Summary — Nepali
AI-generated · not yet verified
The Nepali meaning of each verse is shown below the verse.
ଓ-ନ୍ନମଃ ପରମାତ୍ମନେ, ଶ୍ରୀ ମହାଗଣପତଯେ ନମଃ,
ଶ୍ରୀ ଗୁରୁଭ୍ଯୋ ନମଃ । ହ॒ରିଃ॒ ଓମ୍ ॥
ଅନୁଵାକଂ 1 - ପୁନରାଧେଯଶେଷଃ ଆଜ୍ଯଭାଗଯୋର୍ଵିଶେଷଃ
ଦେ॒ଵା॒ସୁ॒ରା-ସ୍ସଂ-ଯଁ॑ତ୍ତା ଆସନ୍ନ୍ । ତେ ଦେ॒ଵା ଵି॑ଜ॒ଯ-ମୁ॑ପ॒ଯନ୍ତଃ॑ । ଅ॒ଗ୍ନୀଷୋମ॑ଯୋ-ସ୍ତେଜ॒ସ୍ଵିନୀ᳚ସ୍ତ॒ନୂ-ସ୍ସ-ନ୍ନ୍ଯ॑ଦଧତ । ଇ॒ଦମୁ॑ ନୋ ଭଵିଷ୍ଯତି । ଯଦି॑ ନୋ ଜେ॒ଷ୍ଯନ୍ତୀତି॑ । ତେନା॒ଗ୍ନୀଷୋମା॒-ଵପା᳚କ୍ରାମତାମ୍ । ତେ ଦେ॒ଵା ଵି॒ଜିତ୍ଯ॑ । ଅ॒ଗ୍ନୀଷୋମା॒-ଵନ୍ଵୈ᳚ଚ୍ଛନ୍ନ୍ । ତେ᳚-ଽଗ୍ନି-ମନ୍ଵ॑ଵିନ୍ଦ-ନ୍ନୃ॒ତୁଷୂ-ଥ୍ସ॑ନ୍ନମ୍ । ତସ୍ଯ॒ ଵିଭ॑କ୍ତୀଭି-ସ୍ତେଜ॒ସ୍ଵିନୀ᳚ସ୍ତ॒ନୂ-ରଵା॑ରୁନ୍ଧତ ॥ 1 ॥
o-nnamaḥ paramātmane, śrī mahāgaṇapataye namaḥ,
śrī gurubhyo namaḥ | ha॒riḥ॒ om ||
anuvākaṃ 1 - punarādheyaśeṣaḥ ājyabhāgayorviśeṣaḥ
de॒vā॒su॒rā-ssaṃ-ya~̭ttā āsann | te de॒vā vi̭ja॒ya-mṷpa॒yantaḥ̭ | a॒gnīṣoma̭yo-steja॒svinī᳚sta॒nū-ssa-nnya̭dadhata | i॒damṷ no bhaviṣyati | yadi̭ no je॒ṣyantīti̭ | tenā॒gnīṣomā॒-vapā᳚krāmatām | te de॒vā vi॒jitya̭ | a॒gnīṣomā॒-vanvai᳚cchann | te᳚-'gni-manva̭vinda-nnṛ॒tuṣū-thsa̭nnam | tasya॒ vibha̭ktībhi-steja॒svinī᳚sta॒nū-ravā̭rundhata || 1 ||
कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणको प्रथम अष्टकको तृतीय प्रपाठक - वाजपेय ब्राह्मण। ॐ, परमात्मालाई नमस्कार, श्री महागणपतिलाई नमस्कार, श्री गुरुहरूलाई नमस्कार। हरिः ॐ। अनुवाक १ - पुनराधेयको शेष, आज्यभागहरूको विशेषता। देवता र असुरहरू संग्राममा लागेका थिए। ती देवताहरू विजय प्राप्त गर्दै, अग्नि र सोमका तेजस्वी शरीरहरूलाई राखे। 'यदि उनीहरूले हामीलाई जित्नेछन् भने यो हाम्रो हुनेछ' भनी। त्यसैले अग्नि र सोम हटे। ती देवताहरूले विजय प्राप्त गरे। अग्नि र सोमलाई खोजे। ती अग्निलाई ऋतुहरूमा लुकेको अवस्थामा भेट्टाए। उनको विभक्तिहरूद्वारा ती तेजस्वी शरीरहरूलाई प्राप्त गरे। AI
ती सोमलाई भेट्टाए। उनलाई मारे। उनको ज्ञात शरीरहरूलाई छुट्याए। ती ग्रहहरू भए। त्यो ग्रहहरूको ग्रहत्व हो। जसले यसरी जान्दछ, उसका ग्रहहरू ग्रहण गरिन्छन्। उसका ती नै ग्रहण गरिएका हुन्छन्। पुनराधेयमा नाना अग्नेय गर्नुपर्दछ। यदि पुनराधेयमा अनग्नेय गर्ने हो भने, त्यो व्यृद्ध (नष्ट) हुन्छ। AI
अनग्नेय नै यहाँ गरिन्छ। जसरी समिध, तनूनपात, इडा, बर्हिस् यजन गरिन्छ। दुवै आज्यभाग अग्नेय हुनुपर्दछ। अनाज्यभाग हुन्छन् भनी भन्छन्। यदि दुवै अग्नेय अन्वञ्च (वक्र) हुन्छन् भने। अग्नि पवमानको लागि उत्तर हुनुपर्दछ। जो पवमानको लागि हो, त्यो आज्य भाग हो। त्यो सौम्य हो। बुधन्वती अग्नेय आज्यभागको पुरोनुवाक्या हुन्छ। AI
जसरी सुतेकोलाई बोध गराउँछ, त्यस्तै त्यो हो। अग्निमा न्यक्त पत्नी संयाजका ऋचाहरू हुनुपर्दछ। त्यसैले सबै अग्नेय हुन्छ। एकधा तेजस्वी देवतालाई प्राप्त गर्छ भनी भन्छन्। त्यो उनलाई जलाउन समर्थ हुन्छ भनी। 'होइन' भनी भन्नुपर्दछ। अग्नि प्रजनन हो। प्रजनन नै प्राप्त गर्छ भनी। कृतयजु संभृत संभार हो भनी भन्छन्। AI
संभारहरू संभृन्ती (संभरण गर्ने ऋचा) बाट हुँदैनन् भन्ने मत छ। यजुः (यजुर्मन्त्र) को कार्य हुँदैन भन्ने पनि। तर वास्तवमा संभारहरू संभृन्तीबाटै हुन्छन् र यजुःको पनि कार्य हुन्छ। यो पुनराधेयको समृद्धिको लागि हो। त्यसैले उपांशु ग्रहबाट प्रचार गर्छ। यो पुनराधेय हराएको जस्तो हुन्छ। जसरी उपांशु हराएको इच्छा गर्छ। AI
त्यो त्यस्तै हो। उच्चैः स्विष्टकृतलाई छोड्छ। जसरी हराएको भेटेर 'यो हो' भनी भन्छ। त्यो त्यस्तै हो। एकधा तेजस्विनी देवतालाई प्राप्त हुन्छ भनी भन्छन्। त्यो यसलाई जलाउन समर्थ हुन्छ भन्ने। त्यो त्यसरी प्राप्त हुँदैन। प्रयाज र अनुयाजहरूमै विभक्तिहरू गर्नुपर्छ। पहिले जस्तै आज्यभागहरू हुनुपर्छ। यसै गरी पत्नी संयाजहरू हुन्। AI
त्यो वैश्वानर जस्तै प्रजननयुक्त बढी भएर प्राप्त हुन्छ भनी भन्छन्। त्यसपछि भन्छन्: यो व्यृद्ध (नष्ट) हो। यो अग्निरहित कार्य हो भन्ने। 'यो होइन' भनी भन्नुपर्छ। अग्निलाई विभक्तिहरूमध्ये पहिलो गराउँछ। अग्निलाई पत्नी संयाजहरूमध्ये अन्तिम गराउँछ। त्यसैले यो आग्नेय हुन्छ। त्यसैले यो समृद्ध भएर गरिन्छ। AI
ଅନୁଵାକଂ 2 - ଵାଜପେଯସ୍ଯ ଵିଧିଃ
ଦେ॒ଵା ଵୈ ଯଥା॒ଦର୍ଶଂ॑-ଯଁ॒ଜ୍ଞାନାହ॑ରନ୍ତ । ଯୋ᳚-ଽଗ୍ନିଷ୍ଟୋ॒ମମ୍ । ଯ ଉ॒କ୍ଥ୍ଯ᳚ମ୍ । ଯୋ॑-ଽତିରା॒ତ୍ରମ୍ । ତେ ସ॒ହୈଵ ସର୍ଵେ॑ ଵାଜ॒ପେଯ॑-ମପଶ୍ଯନ୍ନ୍ । ତେ । ଅ॒ନ୍ଯୋ᳚ନ୍ଯସ୍ମୈ॒ ନାତି॑ଷ୍ଠନ୍ତ । ଅ॒ହମ॒ନେନ॑ ଯଜା॒ ଇତି॑ । ତେ᳚-ଽବ୍ରୁଵନ୍ନ୍ । ଆ॒ଜିମ॒ସ୍ଯ ଧା॑ଵା॒ମେତି॑ ॥ 8 ॥
anuvākaṃ 2 - vājapeyasya vidhiḥ
de॒vā vai yathā॒darśaṃ̭-ya~॒jñānāha̭ranta | yo᳚-'gniṣṭo॒mam | ya u॒kthya᳚m | yo̭-'tirā॒tram | te sa॒haiva sarvḙ vāja॒peya̭-mapaśyann | te | a॒nyo᳚nyasmai॒ nāti̭ṣṭhanta | a॒hama॒nena̭ yajā॒ iti̭ | te᳚-'bruvann | ā॒jima॒sya dhā̭vā॒meti̭ || 8 ||
अरुन्धती त्यस्तै हुन्छ। संभृतसंभार भनी भन्छन्। पत्नीसंयाजहरू इच्छा गर्छ। नव (९) पनि। अनुवाक २ - वाजपेयको विधि। देवताहरूले जसरी आ-आफ्नो अंश अनुसार यज्ञहरू ल्याए। जो अग्निष्टोम, जो उक्थ्य, जो अतिरात्र। ती सबै मिलेर वाजपेय देखे। ती एक-अर्कालाई सहन सकेनन्। 'म यसबाट यज्ञ गर्छु' भने। ती भने: 'यसको लागि दौडौं।' AI
त्यसमा दौडे। त्यसलाई बृहस्पतिले जिते। त्यसबाट यज्ञ गरे। उनी स्वाराज्यमा पुगे। इन्द्रले उनलाई भने: 'मलाई यसबाट यज्ञ गराउ।' उनले इन्द्रलाई यज्ञ गराए। उनी देवताहरूमा अग्रगामी भए। स्वाराज्यमा पुगे। ज्येष्ठताको लागि उनलाई अतिष्ठन् (प्राप्त गरे)। AI
जसले यसरी जान्दछ, त्यसले वाजपेय यज्ञ गर्दछ। ऊ स्वाराज्यमा पुग्दछ। समानहरूमाझ अग्रगण्य हुन्छ। सबै उसको श्रेष्ठताको लागि अडिग रहन्छन्। त्यो वास्तवमा ब्राह्मण र राजन्य दुवैको यज्ञ हो। त्यसैलाई 'वाजपेय' भनिन्छ। त्यो वास्तवमा वाजाप्य हो। किनकि यसद्वारा देवताहरूले वाज (अन्न) प्राप्त गरे। सोम वास्तवमा वाजपेय हो। जसले सोमलाई वाजपेयको रूपमा जान्दछ। AI
उसले वाजी (अन्न) पिएर जस्तै हुन्छ। उसको लागि वाजी उत्पन्न हुन्छ। वाजपेय वास्तवमा अन्न हो। जसले यसरी जान्दछ, उसले अन्न खान्छ। उसको लागि अन्न खाने उत्पन्न हुन्छ। वाजपेय वास्तवमा ब्रह्म हो। जसले यसरी जान्दछ, उसले ब्रह्मद्वारा अन्न खान्छ। उसको लागि ब्रह्मा उत्पन्न हुन्छ। AI
वाक् वास्तवमा वाजको प्रसव हो। जसले यसरी जान्दछ, उसले वाणीद्वारा वीर्य गर्दछ। वाणीद्वारा उसलाई प्राप्त हुन्छ। उसले अपिवती वाणी बोल्दछ। प्रजापतिले देवताहरूलाई यज्ञहरू व्यादेश गरे। उनले आफूमा वाजपेय स्थापित गरे। देवताहरूले उनलाई भने, 'यो वास्तवमा यज्ञ हो, जो वाजपेय हो।' AI
हामीलाई पनि यसमा सहभागी हुन दिनुहोस्। उनले तिनीहरूलाई यी उज्जितिहरू प्रदान गरे। ती वास्तवमा यी उज्जितिहरू व्याख्या गरिन्छन्। यज्ञको सर्वत्वको लागि। देवताहरूको अंशको लागि। देवताहरूले वास्तवमा ब्रह्म र अन्नको मल अपाघ्नन् (हटाए)। जो ब्रह्मको मल थियो, त्यो गाथा नाराशंसी भयो। जो अन्नको थियो, त्यो सुरा भयो। AI
त्यसैले गाउने र मत्तको प्रतिग्रह गर्नु हुँदैन। यदि प्रतिग्रह गर्दछ, तब मल प्रतिग्रह गर्दछ। वाजपेय यज्ञ गर्नेको सबै वाणीहरू अवरुद्ध हुन्छन्। जो पृथ्वीमा छ, जो अग्निमा छ, जो रथन्तरमा छ। जो अन्तरिक्षमा छ, जो वायुमा छ, जो वामदेव्यमा छ। जो द्युलोकमा छ, जो आदित्यमा छ, जो बृहतमा छ। जो अप्सुमा छ, जो ओषधिहरूमा छ, जो वनस्पतिहरूमा छ। त्यसैले वाजपेय यज्ञ गर्ने ऋत्विजहरूको लागि, किनकि उसका सबै वाणीहरू अवरुद्ध हुन्छन्। AI
ଅନୁଵାକଂ 3 - ତସ୍ଯଗ୍ରହଵିଶେଷାଃ
ଦେ॒ଵା ଵୈ ଯଦ॒ନ୍ଯୈ-ର୍ଗ୍ରହୈ᳚-ର୍ଯ॒ଜ୍ଞସ୍ଯ॒ ନାଵାରୁ॑ନ୍ଧତ । ତଦ॑ତିଗ୍ରା॒ହ୍ଯୈ॑-ରତି॒ଗୃହ୍ଯା-ଵା॑ରୁନ୍ଧତ । ତଦ॑ତିଗ୍ରା॒ହ୍ଯା॑ଣା-ମତିଗ୍ରାହ୍ଯ॒ତ୍ଵମ୍ ॥ ଯଦ॑ତିଗ୍ରା॒ହ୍ଯା॑ ଗୃ॒ହ୍ଯନ୍ତେ᳚ । ଯଦେ॒ଵାନ୍ଯୈ-ର୍ଗ୍ରହୈ᳚-ର୍ଯ॒ଜ୍ଞସ୍ଯ॒ ନାଵ॑ରୁ॒ନ୍ଧେ । ତଦେ॒ଵ ତୈର॑ତି॒ଗୃହ୍ଯା-ଵ॑ରୁନ୍ଧେ ॥ ପଞ୍ଚ॑ ଗୃହ୍ଯନ୍ତେ । ପାଙ୍କ୍ତୋ॑ ଯ॒ଜ୍ଞଃ । ଯାଵା॑ନେ॒ଵ ଯ॒ଜ୍ଞଃ । ତମା॒ପ୍ତ୍ଵା ଽଵ॑ରୁନ୍ଧେ ॥ 15 ॥
anuvākaṃ 3 - tasyagrahaviśeṣāḥ
de॒vā vai yada॒nyai-rgrahai᳚-rya॒jñasya॒ nāvārṷndhata | tada̭tigrā॒hyai̭-rati॒gṛhyā-vā̭rundhata | tada̭tigrā॒hyā̭ṇā-matigrāhya॒tvam || yada̭tigrā॒hyā̭ gṛ॒hyante᳚ | yade॒vānyai-rgrahai᳚-rya॒jñasya॒ nāva̭ru॒ndhe | tade॒va taira̭ti॒gṛhyā-va̭rundhe || pañca̭ gṛhyante | pāṅkto̭ ya॒jñaḥ | yāvā̭ne॒va ya॒jñaḥ | tamā॒ptvā 'va̭rundhe || 15 ||
अनुवाक ३ — ती ग्रहहरूका विशेषताहरू। देवताहरूले जब अरू ग्रहहरूद्वारा यज्ञको आफ्नो भाग प्राप्त गर्न सकेनन्, तब अतिग्राह्य ग्रहहरूद्वारा प्राप्त गरे। यसैले अतिग्राह्यहरूको अतिग्राह्यत्व हो। जब अतिग्राह्य ग्रहहरू ग्रहण गरिन्छन्, जुन अरू ग्रहहरूद्वारा यज्ञको भाग प्राप्त गर्न सकिएन, त्यही ती अतिग्राह्यहरूद्वारा प्राप्त गरिन्छ। पाँच ग्रहण गरिन्छन्। यज्ञ पाँच अङ्गको हुन्छ। यज्ञ जति विस्तृत छ, त्यति नै प्राप्त गरी आफ्नो बनाइन्छ। AI
सबै इन्द्रसम्बन्धी हुन्छन्। यसरी यजमानले एकैपटक इन्द्रिय स्थापित गर्दछ। सत्रह प्रजापतिसम्बन्धी ग्रहहरू ग्रहण गरिन्छन्। प्रजापति सत्रह हो। प्रजापतिको प्राप्तिको लागि। एक ऋचाद्वारा ग्रहण गर्दछ। यसरी यजमानमा एकैपटक वीर्य स्थापित गर्दछ। सोमग्रह र सुराग्रह दुवै ग्रहण गर्दछ। यो देवताहरूको परम अन्न हो, जो सोम हो। AI
यो मनुष्यहरूको हो, जो सुरा हो। परम अन्नद्वारा नै यसले निम्न अन्न प्राप्त गर्दछ। सोमग्रहहरू ग्रहण गर्दछ। यो ब्रह्मको तेज हो, जो सोम हो। ब्रह्मको तेजले नै यजमानमा तेज स्थापित गर्दछ। सुराग्रहहरू ग्रहण गर्दछ। यो अन्नको मल हो, जो सुरा हो। AI
अन्नको मलले नै यजमानबाट मल हटाउँदछ। सोमग्रह र सुराग्रह दुवै ग्रहण गर्दछ। सोम पुरुष हो। सुरा स्त्री हो। त्यो मिथुन हो। यसरी यसले यज्ञमा प्रजननको लागि मिथुन बनाउँदछ। आफूलाई सोमग्रहहरूद्वारा स्पर्श गर्दछ। पत्नीलाई सुराग्रहहरूद्वारा। त्यसैले वाजपेय यज्ञ गर्नेको परलोकमा स्त्री प्राप्त हुन्छ। किनभने यसको वाजपेय अभिजित हो। AI
पहिले सोमग्रहहरू ग्रहण गरिन्छन्। पछि सुराग्रहहरू। सोमग्रहहरूलाई पूर्वतिर राख्छ। सुराग्रहहरूलाई पश्चिमतिर। पापको निवारणको लागि। यो यजमान नै हो। जो सोम हो। अन्न सुरा हो। सोमग्रह र सुराग्रहलाई मिसाउँछ। अन्नद्वारा नै उसलाई मिसाउँछ। AI
तिमीहरू संयुक्त छौ, कल्याणसँग मिल। भन्छ। अन्न नै कल्याण हो। अन्नद्वारा नै उसलाई संयुक्त गराउँछ। अन्नको यो मल हो। जो सुरा हो। पाप नै मल हो। पापद्वारा नै उसलाई यो मलसँग मिसाउँछ। जो सोमग्रह र सुराग्रहलाई मिसाउँछ। तिमीहरू विभक्त छौ, पापबाट मुक्त गर। भन्छ। पापद्वारा नै उसलाई मलबाट अलग गराउँछ। AI
त्यसैले वाजपेय यज्ञ गर्ने पवित्र, योग्य, दक्षिणा दिन योग्य हुन्छ। सोमग्रहहरूद्वारा पूर्वतिर दौडन्छ। तीद्वारा नै त्यो लोकलाई जित्छ। सुराग्रहहरूद्वारा पश्चिमतिर। तीद्वारा नै यो लोकलाई जित्छ। सोमग्रहहरूद्वारा प्रतिष्ठित हुन्छन्। जति सत्य छ। त्यसद्वारा उत्पन्न हुन्छ। वाजसृद्हरूका लागि सुराग्रहहरू हरण गर्छन्। असत्यद्वारा नै प्रजालाई संयुक्त गराउँछ। सुनको पात्रमा मह पूर्ण गरेर दिन्छ। मह भएको हुनु भनी। एकै ठाउँमा ब्रह्मणलाई उपहार दिन्छ। एकै ठाउँमा नै यजमानले आयु र तेज स्थापित गर्छ। AI
ଅନୁଵାକଂ 4 - ପଶଵ-ସ୍ସପ୍ତଦଶ
ବ୍ର॒ହ୍ମ॒ଵା॒ଦିନୋ॑ ଵଦନ୍ତି । ନାଗ୍ନି॑ଷ୍ଟୋ॒ମୋ ନୋକ୍ଥ୍ଯଃ॑ । ନ ଷୋ॑ଡ॒ଶୀ ନାତି॑ରା॒ତ୍ରଃ । ଅଥ॒ କସ୍ମା᳚-ଦ୍ଵାଜ॒ପେଯେ॒ ସର୍ଵେ॑ ଯଜ୍ଞକ୍ର॒ତଵୋ-ଽଵ॑ରୁଦ୍ଧ୍ଯନ୍ତ॒ ଇତି॑ । ପ॒ଶୁଭି॒ରିତି॑ ବ୍ରୂଯାତ୍ ॥ ଆ॒ଗ୍ନେ॒ଯ-ମ୍ପ॒ଶୁମାଲ॑ଭତେ । ଅ॒ଗ୍ନି॒ଷ୍ଟୋ॒ମମେ॒ଵ ତେନାଵ॑ରୁନ୍ଧେ । ଐ॒ନ୍ଦ୍ରା॒ଗ୍ନେନୋ॒କ୍ଥ୍ଯ᳚ମ୍ । ଐ॒ନ୍ଦ୍ରେଣ॑ ଷୋଡ॒ଶିନଃ॑ ସ୍ତୋ॒ତ୍ରମ୍ । ସା॒ର॒ସ୍ଵ॒ତ୍ଯା-ଽତି॑ରା॒ତ୍ରମ୍ ॥ 22 ॥
anuvākaṃ 4 - paśava-ssaptadaśa
bra॒hma॒vā॒dino̭ vadanti | nāgni̭ṣṭo॒mo nokthyaḥ̭ | na ṣo̭ḍa॒śī nāti̭rā॒traḥ | atha॒ kasmā᳚-dvāja॒peye॒ sarvḙ yajñakra॒tavo-'va̭ruddhyanta॒ iti̭ | pa॒śubhi॒riti̭ brūyāt || ā॒gne॒ya-mpa॒śumāla̭bhate | a॒gni॒ṣṭo॒mame॒va tenāva̭rundhe | ai॒ndrā॒gneno॒kthya᳚m | ai॒ndreṇa̭ ṣoḍa॒śinaḥ̭ sto॒tram | sā॒ra॒sva॒tyā-'ti̭rā॒tram || 22 ||
प्राप्त गरेर आफ्नो अधीन गर्छ। सोम, मल, जो सुरा, यसैले उसलाई मिसाउँछ, अलग गराउँछ, सृष्टि गर्छ, चार पनि। (अध्याय ३) अनुवाक ४ - पशुहरू सत्रह। ब्रह्मवादीहरू भन्छन्। न अग्निष्टोम, न उक्थ्य। न षोडशी, न अतिरात्र। तर किन वाजपेयमा सबै यज्ञक्रतुहरू प्राप्त गरिन्छन् भनी। पशुहरूद्वारा भन्नुपर्छ। आग्नेय पशु आलभन गर्छ। अग्निष्टोमलाई नै त्यसद्वारा प्राप्त गर्छ। ऐन्द्राग्नद्वारा उक्थ्य। ऐन्द्रद्वारा षोडशीको स्तोत्र। सारस्वतद्वारा अतिरात्र। AI
मारुत स्तोत्रद्वारा बृहत् स्तोत्रको प्राप्ति हुन्छ। यज्ञका क्रतुहरू यति नै हुन्। ती सबैलाई पशुहरूद्वारा नै प्राप्त गरिन्छ। अग्निष्टोमद्वारा आफैलाई प्राप्त गर्छ। उक्थ्यद्वारा प्राण र अपानलाई। षोडशी स्तोत्रद्वारा वीर्यलाई। अतिरात्रद्वारा वाणीलाई। बृहत् स्तोत्रद्वारा प्रजालाई। अग्निष्टोमद्वारा यही लोकलाई जित्छ। उक्थ्यद्वारा अन्तरिक्षलाई। AI
षोडशी स्तोत्रद्वारा स्वर्गलोकलाई। अतिरात्रद्वारा देवयान पथमा नै आरोहण गर्छ। बृहत् स्तोत्रद्वारा नाक (स्वर्ग) मा चढ्छ। आग्नेय पशुद्वारा आफूमा तेज राख्छ। ऐन्द्राग्न पशुद्वारा ओज र बललाई। ऐन्द्र पशुद्वारा इन्द्रियलाई। सारस्वत पशुद्वारा वाणीलाई। मारुत वशाद्वारा देवलोक र मनुष्यलोक दुवैलाई जित्छ। सत्रह प्राजापत्य पशुहरूलाई आलभन गर्छ। प्रजापति सत्रहौं हुन्। AI
प्रजापतिको प्राप्तिको लागि। श्यामा पशुहरू एकरूप हुन्छन्। यसरी नै प्रजापतिको समृद्धि हुन्छ। ती अग्निकृत पशुहरूलाई परित्याग गर्छ। मरुतहरूले प्रजापतिको यज्ञलाई हिंसा गर्न खोजे। तिनीहरूको लागि यही मारुत वशालाई आलभन गरे। त्यसैले तिनीहरूलाई शान्त गरे। मारुत पशुद्वारा प्रचार गरेपछि। तिनीहरूलाई संज्ञपन गराउनुपर्छ। मरुतहरूलाई नै शान्त गरेर। AI
यी पशुहरूद्वारा प्रचार गर्छ। यज्ञको आघातको लागि। एकै ठाउँमा वपा जुहोति गर्छ। किनकि यी एकदेवतायुक्त छन्। त्यसैले एकै ठाउँमा यजमानमा वीर्य स्थापित गर्छ। नैवार अन्नले सत्रह शरावमा अहिले प्रचार गर्छ। किनकि यी पुरोडाश हुन्। त्यसैले पशुहरूको छिद्रलाई नै बन्द गर्छ। सारस्वत पशुद्वारा उत्तम प्रचार गर्छ। वाणी नै सरस्वती हो। त्यसैले प्राणहरूमध्ये वाणी उत्तम हो। त्यसैले प्रजापतिमा नै यज्ञलाई प्रतिष्ठापित गर्छ। किनकि प्रजापति नै वाणी हो। अपन्नदती हुन्छ। त्यसैले मनुष्यहरू सबै वाणी बोल्छन्। AI
ଅନୁଵାକଂ 5 - ରଥଯାଜନମ୍
ସା॒ଵି॒ତ୍ର-ଞ୍ଜୁ॑ହୋତି॒ କର୍ମ॑ଣଃ କର୍ମଣଃ ପୁ॒ରସ୍ତା᳚ତ୍ ॥ କସ୍ତ-ଦ୍ଵେ॒ଦେତ୍ଯା॑ହୁଃ । ଯ-ଦ୍ଵା॑ଜ॒ପେଯ॑ସ୍ଯ॒ ପୂର୍ଵଂ॒-ଯଁଦପ॑ର॒ମିତି॑ । ସ॒ଵି॒ତୃପ୍ର॑ସୂତ ଏ॒ଵ ଯ॑ଥାପୂ॒ର୍ଵ-ଙ୍କର୍ମା॑ଣି କରୋତି ॥ ସଵ॑ନେ ସଵନେ ଜୁହୋତି । ଆ॒କ୍ରମ॑ଣମେ॒ଵ ତ-ଥ୍ସେତୁଂ॒-ଯଁଜ॑ମାନଃ କୁରୁତେ । ସୁ॒ଵ॒ର୍ଗସ୍ଯ॑ ଲୋ॒କସ୍ଯ॒ ସମ॑ଷ୍ଟ୍ଯୈ ॥ ଵା॒ଚସ୍ପତି॒-ର୍ଵାଚ॑ମ॒ଦ୍ଯ ସ୍ଵ॑ଦାତି ନ॒ ଇତ୍ଯା॑ହ । ଵାଗ୍ଵୈ ଦେ॒ଵାନା᳚-ମ୍ପୁ॒ରା-ଽନ୍ନ॑ମାସୀତ୍ । ଵାଚ॑ମେ॒ଵାସ୍ମା॒ ଅନ୍ନଗ୍ଗ୍॑ ସ୍ଵଦଯତି ॥ 27 ॥
anuvākaṃ 5 - rathayājanam
sā॒vi॒tra-ñjṷhoti॒ karma̭ṇaḥ karmaṇaḥ pu॒rastā᳚t || kasta-dve॒detyā̭huḥ | ya-dvā̭ja॒peya̭sya॒ pūrvaṃ॒-ya~dapa̭ra॒miti̭ | sa॒vi॒tṛpra̭sūta e॒va ya̭thāpū॒rva-ṅkarmā̭ṇi karoti || sava̭ne savane juhoti | ā॒krama̭ṇame॒va ta-thsetuṃ॒-ya~ja̭mānaḥ kurute | su॒va॒rgasya̭ lo॒kasya॒ sama̭ṣṭyai || vā॒caspati॒-rvāca̭ma॒dya sva̭dāti na॒ ityā̭ha | vāgvai de॒vānā᳚-mpu॒rā-'nna̭māsīt | vāca̭me॒vāsmā॒ annagg̭ svadayati || 27 ||
रात्रि (अतिरात्र) — अन्तरिक्ष, उक्थ्यद्वारा — प्रजापति — शमयित्वा — त्यसपछि त्यसले प्रचार गर्छ, छ वटा (अ. ४) अनुवाक ५ — रथयाजनम् सविताको निमित्त आहुति दिन्छ, प्रत्येक कर्मको अगाडि ॥ 'यो कसले जान्दछ?' भनी भन्छन् । जे वाजपेयको पूर्व हो र जे अपर हो । सविताद्वारा प्रेरित भएर नै पूर्ववत् कर्महरू गर्दछ ॥ प्रत्येक सवनमा आहुति दिन्छ । यसरी यजमानले आक्रमणको सेतु बनाउँछ । स्वर्गलोकको प्राप्तिको लागि ॥ 'वाचस्पतिले आज हाम्रो वाणीलाई स्वादिष्ट बनाउन्' भनी भन्छ । वाणी नै देवताहरूको पहिले अन्न थियो । वाणीलाई नै उसको लागि अन्नको रूपमा स्वादिष्ट बनाउँछ ॥ २७ ॥ AI
'इन्द्रको वज्र तिमी हौ, वृत्रहन्ता' भनी रथलाई तल झार्छ, विजयको लागि ॥ 'वाजको प्रसवमा महान् माता' भनी भन्छ । जे यो छ र जे यसमा अधिष्ठित छ । त्यसलाई नै प्राप्त गर्दछ । अनि त्यसमा नै दुवै अभिषिक्त हुन्छन् ॥ 'अप्सुमा अमृत, अप्सुमा भेषज' भनी घोडाहरूलाई पल्पूल गराउँछ । घोडाको तेस्रो भाग अप्सुमा प्रविष्ट छ । त्यसलाई अनुवेन गर्दै प्लवन गर्दछ । जब अप्सुमा पल्पूल गराउँछ ॥ २८ ॥ AI
जे यसको अप्सुमा प्रविष्ट छ । त्यसलाई नै प्राप्त गर्दछ ॥ धेरै अशुद्ध वस्तु घोडाले प्राप्त गर्दछ । जब अप्सुमा पल्पूल गराउँछ । शुद्ध नै तिनीहरूलाई बनाउँछ ॥ 'वायु वा तिमी, मनु वा तिमी' भनी भन्छ । यी देवताहरूले नै पहिले घोडालाई जोतेका थिए । तिनैद्वारा तिनीहरूलाई जोड्छ । सवको उज्जितिको लागि ॥ यजुर्द्वारा जोड्छ, व्यावृत्तिको लागि ॥ २९ ॥ AI
'अपान्न पादा अशुहेमन्' भनी सम्मार्जन गर्दछ । शुद्ध नै तिनीहरूलाई बनाउँछ । अनि जित्न जाने तिनीहरूको स्तुति गर्दछ ॥ विष्णुका क्रमहरू क्रमण गर्दछ । विष्णु नै भएर यी लोकहरूलाई अभिजय गर्दछ ॥ रथ वैश्वदेव हो । 'अङ्कौ न्यङ्कौ रथको दुवैतिर गए' भनी भन्छ । जुन देवताहरू रथमा प्रविष्ट छन् । तिनीहरूलाई नै नमस्कार गर्दछ । आफ्नो अनार्तिको लागि ॥ अशमरथ हुनेवाला यसको रथ हुन्छ । जो यसरी जान्दछ ॥ ३० ॥ AI
ଅନୁଵାକଂ 6 - ରଥଧାଵନମ୍
ଦେ॒ଵସ୍ଯା॒ହଗ୍ଂ ସ॑ଵି॒ତୁଃ ପ୍ର॑ସ॒ଵେ ବୃହ॒ସ୍ପତି॑ନା ଵାଜ॒ଜିତା॒ ଵାଜ॑-ଞ୍ଜେଷ॒ମିତ୍ଯା॑ହ । ସ॒ଵି॒ତୃପ୍ର॑ସୂତ ଏ॒ଵ ବ୍ରହ୍ମ॑ଣା॒ ଵାଜ॒ମୁଜ୍ଜ॑ଯତି ॥ ଦେ॒ଵସ୍ଯା॒ହଗ୍ଂ ସ॑ଵି॒ତୁଃ ପ୍ର॑ସ॒ଵେ ବୃହ॒ସ୍ପତି॑ନା ଵାଜ॒ଜିତା॒ ଵର୍ଷି॑ଷ୍ଠ॒-ନ୍ନାକଗ୍ଂ॑ ରୁହେଯ॒ମିତ୍ଯା॑ହ । ସ॒ଵି॒ତୃପ୍ର॑ସୂତ ଏ॒ଵ ବ୍ରହ୍ମ॑ଣା॒ ଵର୍ଷି॑ଷ୍ଠ॒-ନ୍ନାକଗ୍ଂ॑ ରୋହତି ॥ ଚାତ୍ଵା॑ଲେ ରଥଚ॒କ୍ର-ନ୍ନିମି॑ତଗ୍ଂ ରୋହତି । ଅତୋ॒ ଵା ଅଙ୍ଗି॑ରସ ଉତ୍ତ॒ମା-ସ୍ସୁ॑ଵ॒ର୍ଗଂ-ଲୋଁ॒କମା॑ଯନ୍ନ୍ । ସା॒କ୍ଷାଦେ॒ଵ ଯଜ॑ମାନ-ସ୍ସୁଵ॒ର୍ଗଂ-ଲୋଁ॒କମେ॑ତି ॥ ଆଵେ᳚ଷ୍ଟଯତି । ଵଜ୍ରୋ॒ ଵୈ ରଥଃ॑ । ଵଜ୍ରେ॑ଣୈ॒ଵ ଦିଶୋ॒-ଽଭିଜ॑ଯତି ॥ 31 ॥
anuvākaṃ 6 - rathadhāvanam
de॒vasyā॒hagṃ sa̭vi॒tuḥ pra̭sa॒ve bṛha॒spati̭nā vāja॒jitā॒ vāja̭-ñjeṣa॒mityā̭ha | sa॒vi॒tṛpra̭sūta e॒va brahma̭ṇā॒ vāja॒mujja̭yati || de॒vasyā॒hagṃ sa̭vi॒tuḥ pra̭sa॒ve bṛha॒spati̭nā vāja॒jitā॒ varṣi̭ṣṭha॒-nnākagṃ̭ ruheya॒mityā̭ha | sa॒vi॒tṛpra̭sūta e॒va brahma̭ṇā॒ varṣi̭ṣṭha॒-nnākagṃ̭ rohati || cātvā̭le rathaca॒kra-nnimi̭tagṃ rohati | ato॒ vā aṅgi̭rasa utta॒mā-ssṷva॒rgaṃ-lo~॒kamā̭yann | sā॒kṣāde॒va yaja̭māna-ssuva॒rgaṃ-lo~॒kamḙti || āve᳚ṣṭayati | vajro॒ vai rathaḥ̭ | vajrḙṇai॒va diśo॒-'bhija̭yati || 31 ||
अनुवाक ६ - रथ दौडाउने विधि। 'देवताको म हुँ, सविताको प्रेरणामा, बृहस्पतिको सहायताले वाजजित्द्वारा वाज जितूँ' भनी भन्छ। सविताद्वारा प्रेरित भई ब्रह्मासहित वाज जित्छ। 'देवताको म हुँ, सविताको प्रेरणामा, बृहस्पतिको सहायताले वाजजित्द्वारा सर्वोच्च स्वर्गमा आरोहण गरूँ' भनी भन्छ। सविताद्वारा प्रेरित भई ब्रह्मासहित सर्वोच्च स्वर्गमा आरोहण गर्छ। चात्वालमा रथको चक्र स्थापित गरी आरोहण गर्छ। यसैबाट अङ्गिराहरू उत्तम स्वर्गलोकमा गए। यजमान पनि साक्षात् स्वर्गलोकमा जान्छ। आवेष्टन गर्छ। रथ वज्र हो। वज्रद्वारा नै दिशाहरूलाई जित्छ। AI
वाजिन साम गाउँछ। वाज भनेको अन्न हो। अन्न नै प्राप्त गर्छ। वाणीको वर्म देवताहरूबाट अपाक्रामत भयो। त्यो वनस्पतिहरूमा प्रवेश गर्यो। त्यो वाणी वनस्पतिहरूमा बोल्छ। जो दुन्दुभिमा छ। त्यसैले दुन्दुभि सबै वाणी बोल्छ। दुन्दुभिहरूलाई संघात गर्छन्। यो परमा वाणी हो। AI
जो दुन्दुभिमा छ। परम वाणीद्वारा नै अपरा वाणीलाई प्राप्त गर्छ। अनि वाणीको वर्म यजमानले प्राप्त गर्छ। 'इन्द्रलाई वाणी बोल्छ, इन्द्रलाई वाज जपाउँछ, इन्द्रले वाज जित्यो' भनी भन्छ। यो वास्तवमा इन्द्र हो, जो यज्ञ गर्छ। यजमान नै वाज जित्छ। सत्रह प्रव्याधानहरू आजिमा दौडन्छन्। सत्रह स्तोत्र हुन्छ। सत्रह सत्रह दिइन्छन्। AI
सत्रहौँ प्रजापति हो। प्रजापतिको प्राप्तिको लागि। 'तिमी अर्वा हौ, तिमी सप्ति हौ, तिमी वाजी हौ' भनी भन्छ। अग्नि नै अर्वा हो। वायु सप्ति हो। आदित्य वाजी हो। यी देवताहरूद्वारा नै उसको लागि देवरथ जोड्छ। प्रष्टिवाहिन जोड्छ। प्रष्टिवाही नै देवरथ हो। देवरथ नै उसको लागि जोड्छ। AI
‘हे वाजिन् (अश्वहरू), वाज (अन्न) लिएर दौड, काष्ठामा पुग’ भनी भन्छ। स्वर्गलोक नै काष्ठा हो। स्वर्गलोकमै पुग्छन्। जो युद्धमा दौडन्छन्, ती यी स्वर्गलोकमै पुग्छन्। पूर्वतिर दौडन्छन्, किनकि स्वर्गलोक पूर्वतिर झैं छ। चार ऋचाले अनुमन्त्रण गर्छ। चार छन्द हुन्। छन्दद्वारा नै तिनलाई स्वर्गलोकमा पुर्याउँछ। ॥ ३५ ॥ AI
जो युद्धमा दौडन्छन्, ती यस लोकबाट च्युत हुन्छन्। उत्तरतिर फर्कन्छन्। यसैद्वारा तिनलाई लोकबाट लैजान्छन्। रथविमोचनीय हवन गर्छ, प्रतिष्ठाको लागि। ‘वाजको प्रसव मकहाँ आओस्’ भनी भन्छ। वाज भनेको अन्न हो। अन्न नै प्राप्त गर्छ। जो युद्धमा दौडन्छन्, ती यी यथालोक जित्छन्। ॥ ३६ ॥ AI
वाजसृद्हरूका लागि एक-एक कृष्णल (कालो अन्न) दिन्छ। जुन वाज र लोक ती जित्छन्, त्यसलाई परिक्रीयाद्वारा प्राप्त गर्छ। ब्रह्मणलाई एकै ठाउँमा उपहार दिन्छ। एकै ठाउँमा यजमानमा वीर्य स्थापित गर्छ। देवताहरूले ओषधिहरूमा युद्ध गरे। ती बृहस्पतिले जिते। उनले नीवार (जंगली धान) छाने। त्यसैले नीवारहरूको नीवारत्व भयो। नीवारको चरु हुन्छ। ॥ ३७ ॥ AI
नीवारहरू देवताहरूको परम अन्न हो। परम अन्नद्वारा नै तिनलाई अवर अन्न प्राप्त गराउँछ। सत्रह शरावको हुन्छ। सत्रह प्रजापति हुन्। प्रजापतिको प्राप्तिको लागि। दुधमा हुन्छ। रुचि नै तिनमा स्थापित गर्छ। घृतयुक्त हुन्छ, मेध्यत्वको लागि। यो चरु देवताको रूपमा बार्हस्पत्य हो। ॥ ३८ ॥ AI
जो वाजपेय यज्ञ गर्छ। यो चरु बार्हस्पत्य हो। अश्वहरूलाई, जो सरिस्यत (गन्तव्यमा जान चाहने) र सस्रुष (सेवा गर्ने) छन्, तिनलाई सुँघाउँछ। जुन वाज र लोक ती जित्छन्, त्यसैलाई प्राप्त गर्छ। ‘वनस्पतिहरूले इन्द्रलाई जिते, हे वाज, तिमीहरू मुक्त हौ’ भनी दुन्दुभिहरूलाई मुक्त गर्छ। जुन वाज, लोक र इन्द्रिय दुन्दुभिहरूले जित्छन्, त्यसैलाई प्राप्त गर्छ। ॥ ३९ ॥ AI
ଅନୁଵାକଂ 7 - ଯୂପାରୋହଣମ୍
ତା॒ର୍ପ୍ଯଂ-ଯଁଜ॑ମାନ॒-ମ୍ପରି॑ଧାପଯତି । ଯ॒ଜ୍ଞୋ ଵୈ ତା॒ର୍ପ୍ଯମ୍ । ଯ॒ଜ୍ଞେନୈ॒ଵୈନ॒ଗ୍ଂ॒ ସମ॑ର୍ଧଯତି । ଦ॒ର୍ଭ॒ମଯ॒-ମ୍ପରି॑ଧାପଯତି । ପ॒ଵିତ୍ରଂ॒-ଵୈଁ ଦ॒ର୍ଭାଃ । ପୁ॒ନାତ୍ଯେ॒ଵୈନ᳚ମ୍ । ଵାଜଂ॒-ଵାଁ ଏ॒ଷୋ-ଽଵ॑ରୁରୁଥ୍ସତେ । ଯୋ ଵା॑ଜ॒ପେଯେ॑ନ॒ ଯଜ॑ତେ । ଓଷ॑ଧଯଃ॒ ଖଲୁ॒ ଵୈ ଵାଜଃ॑ । ଯ-ଦ୍ଦ॑ର୍ଭ॒ମଯ॑-ମ୍ପରିଧା॒ପଯ॑ତି ॥ 40 ॥
anuvākaṃ 7 - yūpārohaṇam
tā॒rpyaṃ-ya~ja̭māna॒-mpari̭dhāpayati | ya॒jño vai tā॒rpyam | ya॒jñenai॒vaina॒gṃ॒ sama̭rdhayati | da॒rbha॒maya॒-mpari̭dhāpayati | pa॒vitraṃ॒-vai~ da॒rbhāḥ | pu॒nātye॒vaina᳚m | vājaṃ॒-vā~ e॒ṣo-'va̭ruruthsate | yo vā̭ja॒peyḙna॒ yaja̭te | oṣa̭dhayaḥ॒ khalu॒ vai vājaḥ̭ | ya-dda̭rbha॒maya̭-mparidhā॒paya̭ti || 40 ||
अनुवाक ७ — यूपारोहणम्। तार्प्य (यज्ञ) ले यजमानलाई परिधापयति (वस्त्र पहिराउँछ)। निश्चय नै यज्ञ तार्प्य हो। यज्ञले नै उसलाई समृद्ध बनाउँछ। दर्भमय (दर्भको) वस्त्र पहिराउँछ। निश्चय नै दर्भहरू पवित्र हुन्। उसलाई पवित्र गर्छ। निश्चय नै यो वाज (अन्न) प्राप्त गर्न चाहन्छ। जो वाजपेय यज्ञले यजन गर्छ। निश्चय नै ओषधिहरू वाज हुन्। जब दर्भमय वस्त्र पहिराउँछ। AI
वाज प्राप्तिको लागि। 'जाये, एहि, सुवः रोहाव' भनी भन्छ। यो निश्चय नै पत्नीसहित यज्ञको आरम्भ हो, अविच्छेदको लागि। यूप सत्रह हातको हुन्छ। सत्रह प्रजापति हुन्। प्रजापतिको प्राप्तिको लागि। तूपर (यूपको माथिल्लो भाग) चार कोण भएको हुन्छ। गोधूम (गहुँ) र चणक (चना)। निश्चय नै यी व्रीहि (धान) होइनन्, न यव (जौ) हुन्। जब गोधूम हुन्। AI
यसरी नै प्रजापति समृद्धिको लागि। अनि उसलाई त्यो लोक अन्नवान बनाउँछ। वस्त्रहरूले वेष्टन गर्छ। निश्चय नै यो यजमान हो। जो यूप हो। सर्वदेवत्य वस्त्र हो। सबै देवताहरूले नै उसलाई समृद्ध बनाउँछ। अनि यसरी यजमानले आक्रमण (चढाइ) र सेतु बनाउँछ। स्वर्ग लोकको प्राप्तिको लागि। बाह्र वाजप्रसवीय आहुति चढाउँछ। AI
बाह्र महिना संवत्सर हो। संवत्सरलाई नै प्रसन्न गर्छ। अनि संवत्सरलाई नै उसको नजिक राख्छ। स्वर्ग लोकको प्राप्तिको लागि। दश कल्पहरूले चढ्छ। निश्चय नै पुरुषमा नौ प्राण हुन्छन्। नाभि दशौं हो। प्राणहरूलाई नै यथास्थान कल्पना गरेर स्वर्ग लोकमा जान्छ। निश्चय नै यति नै पुरुषको आफ्नो हो। AI
जति प्राणहरू छन्। जति उसको छ। त्यससँगै स्वर्ग लोकमा जान्छ। 'सुवः देवान् अगन्म' भनी भन्छ। स्वर्ग लोकमा नै जान्छ। 'अमृता अभूम' भनी भन्छ। निश्चय नै स्वर्ग लोक अमृत जस्तै छ। 'प्रजापतेः प्रजा अभूम' भनी भन्छ। निश्चय नै यो लोक प्राजापत्य हो। यसैबाट त्यसले लोकलाई प्राप्त गर्छ। AI
‘समहं प्रजया सम्मया प्रजया’ भनी भन्छ । यसरी नै यो आशिष माग्दछ । माटाका पात्रले हान्छन् । यो त अन्न नै हो । अन्नाद्यले नै यसलाई समृद्ध बनाउँछन् । ऊषले हान्छन् । किनकि यी ऊषहरू प्रत्यक्ष अन्न हुन् । प्रत्यक्ष रूपमै अन्नाद्यले यसलाई समृद्ध बनाउँछन् । पूर्वबाट पश्चिमतिर फर्केर हान्छन् ॥ ४५ ॥ AI
किनकि पूर्वबाट पश्चिम फर्केर अन्न खाइन्छ । शिरबाट हान्छन् । किनकि शिरबाट अन्न खाइन्छ । दिशाहरूबाट हान्छन् । दिशाहरूबाट नै यसका लागि अन्नाद्य प्राप्त गर्छन् । जो यूपमा चढ्छ, त्यो निश्चय नै परम प्रदघको स्वामी हुन्छ । सुनको माझबाट ओर्लन्छ । किनकि सुन अमृत हो । स्वर्गलोक अमृतमय छ ॥ ४६ ॥ AI
अमृतमय स्वर्गलोकमा नै प्रतिष्ठित हुन्छ । शत आयु भएको हुन्छ । शतायु, पुरुष, शतेन्द्रिय हुन्छ । आयु र इन्द्रियमा नै प्रतिष्ठित हुन्छ । यो अजाको रूप पुष्टिका लागि हो । वर्षको तीन पटक अन्य पशुहरूबाट प्रजनन गर्छ । बस्ताको छालाको माझबाट ओर्लन्छ । पुष्टि र प्रजननमा नै प्रतिष्ठित हुन्छ ॥ ४७ ॥ AI
ଅନୁଵାକଂ 8 - ଅନ୍ନହୋମାଃ, ଅଭିଷେକଶ୍ଚ
ସ॒ପ୍ତାନ୍ନ॑-ହୋ॒ମାଞ୍ଜୁ॑ହୋତି । ସ॒ପ୍ତ ଵା ଅନ୍ନା॑ନି । ଯାଵ॑ନ୍ତ୍ଯେ॒ଵାନ୍ନା॑ନି । ତାନ୍ଯେ॒ଵାଵ॑ରୁନ୍ଧେ । ସ॒ପ୍ତ ଗ୍ରା॒ମ୍ଯା ଓଷ॑ଧଯଃ । ସ॒ପ୍ତାର॒ଣ୍ଯାଃ । ଉ॒ଭଯୀ॑ଷା॒-ମଵ॑ରୁଦ୍ଧ୍ଯୈ ॥ ଅନ୍ନ॑ସ୍ଯା-ନ୍ନସ୍ଯ ଜୁହୋତି । ଅନ୍ନ॑ସ୍ଯାନ୍ନ॒ସ୍ଯା-ଵ॑ରୁଦ୍ଧ୍ଯୈ ॥ ଯ-ଦ୍ଵା॑ଜପେଯଯା॒ଜ୍ଯ-ନ॑ଵରୁଦ୍ଧସ୍ଯାଶ୍ଞୀ॒ଯାତ୍ ॥ 48 ॥
anuvākaṃ 8 - annahomāḥ, abhiṣekaśca
sa॒ptānna̭-ho॒māñjṷhoti | sa॒pta vā annā̭ni | yāva̭ntye॒vānnā̭ni | tānye॒vāva̭rundhe | sa॒pta grā॒myā oṣa̭dhayaḥ | sa॒ptāra॒ṇyāḥ | u॒bhayī̭ṣā॒-mava̭ruddhyai || anna̭syā-nnasya juhoti | anna̭syānna॒syā-va̭ruddhyai || ya-dvā̭japeyayā॒jya-na̭varuddhasyāśñī॒yāt || 48 ||
(परिधान गराउँछ - गोधूम हुन्छ - हवन गर्छ - आफ्नो नजिक जान्छ - पश्चिमतिर फर्केर हान्छन् - लोक - नौ पनि (अध्याय ७) अनुवाक ८ - अन्नहोमहरू, अभिषेक पनि सात अन्नहोम गर्छ । सात अन्न हुन् । जति अन्न छन्, ती सबै प्राप्त गर्छ । सात ग्राम्य ओषधि हुन् । सात वन्य ओषधि हुन् । दुवै प्रकारका ओषधि प्राप्त गर्नका लागि । अन्नको अन्न हवन गर्छ । अन्नको अन्न प्राप्त गर्नका लागि । यदि वाजपेय यज्ञ गर्नेले अप्राप्त अन्न खान्छ भने ॥ ४८ ॥ AI
प्राप्त भएकोले हानि हुन्छ । सबैको समवदाय गरेर हवन गर्छ । अप्राप्तलाई प्राप्त गर्नका लागि । औदुम्बरको स्रुवाले हवन गर्छ । किनकि ऊर्जा अन्न हो, उदुम्बर हो । ऊर्जा र अन्नाद्य प्राप्त गर्नका लागि । ‘देवस्य त्वा सवितुः प्रसवे’ भनी भन्छ । सविताले प्रसूत गरेको नै यसलाई ब्रह्मणा देवताहरूद्वारा अभिषेक गर्छ । अन्नको अन्न अभिषेक गर्छ । अन्नको अन्न प्राप्त गर्नका लागि ॥ ४९ ॥ AI
पूर्वतिर फर्केको अवस्थामा अभिषेक गर्छ । किनभने पूर्वबाट फर्केर नै अन्न खाइन्छ । शिरतिरबाट अभिषेक गर्छ । किनभने शिरबाट नै अन्न खाइन्छ । मुखबाट तलतिर चुहाउँछ । मुखबाट नै उसलाई अन्नाद्य दिन्छ । 'हे अग्नि, तिमीलाई साम्राज्यले अभिषेक गर्छु' भनी भन्छ । यो नै अग्निको सव हो । त्यसैले नै उसलाई अभिषेक गर्छ । 'हे इन्द्र, तिमीलाई साम्राज्यले अभिषेक गर्छु' भनी भन्छ ॥ 50 ॥ AI
इन्द्रियलाई नै उसमा स्थापित गर्छ । 'हे बृहस्पति, तिमीलाई साम्राज्यले अभिषेक गर्छु' भनी भन्छ । ब्रह्म नै देवताहरूका बृहस्पति हुन् । ब्रह्मले नै उसलाई अभिषेक गर्छ । सोमग्रहहरू र अवदानीयहरू ऋत्विजहरूलाई दिइन्छ । तीले नै अमुक लोकलाई अन्नवान् बनाउँछ । सुराग्रहहरू र अनवदानीयहरू वाजसृद्हरूलाई दिइन्छ । तीले नै यो लोकलाई अन्नवान् बनाउँछ । अनि दुवैमा नै अभिषेक गरिन्छ । वाजसृद्हरू विमाथ गर्छन् ॥ 51 ॥ AI
इन्द्रियको प्राप्तिको लागि । अनिरुक्त मन्त्रहरूले प्रातःसवनमा स्तुति गर्छन् । अनिरुक्त प्रजापति हुन् । प्रजापतिको प्राप्तिको लागि । वाजवती मन्त्रहरूले माध्यन्दिन सवनमा । वाज नै अन्न हो । अन्नलाई नै प्राप्त गर्छ । शिपिविष्टवती मन्त्रहरूले तृतीय सवनमा । यज्ञ नै विष्णु हुन् । पशुहरू शिपि हुन् । यज्ञले नै पशुहरूमा प्रतिष्ठा पाउँछ । बृहदन्त्य हुन्छ । अन्तमा नै उसलाई श्रीमा पुर्याउँछ ॥ 52 ॥ AI
ଅନୁଵାକଂ 9 - ଅତିଗ୍ରାହ୍ଯାଃ, ପଞ୍ଚୈନ୍ଦ୍ରାଃ
ନୃ॒ଷଦ॒-ନ୍ତ୍ଵେତ୍ଯା॑ହ । ପ୍ର॒ଜା ଵୈ ନୄନ୍ । ପ୍ର॒ଜାନା॑ମେ॒ଵୈତେନ॑ ସୂଯତେ । ଦ୍ରୁ॒ଷଦ॒ମିତ୍ଯା॑ହ । ଵନ॒ସ୍ପତ॑ଯୋ॒ ଵୈ ଦ୍ରୁ । ଵନ॒ସ୍ପତୀ॑ନାମେ॒ଵୈ ତେନ॑ ସୂଯତେ । ଭୁ॒ଵ॒ନ॒ସଦ॒-ମିତ୍ଯା॑ହ । ଯ॒ଦା ଵୈ ଵସୀ॑ଯା॒-ନ୍ଭଵ॑ତି । ଭୁଵ॑ନମଗ॒ନ୍ନିତି॒ ଵୈ ତମା॑ହୁଃ । ଭୁଵ॑ନମେ॒ଵୈତେନ॑ ଗଚ୍ଛତି ॥ 53 ॥
anuvākaṃ 9 - atigrāhyāḥ, pañcaindrāḥ
nṛ॒ṣada॒-ntvetyā̭ha | pra॒jā vai nṝn | pra॒jānā̭me॒vaitena̭ sūyate | dru॒ṣada॒mityā̭ha | vana॒spata̭yo॒ vai dru | vana॒spatī̭nāme॒vai tena̭ sūyate | bhu॒va॒na॒sada॒-mityā̭ha | ya॒dā vai vasī̭yā॒-nbhava̭ti | bhuva̭namaga॒nniti॒ vai tamā̭huḥ | bhuva̭name॒vaitena̭ gacchati || 53 ||
(अश्ञीया - अन्नको अन्नको प्राप्तिको लागि - 'हे इन्द्र, तिमीलाई साम्राज्यले अभिषेक गर्छु' भनी भन्छ - वाजसृद्हरू - शिपि - स्त्रीणि) (अध्याय ८) अनुवाक ९ - अतिग्राह्यहरू, पाँच इन्द्रसम्बन्धी । 'नृषदं त्वा' भनी भन्छ । प्रजा नै मनुष्यहरू हुन् । प्रजाहरूको नै यसले उत्पत्ति गर्छ । 'द्रुषदम्' भनी भन्छ । वनस्पतिहरू नै द्रु हुन् । वनस्पतिहरूको नै यसले उत्पत्ति गर्छ । 'भुवनसदम्' भनी भन्छ । जब मानिस धनी हुन्छ, तब उसलाई 'भुवनमगन्' भनी भनिन्छ । भुवनलाई नै यसले प्राप्त गर्छ ॥ 53 ॥ AI
"अफ्सुषदन्त्वा घृतसदमित्याह" भनिएको छ। यसबाट पानी र घृतको सृष्टि हुन्छ। "व्योमसदमित्याह" भनिएको छ। जब मानिस धनी हुन्छ, उसलाई "व्योम गयो" भनिन्छ। यसबाट व्योममा पुगिन्छ। "पृथिविषदन्त्वा अन्तरिक्षसदमित्याह" भनिएको छ। यसबाट यी लोकहरूको सृष्टि हुन्छ। त्यसैले वाजपेय यज्ञ गर्ने यजमान कुनै पनि तल झर्दैन। किनभने देवताहरूको सृष्टि बढी हुन्छ। AI
"नाकसदमित्याह" भनिएको छ। जब मानिस धनी हुन्छ, उसलाई "नाक गयो" भनिन्छ। यसबाट नाकमा पुगिन्छ। "ये ग्रहाः पञ्चजनीनाः इत्याह" भनिएको छ। यसबाट पाँच जनाको सृष्टि हुन्छ। "अपां रसमुद्वयसमित्याह" भनिएको छ। यसबाट पानीको रसको सृष्टि हुन्छ। "सूर्यरश्मिं समाभृतमित्याह" भनिएको छ, शुक्रत्वको लागि। AI
ଇନ୍ଦ୍ରୋ ଵୃ॒ତ୍ରଗ୍ଂ ହ॒ତ୍ଵା । ଅସୁ॑ରା-ନ୍ପରା॒ଭାଵ୍ଯ॑ । ସୋ॑-ଽମାଵା॒ସ୍ଯା᳚-ମ୍ପ୍ରତ୍ଯାଗ॑ଚ୍ଛତ୍ । ତେ ପି॒ତରଃ॑ ପୂର୍ଵେ॒ଦ୍ଯୁ-ରାଗ॑ଚ୍ଛନ୍ନ୍ । ପି॒ତୄନ୍. ଯ॒ଜ୍ଞୋ॑-ଽଗଚ୍ଛତ୍ । ତ-ନ୍ଦେ॒ଵାଃ ପୁନ॑ରଯାଚନ୍ତ । ତମେ᳚ଭ୍ଯୋ॒ ନ ପୁନ॑ରଦଦୁଃ । ତେ᳚-ଽବ୍ରୁଵ॒ନ୍ ଵରଂ॑-ଵୃଁଣାମହୈ । ଅଥ॑ ଵଃ॒ ପୁନ॑ର୍ଦାସ୍ଯାମଃ । ଅ॒ସ୍ମଭ୍ଯ॑ମେ॒ଵ ପୂ᳚ର୍ଵେ॒ଦ୍ଯୁଃ କ୍ରି॑ଯାତା॒ ଇତି॑ ॥ 56 ॥
indro vṛ॒tragṃ ha॒tvā | asṷrā-nparā॒bhāvya̭ | so̭-'māvā॒syā᳚-mpratyāga̭cchat | te pi॒taraḥ̭ pūrve॒dyu-rāga̭cchann | pi॒tṝn. ya॒jño̭-'gacchat | ta-nde॒vāḥ puna̭rayācanta | tame᳚bhyo॒ na puna̭radaduḥ | te᳚-'bruva॒n varaṃ̭-vṛ~ṇāmahai | atha̭ vaḥ॒ puna̭rdāsyāmaḥ | a॒smabhya̭me॒va pū᳚rve॒dyuḥ kri̭yātā॒ iti̭ || 56 ||
इन्द्रले वृत्रलाई मारेर असुरहरूलाई पराजित गरेपछि अमावास्यामा फर्के। ती पितृहरू अघिल्लो दिन आए। यज्ञ पितृहरूकहाँ गयो। देवताहरूले त्यसलाई फेरि मागे। उनीहरूले त्यसलाई फेरि दिएनन्। उनीहरूले भने, "हामी वर मागौं।" "तर हामी तिमीहरूलाई फेरि दिनेछौं। हाम्रो लागि अघिल्लो दिन गरियोस्।" AI
उनीहरूले त्यसलाई फेरि दिए। त्यसैले पितृहरूको लागि अघिल्लो दिन गरिन्छ। पितृहरूको लागि अघिल्लो दिन गर्दा, यजमानले यज्ञलाई पितृहरूबाट मुक्त गरेर आफ्नो शरीरलाई फैलाउँछ। "सोमाय पितृपीताय स्वधा नम इत्याह" भनिएको छ। उसले पिताको सोमपानलाई रोक्छ। किनभने पिता मर्दा "यो सोमपान हो" भन्दैन। सोमपान इन्द्रिय हो। उसले इन्द्रियलाई सोमपानबाट रोक्छ। त्यस इन्द्रियबाट दोस्रो पत्नीलाई प्राप्त गर्छ। AI
यो ब्राह्मणलाई पहिले वाजश्रवाले जानेका थिए। त्यसैले तिनले दुई दुई जना पत्नीहरू प्राप्त गरे। जो यसलाई यसरी जान्दछ, उसले दोस्रो पत्नी प्राप्त गर्दछ। अग्नि कव्यवाहनलाई स्वधा नमः भनी भन्छ। जो पितृहरूको अग्नि हो, उसलाई प्रसन्न गर्दछ। तीन आहुति दिन्छ। तीन पटक निदधाति गर्दछ। छ सम्पद्यन्ते। AI
छ ऋतुहरू हुन्। ऋतुहरूलाई नै प्रसन्न गर्दछ। तूष्णीम ईक्षण गर्दछ। किनभने छैटौं ऋतु हुन्छ वा हुँदैन। देवताहरूले पितृहरूलाई प्रसन्न गरे। मनुष्यहरू पितृहरूको अनुगमन गर्दछन्। तीन आहुति दिन्छ। तीन पटक निदधाति गर्दछ। छ सम्पद्यन्ते। छ ऋतुहरू हुन्। AI
ऋतुहरू नै देवता र पितृहरू हुन्। ऋतुहरूलाई नै देवता र पितृहरूलाई प्रसन्न गर्दछ। तिनीहरूलाई प्रसन्न गरेपछि मनुष्यहरू पितृहरूको अनुगमन गर्दछन्। एक पटक मात्र बर्हि छिन्न हुन्छ। किनभने पितृहरू एक पटक जस्तै हुन्छन्। तीन पटक निदधाति गर्दछ। यहाँबाट तेस्रो लोकमा पितृहरू हुन्छन्। तिनीहरूलाई नै प्रसन्न गर्दछ। परा आवर्तते। AI
पितृहरू ह्लीका हुन्छन्। ऊष्मबाट व्यावृत भएर उपास्ते गर्दछ। किनभने पितृहरू ऊष्मभागा हुन्छन्। ब्रह्मवादीहरू भन्छन्। प्राश्याम वा प्राश्याम भनी। यदि प्राशन गर्दछ भने जन्य अन्न खान्छ। प्रमायुक हुन्छ। यदि प्राशन गर्दैन भने अहविष् हुन्छ। AI
पितृहरूका लागि आवृश्च्येत। अवघ्रेय नै। त्यो नै प्राशित र नै अप्राशित। पितृहरू प्रयन्त गर्दा वीरलाई हरण गर्दछन्। वीरलाई दिन्छन्। दशा छिनत्ति। किनभने पितृहरू हरणभागा हुन्छन्। पितृहरूलाई नै निरवदयते। उत्तर आयुषिमा लोम छिन्दीत। किनभने पितृहरूसँग यतिखेर नेदीयः हुन्छ। AI
नमस्कार गर्दछ। किनभने पितृहरूको नमस्कार हुन्छ। हे पितृहरू, तपाईंहरूलाई रसको नमस्कार। हे पितृहरू, तपाईंहरूलाई शुष्मको नमस्कार। हे पितृहरू, तपाईंहरूलाई जीवको नमस्कार। हे पितृहरू, तपाईंहरूलाई स्वधाको नमस्कार। हे पितृहरू, तपाईंहरूलाई मन्युको नमस्कार। हे पितृहरू, तपाईंहरूलाई घोरको नमस्कार। हे पितृहरू, तपाईंहरूलाई नमस्कार। जो यस लोकमा छन्। AI
तिमीहरू यस लोकमा जो छौ, तिनका अनुयायी बन। यस लोकमा जो छन्, तिनका अन्त्य नहोस्। तिमीहरू तिनमा श्रेष्ठ होओ। यस लोकमा जो छन्, तिनमा म श्रेष्ठ बनूँ — यसो भन्छ। श्रेष्ठ समानहरूमध्ये श्रेष्ठ हुन्छ। जो यसरी जान्दछ र पितृहरूका लागि कर (श्राद्ध) गर्दछ। यो नै मनुष्यहरूको यज्ञ हो। ॥ ६४ ॥ AI
अरू यज्ञहरू देवताहरूका हुन्। त्यसद्वारा नै यो पितृलोकमा विचरण गर्छ। जो पितृहरूका लागि कर गर्दछ। त्यो मृत्युबाट बच्न सक्षम हुन्छ। प्राजापत्य ऋचाद्वारा पुनः फर्केर आउँछ। यज्ञ नै प्रजापति हुन्। यज्ञसँगै पुनः फर्केर आउँछ। मृत्युयुक्त हुँदैन। पितृलोकमा नै यजमान विचरण गर्छ। जो पितृहरूका लागि कर गर्दछ। त्यो आर्तिबाट बच्न सक्षम हुन्छ। प्रजापतिले नै त्यसलाई त्यहाँबाट उन्नति गर्न सक्छन् — यसो भन्छन्। जो प्राजापत्य ऋचाद्वारा पुनः फर्केर आउँछ। प्रजापतिले नै त्यसलाई त्यहाँबाट उन्नति गर्छन्। यजमानलाई आर्ति प्राप्त हुँदैन। ॥ ६५ ॥ AI
(ଦେ॒ଵା॒ସୁ॒ରା ଅ॒ଗ୍ନୀଷୋମ॑ଯୋ--ର୍ ଦେ॒ଵା ଵୈ ଯଥା॒ ଦର୍ଶଂ॑ - ଦେ॒ଵା ଵୈ ଯଦ॒ନ୍ଯୈ-ର୍ଗ୍ରହୈ᳚--ର୍ ବ୍ରହ୍ମଵା॒ଦିନୋ॒ ନାଗ୍ନି॑ଷ୍ଟୋ॒ମୋ ନ - ସା॑ଵି॒ତ୍ରଂ - ଦେ॒ଵସ୍ଯା॒ହଂ - ତା॒ର୍ପ୍ଯଗ୍ଂ - ସ॒ପ୍ତାନ୍ନ॑ହୋ॒ମାନ୍ - ନୃ॒ଷଦଂ॒ - ତ୍ଵେନ୍ଦ୍ରୋ॑ ଵୃ॒ତ୍ରଗ୍ଂ ହ॒ତ୍ଵା ଦଶ॑)
(ଦେ॒ଵା॒ସୁ॒ରା - ଵା॒ଜ୍ଯେ॑ଵୈନଂ॒ - ତସ୍ମା᳚-ଦ୍ଵାଜପେଯଯା॒ଜୀ - ଦେ॒ଵସ୍ଯା॒ହଂ - ଁଵାଜ॒ସ୍ଯାଵ॑ରୁଦ୍ଧ୍ଯା- ଇନ୍ଦ୍ରି॒ଯମେ॒ଵାସ୍ମି॒ନ୍॒. - ହ୍ଲୀକା॒ ହି ପି॒ତରଃ॒ ପଞ୍ଚ॑ଷଷ୍ଟିଃ)
(de॒vā॒su॒rā a॒gnīṣoma̭yo--r de॒vā vai yathā॒ darśaṃ̭ - de॒vā vai yada॒nyai-rgrahai᳚--r brahmavā॒dino॒ nāgni̭ṣṭo॒mo na - sā̭vi॒traṃ - de॒vasyā॒haṃ - tā॒rpyagṃ - sa॒ptānna̭ho॒mān - nṛ॒ṣadaṃ॒ - tvendro̭ vṛ॒tragṃ ha॒tvā daśa̭)
(de॒vā॒su॒rā - vā॒jyḙvainaṃ॒ - tasmā᳚-dvājapeyayā॒jī - de॒vasyā॒haṃ - ~vāja॒syāva̭ruddhyā- indri॒yame॒vāsmi॒n॒. - hlīkā॒ hi pi॒taraḥ॒ pañca̭ṣaṣṭiḥ)
॥ କୃଷ୍ଣ ଯଜୁର୍ଵେଦୀଯ ତୈତ୍ତିରୀଯ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ପ୍ରଥମାଷ୍ଟକେ ତୃତୀଯଃ ପ୍ରପାଠକ-ସ୍ସମାପ୍ତଃ ॥
|| kṛṣṇa yajurvedīya taittirīya brāhmaṇe prathamāṣṭake tṛtīyaḥ prapāṭhaka-ssamāptaḥ ||
॥ हरिः ओम् ॥ ॥ कृष्ण यजुर्वेदीय तैत्तिरीय ब्राह्मणको प्रथम अष्टकको तृतीय प्रपाठक समाप्त भयो ॥ AI