ਅष੍ਟਾਵਕ੍ਰ ਉਵਾਚ ॥
ਤੇਨ ਜ੍ਞਾਨਫਲਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਫਲਂ ਤਥਾ ।
ਤृਪ੍ਤਃ ਸ੍ਵਚ੍ਛੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੋ ਨਿਤ੍ਯਮੇਕਾਕੀ ਰਮਤੇ ਤੁ ਯਃ ॥ 17-1॥
ਨ ਕਦਾਚਿਜ੍ਜਗਤ੍ਯਸ੍ਮਿਨ੍ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੋ ਹਨ੍ਤ ਖਿਦ੍ਯਤਿ ।
ਯਤ ਏਕੇਨ ਤੇਨੇਦਂ ਪੂਰ੍ਣਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਣ੍ਡਮਣ੍ਡਲਮ੍ ॥ 17-2॥
ਨ ਜਾਤੁ ਵਿषਯਾਃ ਕੇऽਪਿ ਸ੍ਵਾਰਾਮਂ ਹਰ੍षਯਨ੍ਤ੍ਯਮੀ ।
ਸਲ੍ਲਕੀਪਲ੍ਲਵਪ੍ਰੀਤਮਿਵੇਭਂ ਨਿਮ੍ਬਪਲ੍ਲਵਾਃ ॥ 17-3॥
ਯਸ੍ਤੁ ਭੋਗੇषੁ ਭੁਕ੍ਤੇषੁ ਨ ਭਵਤ੍ਯਧਿਵਾਸਿਤਃ ।
ਅਭੁਕ੍ਤੇषੁ ਨਿਰਾਕਾਙ੍ਕ੍षੀ ਤਾਦृਸ਼ੋ ਭਵਦੁਰ੍ਲਭਃ ॥ 17-4॥
ਬੁਭੁਕ੍षੁਰਿਹ ਸਂਸਾਰੇ ਮੁਮੁਕ੍षੁਰਪਿ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ।
ਭੋਗਮੋਕ੍षਨਿਰਾਕਾਙ੍ਕ੍षੀ ਵਿਰਲੋ ਹਿ ਮਹਾਸ਼ਯਃ ॥ 17-5॥
ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਕਾਮਮੋਕ੍षੇषੁ ਜੀਵਿਤੇ ਮਰਣੇ ਤਥਾ ।
ਕਸ੍ਯਾਪ੍ਯੁਦਾਰਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਹੇਯੋਪਾਦੇਯਤਾ ਨ ਹਿ ॥ 17-6॥
ਵਾਞ੍ਛਾ ਨ ਵਿਸ਼੍ਵਵਿਲਯੇ ਨ ਦ੍ਵੇषਸ੍ਤਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਥਿਤੌ ।
ਯਥਾ ਜੀਵਿਕਯਾ ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਧਨ੍ਯ ਆਸ੍ਤੇ ਯਥਾ ਸੁਖਮ੍ ॥ 17-7॥
ਕृਤਾਰ੍ਥੋऽਨੇਨ ਜ੍ਞਾਨੇਨੇਤ੍ਯੇਵਂ ਗਲਿਤਧੀਃ ਕृਤੀ ।
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ ਜਿਘ੍ਰਨ੍ਨ੍
ਅਸ਼੍ਨਨ੍ਨਾਸ੍ਤੇ ਯਥਾ ਸੁਖਮ੍ ॥ 17-8॥
ਸ਼ੂਨ੍ਯਾ ਦृष੍ਟਿਰ੍ਵृਥਾ ਚੇष੍ਟਾ ਵਿਕਲਾਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ ।
ਨ ਸ੍ਪृਹਾ ਨ ਵਿਰਕ੍ਤਿਰ੍ਵਾ ਕ੍षੀਣਸਂਸਾਰਸਾਗਰੇ ॥ 17-9॥
ਨ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਨ ਨਿਦ੍ਰਾਤਿ ਨੋਨ੍ਮੀਲਤਿ ਨ ਮੀਲਤਿ ।
ਅਹੋ ਪਰਦਸ਼ਾ ਕ੍ਵਾਪਿ ਵਰ੍ਤਤੇ ਮੁਕ੍ਤਚੇਤਸਃ ॥ 17-10॥
ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਵਿਮਲਾਸ਼ਯਃ ।
ਸਮਸ੍ਤਵਾਸਨਾ ਮੁਕ੍ਤੋ ਮੁਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਰਾਜਤੇ ॥ 17-11॥
ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ ਸ੍ਪृਸ਼ਨ੍ ਜਿਘ੍ਰਨ੍ਨ੍ ਅਸ਼੍ਨਨ੍
ਗृਹ੍ਣਨ੍ ਵਦਨ੍ ਵ੍ਰਜਨ੍ ।
ਈਹਿਤਾਨੀਹਿਤੈਰ੍ਮੁਕ੍ਤੋ ਮੁਕ੍ਤ ਏਵ ਮਹਾਸ਼ਯਃ ॥ 17-12॥
ਨ ਨਿਨ੍ਦਤਿ ਨ ਚ ਸ੍ਤੌਤਿ ਨ ਹृष੍ਯਤਿ ਨ ਕੁਪ੍ਯਤਿ ।
ਨ ਦਦਾਤਿ ਨ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਮੁਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਨੀਰਸਃ ॥ 17-13॥
ਸਾਨੁਰਾਗਾਂ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮृਤ੍ਯੁਂ ਵਾ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤਮ੍ ।
ਅਵਿਹ੍ਵਲਮਨਾਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਮੁਕ੍ਤ ਏਵ ਮਹਾਸ਼ਯਃ ॥ 17-14॥
ਸੁਖੇ ਦੁਃਖੇ ਨਰੇ ਨਾਰ੍ਯਾਂ ਸਮ੍ਪਤ੍ਸੁ ਚ ਵਿਪਤ੍ਸੁ ਚ ।
ਵਿਸ਼ੇषੋ ਨੈਵ ਧੀਰਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਦਰ੍ਸ਼ਿਨਃ ॥ 17-15॥
ਨ ਹਿਂਸਾ ਨੈਵ ਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਨੌਦ੍ਧਤ੍ਯਂ ਨ ਚ ਦੀਨਤਾ ।
ਨਾਸ਼੍ਚਰ੍ਯਂ ਨੈਵ ਚ ਕ੍षੋਭਃ ਕ੍षੀਣਸਂਸਰਣੇ ਨਰੇ ॥ 17-16॥
ਨ ਮੁਕ੍ਤੋ ਵਿषਯਦ੍ਵੇष੍ਟਾ ਨ ਵਾ ਵਿषਯਲੋਲੁਪਃ ।
ਅਸਂਸਕ੍ਤਮਨਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮੁਪਾਸ਼੍ਨੁਤੇ ॥ 17-17॥
ਸਮਾਧਾਨਾਸਮਾਧਾਨਹਿਤਾਹਿਤਵਿਕਲ੍ਪਨਾਃ ।
ਸ਼ੂਨ੍ਯਚਿਤ੍ਤੋ ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਕੈਵਲ੍ਯਮਿਵ ਸਂਸ੍ਥਿਤਃ ॥ 17-18॥
ਨਿਰ੍ਮਮੋ ਨਿਰਹਙ੍ਕਾਰੋ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦਿਤਿ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤਃ ।
ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਲਿਤਸਰ੍ਵਾਸ਼ਃ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਨਪਿ ਕਰੋਤਿ ਨ ॥ 17-19॥
ਮਨਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਸਮ੍ਮੋਹਸ੍ਵਪ੍ਨਜਾਡ੍ਯਵਿਵਰ੍ਜਿਤਃ ।
ਦਸ਼ਾਂ ਕਾਮਪਿ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਭਵੇਦ੍ ਗਲਿਤਮਾਨਸਃ ॥ 17-20॥
Roman (IAST) Transliteration
aṣṭāvakra uvāca ||
tena jñānaphalaṃ prāptaṃ yogābhyāsaphalaṃ tathā |
tṛptaḥ svacchendriyo nityamekākī ramate tu yaḥ || 17-1||
na kadācijjagatyasmin tattvajño hanta khidyati |
yata ekena tenedaṃ pūrṇaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam || 17-2||
na jātu viṣayāḥ ke'pi svārāmaṃ harṣayantyamī |
sallakīpallavaprītamivebhaṃ nimbapallavāḥ || 17-3||
yastu bhogeṣu bhukteṣu na bhavatyadhivāsitaḥ |
abhukteṣu nirākāṅkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ || 17-4||
bubhukṣuriha saṃsāre mumukṣurapi dṛśyate |
bhogamokṣanirākāṅkṣī viralo hi mahāśayaḥ || 17-5||
dharmārthakāmamokṣeṣu jīvite maraṇe tathā |
kasyāpyudāracittasya heyopādeyatā na hi || 17-6||
vāñchā na viśvavilaye na dveṣastasya ca sthitau |
yathā jīvikayā tasmād dhanya āste yathā sukham || 17-7||
kṛtārtho'nena jñānenetyevaṃ galitadhīḥ kṛtī |
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann
aśnannāste yathā sukham || 17-8||
śūnyā dṛṣṭirvṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca |
na spṛhā na viraktirvā kṣīṇasaṃsārasāgare || 17-9||
na jāgarti na nidrāti nonmīlati na mīlati |
aho paradaśā kvāpi vartate muktacetasaḥ || 17-10||
sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ |
samastavāsanā mukto muktaḥ sarvatra rājate || 17-11||
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnan
gṛhṇan vadan vrajan |
īhitānīhitairmukto mukta eva mahāśayaḥ || 17-12||
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati |
na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ || 17-13||
sānurāgāṃ striyaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ vā samupasthitam |
avihvalamanāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ || 17-14||
sukhe duḥkhe nare nāryāṃ sampatsu ca vipatsu ca |
viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ || 17-15||
na hiṃsā naiva kāruṇyaṃ nauddhatyaṃ na ca dīnatā |
nāścaryaṃ naiva ca kṣobhaḥ kṣīṇasaṃsaraṇe nare || 17-16||
na mukto viṣayadveṣṭā na vā viṣayalolupaḥ |
asaṃsaktamanā nityaṃ prāptāprāptamupāśnute || 17-17||
samādhānāsamādhānahitāhitavikalpanāḥ |
śūnyacitto na jānāti kaivalyamiva saṃsthitaḥ || 17-18||
nirmamo nirahaṅkāro na kiñciditi niścitaḥ |
antargalitasarvāśaḥ kurvannapi karoti na || 17-19||
manaḥprakāśasammohasvapnajāḍyavivarjitaḥ |
daśāṃ kāmapi samprāpto bhaved galitamānasaḥ || 17-20||
Sanskrit — Devanagari (original)
अष्टावक्र उवाच ॥
तेन ज्ञानफलं प्राप्तं योगाभ्यासफलं तथा ।
तृप्तः स्वच्छेन्द्रियो नित्यमेकाकी रमते तु यः ॥ 17-1॥
न कदाचिज्जगत्यस्मिन् तत्त्वज्ञो हन्त खिद्यति ।
यत एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ 17-2॥
न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी ।
सल्लकीपल्लवप्रीतमिवेभं निम्बपल्लवाः ॥ 17-3॥
यस्तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्यधिवासितः ।
अभुक्तेषु निराकाङ्क्षी तादृशो भवदुर्लभः ॥ 17-4॥
बुभुक्षुरिह संसारे मुमुक्षुरपि दृश्यते ।
भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी विरलो हि महाशयः ॥ 17-5॥
धर्मार्थकाममोक्षेषु जीविते मरणे तथा ।
कस्याप्युदारचित्तस्य हेयोपादेयता न हि ॥ 17-6॥
वाञ्छा न विश्वविलये न द्वेषस्तस्य च स्थितौ ।
यथा जीविकया तस्माद् धन्य आस्ते यथा सुखम् ॥ 17-7॥
कृतार्थोऽनेन ज्ञानेनेत्येवं गलितधीः कृती ।
पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न्
अश्नन्नास्ते यथा सुखम् ॥ 17-8॥
शून्या दृष्टिर्वृथा चेष्टा विकलानीन्द्रियाणि च ।
न स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे ॥ 17-9॥
न जागर्ति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति ।
अहो परदशा क्वापि वर्तते मुक्तचेतसः ॥ 17-10॥
सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमलाशयः ।
समस्तवासना मुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते ॥ 17-11॥
पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्
गृह्णन् वदन् व्रजन् ।
ईहितानीहितैर्मुक्तो मुक्त एव महाशयः ॥ 17-12॥
न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति ।
न ददाति न गृह्णाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः ॥ 17-13॥
सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितम् ।
अविह्वलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः ॥ 17-14॥
सुखे दुःखे नरे नार्यां सम्पत्सु च विपत्सु च ।
विशेषो नैव धीरस्य सर्वत्र समदर्शिनः ॥ 17-15॥
न हिंसा नैव कारुण्यं नौद्धत्यं न च दीनता ।
नाश्चर्यं नैव च क्षोभः क्षीणसंसरणे नरे ॥ 17-16॥
न मुक्तो विषयद्वेष्टा न वा विषयलोलुपः ।
असंसक्तमना नित्यं प्राप्ताप्राप्तमुपाश्नुते ॥ 17-17॥
समाधानासमाधानहिताहितविकल्पनाः ।
शून्यचित्तो न जानाति कैवल्यमिव संस्थितः ॥ 17-18॥
निर्ममो निरहङ्कारो न किञ्चिदिति निश्चितः ।
अन्तर्गलितसर्वाशः कुर्वन्नपि करोति न ॥ 17-19॥
मनःप्रकाशसम्मोहस्वप्नजाड्यविवर्जितः ।
दशां कामपि सम्प्राप्तो भवेद् गलितमानसः ॥ 17-20॥
aṣṭāvakra uvāca ||
tena jñānaphalaṃ prāptaṃ yogābhyāsaphalaṃ tathā |
tṛptaḥ svacchendriyo nityamekākī ramate tu yaḥ || 17-1||
na kadācijjagatyasmin tattvajño hanta khidyati |
yata ekena tenedaṃ pūrṇaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam || 17-2||
na jātu viṣayāḥ ke'pi svārāmaṃ harṣayantyamī |
sallakīpallavaprītamivebhaṃ nimbapallavāḥ || 17-3||
yastu bhogeṣu bhukteṣu na bhavatyadhivāsitaḥ |
abhukteṣu nirākāṅkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ || 17-4||
bubhukṣuriha saṃsāre mumukṣurapi dṛśyate |
bhogamokṣanirākāṅkṣī viralo hi mahāśayaḥ || 17-5||
dharmārthakāmamokṣeṣu jīvite maraṇe tathā |
kasyāpyudāracittasya heyopādeyatā na hi || 17-6||
vāñchā na viśvavilaye na dveṣastasya ca sthitau |
yathā jīvikayā tasmād dhanya āste yathā sukham || 17-7||
kṛtārtho'nena jñānenetyevaṃ galitadhīḥ kṛtī |
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann
aśnannāste yathā sukham || 17-8||
śūnyā dṛṣṭirvṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca |
na spṛhā na viraktirvā kṣīṇasaṃsārasāgare || 17-9||
na jāgarti na nidrāti nonmīlati na mīlati |
aho paradaśā kvāpi vartate muktacetasaḥ || 17-10||
sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ |
samastavāsanā mukto muktaḥ sarvatra rājate || 17-11||
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnan
gṛhṇan vadan vrajan |
īhitānīhitairmukto mukta eva mahāśayaḥ || 17-12||
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati |
na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ || 17-13||
sānurāgāṃ striyaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ vā samupasthitam |
avihvalamanāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ || 17-14||
sukhe duḥkhe nare nāryāṃ sampatsu ca vipatsu ca |
viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ || 17-15||
na hiṃsā naiva kāruṇyaṃ nauddhatyaṃ na ca dīnatā |
nāścaryaṃ naiva ca kṣobhaḥ kṣīṇasaṃsaraṇe nare || 17-16||
na mukto viṣayadveṣṭā na vā viṣayalolupaḥ |
asaṃsaktamanā nityaṃ prāptāprāptamupāśnute || 17-17||
samādhānāsamādhānahitāhitavikalpanāḥ |
śūnyacitto na jānāti kaivalyamiva saṃsthitaḥ || 17-18||
nirmamo nirahaṅkāro na kiñciditi niścitaḥ |
antargalitasarvāśaḥ kurvannapi karoti na || 17-19||
manaḥprakāśasammohasvapnajāḍyavivarjitaḥ |
daśāṃ kāmapi samprāpto bhaved galitamānasaḥ || 17-20||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gurmukhi script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.