અષ્ટાવક્ર ઉવાચ ॥
તેન જ્ઞાનફલં પ્રાપ્તં યોગાભ્યાસફલં તથા ।
તૃપ્તઃ સ્વચ્છેન્દ્રિયો નિત્યમેકાકી રમતે તુ યઃ ॥ 17-1॥
ન કદાચિજ્જગત્યસ્મિન્ તત્ત્વજ્ઞો હન્ત ખિદ્યતિ ।
યત એકેન તેનેદં પૂર્ણં બ્રહ્માણ્ડમણ્ડલમ્ ॥ 17-2॥
ન જાતુ વિષયાઃ કેઽપિ સ્વારામં હર્ષયન્ત્યમી ।
સલ્લકીપલ્લવપ્રીતમિવેભં નિમ્બપલ્લવાઃ ॥ 17-3॥
યસ્તુ ભોગેષુ ભુક્તેષુ ન ભવત્યધિવાસિતઃ ।
અભુક્તેષુ નિરાકાઙ્ક્ષી તાદૃશો ભવદુર્લભઃ ॥ 17-4॥
બુભુક્ષુરિહ સંસારે મુમુક્ષુરપિ દૃશ્યતે ।
ભોગમોક્ષનિરાકાઙ્ક્ષી વિરલો હિ મહાશયઃ ॥ 17-5॥
ધર્માર્થકામમોક્ષેષુ જીવિતે મરણે તથા ।
કસ્યાપ્યુદારચિત્તસ્ય હેયોપાદેયતા ન હિ ॥ 17-6॥
વાઞ્છા ન વિશ્વવિલયે ન દ્વેષસ્તસ્ય ચ સ્થિતૌ ।
યથા જીવિકયા તસ્માદ્ ધન્ય આસ્તે યથા સુખમ્ ॥ 17-7॥
કૃતાર્થોઽનેન જ્ઞાનેનેત્યેવં ગલિતધીઃ કૃતી ।
પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશન્ જિઘ્રન્ન્
અશ્નન્નાસ્તે યથા સુખમ્ ॥ 17-8॥
શૂન્યા દૃષ્ટિર્વૃથા ચેષ્ટા વિકલાનીન્દ્રિયાણિ ચ ।
ન સ્પૃહા ન વિરક્તિર્વા ક્ષીણસંસારસાગરે ॥ 17-9॥
ન જાગર્તિ ન નિદ્રાતિ નોન્મીલતિ ન મીલતિ ।
અહો પરદશા ક્વાપિ વર્તતે મુક્તચેતસઃ ॥ 17-10॥
સર્વત્ર દૃશ્યતે સ્વસ્થઃ સર્વત્ર વિમલાશયઃ ।
સમસ્તવાસના મુક્તો મુક્તઃ સર્વત્ર રાજતે ॥ 17-11॥
પશ્યન્ શૃણ્વન્ સ્પૃશન્ જિઘ્રન્ન્ અશ્નન્
ગૃહ્ણન્ વદન્ વ્રજન્ ।
ઈહિતાનીહિતૈર્મુક્તો મુક્ત એવ મહાશયઃ ॥ 17-12॥
ન નિન્દતિ ન ચ સ્તૌતિ ન હૃષ્યતિ ન કુપ્યતિ ।
ન દદાતિ ન ગૃહ્ણાતિ મુક્તઃ સર્વત્ર નીરસઃ ॥ 17-13॥
સાનુરાગાં સ્ત્રિયં દૃષ્ટ્વા મૃત્યું વા સમુપસ્થિતમ્ ।
અવિહ્વલમનાઃ સ્વસ્થો મુક્ત એવ મહાશયઃ ॥ 17-14॥
સુખે દુઃખે નરે નાર્યાં સમ્પત્સુ ચ વિપત્સુ ચ ।
વિશેષો નૈવ ધીરસ્ય સર્વત્ર સમદર્શિનઃ ॥ 17-15॥
ન હિંસા નૈવ કારુણ્યં નૌદ્ધત્યં ન ચ દીનતા ।
નાશ્ચર્યં નૈવ ચ ક્ષોભઃ ક્ષીણસંસરણે નરે ॥ 17-16॥
ન મુક્તો વિષયદ્વેષ્ટા ન વા વિષયલોલુપઃ ।
અસંસક્તમના નિત્યં પ્રાપ્તાપ્રાપ્તમુપાશ્નુતે ॥ 17-17॥
સમાધાનાસમાધાનહિતાહિતવિકલ્પનાઃ ।
શૂન્યચિત્તો ન જાનાતિ કૈવલ્યમિવ સંસ્થિતઃ ॥ 17-18॥
નિર્મમો નિરહઙ્કારો ન કિઞ્ચિદિતિ નિશ્ચિતઃ ।
અન્તર્ગલિતસર્વાશઃ કુર્વન્નપિ કરોતિ ન ॥ 17-19॥
મનઃપ્રકાશસમ્મોહસ્વપ્નજાડ્યવિવર્જિતઃ ।
દશાં કામપિ સમ્પ્રાપ્તો ભવેદ્ ગલિતમાનસઃ ॥ 17-20॥
Roman (IAST) Transliteration
aṣṭāvakra uvāca ||
tena jñānaphalaṃ prāptaṃ yogābhyāsaphalaṃ tathā |
tṛptaḥ svacchendriyo nityamekākī ramate tu yaḥ || 17-1||
na kadācijjagatyasmin tattvajño hanta khidyati |
yata ekena tenedaṃ pūrṇaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam || 17-2||
na jātu viṣayāḥ ke'pi svārāmaṃ harṣayantyamī |
sallakīpallavaprītamivebhaṃ nimbapallavāḥ || 17-3||
yastu bhogeṣu bhukteṣu na bhavatyadhivāsitaḥ |
abhukteṣu nirākāṅkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ || 17-4||
bubhukṣuriha saṃsāre mumukṣurapi dṛśyate |
bhogamokṣanirākāṅkṣī viralo hi mahāśayaḥ || 17-5||
dharmārthakāmamokṣeṣu jīvite maraṇe tathā |
kasyāpyudāracittasya heyopādeyatā na hi || 17-6||
vāñchā na viśvavilaye na dveṣastasya ca sthitau |
yathā jīvikayā tasmād dhanya āste yathā sukham || 17-7||
kṛtārtho'nena jñānenetyevaṃ galitadhīḥ kṛtī |
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann
aśnannāste yathā sukham || 17-8||
śūnyā dṛṣṭirvṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca |
na spṛhā na viraktirvā kṣīṇasaṃsārasāgare || 17-9||
na jāgarti na nidrāti nonmīlati na mīlati |
aho paradaśā kvāpi vartate muktacetasaḥ || 17-10||
sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ |
samastavāsanā mukto muktaḥ sarvatra rājate || 17-11||
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnan
gṛhṇan vadan vrajan |
īhitānīhitairmukto mukta eva mahāśayaḥ || 17-12||
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati |
na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ || 17-13||
sānurāgāṃ striyaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ vā samupasthitam |
avihvalamanāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ || 17-14||
sukhe duḥkhe nare nāryāṃ sampatsu ca vipatsu ca |
viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ || 17-15||
na hiṃsā naiva kāruṇyaṃ nauddhatyaṃ na ca dīnatā |
nāścaryaṃ naiva ca kṣobhaḥ kṣīṇasaṃsaraṇe nare || 17-16||
na mukto viṣayadveṣṭā na vā viṣayalolupaḥ |
asaṃsaktamanā nityaṃ prāptāprāptamupāśnute || 17-17||
samādhānāsamādhānahitāhitavikalpanāḥ |
śūnyacitto na jānāti kaivalyamiva saṃsthitaḥ || 17-18||
nirmamo nirahaṅkāro na kiñciditi niścitaḥ |
antargalitasarvāśaḥ kurvannapi karoti na || 17-19||
manaḥprakāśasammohasvapnajāḍyavivarjitaḥ |
daśāṃ kāmapi samprāpto bhaved galitamānasaḥ || 17-20||
Sanskrit — Devanagari (original)
अष्टावक्र उवाच ॥
तेन ज्ञानफलं प्राप्तं योगाभ्यासफलं तथा ।
तृप्तः स्वच्छेन्द्रियो नित्यमेकाकी रमते तु यः ॥ 17-1॥
न कदाचिज्जगत्यस्मिन् तत्त्वज्ञो हन्त खिद्यति ।
यत एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ 17-2॥
न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी ।
सल्लकीपल्लवप्रीतमिवेभं निम्बपल्लवाः ॥ 17-3॥
यस्तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्यधिवासितः ।
अभुक्तेषु निराकाङ्क्षी तादृशो भवदुर्लभः ॥ 17-4॥
बुभुक्षुरिह संसारे मुमुक्षुरपि दृश्यते ।
भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी विरलो हि महाशयः ॥ 17-5॥
धर्मार्थकाममोक्षेषु जीविते मरणे तथा ।
कस्याप्युदारचित्तस्य हेयोपादेयता न हि ॥ 17-6॥
वाञ्छा न विश्वविलये न द्वेषस्तस्य च स्थितौ ।
यथा जीविकया तस्माद् धन्य आस्ते यथा सुखम् ॥ 17-7॥
कृतार्थोऽनेन ज्ञानेनेत्येवं गलितधीः कृती ।
पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न्
अश्नन्नास्ते यथा सुखम् ॥ 17-8॥
शून्या दृष्टिर्वृथा चेष्टा विकलानीन्द्रियाणि च ।
न स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे ॥ 17-9॥
न जागर्ति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति ।
अहो परदशा क्वापि वर्तते मुक्तचेतसः ॥ 17-10॥
सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमलाशयः ।
समस्तवासना मुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते ॥ 17-11॥
पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्
गृह्णन् वदन् व्रजन् ।
ईहितानीहितैर्मुक्तो मुक्त एव महाशयः ॥ 17-12॥
न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति ।
न ददाति न गृह्णाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः ॥ 17-13॥
सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितम् ।
अविह्वलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः ॥ 17-14॥
सुखे दुःखे नरे नार्यां सम्पत्सु च विपत्सु च ।
विशेषो नैव धीरस्य सर्वत्र समदर्शिनः ॥ 17-15॥
न हिंसा नैव कारुण्यं नौद्धत्यं न च दीनता ।
नाश्चर्यं नैव च क्षोभः क्षीणसंसरणे नरे ॥ 17-16॥
न मुक्तो विषयद्वेष्टा न वा विषयलोलुपः ।
असंसक्तमना नित्यं प्राप्ताप्राप्तमुपाश्नुते ॥ 17-17॥
समाधानासमाधानहिताहितविकल्पनाः ।
शून्यचित्तो न जानाति कैवल्यमिव संस्थितः ॥ 17-18॥
निर्ममो निरहङ्कारो न किञ्चिदिति निश्चितः ।
अन्तर्गलितसर्वाशः कुर्वन्नपि करोति न ॥ 17-19॥
मनःप्रकाशसम्मोहस्वप्नजाड्यविवर्जितः ।
दशां कामपि सम्प्राप्तो भवेद् गलितमानसः ॥ 17-20॥
aṣṭāvakra uvāca ||
tena jñānaphalaṃ prāptaṃ yogābhyāsaphalaṃ tathā |
tṛptaḥ svacchendriyo nityamekākī ramate tu yaḥ || 17-1||
na kadācijjagatyasmin tattvajño hanta khidyati |
yata ekena tenedaṃ pūrṇaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam || 17-2||
na jātu viṣayāḥ ke'pi svārāmaṃ harṣayantyamī |
sallakīpallavaprītamivebhaṃ nimbapallavāḥ || 17-3||
yastu bhogeṣu bhukteṣu na bhavatyadhivāsitaḥ |
abhukteṣu nirākāṅkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ || 17-4||
bubhukṣuriha saṃsāre mumukṣurapi dṛśyate |
bhogamokṣanirākāṅkṣī viralo hi mahāśayaḥ || 17-5||
dharmārthakāmamokṣeṣu jīvite maraṇe tathā |
kasyāpyudāracittasya heyopādeyatā na hi || 17-6||
vāñchā na viśvavilaye na dveṣastasya ca sthitau |
yathā jīvikayā tasmād dhanya āste yathā sukham || 17-7||
kṛtārtho'nena jñānenetyevaṃ galitadhīḥ kṛtī |
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann
aśnannāste yathā sukham || 17-8||
śūnyā dṛṣṭirvṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca |
na spṛhā na viraktirvā kṣīṇasaṃsārasāgare || 17-9||
na jāgarti na nidrāti nonmīlati na mīlati |
aho paradaśā kvāpi vartate muktacetasaḥ || 17-10||
sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ |
samastavāsanā mukto muktaḥ sarvatra rājate || 17-11||
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnan
gṛhṇan vadan vrajan |
īhitānīhitairmukto mukta eva mahāśayaḥ || 17-12||
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati |
na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ || 17-13||
sānurāgāṃ striyaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ vā samupasthitam |
avihvalamanāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ || 17-14||
sukhe duḥkhe nare nāryāṃ sampatsu ca vipatsu ca |
viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ || 17-15||
na hiṃsā naiva kāruṇyaṃ nauddhatyaṃ na ca dīnatā |
nāścaryaṃ naiva ca kṣobhaḥ kṣīṇasaṃsaraṇe nare || 17-16||
na mukto viṣayadveṣṭā na vā viṣayalolupaḥ |
asaṃsaktamanā nityaṃ prāptāprāptamupāśnute || 17-17||
samādhānāsamādhānahitāhitavikalpanāḥ |
śūnyacitto na jānāti kaivalyamiva saṃsthitaḥ || 17-18||
nirmamo nirahaṅkāro na kiñciditi niścitaḥ |
antargalitasarvāśaḥ kurvannapi karoti na || 17-19||
manaḥprakāśasammohasvapnajāḍyavivarjitaḥ |
daśāṃ kāmapi samprāpto bhaved galitamānasaḥ || 17-20||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.