అష్టావక్ర ఉవాచ ॥
తేన జ్ఞానఫలం ప్రాప్తం యోగాభ్యాసఫలం తథా ।
తృప్తః స్వచ్ఛేన్ద్రియో నిత్యమేకాకీ రమతే తు యః ॥ 17-1॥
న కదాచిజ్జగత్యస్మిన్ తత్త్వజ్ఞో హన్త ఖిద్యతి ।
యత ఏకేన తేనేదం పూర్ణం బ్రహ్మాణ్డమణ్డలమ్ ॥ 17-2॥
న జాతు విషయాః కేఽపి స్వారామం హర్షయన్త్యమీ ।
సల్లకీపల్లవప్రీతమివేభం నిమ్బపల్లవాః ॥ 17-3॥
యస్తు భోగేషు భుక్తేషు న భవత్యధివాసితః ।
అభుక్తేషు నిరాకాఙ్క్షీ తాదృశో భవదుర్లభః ॥ 17-4॥
బుభుక్షురిహ సంసారే ముముక్షురపి దృశ్యతే ।
భోగమోక్షనిరాకాఙ్క్షీ విరలో హి మహాశయః ॥ 17-5॥
ధర్మార్థకామమోక్షేషు జీవితే మరణే తథా ।
కస్యాప్యుదారచిత్తస్య హేయోపాదేయతా న హి ॥ 17-6॥
వాఞ్ఛా న విశ్వవిలయే న ద్వేషస్తస్య చ స్థితౌ ।
యథా జీవికయా తస్మాద్ ధన్య ఆస్తే యథా సుఖమ్ ॥ 17-7॥
కృతార్థోఽనేన జ్ఞానేనేత్యేవం గలితధీః కృతీ ।
పశ్యన్ శృణ్వన్ స్పృశన్ జిఘ్రన్న్
అశ్నన్నాస్తే యథా సుఖమ్ ॥ 17-8॥
శూన్యా దృష్టిర్వృథా చేష్టా వికలానీన్ద్రియాణి చ ।
న స్పృహా న విరక్తిర్వా క్షీణసంసారసాగరే ॥ 17-9॥
న జాగర్తి న నిద్రాతి నోన్మీలతి న మీలతి ।
అహో పరదశా క్వాపి వర్తతే ముక్తచేతసః ॥ 17-10॥
సర్వత్ర దృశ్యతే స్వస్థః సర్వత్ర విమలాశయః ।
సమస్తవాసనా ముక్తో ముక్తః సర్వత్ర రాజతే ॥ 17-11॥
పశ్యన్ శృణ్వన్ స్పృశన్ జిఘ్రన్న్ అశ్నన్
గృహ్ణన్ వదన్ వ్రజన్ ।
ఈహితానీహితైర్ముక్తో ముక్త ఏవ మహాశయః ॥ 17-12॥
న నిన్దతి న చ స్తౌతి న హృష్యతి న కుప్యతి ।
న దదాతి న గృహ్ణాతి ముక్తః సర్వత్ర నీరసః ॥ 17-13॥
సానురాగాం స్త్రియం దృష్ట్వా మృత్యుం వా సముపస్థితమ్ ।
అవిహ్వలమనాః స్వస్థో ముక్త ఏవ మహాశయః ॥ 17-14॥
సుఖే దుఃఖే నరే నార్యాం సమ్పత్సు చ విపత్సు చ ।
విశేషో నైవ ధీరస్య సర్వత్ర సమదర్శినః ॥ 17-15॥
న హింసా నైవ కారుణ్యం నౌద్ధత్యం న చ దీనతా ।
నాశ్చర్యం నైవ చ క్షోభః క్షీణసంసరణే నరే ॥ 17-16॥
న ముక్తో విషయద్వేష్టా న వా విషయలోలుపః ।
అసంసక్తమనా నిత్యం ప్రాప్తాప్రాప్తముపాశ్నుతే ॥ 17-17॥
సమాధానాసమాధానహితాహితవికల్పనాః ।
శూన్యచిత్తో న జానాతి కైవల్యమివ సంస్థితః ॥ 17-18॥
నిర్మమో నిరహఙ్కారో న కిఞ్చిదితి నిశ్చితః ।
అన్తర్గలితసర్వాశః కుర్వన్నపి కరోతి న ॥ 17-19॥
మనఃప్రకాశసమ్మోహస్వప్నజాడ్యవివర్జితః ।
దశాం కామపి సమ్ప్రాప్తో భవేద్ గలితమానసః ॥ 17-20॥
Roman (IAST) Transliteration
aṣṭāvakra uvāca ||
tena jñānaphalaṃ prāptaṃ yogābhyāsaphalaṃ tathā |
tṛptaḥ svacchendriyo nityamekākī ramate tu yaḥ || 17-1||
na kadācijjagatyasmin tattvajño hanta khidyati |
yata ekena tenedaṃ pūrṇaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam || 17-2||
na jātu viṣayāḥ ke'pi svārāmaṃ harṣayantyamī |
sallakīpallavaprītamivebhaṃ nimbapallavāḥ || 17-3||
yastu bhogeṣu bhukteṣu na bhavatyadhivāsitaḥ |
abhukteṣu nirākāṅkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ || 17-4||
bubhukṣuriha saṃsāre mumukṣurapi dṛśyate |
bhogamokṣanirākāṅkṣī viralo hi mahāśayaḥ || 17-5||
dharmārthakāmamokṣeṣu jīvite maraṇe tathā |
kasyāpyudāracittasya heyopādeyatā na hi || 17-6||
vāñchā na viśvavilaye na dveṣastasya ca sthitau |
yathā jīvikayā tasmād dhanya āste yathā sukham || 17-7||
kṛtārtho'nena jñānenetyevaṃ galitadhīḥ kṛtī |
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann
aśnannāste yathā sukham || 17-8||
śūnyā dṛṣṭirvṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca |
na spṛhā na viraktirvā kṣīṇasaṃsārasāgare || 17-9||
na jāgarti na nidrāti nonmīlati na mīlati |
aho paradaśā kvāpi vartate muktacetasaḥ || 17-10||
sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ |
samastavāsanā mukto muktaḥ sarvatra rājate || 17-11||
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnan
gṛhṇan vadan vrajan |
īhitānīhitairmukto mukta eva mahāśayaḥ || 17-12||
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati |
na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ || 17-13||
sānurāgāṃ striyaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ vā samupasthitam |
avihvalamanāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ || 17-14||
sukhe duḥkhe nare nāryāṃ sampatsu ca vipatsu ca |
viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ || 17-15||
na hiṃsā naiva kāruṇyaṃ nauddhatyaṃ na ca dīnatā |
nāścaryaṃ naiva ca kṣobhaḥ kṣīṇasaṃsaraṇe nare || 17-16||
na mukto viṣayadveṣṭā na vā viṣayalolupaḥ |
asaṃsaktamanā nityaṃ prāptāprāptamupāśnute || 17-17||
samādhānāsamādhānahitāhitavikalpanāḥ |
śūnyacitto na jānāti kaivalyamiva saṃsthitaḥ || 17-18||
nirmamo nirahaṅkāro na kiñciditi niścitaḥ |
antargalitasarvāśaḥ kurvannapi karoti na || 17-19||
manaḥprakāśasammohasvapnajāḍyavivarjitaḥ |
daśāṃ kāmapi samprāpto bhaved galitamānasaḥ || 17-20||
Sanskrit — Devanagari (original)
अष्टावक्र उवाच ॥
तेन ज्ञानफलं प्राप्तं योगाभ्यासफलं तथा ।
तृप्तः स्वच्छेन्द्रियो नित्यमेकाकी रमते तु यः ॥ 17-1॥
न कदाचिज्जगत्यस्मिन् तत्त्वज्ञो हन्त खिद्यति ।
यत एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ 17-2॥
न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी ।
सल्लकीपल्लवप्रीतमिवेभं निम्बपल्लवाः ॥ 17-3॥
यस्तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्यधिवासितः ।
अभुक्तेषु निराकाङ्क्षी तादृशो भवदुर्लभः ॥ 17-4॥
बुभुक्षुरिह संसारे मुमुक्षुरपि दृश्यते ।
भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी विरलो हि महाशयः ॥ 17-5॥
धर्मार्थकाममोक्षेषु जीविते मरणे तथा ।
कस्याप्युदारचित्तस्य हेयोपादेयता न हि ॥ 17-6॥
वाञ्छा न विश्वविलये न द्वेषस्तस्य च स्थितौ ।
यथा जीविकया तस्माद् धन्य आस्ते यथा सुखम् ॥ 17-7॥
कृतार्थोऽनेन ज्ञानेनेत्येवं गलितधीः कृती ।
पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न्
अश्नन्नास्ते यथा सुखम् ॥ 17-8॥
शून्या दृष्टिर्वृथा चेष्टा विकलानीन्द्रियाणि च ।
न स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे ॥ 17-9॥
न जागर्ति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति ।
अहो परदशा क्वापि वर्तते मुक्तचेतसः ॥ 17-10॥
सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमलाशयः ।
समस्तवासना मुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते ॥ 17-11॥
पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्
गृह्णन् वदन् व्रजन् ।
ईहितानीहितैर्मुक्तो मुक्त एव महाशयः ॥ 17-12॥
न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति ।
न ददाति न गृह्णाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः ॥ 17-13॥
सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितम् ।
अविह्वलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः ॥ 17-14॥
सुखे दुःखे नरे नार्यां सम्पत्सु च विपत्सु च ।
विशेषो नैव धीरस्य सर्वत्र समदर्शिनः ॥ 17-15॥
न हिंसा नैव कारुण्यं नौद्धत्यं न च दीनता ।
नाश्चर्यं नैव च क्षोभः क्षीणसंसरणे नरे ॥ 17-16॥
न मुक्तो विषयद्वेष्टा न वा विषयलोलुपः ।
असंसक्तमना नित्यं प्राप्ताप्राप्तमुपाश्नुते ॥ 17-17॥
समाधानासमाधानहिताहितविकल्पनाः ।
शून्यचित्तो न जानाति कैवल्यमिव संस्थितः ॥ 17-18॥
निर्ममो निरहङ्कारो न किञ्चिदिति निश्चितः ।
अन्तर्गलितसर्वाशः कुर्वन्नपि करोति न ॥ 17-19॥
मनःप्रकाशसम्मोहस्वप्नजाड्यविवर्जितः ।
दशां कामपि सम्प्राप्तो भवेद् गलितमानसः ॥ 17-20॥
aṣṭāvakra uvāca ||
tena jñānaphalaṃ prāptaṃ yogābhyāsaphalaṃ tathā |
tṛptaḥ svacchendriyo nityamekākī ramate tu yaḥ || 17-1||
na kadācijjagatyasmin tattvajño hanta khidyati |
yata ekena tenedaṃ pūrṇaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam || 17-2||
na jātu viṣayāḥ ke'pi svārāmaṃ harṣayantyamī |
sallakīpallavaprītamivebhaṃ nimbapallavāḥ || 17-3||
yastu bhogeṣu bhukteṣu na bhavatyadhivāsitaḥ |
abhukteṣu nirākāṅkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ || 17-4||
bubhukṣuriha saṃsāre mumukṣurapi dṛśyate |
bhogamokṣanirākāṅkṣī viralo hi mahāśayaḥ || 17-5||
dharmārthakāmamokṣeṣu jīvite maraṇe tathā |
kasyāpyudāracittasya heyopādeyatā na hi || 17-6||
vāñchā na viśvavilaye na dveṣastasya ca sthitau |
yathā jīvikayā tasmād dhanya āste yathā sukham || 17-7||
kṛtārtho'nena jñānenetyevaṃ galitadhīḥ kṛtī |
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann
aśnannāste yathā sukham || 17-8||
śūnyā dṛṣṭirvṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca |
na spṛhā na viraktirvā kṣīṇasaṃsārasāgare || 17-9||
na jāgarti na nidrāti nonmīlati na mīlati |
aho paradaśā kvāpi vartate muktacetasaḥ || 17-10||
sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ |
samastavāsanā mukto muktaḥ sarvatra rājate || 17-11||
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnan
gṛhṇan vadan vrajan |
īhitānīhitairmukto mukta eva mahāśayaḥ || 17-12||
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati |
na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ || 17-13||
sānurāgāṃ striyaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ vā samupasthitam |
avihvalamanāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ || 17-14||
sukhe duḥkhe nare nāryāṃ sampatsu ca vipatsu ca |
viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ || 17-15||
na hiṃsā naiva kāruṇyaṃ nauddhatyaṃ na ca dīnatā |
nāścaryaṃ naiva ca kṣobhaḥ kṣīṇasaṃsaraṇe nare || 17-16||
na mukto viṣayadveṣṭā na vā viṣayalolupaḥ |
asaṃsaktamanā nityaṃ prāptāprāptamupāśnute || 17-17||
samādhānāsamādhānahitāhitavikalpanāḥ |
śūnyacitto na jānāti kaivalyamiva saṃsthitaḥ || 17-18||
nirmamo nirahaṅkāro na kiñciditi niścitaḥ |
antargalitasarvāśaḥ kurvannapi karoti na || 17-19||
manaḥprakāśasammohasvapnajāḍyavivarjitaḥ |
daśāṃ kāmapi samprāpto bhaved galitamānasaḥ || 17-20||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.