অষ্টাবক্র উবাচ ॥
তেন জ্ঞানফলং প্রাপ্তং যোগাভ্যাসফলং তথা ।
তৃপ্তঃ স্বচ্ছেন্দ্রিযো নিত্যমেকাকী রমতে তু যঃ ॥ 17-1॥
ন কদাচিজ্জগত্যস্মিন্ তত্ত্বজ্ঞো হন্ত খিদ্যতি ।
যত একেন তেনেদং পূর্ণং ব্রহ্মাণ্ডমণ্ডলম্ ॥ 17-2॥
ন জাতু বিষযাঃ কেঽপি স্বারামং হর্ষযন্ত্যমী ।
সল্লকীপল্লবপ্রীতমিবেভং নিম্বপল্লবাঃ ॥ 17-3॥
যস্তু ভোগেষু ভুক্তেষু ন ভবত্যধিবাসিতঃ ।
অভুক্তেষু নিরাকাঙ্ক্ষী তাদৃশো ভবদুর্লভঃ ॥ 17-4॥
বুভুক্ষুরিহ সংসারে মুমুক্ষুরপি দৃশ্যতে ।
ভোগমোক্ষনিরাকাঙ্ক্ষী বিরলো হি মহাশযঃ ॥ 17-5॥
ধর্মার্থকামমোক্ষেষু জীবিতে মরণে তথা ।
কস্যাপ্যুদারচিত্তস্য হেযোপাদেযতা ন হি ॥ 17-6॥
বাঞ্ছা ন বিশ্ববিলযে ন দ্বেষস্তস্য চ স্থিতৌ ।
যথা জীবিকযা তস্মাদ্ ধন্য আস্তে যথা সুখম্ ॥ 17-7॥
কৃতার্থোঽনেন জ্ঞানেনেত্যেবং গলিতধীঃ কৃতী ।
পশ্যন্ শৃণ্বন্ স্পৃশন্ জিঘ্রন্ন্
অশ্নন্নাস্তে যথা সুখম্ ॥ 17-8॥
শূন্যা দৃষ্টির্বৃথা চেষ্টা বিকলানীন্দ্রিযাণি চ ।
ন স্পৃহা ন বিরক্তির্বা ক্ষীণসংসারসাগরে ॥ 17-9॥
ন জাগর্তি ন নিদ্রাতি নোন্মীলতি ন মীলতি ।
অহো পরদশা ক্বাপি বর্ততে মুক্তচেতসঃ ॥ 17-10॥
সর্বত্র দৃশ্যতে স্বস্থঃ সর্বত্র বিমলাশযঃ ।
সমস্তবাসনা মুক্তো মুক্তঃ সর্বত্র রাজতে ॥ 17-11॥
পশ্যন্ শৃণ্বন্ স্পৃশন্ জিঘ্রন্ন্ অশ্নন্
গৃহ্ণন্ বদন্ ব্রজন্ ।
ঈহিতানীহিতৈর্মুক্তো মুক্ত এব মহাশযঃ ॥ 17-12॥
ন নিন্দতি ন চ স্তৌতি ন হৃষ্যতি ন কুপ্যতি ।
ন দদাতি ন গৃহ্ণাতি মুক্তঃ সর্বত্র নীরসঃ ॥ 17-13॥
সানুরাগাং স্ত্রিযং দৃষ্ট্বা মৃত্যুং বা সমুপস্থিতম্ ।
অবিহ্বলমনাঃ স্বস্থো মুক্ত এব মহাশযঃ ॥ 17-14॥
সুখে দুঃখে নরে নার্যাং সম্পত্সু চ বিপত্সু চ ।
বিশেষো নৈব ধীরস্য সর্বত্র সমদর্শিনঃ ॥ 17-15॥
ন হিংসা নৈব কারুণ্যং নৌদ্ধত্যং ন চ দীনতা ।
নাশ্চর্যং নৈব চ ক্ষোভঃ ক্ষীণসংসরণে নরে ॥ 17-16॥
ন মুক্তো বিষযদ্বেষ্টা ন বা বিষযলোলুপঃ ।
অসংসক্তমনা নিত্যং প্রাপ্তাপ্রাপ্তমুপাশ্নুতে ॥ 17-17॥
সমাধানাসমাধানহিতাহিতবিকল্পনাঃ ।
শূন্যচিত্তো ন জানাতি কৈবল্যমিব সংস্থিতঃ ॥ 17-18॥
নির্মমো নিরহঙ্কারো ন কিঞ্চিদিতি নিশ্চিতঃ ।
অন্তর্গলিতসর্বাশঃ কুর্বন্নপি করোতি ন ॥ 17-19॥
মনঃপ্রকাশসম্মোহস্বপ্নজাড্যবিবর্জিতঃ ।
দশাং কামপি সম্প্রাপ্তো ভবেদ্ গলিতমানসঃ ॥ 17-20॥
Roman (IAST) Transliteration
aṣṭāvakra uvāca ||
tena jñānaphalaṃ prāptaṃ yogābhyāsaphalaṃ tathā |
tṛptaḥ svacchendriyo nityamekākī ramate tu yaḥ || 17-1||
na kadācijjagatyasmin tattvajño hanta khidyati |
yata ekena tenedaṃ pūrṇaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam || 17-2||
na jātu viṣayāḥ ke'pi svārāmaṃ harṣayantyamī |
sallakīpallavaprītamivebhaṃ nimbapallavāḥ || 17-3||
yastu bhogeṣu bhukteṣu na bhavatyadhivāsitaḥ |
abhukteṣu nirākāṅkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ || 17-4||
bubhukṣuriha saṃsāre mumukṣurapi dṛśyate |
bhogamokṣanirākāṅkṣī viralo hi mahāśayaḥ || 17-5||
dharmārthakāmamokṣeṣu jīvite maraṇe tathā |
kasyāpyudāracittasya heyopādeyatā na hi || 17-6||
vāñchā na viśvavilaye na dveṣastasya ca sthitau |
yathā jīvikayā tasmād dhanya āste yathā sukham || 17-7||
kṛtārtho'nena jñānenetyevaṃ galitadhīḥ kṛtī |
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann
aśnannāste yathā sukham || 17-8||
śūnyā dṛṣṭirvṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca |
na spṛhā na viraktirvā kṣīṇasaṃsārasāgare || 17-9||
na jāgarti na nidrāti nonmīlati na mīlati |
aho paradaśā kvāpi vartate muktacetasaḥ || 17-10||
sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ |
samastavāsanā mukto muktaḥ sarvatra rājate || 17-11||
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnan
gṛhṇan vadan vrajan |
īhitānīhitairmukto mukta eva mahāśayaḥ || 17-12||
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati |
na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ || 17-13||
sānurāgāṃ striyaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ vā samupasthitam |
avihvalamanāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ || 17-14||
sukhe duḥkhe nare nāryāṃ sampatsu ca vipatsu ca |
viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ || 17-15||
na hiṃsā naiva kāruṇyaṃ nauddhatyaṃ na ca dīnatā |
nāścaryaṃ naiva ca kṣobhaḥ kṣīṇasaṃsaraṇe nare || 17-16||
na mukto viṣayadveṣṭā na vā viṣayalolupaḥ |
asaṃsaktamanā nityaṃ prāptāprāptamupāśnute || 17-17||
samādhānāsamādhānahitāhitavikalpanāḥ |
śūnyacitto na jānāti kaivalyamiva saṃsthitaḥ || 17-18||
nirmamo nirahaṅkāro na kiñciditi niścitaḥ |
antargalitasarvāśaḥ kurvannapi karoti na || 17-19||
manaḥprakāśasammohasvapnajāḍyavivarjitaḥ |
daśāṃ kāmapi samprāpto bhaved galitamānasaḥ || 17-20||
Sanskrit — Devanagari (original)
अष्टावक्र उवाच ॥
तेन ज्ञानफलं प्राप्तं योगाभ्यासफलं तथा ।
तृप्तः स्वच्छेन्द्रियो नित्यमेकाकी रमते तु यः ॥ 17-1॥
न कदाचिज्जगत्यस्मिन् तत्त्वज्ञो हन्त खिद्यति ।
यत एकेन तेनेदं पूर्णं ब्रह्माण्डमण्डलम् ॥ 17-2॥
न जातु विषयाः केऽपि स्वारामं हर्षयन्त्यमी ।
सल्लकीपल्लवप्रीतमिवेभं निम्बपल्लवाः ॥ 17-3॥
यस्तु भोगेषु भुक्तेषु न भवत्यधिवासितः ।
अभुक्तेषु निराकाङ्क्षी तादृशो भवदुर्लभः ॥ 17-4॥
बुभुक्षुरिह संसारे मुमुक्षुरपि दृश्यते ।
भोगमोक्षनिराकाङ्क्षी विरलो हि महाशयः ॥ 17-5॥
धर्मार्थकाममोक्षेषु जीविते मरणे तथा ।
कस्याप्युदारचित्तस्य हेयोपादेयता न हि ॥ 17-6॥
वाञ्छा न विश्वविलये न द्वेषस्तस्य च स्थितौ ।
यथा जीविकया तस्माद् धन्य आस्ते यथा सुखम् ॥ 17-7॥
कृतार्थोऽनेन ज्ञानेनेत्येवं गलितधीः कृती ।
पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न्
अश्नन्नास्ते यथा सुखम् ॥ 17-8॥
शून्या दृष्टिर्वृथा चेष्टा विकलानीन्द्रियाणि च ।
न स्पृहा न विरक्तिर्वा क्षीणसंसारसागरे ॥ 17-9॥
न जागर्ति न निद्राति नोन्मीलति न मीलति ।
अहो परदशा क्वापि वर्तते मुक्तचेतसः ॥ 17-10॥
सर्वत्र दृश्यते स्वस्थः सर्वत्र विमलाशयः ।
समस्तवासना मुक्तो मुक्तः सर्वत्र राजते ॥ 17-11॥
पश्यन् शृण्वन् स्पृशन् जिघ्रन्न् अश्नन्
गृह्णन् वदन् व्रजन् ।
ईहितानीहितैर्मुक्तो मुक्त एव महाशयः ॥ 17-12॥
न निन्दति न च स्तौति न हृष्यति न कुप्यति ।
न ददाति न गृह्णाति मुक्तः सर्वत्र नीरसः ॥ 17-13॥
सानुरागां स्त्रियं दृष्ट्वा मृत्युं वा समुपस्थितम् ।
अविह्वलमनाः स्वस्थो मुक्त एव महाशयः ॥ 17-14॥
सुखे दुःखे नरे नार्यां सम्पत्सु च विपत्सु च ।
विशेषो नैव धीरस्य सर्वत्र समदर्शिनः ॥ 17-15॥
न हिंसा नैव कारुण्यं नौद्धत्यं न च दीनता ।
नाश्चर्यं नैव च क्षोभः क्षीणसंसरणे नरे ॥ 17-16॥
न मुक्तो विषयद्वेष्टा न वा विषयलोलुपः ।
असंसक्तमना नित्यं प्राप्ताप्राप्तमुपाश्नुते ॥ 17-17॥
समाधानासमाधानहिताहितविकल्पनाः ।
शून्यचित्तो न जानाति कैवल्यमिव संस्थितः ॥ 17-18॥
निर्ममो निरहङ्कारो न किञ्चिदिति निश्चितः ।
अन्तर्गलितसर्वाशः कुर्वन्नपि करोति न ॥ 17-19॥
मनःप्रकाशसम्मोहस्वप्नजाड्यविवर्जितः ।
दशां कामपि सम्प्राप्तो भवेद् गलितमानसः ॥ 17-20॥
aṣṭāvakra uvāca ||
tena jñānaphalaṃ prāptaṃ yogābhyāsaphalaṃ tathā |
tṛptaḥ svacchendriyo nityamekākī ramate tu yaḥ || 17-1||
na kadācijjagatyasmin tattvajño hanta khidyati |
yata ekena tenedaṃ pūrṇaṃ brahmāṇḍamaṇḍalam || 17-2||
na jātu viṣayāḥ ke'pi svārāmaṃ harṣayantyamī |
sallakīpallavaprītamivebhaṃ nimbapallavāḥ || 17-3||
yastu bhogeṣu bhukteṣu na bhavatyadhivāsitaḥ |
abhukteṣu nirākāṅkṣī tādṛśo bhavadurlabhaḥ || 17-4||
bubhukṣuriha saṃsāre mumukṣurapi dṛśyate |
bhogamokṣanirākāṅkṣī viralo hi mahāśayaḥ || 17-5||
dharmārthakāmamokṣeṣu jīvite maraṇe tathā |
kasyāpyudāracittasya heyopādeyatā na hi || 17-6||
vāñchā na viśvavilaye na dveṣastasya ca sthitau |
yathā jīvikayā tasmād dhanya āste yathā sukham || 17-7||
kṛtārtho'nena jñānenetyevaṃ galitadhīḥ kṛtī |
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann
aśnannāste yathā sukham || 17-8||
śūnyā dṛṣṭirvṛthā ceṣṭā vikalānīndriyāṇi ca |
na spṛhā na viraktirvā kṣīṇasaṃsārasāgare || 17-9||
na jāgarti na nidrāti nonmīlati na mīlati |
aho paradaśā kvāpi vartate muktacetasaḥ || 17-10||
sarvatra dṛśyate svasthaḥ sarvatra vimalāśayaḥ |
samastavāsanā mukto muktaḥ sarvatra rājate || 17-11||
paśyan śṛṇvan spṛśan jighrann aśnan
gṛhṇan vadan vrajan |
īhitānīhitairmukto mukta eva mahāśayaḥ || 17-12||
na nindati na ca stauti na hṛṣyati na kupyati |
na dadāti na gṛhṇāti muktaḥ sarvatra nīrasaḥ || 17-13||
sānurāgāṃ striyaṃ dṛṣṭvā mṛtyuṃ vā samupasthitam |
avihvalamanāḥ svastho mukta eva mahāśayaḥ || 17-14||
sukhe duḥkhe nare nāryāṃ sampatsu ca vipatsu ca |
viśeṣo naiva dhīrasya sarvatra samadarśinaḥ || 17-15||
na hiṃsā naiva kāruṇyaṃ nauddhatyaṃ na ca dīnatā |
nāścaryaṃ naiva ca kṣobhaḥ kṣīṇasaṃsaraṇe nare || 17-16||
na mukto viṣayadveṣṭā na vā viṣayalolupaḥ |
asaṃsaktamanā nityaṃ prāptāprāptamupāśnute || 17-17||
samādhānāsamādhānahitāhitavikalpanāḥ |
śūnyacitto na jānāti kaivalyamiva saṃsthitaḥ || 17-18||
nirmamo nirahaṅkāro na kiñciditi niścitaḥ |
antargalitasarvāśaḥ kurvannapi karoti na || 17-19||
manaḥprakāśasammohasvapnajāḍyavivarjitaḥ |
daśāṃ kāmapi samprāpto bhaved galitamānasaḥ || 17-20||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.