ ସରସୀଵୋତ୍ପଲାନ୍ଯୁତ ॥ 63॥
ଅଵଧ୍ଯା ବ୍ରାହ୍ମଣା ଗାଵୋ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ବାଲାଶ୍ଚ ଜ୍ଞାତଯଃ ।
ଯେଷାଂ ଚାନ୍ନାନି ଭୁଞ୍ଜୀତ ଯେ ଚ ସ୍ଯୁଃ ଶରଣାଗତାଃ ॥ 64॥
ନ ମନୁଷ୍ଯେ ଗୁଣଃ କଶ୍ଚିଦନ୍ଯୋ ଧନଵତାଂ ଅପି ।
ଅନାତୁରତ୍ଵାଦ୍ଭଦ୍ରଂ ତେ ମୃତକଲ୍ପା ହି ରୋଗିଣଃ ॥ 65॥
ଅଵ୍ଯାଧିଜଂ କଟୁକଂ ଶୀର୍ଷ ରୋଗଂ
ପାପାନୁବନ୍ଧଂ ପରୁଷଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣମୁଗ୍ରମ୍ ।
ସତାଂ ପେଯଂ ଯନ୍ନ ପିବନ୍ତ୍ଯସନ୍ତୋ
ମନ୍ଯୁଂ ମହାରାଜ ପିବ ପ୍ରଶାମ୍ଯ ॥ 66॥
ରୋଗାର୍ଦିତା ନ ଫଲାନ୍ଯାଦ୍ରିଯନ୍ତେ
ନ ଵୈ ଲଭନ୍ତେ ଵିଷଯେଷୁ ତତ୍ତ୍ଵମ୍ ।
ଦୁଃଖୋପେତା ରୋଗିଣୋ ନିତ୍ଯମେଵ
ନ ବୁଧ୍ଯନ୍ତେ ଧନଭୋଗାନ୍ନ ସୌଖ୍ଯମ୍ ॥ 67॥
ପୁରା ହ୍ଯୁକ୍ତୋ ନାକରୋସ୍ତ୍ଵଂ ଵଚୋ ମେ
ଦ୍ଯୂତେ ଜିତାଂ ଦ୍ରୌପଦୀଂ ପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ରାଜନ୍ ।
ଦୁର୍ଯୋଧନଂ ଵାରଯେତ୍ଯକ୍ଷଵତ୍ଯାଂ
କିତଵତ୍ଵଂ ପଣ୍ଡିତା ଵର୍ଜଯନ୍ତି ॥ 68॥
ନ ତଦ୍ବଲଂ ଯନ୍ମୃଦୁନା ଵିରୁଧ୍ଯତେ
ମିଶ୍ରୋ ଧର୍ମସ୍ତରସା ସେଵିତଵ୍ଯଃ ।
ପ୍ରଧ୍ଵଂସିନୀ କ୍ରୂରସମାହିତା ଶ୍ରୀର୍
ମୃଦୁପ୍ରୌଢା ଗଚ୍ଛତି ପୁତ୍ରପୌତ୍ରାନ୍ ॥ 69॥
ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାଃ ପାଣ୍ଡଵାନ୍ପାଲଯନ୍ତୁ
ପାଣ୍ଡୋଃ ସୁତାସ୍ତଵ ପୁତ୍ରାଂଶ୍ଚ ପାନ୍ତୁ ।
ଏକାରିମିତ୍ରାଃ କୁରଵୋ ହ୍ଯେକମନ୍ତ୍ରା
ଜୀଵନ୍ତୁ ରାଜନ୍ସୁଖିନଃ ସମୃଦ୍ଧାଃ ॥ 70॥
ମେଢୀଭୂତଃ କୌରଵାଣାଂ ତ୍ଵମଦ୍ଯ
ତ୍ଵଯ୍ଯାଧୀନଂ କୁରୁ କୁଲମାଜମୀଢ ।
ପାର୍ଥାନ୍ବାଲାନ୍ଵନଵାସ ପ୍ରତପ୍ତାନ୍
ଗୋପାଯସ୍ଵ ସ୍ଵଂ ଯଶସ୍ତାତ ରକ୍ଷନ୍ ॥ 71॥
ସନ୍ଧତ୍ସ୍ଵ ତ୍ଵଂ କୌରଵାନ୍ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରୈର୍
ମା ତେଽନ୍ତରଂ ରିପଵଃ ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତୁ ।
ସତ୍ଯେ ସ୍ଥିତାସ୍ତେ ନରଦେଵ ସର୍ଵେ
ଦୁର୍ଯୋଧନଂ ସ୍ଥାପଯ ତ୍ଵଂ ନରେନ୍ଦ୍ର ॥ 72॥
॥ ଇତି ଶ୍ରୀମହାଭାରତେ ଉଦ୍ଯୋଗପର୍ଵଣି ପ୍ରଜାଗରପର୍ଵଣି
ଵିଦୁରହିତଵାକ୍ଯେ ଷଟ୍ତ୍ରିଂଶୋଽଧ୍ଯାଯଃ ॥ 36॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam || 1||
carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam |
sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā || 2||
sādhyā ūcuḥ |
sādhyā devā vaymasmo maharṣe
dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum |
śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ
kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām || 3||
haṃsa uvāca |
etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me
dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ |
granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ
priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta || 4||
ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣitaḥ |
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 5||
nākrośī syānnāvamānī parasya
mitradrohī nota nīcopasevī |
na cātimānī na ca hīnavṛtto
rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta || 6||
marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn
ghorā vāco nirdahantīha puṃsām |
tasmādvācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ
dharmārāmo nityaśo varjayīta || 7||
aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ
vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān |
vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ
mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam || 8||
paraścedenamadhividhyeta bāṇair
bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ |
viricyamāno'pyatiricyamāno
vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti || 9||
yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ
tapasvinaṃ yadi vā stenameva |
vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti
tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti || 10||
vādaṃ tu yo na pravadenna vādayed
yo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet |
yo hantukāmasya na pāpamicchet
tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya || 11||
avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ
satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |
priyaṃvadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ
dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || 12||
yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate |
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ || 13||
yato yato nivartate tatastato vimucyate |
nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi || 14||
na jīyate nota jigīṣate'nyān
na vairakkṛccāpratighātakaś ca |
nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo
na śocate hṛṣyati naiva cāyam || 15||
bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute matim |
satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ || 16||
nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca |
rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ || 17||
duḥśāsanastūpahantā na śāstā
nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ |
na kasya cinmitramatho durātmā
kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ || 18||
na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṅkitaḥ |
nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhama pūruṣaḥ || 19||
uttamāneva seveta prāpte kāle tu madhyamān |
adhamāṃstu na seveta ya icchecchreya ātmanaḥ || 20||
prāpnoti vai vittamasadbalena
nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa |
na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ
na vṛttamāpnoti mahākulānām || 21||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
mahākulānāṃ spṛhayanti devā
dharmārthavṛddhāśca bahuśrutāś ca |
pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnametaṃ
bhavanti vai kāni mahākulāni || 22||
vidura uvāca |
tamo damo brahmavittvaṃ vitānāḥ
puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam |
yeṣvevaite saptaguṇā bhavanti
samyagvṛttāstāni mahākulāni || 23||
yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir
vṛttaprasādena caranti dharmam |
ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ
tyaktānṛtāstāni mahākulāni || 24||
anijyayāvivāhairśca vedasyotsādanena ca |
kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca || 25||
deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca |
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || 26||
brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata |
kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca || 27||
kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato'śvataḥ |
kulasaṅkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ || 28||
vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi |
kulasaṅkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayadyaśaḥ || 29||
mā naḥ kule vairakṛtkaś cidastu
rājāmātyo mā parasvāpahārī |
mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā
pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ || 30||
yaśca no brāhmaṇaṃ hanyādyaśca no brāhmaṇāndviṣet |
na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim || 31||
tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadā cana || 32||
śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim |
pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām || 33||
sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai
śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ |
evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti
mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ || 34||
na tanmitraṃ yasya kopādbibheti
yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam |
yasminmitre pitarīvāśvasīta
tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi || 35||
yadi cedapyasambandho mitrabhāvena vartate |
sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam || 36||
calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ |
pāriplavamaternityamadhruvo mitra saṅgrahaḥ || 37||
calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam |
arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā || 38||
akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ |
śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā || 39||
satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 40||
arthayedeva mitrāṇi sati vāsati vā dhane |
nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām || 41||
santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam |
santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati || 42||
anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate |
amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 43||
punarnaro mriyate jāyate ca
punarnaro hīyate vardhate punaḥ |
punarnaro yācati yācyate ca
punarnaraḥ śocati śocyate punaḥ || 44||
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca
lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti
tasmāddhīro naiva hṛṣyenna śocet || 45||
calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi
teṣāṃ yadyadvartate yatra yatra |
tatastataḥ sravate buddhirasya
chidroda kumbhādiva nityamambhaḥ || 46||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tanurucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā |
mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati || 47||
nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvignamidaṃ manaḥ |
yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate || 48||
vidura uvāca |
nānyatra vidyā tapasornānyatrendriya nigrahāt |
nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāma te'nagha || 49||
buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat |
guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati || 50||
anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyamanāśritāḥ |
rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ || 51||
svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ |
tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate || 52||
svāstīrṇāni śayanāni prapannā
na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante |
na strīṣu rājanratimāpnuvanti
na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ || 53||
na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ
na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ |
na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti
na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti || 54||
na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ
yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām |
bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ
na vidyate kiṃ cidanyadvināśāt || 55||
sambhāvyaṃ goṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ |
sambhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātito bhayam || 56||
tantavo'pyāyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ |
bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām || 57||
dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca |
dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha || 58||
brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca |
vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te || 59||
mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ |
prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum || 60||
atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ |
te hi śīghratamānvātānsahante'nyonyasaṃśrayāt || 61||
evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam |
śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaukajam || 62||
anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca |
jñātayaḥ sampravardhante sarasīvotpalānyuta || 63||
avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāśca jñātayaḥ |
yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ || 64||
na manuṣye guṇaḥ kaścidanyo dhanavatāṃ api |
anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ || 65||
avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ
pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram |
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto
manyuṃ mahārāja piba praśāmya || 66||
rogārditā na phalānyādriyante
na vai labhante viṣayeṣu tattvam |
duḥkhopetā rogiṇo nityameva
na budhyante dhanabhogānna saukhyam || 67||
purā hyukto nākarostvaṃ vaco me
dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan |
duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ
kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti || 68||
na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate
miśro dharmastarasā sevitavyaḥ |
pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr
mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān || 69||
dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu
pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu |
ekārimitrāḥ kuravo hyekamantrā
jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ || 70||
meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya
tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha |
pārthānbālānvanavāsa prataptān
gopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan || 71||
sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair
mā te'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu |
satye sthitāste naradeva sarve
duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra || 72||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरहितवाक्ये षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥
विदुर उवाच ।
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् ।
आत्रेयस्य च संवादं साध्यानां चेति नः श्रुतम् ॥ 1॥
चरन्तं हंसरूपेण महर्षिं संशितव्रतम् ।
साध्या देवा महाप्राज्ञं पर्यपृच्छन्त वै पुरा ॥ 2॥
साध्या ऊचुः ।
साध्या देवा वय्मस्मो महर्षे
दृष्ट्वा भवन्तं न शक्नुमोऽनुमातुम् ।
श्रुतेन धीरो बुद्धिमांस्त्वं मतो नः
काव्यां वाचं वक्तुमर्हस्युदाराम् ॥ 3॥
हंस उवाच ।
एतत्कार्यममराः संश्रुतं मे
धृतिः शमः सत्यधर्मानुवृत्तिः ।
ग्रन्थिं विनीय हृदयस्य सर्वं
प्रियाप्रिये चात्मवशं नयीत ॥ 4॥
आक्रुश्यमानो नाक्रोशेन्मन्युरेव तितिक्षितः ।
आक्रोष्टारं निर्दहति सुकृतं चास्य विन्दति ॥ 5॥
नाक्रोशी स्यान्नावमानी परस्य
मित्रद्रोही नोत नीचोपसेवी ।
न चातिमानी न च हीनवृत्तो
रूक्षां वाचं रुशतीं वर्जयीत ॥ 6॥
मर्माण्यस्थीनि हृदयं तथासून्
घोरा वाचो निर्दहन्तीह पुंसाम् ।
तस्माद्वाचं रुशतीं रूक्षरूपां
धर्मारामो नित्यशो वर्जयीत ॥ 7॥
अरुं तुरं परुषं रूक्षवाचं
वाक्कण्टकैर्वितुदन्तं मनुष्यान् ।
विद्यादलक्ष्मीकतमं जनानां
मुखे निबद्धां निरृतिं वहन्तम् ॥ 8॥
परश्चेदेनमधिविध्येत बाणैर्
भृशं सुतीक्ष्णैरनलार्क दीप्तैः ।
विरिच्यमानोऽप्यतिरिच्यमानो
विद्यात्कविः सुकृतं मे दधाति ॥ 9॥
यदि सन्तं सेवते यद्यसन्तं
तपस्विनं यदि वा स्तेनमेव ।
वासो यथा रङ्ग वशं प्रयाति
तथा स तेषां वशमभ्युपैति ॥ 10॥
वादं तु यो न प्रवदेन्न वादयेद्
यो नाहतः प्रतिहन्यान्न घातयेत् ।
यो हन्तुकामस्य न पापमिच्छेत्
तस्मै देवाः स्पृहयन्त्यागताय ॥ 11॥
अव्याहृतं व्याहृताच्छ्रेय आहुः
सत्यं वदेद्व्याहृतं तद्द्वितीयम् ।
प्रियंवदेद्व्याहृतं तत्तृतीयं
धर्म्यं वदेद्व्याहृतं तच्चतुर्थम् ॥ 12॥
यादृशैः संविवदते यादृशांश् चोपसेवते ।
यादृगिच्छेच्च भवितुं तादृग्भवति पूरुषः ॥ 13॥
यतो यतो निवर्तते ततस्ततो विमुच्यते ।
निवर्तनाद्धि सर्वतो न वेत्ति दुःखमण्वपि ॥ 14॥
न जीयते नोत जिगीषतेऽन्यान्
न वैरक्कृच्चाप्रतिघातकश् च ।
निन्दा प्रशंसासु समस्वभावो
न शोचते हृष्यति नैव चायम् ॥ 15॥
भावमिच्छति सर्वस्य नाभावे कुरुते मतिम् ।
सत्यवादी मृदुर्दान्तो यः स उत्तमपूरुषः ॥ 16॥
नानर्थकं सान्त्वयति प्रतिज्ञाय ददाति च ।
राद्धापराद्धे जानाति यः स मध्यमपूरुषः ॥ 17॥
दुःशासनस्तूपहन्ता न शास्ता
नावर्तते मन्युवशात्कृतघ्नः ।
न कस्य चिन्मित्रमथो दुरात्मा
कलाश्चैता अधमस्येह पुंसः ॥ 18॥
न श्रद्दधाति कल्याणं परेभ्योऽप्यात्मशङ्कितः ।
निराकरोति मित्राणि यो वै सोऽधम पूरुषः ॥ 19॥
उत्तमानेव सेवेत प्राप्ते काले तु मध्यमान् ।
अधमांस्तु न सेवेत य इच्छेच्छ्रेय आत्मनः ॥ 20॥
प्राप्नोति वै वित्तमसद्बलेन
नित्योत्थानात्प्रज्ञया पौरुषेण ।
न त्वेव सम्यग्लभते प्रशंसां
न वृत्तमाप्नोति महाकुलानाम् ॥ 21॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
महाकुलानां स्पृहयन्ति देवा
धर्मार्थवृद्धाश्च बहुश्रुताश् च ।
पृच्छामि त्वां विदुर प्रश्नमेतं
भवन्ति वै कानि महाकुलानि ॥ 22॥
विदुर उवाच ।
तमो दमो ब्रह्मवित्त्वं वितानाः
पुण्या विवाहाः सततान्न दानम् ।
येष्वेवैते सप्तगुणा भवन्ति
सम्यग्वृत्तास्तानि महाकुलानि ॥ 23॥
येषां न वृत्तं व्यथते न योनिर्
वृत्तप्रसादेन चरन्ति धर्मम् ।
ये कीर्तिमिच्छन्ति कुले विशिष्टां
त्यक्तानृतास्तानि महाकुलानि ॥ 24॥
अनिज्ययाविवाहैर्श्च वेदस्योत्सादनेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति धर्मस्यातिक्रमेण च ॥ 25॥
देव द्रव्यविनाशेन ब्रह्म स्वहरणेन च ।
कुलान्यकुलतां यान्ति ब्राह्मणातिक्रमेण च ॥ 26॥
ब्राह्मणानां परिभवात्परिवादाच्च भारत ।
कुलान्यकुलतां यान्ति न्यासापहरणेन च ॥ 27॥
कुलानि समुपेतानि गोभिः पुरुषतोऽश्वतः ।
कुलसङ्ख्यां न गच्छन्ति यानि हीनानि वृत्ततः ॥ 28॥
वृत्ततस्त्वविहीनानि कुलान्यल्पधनान्यपि ।
कुलसङ्ख्यां तु गच्छन्ति कर्षन्ति च मयद्यशः ॥ 29॥
मा नः कुले वैरकृत्कश् चिदस्तु
राजामात्यो मा परस्वापहारी ।
मित्रद्रोही नैकृतिकोऽनृती वा
पूर्वाशी वा पितृदेवातिथिभ्यः ॥ 30॥
यश्च नो ब्राह्मणं हन्याद्यश्च नो ब्राह्मणान्द्विषेत् ।
न नः स समितिं गच्छेद्यश्च नो निर्वपेत्कृषिम् ॥ 31॥
तृणानि भूमिरुदकं वाक्चतुर्थी च सूनृता ।
सतामेतानि गेहेषु नोच्छिद्यन्ते कदा चन ॥ 32॥
श्रद्धया परया राजन्नुपनीतानि सत्कृतिम् ।
प्रवृत्तानि महाप्राज्ञ धर्मिणां पुण्यकर्मणाम् ॥ 33॥
सूक्ष्मोऽपि भारं नृपते स्यन्दनो वै
शक्तो वोढुं न तथान्ये महीजाः ।
एवं युक्ता भारसहा भवन्ति
महाकुलीना न तथान्ये मनुष्याः ॥ 34॥
न तन्मित्रं यस्य कोपाद्बिभेति
यद्वा मित्रं शङ्कितेनोपचर्यम् ।
यस्मिन्मित्रे पितरीवाश्वसीत
तद्वै मित्रं सङ्गतानीतराणि ॥ 35॥
यदि चेदप्यसम्बन्धो मित्रभावेन वर्तते ।
स एव बन्धुस्तन्मित्रं सा गतिस्तत्परायणम् ॥ 36॥
चलचित्तस्य वै पुंसो वृद्धाननुपसेवतः ।
पारिप्लवमतेर्नित्यमध्रुवो मित्र सङ्ग्रहः ॥ 37॥
चलचित्तमनात्मानमिन्द्रियाणां वशानुगम् ।
अर्थाः समतिवर्तन्ते हंसाः शुष्कं सरो यथा ॥ 38॥
अकस्मादेव कुप्यन्ति प्रसीदन्त्यनिमित्ततः ।
शीलमेतदसाधूनामभ्रं पारिप्लवं यथा ॥ 39॥
सत्कृताश्च कृतार्थाश्च मित्राणां न भवन्ति ये ।
तान्मृतानपि क्रव्यादाः कृतघ्नान्नोपभुञ्जते ॥ 40॥
अर्थयेदेव मित्राणि सति वासति वा धने ।
नानर्थयन्विजानाति मित्राणां सारफल्गुताम् ॥ 41॥
सन्तापाद्भ्रश्यते रूपं सन्तापाद्भ्रश्यते बलम् ।
सन्तापाद्भ्रश्यते ज्ञानं सन्तापाद्व्याधिमृच्छति ॥ 42॥
अनवाप्यं च शोकेन शरीरं चोपतप्यते ।
अमित्राश्च प्रहृष्यन्ति मा स्म शोके मनः कृथाः ॥ 43॥
पुनर्नरो म्रियते जायते च
पुनर्नरो हीयते वर्धते पुनः ।
पुनर्नरो याचति याच्यते च
पुनर्नरः शोचति शोच्यते पुनः ॥ 44॥
सुखं च दुःखं च भवाभवौ च
लाभालाभौ मरणं जीवितं च ।
पर्यायशः सर्वमिह स्पृशन्ति
तस्माद्धीरो नैव हृष्येन्न शोचेत् ॥ 45॥
चलानि हीमानि षडिन्द्रियाणि
तेषां यद्यद्वर्तते यत्र यत्र ।
ततस्ततः स्रवते बुद्धिरस्य
छिद्रोद कुम्भादिव नित्यमम्भः ॥ 46॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
तनुरुच्छः शिखी राजा मिथ्योपचरितो मया ।
मन्दानां मम पुत्राणां युद्धेनान्तं करिष्यति ॥ 47॥
नित्योद्विग्नमिदं सर्वं नित्योद्विग्नमिदं मनः ।
यत्तत्पदमनुद्विग्नं तन्मे वद महामते ॥ 48॥
विदुर उवाच ।
नान्यत्र विद्या तपसोर्नान्यत्रेन्द्रिय निग्रहात् ।
नान्यत्र लोभसन्त्यागाच्छान्तिं पश्याम तेऽनघ ॥ 49॥
बुद्ध्या भयं प्रणुदति तपसा विन्दते महत् ।
गुरुशुश्रूषया ज्ञानं शान्तिं त्यागेन विन्दति ॥ 50॥
अनाश्रिता दानपुण्यं वेद पुण्यमनाश्रिताः ।
रागद्वेषविनिर्मुक्ता विचरन्तीह मोक्षिणः ॥ 51॥
स्वधीतस्य सुयुद्धस्य सुकृतस्य च कर्मणः ।
तपसश्च सुतप्तस्य तस्यान्ते सुखमेधते ॥ 52॥
स्वास्तीर्णानि शयनानि प्रपन्ना
न वै भिन्ना जातु निद्रां लभन्ते ।
न स्त्रीषु राजन्रतिमाप्नुवन्ति
न मागधैः स्तूयमाना न सूतैः ॥ 53॥
न वै भिन्ना जातु चरन्ति धर्मं
न वै सुखं प्राप्नुवन्तीह भिन्नाः ।
न वै भिन्ना गौरवं मानयन्ति
न वै भिन्नाः प्रशमं रोचयन्ति ॥ 54॥
न वै तेषां स्वदते पथ्यमुक्तं
योगक्षेमं कल्पते नोत तेषाम् ।
भिन्नानां वै मनुजेन्द्र परायणं
न विद्यते किं चिदन्यद्विनाशात् ॥ 55॥
सम्भाव्यं गोषु सम्पन्नं सम्भाव्यं ब्राह्मणे तपः ।
सम्भाव्यं स्त्रीषु चापल्यं सम्भाव्यं ज्ञातितो भयम् ॥ 56॥
तन्तवोऽप्यायता नित्यं तन्तवो बहुलाः समाः ।
बहून्बहुत्वादायासान्सहन्तीत्युपमा सताम् ॥ 57॥
धूमायन्ते व्यपेतानि ज्वलन्ति सहितानि च ।
धृतराष्ट्रोल्मुकानीव ज्ञातयो भरतर्षभ ॥ 58॥
ब्राह्मणेषु च ये शूराः स्त्रीषु ज्ञातिषु गोषु च ।
वृन्तादिव फलं पक्वं धृतराष्ट्र पतन्ति ते ॥ 59॥
महानप्येकजो वृक्षो बलवान्सुप्रतिष्ठितः ।
प्रसह्य एव वातेन शाखा स्कन्धं विमर्दितुम् ॥ 60॥
अथ ये सहिता वृक्षाः सङ्घशः सुप्रतिष्ठिताः ।
ते हि शीघ्रतमान्वातान्सहन्तेऽन्योन्यसंश्रयात् ॥ 61॥
एवं मनुष्यमप्येकं गुणैरपि समन्वितम् ।
शक्यं द्विषन्तो मन्यन्ते वायुर्द्रुममिवौकजम् ॥ 62॥
अन्योन्यसमुपष्टम्भादन्योन्यापाश्रयेण च ।
ज्ञातयः सम्प्रवर्धन्ते सरसीवोत्पलान्युत ॥ 63॥
अवध्या ब्राह्मणा गावो स्त्रियो बालाश्च ज्ञातयः ।
येषां चान्नानि भुञ्जीत ये च स्युः शरणागताः ॥ 64॥
न मनुष्ये गुणः कश्चिदन्यो धनवतां अपि ।
अनातुरत्वाद्भद्रं ते मृतकल्पा हि रोगिणः ॥ 65॥
अव्याधिजं कटुकं शीर्ष रोगं
पापानुबन्धं परुषं तीक्ष्णमुग्रम् ।
सतां पेयं यन्न पिबन्त्यसन्तो
मन्युं महाराज पिब प्रशाम्य ॥ 66॥
रोगार्दिता न फलान्याद्रियन्ते
न वै लभन्ते विषयेषु तत्त्वम् ।
दुःखोपेता रोगिणो नित्यमेव
न बुध्यन्ते धनभोगान्न सौख्यम् ॥ 67॥
पुरा ह्युक्तो नाकरोस्त्वं वचो मे
द्यूते जितां द्रौपदीं प्रेक्ष्य राजन् ।
दुर्योधनं वारयेत्यक्षवत्यां
कितवत्वं पण्डिता वर्जयन्ति ॥ 68॥
न तद्बलं यन्मृदुना विरुध्यते
मिश्रो धर्मस्तरसा सेवितव्यः ।
प्रध्वंसिनी क्रूरसमाहिता श्रीर्
मृदुप्रौढा गच्छति पुत्रपौत्रान् ॥ 69॥
धार्तराष्ट्राः पाण्डवान्पालयन्तु
पाण्डोः सुतास्तव पुत्रांश्च पान्तु ।
एकारिमित्राः कुरवो ह्येकमन्त्रा
जीवन्तु राजन्सुखिनः समृद्धाः ॥ 70॥
मेढीभूतः कौरवाणां त्वमद्य
त्वय्याधीनं कुरु कुलमाजमीढ ।
पार्थान्बालान्वनवास प्रतप्तान्
गोपायस्व स्वं यशस्तात रक्षन् ॥ 71॥
सन्धत्स्व त्वं कौरवान्पाण्डुपुत्रैर्
मा तेऽन्तरं रिपवः प्रार्थयन्तु ।
सत्ये स्थितास्ते नरदेव सर्वे
दुर्योधनं स्थापय त्वं नरेन्द्र ॥ 72॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरहितवाक्ये षट्त्रिंशोऽध्यायः ॥ 36॥
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
atraivodāharantīmamitihāsaṃ purātanam |
ātreyasya ca saṃvādaṃ sādhyānāṃ ceti naḥ śrutam || 1||
carantaṃ haṃsarūpeṇa maharṣiṃ saṃśitavratam |
sādhyā devā mahāprājñaṃ paryapṛcchanta vai purā || 2||
sādhyā ūcuḥ |
sādhyā devā vaymasmo maharṣe
dṛṣṭvā bhavantaṃ na śaknumo'numātum |
śrutena dhīro buddhimāṃstvaṃ mato naḥ
kāvyāṃ vācaṃ vaktumarhasyudārām || 3||
haṃsa uvāca |
etatkāryamamarāḥ saṃśrutaṃ me
dhṛtiḥ śamaḥ satyadharmānuvṛttiḥ |
granthiṃ vinīya hṛdayasya sarvaṃ
priyāpriye cātmavaśaṃ nayīta || 4||
ākruśyamāno nākrośenmanyureva titikṣitaḥ |
ākroṣṭāraṃ nirdahati sukṛtaṃ cāsya vindati || 5||
nākrośī syānnāvamānī parasya
mitradrohī nota nīcopasevī |
na cātimānī na ca hīnavṛtto
rūkṣāṃ vācaṃ ruśatīṃ varjayīta || 6||
marmāṇyasthīni hṛdayaṃ tathāsūn
ghorā vāco nirdahantīha puṃsām |
tasmādvācaṃ ruśatīṃ rūkṣarūpāṃ
dharmārāmo nityaśo varjayīta || 7||
aruṃ turaṃ paruṣaṃ rūkṣavācaṃ
vākkaṇṭakairvitudantaṃ manuṣyān |
vidyādalakṣmīkatamaṃ janānāṃ
mukhe nibaddhāṃ nirṛtiṃ vahantam || 8||
paraścedenamadhividhyeta bāṇair
bhṛśaṃ sutīkṣṇairanalārka dīptaiḥ |
viricyamāno'pyatiricyamāno
vidyātkaviḥ sukṛtaṃ me dadhāti || 9||
yadi santaṃ sevate yadyasantaṃ
tapasvinaṃ yadi vā stenameva |
vāso yathā raṅga vaśaṃ prayāti
tathā sa teṣāṃ vaśamabhyupaiti || 10||
vādaṃ tu yo na pravadenna vādayed
yo nāhataḥ pratihanyānna ghātayet |
yo hantukāmasya na pāpamicchet
tasmai devāḥ spṛhayantyāgatāya || 11||
avyāhṛtaṃ vyāhṛtācchreya āhuḥ
satyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taddvitīyam |
priyaṃvadedvyāhṛtaṃ tattṛtīyaṃ
dharmyaṃ vadedvyāhṛtaṃ taccaturtham || 12||
yādṛśaiḥ saṃvivadate yādṛśāṃś copasevate |
yādṛgicchecca bhavituṃ tādṛgbhavati pūruṣaḥ || 13||
yato yato nivartate tatastato vimucyate |
nivartanāddhi sarvato na vetti duḥkhamaṇvapi || 14||
na jīyate nota jigīṣate'nyān
na vairakkṛccāpratighātakaś ca |
nindā praśaṃsāsu samasvabhāvo
na śocate hṛṣyati naiva cāyam || 15||
bhāvamicchati sarvasya nābhāve kurute matim |
satyavādī mṛdurdānto yaḥ sa uttamapūruṣaḥ || 16||
nānarthakaṃ sāntvayati pratijñāya dadāti ca |
rāddhāparāddhe jānāti yaḥ sa madhyamapūruṣaḥ || 17||
duḥśāsanastūpahantā na śāstā
nāvartate manyuvaśātkṛtaghnaḥ |
na kasya cinmitramatho durātmā
kalāścaitā adhamasyeha puṃsaḥ || 18||
na śraddadhāti kalyāṇaṃ parebhyo'pyātmaśaṅkitaḥ |
nirākaroti mitrāṇi yo vai so'dhama pūruṣaḥ || 19||
uttamāneva seveta prāpte kāle tu madhyamān |
adhamāṃstu na seveta ya icchecchreya ātmanaḥ || 20||
prāpnoti vai vittamasadbalena
nityotthānātprajñayā pauruṣeṇa |
na tveva samyaglabhate praśaṃsāṃ
na vṛttamāpnoti mahākulānām || 21||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
mahākulānāṃ spṛhayanti devā
dharmārthavṛddhāśca bahuśrutāś ca |
pṛcchāmi tvāṃ vidura praśnametaṃ
bhavanti vai kāni mahākulāni || 22||
vidura uvāca |
tamo damo brahmavittvaṃ vitānāḥ
puṇyā vivāhāḥ satatānna dānam |
yeṣvevaite saptaguṇā bhavanti
samyagvṛttāstāni mahākulāni || 23||
yeṣāṃ na vṛttaṃ vyathate na yonir
vṛttaprasādena caranti dharmam |
ye kīrtimicchanti kule viśiṣṭāṃ
tyaktānṛtāstāni mahākulāni || 24||
anijyayāvivāhairśca vedasyotsādanena ca |
kulānyakulatāṃ yānti dharmasyātikrameṇa ca || 25||
deva dravyavināśena brahma svaharaṇena ca |
kulānyakulatāṃ yānti brāhmaṇātikrameṇa ca || 26||
brāhmaṇānāṃ paribhavātparivādācca bhārata |
kulānyakulatāṃ yānti nyāsāpaharaṇena ca || 27||
kulāni samupetāni gobhiḥ puruṣato'śvataḥ |
kulasaṅkhyāṃ na gacchanti yāni hīnāni vṛttataḥ || 28||
vṛttatastvavihīnāni kulānyalpadhanānyapi |
kulasaṅkhyāṃ tu gacchanti karṣanti ca mayadyaśaḥ || 29||
mā naḥ kule vairakṛtkaś cidastu
rājāmātyo mā parasvāpahārī |
mitradrohī naikṛtiko'nṛtī vā
pūrvāśī vā pitṛdevātithibhyaḥ || 30||
yaśca no brāhmaṇaṃ hanyādyaśca no brāhmaṇāndviṣet |
na naḥ sa samitiṃ gacchedyaśca no nirvapetkṛṣim || 31||
tṛṇāni bhūmirudakaṃ vākcaturthī ca sūnṛtā |
satāmetāni geheṣu nocchidyante kadā cana || 32||
śraddhayā parayā rājannupanītāni satkṛtim |
pravṛttāni mahāprājña dharmiṇāṃ puṇyakarmaṇām || 33||
sūkṣmo'pi bhāraṃ nṛpate syandano vai
śakto voḍhuṃ na tathānye mahījāḥ |
evaṃ yuktā bhārasahā bhavanti
mahākulīnā na tathānye manuṣyāḥ || 34||
na tanmitraṃ yasya kopādbibheti
yadvā mitraṃ śaṅkitenopacaryam |
yasminmitre pitarīvāśvasīta
tadvai mitraṃ saṅgatānītarāṇi || 35||
yadi cedapyasambandho mitrabhāvena vartate |
sa eva bandhustanmitraṃ sā gatistatparāyaṇam || 36||
calacittasya vai puṃso vṛddhānanupasevataḥ |
pāriplavamaternityamadhruvo mitra saṅgrahaḥ || 37||
calacittamanātmānamindriyāṇāṃ vaśānugam |
arthāḥ samativartante haṃsāḥ śuṣkaṃ saro yathā || 38||
akasmādeva kupyanti prasīdantyanimittataḥ |
śīlametadasādhūnāmabhraṃ pāriplavaṃ yathā || 39||
satkṛtāśca kṛtārthāśca mitrāṇāṃ na bhavanti ye |
tānmṛtānapi kravyādāḥ kṛtaghnānnopabhuñjate || 40||
arthayedeva mitrāṇi sati vāsati vā dhane |
nānarthayanvijānāti mitrāṇāṃ sāraphalgutām || 41||
santāpādbhraśyate rūpaṃ santāpādbhraśyate balam |
santāpādbhraśyate jñānaṃ santāpādvyādhimṛcchati || 42||
anavāpyaṃ ca śokena śarīraṃ copatapyate |
amitrāśca prahṛṣyanti mā sma śoke manaḥ kṛthāḥ || 43||
punarnaro mriyate jāyate ca
punarnaro hīyate vardhate punaḥ |
punarnaro yācati yācyate ca
punarnaraḥ śocati śocyate punaḥ || 44||
sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca bhavābhavau ca
lābhālābhau maraṇaṃ jīvitaṃ ca |
paryāyaśaḥ sarvamiha spṛśanti
tasmāddhīro naiva hṛṣyenna śocet || 45||
calāni hīmāni ṣaḍindriyāṇi
teṣāṃ yadyadvartate yatra yatra |
tatastataḥ sravate buddhirasya
chidroda kumbhādiva nityamambhaḥ || 46||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
tanurucchaḥ śikhī rājā mithyopacarito mayā |
mandānāṃ mama putrāṇāṃ yuddhenāntaṃ kariṣyati || 47||
nityodvignamidaṃ sarvaṃ nityodvignamidaṃ manaḥ |
yattatpadamanudvignaṃ tanme vada mahāmate || 48||
vidura uvāca |
nānyatra vidyā tapasornānyatrendriya nigrahāt |
nānyatra lobhasantyāgācchāntiṃ paśyāma te'nagha || 49||
buddhyā bhayaṃ praṇudati tapasā vindate mahat |
guruśuśrūṣayā jñānaṃ śāntiṃ tyāgena vindati || 50||
anāśritā dānapuṇyaṃ veda puṇyamanāśritāḥ |
rāgadveṣavinirmuktā vicarantīha mokṣiṇaḥ || 51||
svadhītasya suyuddhasya sukṛtasya ca karmaṇaḥ |
tapasaśca sutaptasya tasyānte sukhamedhate || 52||
svāstīrṇāni śayanāni prapannā
na vai bhinnā jātu nidrāṃ labhante |
na strīṣu rājanratimāpnuvanti
na māgadhaiḥ stūyamānā na sūtaiḥ || 53||
na vai bhinnā jātu caranti dharmaṃ
na vai sukhaṃ prāpnuvantīha bhinnāḥ |
na vai bhinnā gauravaṃ mānayanti
na vai bhinnāḥ praśamaṃ rocayanti || 54||
na vai teṣāṃ svadate pathyamuktaṃ
yogakṣemaṃ kalpate nota teṣām |
bhinnānāṃ vai manujendra parāyaṇaṃ
na vidyate kiṃ cidanyadvināśāt || 55||
sambhāvyaṃ goṣu sampannaṃ sambhāvyaṃ brāhmaṇe tapaḥ |
sambhāvyaṃ strīṣu cāpalyaṃ sambhāvyaṃ jñātito bhayam || 56||
tantavo'pyāyatā nityaṃ tantavo bahulāḥ samāḥ |
bahūnbahutvādāyāsānsahantītyupamā satām || 57||
dhūmāyante vyapetāni jvalanti sahitāni ca |
dhṛtarāṣṭrolmukānīva jñātayo bharatarṣabha || 58||
brāhmaṇeṣu ca ye śūrāḥ strīṣu jñātiṣu goṣu ca |
vṛntādiva phalaṃ pakvaṃ dhṛtarāṣṭra patanti te || 59||
mahānapyekajo vṛkṣo balavānsupratiṣṭhitaḥ |
prasahya eva vātena śākhā skandhaṃ vimarditum || 60||
atha ye sahitā vṛkṣāḥ saṅghaśaḥ supratiṣṭhitāḥ |
te hi śīghratamānvātānsahante'nyonyasaṃśrayāt || 61||
evaṃ manuṣyamapyekaṃ guṇairapi samanvitam |
śakyaṃ dviṣanto manyante vāyurdrumamivaukajam || 62||
anyonyasamupaṣṭambhādanyonyāpāśrayeṇa ca |
jñātayaḥ sampravardhante sarasīvotpalānyuta || 63||
avadhyā brāhmaṇā gāvo striyo bālāśca jñātayaḥ |
yeṣāṃ cānnāni bhuñjīta ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ || 64||
na manuṣye guṇaḥ kaścidanyo dhanavatāṃ api |
anāturatvādbhadraṃ te mṛtakalpā hi rogiṇaḥ || 65||
avyādhijaṃ kaṭukaṃ śīrṣa rogaṃ
pāpānubandhaṃ paruṣaṃ tīkṣṇamugram |
satāṃ peyaṃ yanna pibantyasanto
manyuṃ mahārāja piba praśāmya || 66||
rogārditā na phalānyādriyante
na vai labhante viṣayeṣu tattvam |
duḥkhopetā rogiṇo nityameva
na budhyante dhanabhogānna saukhyam || 67||
purā hyukto nākarostvaṃ vaco me
dyūte jitāṃ draupadīṃ prekṣya rājan |
duryodhanaṃ vārayetyakṣavatyāṃ
kitavatvaṃ paṇḍitā varjayanti || 68||
na tadbalaṃ yanmṛdunā virudhyate
miśro dharmastarasā sevitavyaḥ |
pradhvaṃsinī krūrasamāhitā śrīr
mṛduprauḍhā gacchati putrapautrān || 69||
dhārtarāṣṭrāḥ pāṇḍavānpālayantu
pāṇḍoḥ sutāstava putrāṃśca pāntu |
ekārimitrāḥ kuravo hyekamantrā
jīvantu rājansukhinaḥ samṛddhāḥ || 70||
meḍhībhūtaḥ kauravāṇāṃ tvamadya
tvayyādhīnaṃ kuru kulamājamīḍha |
pārthānbālānvanavāsa prataptān
gopāyasva svaṃ yaśastāta rakṣan || 71||
sandhatsva tvaṃ kauravānpāṇḍuputrair
mā te'ntaraṃ ripavaḥ prārthayantu |
satye sthitāste naradeva sarve
duryodhanaṃ sthāpaya tvaṃ narendra || 72||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
vidurahitavākye ṣaṭtriṃśo'dhyāyaḥ || 36||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Oriya script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.