Valmiki Ramayana Bala Kanda Sarga 43 — Devanagari Script

⚠️ AI-generated translation — the Konkani meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Konkani

हें वाल्मीकि रामायणाच्या बालकाण्डांतलें 43वें सर्ग. शिवान गंगेक आपल्या जटांत धरली आनी उपरांत भगीरथाकडेन सोडली. गंगा सात प्रवाहांत विभागली आनी भगीरथाच्या रथाच्या फाटल्यान वचून सागराक पावली. जह्नू ऋषीन तिचें उदक पियेलें आनी उपरांत कानांतल्यान परत निर्माण केली, देखून तिका जाह्नवी म्हण्टात. भगीरथान गंगेचें उदक भस्म जाल्ल्या पूर्वजांचेर व्हांवलें आनी ते स्वर्गाक पावले.

AI-generated · not yet verified

The Konkani meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ।

Shloka 1

देवदेवे गते तस्मिन् सोऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम् ।
कृत्वा वसुमतीं राम संवत्सरमुपासत ॥ 1 ॥

devadeve gate tasmin so'ṅguṣṭhāgranipīḍitām |
kṛtvā vasumatīṃ rāma saṃvatsaramupāsata || 1 ||

देवदेव तस्मिन् गते सति, हे राम, तो अंगुष्ठाच्या टोकाने पृथ्वी दाबून वर्सभर उपासना केली. ^AI

Shloka 2

अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः ।
उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत् ॥ 2 ॥

atha saṃvatsare pūrṇe sarvalokanamaskṛtaḥ |
umāpatiḥ paśupatī rājānamidamabravīt || 2 ||

मग वर्स पूर्ण जाल्यावर, सर्व लोकांनी नमस्कार केल्लो, उमापती आनी पशुपती राजाक हें उलयलो. ^AI

Shloka 3

प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् ।
शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम् ॥ 3 ॥

prītaste'haṃ naraśreṣṭha kariṣyāmi tava priyam |
śirasā dhārayiṣyāmi śailarājasutāmaham || 3 ||

हे नरश्रेष्ठ, हांव तुजेर प्रसन्न जालां, तुजें प्रिय करीन. हांव शैलराजाची कन्या माथ्यार धारण करीन. ^AI

Shloka 4

ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता ।
तदा सातिमहद्रूपं कृत्वा वेगं च दुस्सहम् ॥ 4 ॥

tato haimavatī jyeṣṭhā sarvalokanamaskṛtā |
tadā sātimahadrūpaṃ kṛtvā vegaṃ ca dussaham || 4 ||

मग हिमवंताची ज्येष्ठ कन्या, सर्व लोकांनी नमस्कार केल्ली, तेन्ना तिने खूब मोठो रूप आनी असह्य वेग घेतलो. ^AI

Shloka 5

आकाशादपतद्राम शिवे शिवशिरस्युत ।
अचिन्तयच्च सा देवी गङ्गा परमदुर्धरा ॥ 5 ॥

ākāśādapatadrāma śive śivaśirasyuta |
acintayacca sā devī gaṅgā paramadurdharā || 5 ||

हे राम, ती शिवे आकाशांतल्यान शिवाच्या माथ्यार पडली. ती परम दुर्धर देवी गंगा चिंतन करूं लागली. ^AI

Shloka 6

विशाम्यहं हि पातालं स्रोतसा गृह्य शङ्करम् ।
तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान् हरः ॥ 6 ॥

viśāmyahaṃ hi pātālaṃ srotasā gṛhya śaṅkaram |
tasyāvalepanaṃ jñātvā kruddhastu bhagavān haraḥ || 6 ||

हांव शंकराक धरून आपल्या प्रवाहान पाताळांत वचतां. तिचो तो अवलेप जाणून भगवान हर क्रुद्ध जालो. ^AI

Shloka 7

तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिनयनस्तदा ।
सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि ॥ 7 ॥

tirobhāvayituṃ buddhiṃ cakre trinayanastadā |
sā tasmin patitā puṇyā puṇye rudrasya mūrdhani || 7 ||

तेन्ना त्रिनयनान तिका अदृश्य करपाची बुद्धी केली. ती पुण्यवती पुण्य रुद्राच्या माथ्यार पडली. ^AI

Shloka 8

हिमवत्प्रतिमे राम जटामण्डलगह्वरे ।
सा कथञ्चिन्महीं गन्तुं नाशक्नोद्यत्नमास्थिता ॥ 8 ॥

himavatpratime rāma jaṭāmaṇḍalagahvare |
sā kathañcinmahīṃ gantuṃ nāśaknodyatnamāsthitā || 8 ||

हे राम, हिमवंतासारख्या, जटांच्या गुहांत असलेल्या त्या माथ्यार ती कसोशीन पृथ्वीक वचूंक शकली ना, प्रयत्न करत रावली. ^AI

Shloka 9

नैव निर्गमनं लेभे जटामण्डलमोहिता ।
तत्रैवाबम्भ्रमद्देवी संवत्सरगणान् बहून् ॥ 9 ॥

naiva nirgamanaṃ lebhe jaṭāmaṇḍalamohitā |
tatraivābambhramaddevī saṃvatsaragaṇān bahūn || 9 ||

तिच्या जटांच्या मंडलान मोहित जाल्ली देवी थंयच रावन, निर्गमन मेळ्ळें ना, आनी ती थंयच बऱ्याच वर्सां भोंवत रावली. ^AI

Shloka 10

तामपश्यन्पुनस्तत्र तपः परममास्थितः ।
अनेन तोषितश्चाभूदत्यर्थं रघुनन्दन ॥ 10 ॥

tāmapaśyanpunastatra tapaḥ paramamāsthitaḥ |
anena toṣitaścābhūdatyarthaṃ raghunandana || 10 ||

हे रघुनंदना, परम तप आचरत आशिल्ल्या तिचो ताणें परतून थंय दर्शन घेतलो आनी तो तिचेर खूब प्रसन्न जालो. ^AI

Shloka 11

विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसरः प्रति ।
तस्यां विसृज्यमानायां सप्तस्रोतांसि जज्ञिरे ॥ 11 ॥

visasarja tato gaṅgāṃ haro bindusaraḥ prati |
tasyāṃ visṛjyamānāyāṃ saptasrotāṃsi jajñire || 11 ||

उपरांत हरान गंगेक बिंदुसराकडेन सोडली. ती सोडटना तिचे सात प्रवाह जल्मले. ^AI

Shloka 12

ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथाऽपरा ।
तिस्रः प्राचीं दिशं जग्मुः गङ्गाश्शिवजलाश्शुभाः ॥ 12 ॥

hlādinī pāvanī caiva nalinī ca tathā'parā |
tisraḥ prācīṃ diśaṃ jagmuḥ gaṅgāśśivajalāśśubhāḥ || 12 ||

ह्लादिनी, पावनी, आनी नलिनी ह्यो तीन शुभ गंगा-शिवजलां पूर्व दिशेक गेलीं. ^AI

Shloka 13

सुचक्षुश्चैव सीता च सिन्धुश्चैव महानदी ।
तिस्रस्त्वेता दिशं जग्मुः प्रतीचीं तु शुभोदकाः ॥ 13 ॥

sucakṣuścaiva sītā ca sindhuścaiva mahānadī |
tisrastvetā diśaṃ jagmuḥ pratīcīṃ tu śubhodakāḥ || 13 ||

सुचक्षु, सीता, आनी महानदी सिंधु ह्यो तीन शुभ उदकाच्यो नद्यो पश्चिम दिशेक गेलीं. ^AI

Shloka 14

सप्तमी चान्वगात्तासां भगीरथमथो नृपम् ।
भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ॥ 14 ॥

saptamī cānvagāttāsāṃ bhagīrathamatho nṛpam |
bhagīratho'pi rājarṣirdivyaṃ syandanamāsthitaḥ || 14 ||

सातवी तांचे फाटल्यान भगीरथ राजाकडेन गेली. राजर्षी भगीरथय दिव्य रथ आरूढ जालो. ^AI

Shloka 15

प्रायादग्रे महातेजा गङ्गा तं चाप्यनुव्रजत् ।
गगनाच्छङ्करशिरस्ततो धरणिमाश्रिता ॥ 15 ॥

prāyādagre mahātejā gaṅgā taṃ cāpyanuvrajat |
gaganācchaṅkaraśirastato dharaṇimāśritā || 15 ||

महातेजस्वी भगीरथ आगीं गेलो आनी गंगाय ताचे फाटल्यान गेली. उपरांत ती आकाशांतल्यान शंकराच्या माथ्यार आनी थंयच्यान धर्तरेर आयली. ^AI

Shloka 16

व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम् ।
मत्स्यकच्छपसङ्घैश्च शिंशुमारगणैस्तदा ॥ 16 ॥

vyasarpata jalaṃ tatra tīvraśabdapuraskṛtam |
matsyakacchapasaṅghaiśca śiṃśumāragaṇaistadā || 16 ||

थंय उदक तीव्र आवाज करत व्हांवलें, त्या वेळार मासळी, कासव आनी शिंशुमार हांच्या समूहांसयत. ^AI

Shloka 17

पतद्भिः पतितैश्चान्यैर्व्यरोचत वसुन्धरा ।
ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षसिद्धगणास्तदा ॥ 17 ॥

patadbhiḥ patitaiścānyairvyarocata vasundharā |
tato devarṣigandharvā yakṣasiddhagaṇāstadā || 17 ||

पडटल्या आनी पडल्या अशा हेर जलांनी धरती शोभली. ते उपरांत देव, ऋषी, गंधर्व, यक्ष आनी सिद्धगण त्या वेळार. ^AI

Shloka 18

व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तथा ।
विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तदा ॥ 18 ॥

vyalokayanta te tatra gaganādgāṃ gatāṃ tathā |
vimānairnagarākārairhayairgajavaraistadā || 18 ||

ते त्या वेळार आकाशांतल्यान धरतीचेर आयिल्ल्या गंगेक पळयताले. विमानांनी, नगरा सारखीं आनी घोडे आनी श्रेष्ठ हत्तींनी. ^AI

Shloka 19

पारिप्लवगतैश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः ।
तदद्भुततमं लोके गङ्गापतनमुत्तमम् ॥ 19 ॥

pāriplavagataiścāpi devatāstatra viṣṭhitāḥ |
tadadbhutatamaṃ loke gaṅgāpatanamuttamam || 19 ||

तरणें करतल्या देवतांनी त्या वेळार थंय रावून, संवसारांतलें सगळ्यांत आश्चर्यकारक अशें श्रेष्ठ गंगापतन पळयलें. ^AI

Shloka 20

दिदृक्षवो देवगणाः समीयुरमितौजसः ।
सम्पतद्भिस्सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा ॥ 20 ॥

didṛkṣavo devagaṇāḥ samīyuramitaujasaḥ |
sampatadbhissuragaṇaisteṣāṃ cābharaṇaujasā || 20 ||

पळोवपाची इत्सा आशिल्ले अमित तेजाचे देवगण एकठांय आयले. तांच्या आभूषणांच्या तेजान सुरगणांनी भरिल्ल्या. ^AI

Shloka 21

शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम् ।
शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलैः ॥ 21 ॥

śatādityamivābhāti gaganaṃ gatatoyadam |
śiṃśumāroragagaṇairmīnairapi ca cañcalaiḥ || 21 ||

शेंबूर आनी सर्पगणांनी आनी चंचल माशांनी, जलरहित मेघांनी सारखें आकाश शंभर सूर्यांसारखें भासलें. ^AI

Shloka 22

विद्युद्भिरिव विक्षिप्तमाकाशमभवत्तदा ।
पाण्डरैस्सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैस्सहस्रधा ॥ 22 ॥

vidyudbhiriva vikṣiptamākāśamabhavattadā |
pāṇḍaraissalilotpīḍaiḥ kīryamāṇaissahasradhā || 22 ||

तेदना विजेसारखें विक्षिप्त जाल्लें आकाश जालें. धव्या उदकाच्या फवार्यांनी सहस्र पदांनी विक्षेपिल्लें. ^AI

Shloka 23

शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससम्प्लवैः ।
क्वचिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम् ॥ 23 ॥

śāradābhrairivākīrṇaṃ gaganaṃ haṃsasamplavaiḥ |
kvaciddrutataraṃ yāti kuṭilaṃ kvacidāyatam || 23 ||

शरद ऋतूच्या मेघांनी भरिल्ल्या सारखें आकाश हंसांच्या समूहांनी भरलें. क्वचित वेगान वता, क्वचित वांकडें, क्वचित विस्तृत. ^AI

Shloka 24

विनतं क्वचिदुद्धूतं क्वचिद्याति शनैश्शनैः ।
सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः ॥ 24 ॥

vinataṃ kvaciduddhūtaṃ kvacidyāti śanaiśśanaiḥ |
salilenaiva salilaṃ kvacidabhyāhataṃ punaḥ || 24 ||

क्वचित वांकडें, क्वचित वयर उडयल्लें, क्वचित हळू हळू वता. क्वचित उदकानूच उदक परत आदळलें. ^AI

Shloka 25

मुहुरूर्ध्वमुखं गत्वा पपात वसुधातलम् ।
तच्छङ्करशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः ॥ 25 ॥

muhurūrdhvamukhaṃ gatvā papāta vasudhātalam |
tacchaṅkaraśirobhraṣṭaṃ bhraṣṭaṃ bhūmitale punaḥ || 25 ||

पुन्हा वयर मुख करून ती वसुधातळार पडली. शंकराच्या मस्तकावेल्यान सुटून ती पुन्हा भूमीच्या पृष्ठभागार पडली. ^AI

Shloka 26

व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम् ।
तत्र देवर्षिगन्धर्वा वसुधातलवासिनः ॥ 26 ॥

vyarocata tadā toyaṃ nirmalaṃ gatakalmaṣam |
tatra devarṣigandharvā vasudhātalavāsinaḥ || 26 ||

तेव्हा ते निर्मळ आनी कल्मषरहित उदक शोभायमान जालें. थंय देवर्षी, गंधर्व आनी वसुधातळार रावपी लोक. ^AI

Shloka 27

भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः ।
शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम् ॥ 27 ॥

bhavāṅgapatitaṃ toyaṃ pavitramiti paspṛśuḥ |
śāpātprapatitā ye ca gaganādvasudhātalam || 27 ||

शिवाच्या अंगावेल्यान पडिल्लें तें उदक पवित्र अशें मानून तांणी स्पर्श केलो. शापाक लागून आकाशांतल्यान वसुधातळार पडिल्ले जे आसात. ^AI

Shloka 28

कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः ।
धूतपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता ॥ 28 ॥

kṛtvā tatrābhiṣekaṃ te babhūvurgatakalmaṣāḥ |
dhūtapāpāḥ punastena toyenātha subhāsvatā || 28 ||

थंय स्नान करून ते कल्मषरहित जाले. उपरांत त्या तेजस्वी उदकान तांणी पाप धुवन उडयले. ^AI

Shloka 29

पुनराकाशमाविश्य स्वान् लोकान् प्रतिपेदिरे ।
मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता ॥ 29 ॥

punarākāśamāviśya svān lokān pratipedire |
mumude mudito lokastena toyena bhāsvatā || 29 ||

पुन्हा आकाशांत प्रवेश करून आपल्या लोकांक परत गेले. त्या तेजस्वी उदकान आनंदी लोक आनंदी जाले. ^AI

Shloka 30

कृताभिषेको गङ्गायां बभूव विगतक्लमः ।
भगीरथोऽपि राजार्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ।
प्रायादग्रे महातेजास्तं गङ्गा पृष्ठतोऽन्वगात् ॥ 30 ॥

kṛtābhiṣeko gaṅgāyāṃ babhūva vigataklamaḥ |
bhagīratho'pi rājārṣirdivyaṃ syandanamāsthitaḥ |
prāyādagre mahātejāstaṃ gaṅgā pṛṣṭhato'nvagāt || 30 ||

गंगेंत स्नान केल्लो भगीरथ राजर्षी थकवारहित जालो. तो महातेजस्वी दिव्य रथार बसून मुखार गेलो आनी गंगा ताच्या फाटल्यान चलली. ^AI

Shloka 31

देवास्सर्षिगणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः ॥ 31 ॥

devāssarṣigaṇāḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ || 31 ||

देव, ऋषिगण, सगळे दैत्य, दानव आनी राक्षस. ^AI

Shloka 32

गन्धर्वयक्षप्रवरास्सकिन्नरमहोरगाः ।
सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाम् ॥ 32 ॥

gandharvayakṣapravarāssakinnaramahoragāḥ |
sarvāścāpsaraso rāma bhagīratharathānugām || 32 ||

हे रामा, गंधर्व, यक्ष, श्रेष्ठ किन्नर आनी महोरग, तशेंच सगळ्यो अप्सरा भगीरथाच्या रथाच्या फाटल्यान गेल्यो. ^AI

Shloka 33

गङ्गामन्वगमन् प्रीतास्सर्वे जलचराश्च ये ।
यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गायशस्विनी ॥ 33 ॥

gaṅgāmanvagaman prītāssarve jalacarāśca ye |
yato bhagīratho rājā tato gaṅgāyaśasvinī || 33 ||

सगळे जलचर प्राणी आनंदान गंगेच्या फाटल्यान गेले; राजा भगीरथ जंय गेलो, थंय कीर्तिवंत गंगा गेली. ^AI

Shloka 34

जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ।
ततो हि यजमानस्य जह्नोरद्भुतकर्मणः ॥ 34 ॥

jagāma saritāṃ śreṣṭhā sarvapāpapraṇāśinī |
tato hi yajamānasya jahnoradbhutakarmaṇaḥ || 34 ||

सगळ्या पापांचो नाश करपी, नद्यांमदीं श्रेष्ठ अशी गंगा गेली; उपरांत अद्भुत कर्म करपी यजमान जह्नु हाचे कडेन गेली. ^AI

Shloka 35

गङ्गा सम्प्लावयामास यज्ञवाटं महात्मनः ।
तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धो यज्वा तु राघव ॥ 35 ॥

gaṅgā samplāvayāmāsa yajñavāṭaṃ mahātmanaḥ |
tasyāvalepanaṃ jñātvā kruddho yajvā tu rāghava || 35 ||

हे राघवा, गंगेन महात्म्या जह्नूचो यज्ञवाट भरून उडयलो; ताचो अवलेप (गर्व) कळून यज्ञ करपी तो रागान भरलो. ^AI

Shloka 36

अपिबच्च जलं सर्वं गङ्गायाः परमाद्भुतम् ।
ततो देवास्सगन्धर्वा ऋषयश्च सुविस्मिताः ॥ 36 ॥

apibacca jalaṃ sarvaṃ gaṅgāyāḥ paramādbhutam |
tato devāssagandharvā ṛṣayaśca suvismitāḥ || 36 ||

आनी ताणें गंगेचें सगळें परम अद्भुत उदक पियेलें; उपरांत देव, गंधर्व आनी ऋषी खूब आश्चर्यचकित जाले. ^AI

Shloka 37

पूजयन्ति महात्मानं जह्नुं पुरुषसत्तमम् ।
गङ्गां चापि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मनः ॥ 37 ॥

pūjayanti mahātmānaṃ jahnuṃ puruṣasattamam |
gaṅgāṃ cāpi nayanti sma duhitṛtve mahātmanaḥ || 37 ||

ते महात्मा, पुरुषश्रेष्ठ जह्नूची पूजा करतात; आनी गंगेक त्या महात्म्याची धूव म्हणून मानतात. ^AI

Shloka 38

ततस्तुष्टो महातेजाश्श्रोत्राभ्यामसृजत् पुनः ॥ 38 ॥

tatastuṣṭo mahātejāśśrotrābhyāmasṛjat punaḥ || 38 ||

उपरांत महातेजस्वी जह्नू संतुष्ट जालो आनी ताणें आपल्या कानांतल्यान परत तिका निर्माण केली. ^AI

Shloka 39

तस्माज्जह्नुसुता गङ्गा प्रोच्यते जाह्नवीतिच ।
जगाम च पुनर्गङ्गा भगीरथरथानुगा ।
सागरं चापि सम्प्राप्ता सा सरित्प्रवरा तदा ॥ 39 ॥

tasmājjahnusutā gaṅgā procyate jāhnavītica |
jagāma ca punargaṅgā bhagīratharathānugā |
sāgaraṃ cāpi samprāptā sā saritpravarā tadā || 39 ||

देखून गंगेक जह्नुसुता आनी जाह्नवी अशें म्हणतात. गंगा परत भगीरथाच्या रथाच्या फाटल्यान गेली; ती श्रेष्ठ नदी तेन्ना सागराकडेन पावली. ^AI

Shloka 40

रसातलमुपागच्छत्सिद्ध्यर्थं तस्य कर्मणः ।
भगीरथोऽपि राजर्षिः गङ्गामादाय यत्नतः ।
पितामहान् भस्मकृतानपश्यद्दीनचेतनः ॥ 40 ॥

rasātalamupāgacchatsiddhyarthaṃ tasya karmaṇaḥ |
bhagīratho'pi rājarṣiḥ gaṅgāmādāya yatnataḥ |
pitāmahān bhasmakṛtānapaśyaddīnacetanaḥ || 40 ||

त्या कर्माच्या सिध्दी खातीर ती रसातलाक गेली. राजर्षी भगीरथानूय यत्नान गंगेक घेवन आपल्या भस्म जाल्ल्या पितामहांक पळयलो, तो दीन चित्ताचो जालो. ^AI

Shloka 41

अथ तद्भस्मनां राशिं गङ्गासलिलमुत्तमम् ।
प्लावयद्धूतपाप्मानस्स्वर्गं प्राप्ता रघूत्तम ॥ 41 ॥

atha tadbhasmanāṃ rāśiṃ gaṅgāsalilamuttamam |
plāvayaddhūtapāpmānassvargaṃ prāptā raghūttama || 41 ||

मागीर त्या भस्माच्या राशीक उत्तम गंगेचें उदक व्हांवलें; पापांतल्यान शुद्ध जाल्ले ते रघूत्तमाचे पूर्वज स्वर्गाक पावले. ^AI

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ॥

Sanskrit — Devanagari (original)

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ।

देवदेवे गते तस्मिन् सोऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम् ।

कृत्वा वसुमतीं राम संवत्सरमुपासत ॥ 1 ॥

अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः ।

उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत् ॥ 2 ॥

प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् ।

शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम् ॥ 3 ॥

ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता ।

तदा सातिमहद्रूपं कृत्वा वेगं च दुस्सहम् ॥ 4 ॥

आकाशादपतद्राम शिवे शिवशिरस्युत ।

अचिन्तयच्च सा देवी गङ्गा परमदुर्धरा ॥ 5 ॥

विशाम्यहं हि पातालं स्रोतसा गृह्य शङ्करम् ।

तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान् हरः ॥ 6 ॥

तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिनयनस्तदा ।

सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि ॥ 7 ॥

हिमवत्प्रतिमे राम जटामण्डलगह्वरे ।

सा कथञ्चिन्महीं गन्तुं नाशक्नोद्यत्नमास्थिता ॥ 8 ॥

नैव निर्गमनं लेभे जटामण्डलमोहिता ।

तत्रैवाबम्भ्रमद्देवी संवत्सरगणान् बहून् ॥ 9 ॥

तामपश्यन्पुनस्तत्र तपः परममास्थितः ।

अनेन तोषितश्चाभूदत्यर्थं रघुनन्दन ॥ 10 ॥

विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसरः प्रति ।

तस्यां विसृज्यमानायां सप्तस्रोतांसि जज्ञिरे ॥ 11 ॥

ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथाऽपरा ।

तिस्रः प्राचीं दिशं जग्मुः गङ्गाश्शिवजलाश्शुभाः ॥ 12 ॥

सुचक्षुश्चैव सीता च सिन्धुश्चैव महानदी ।

तिस्रस्त्वेता दिशं जग्मुः प्रतीचीं तु शुभोदकाः ॥ 13 ॥

सप्तमी चान्वगात्तासां भगीरथमथो नृपम् ।

भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ॥ 14 ॥

प्रायादग्रे महातेजा गङ्गा तं चाप्यनुव्रजत् ।

गगनाच्छङ्करशिरस्ततो धरणिमाश्रिता ॥ 15 ॥

व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम् ।

मत्स्यकच्छपसङ्घैश्च शिंशुमारगणैस्तदा ॥ 16 ॥

पतद्भिः पतितैश्चान्यैर्व्यरोचत वसुन्धरा ।

ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षसिद्धगणास्तदा ॥ 17 ॥

व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तथा ।

विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तदा ॥ 18 ॥

पारिप्लवगतैश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः ।

तदद्भुततमं लोके गङ्गापतनमुत्तमम् ॥ 19 ॥

दिदृक्षवो देवगणाः समीयुरमितौजसः ।

सम्पतद्भिस्सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा ॥ 20 ॥

शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम् ।

शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलैः ॥ 21 ॥

विद्युद्भिरिव विक्षिप्तमाकाशमभवत्तदा ।

पाण्डरैस्सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैस्सहस्रधा ॥ 22 ॥

शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससम्प्लवैः ।

क्वचिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम् ॥ 23 ॥

विनतं क्वचिदुद्धूतं क्वचिद्याति शनैश्शनैः ।

सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः ॥ 24 ॥

मुहुरूर्ध्वमुखं गत्वा पपात वसुधातलम् ।

तच्छङ्करशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः ॥ 25 ॥

व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम् ।

तत्र देवर्षिगन्धर्वा वसुधातलवासिनः ॥ 26 ॥

भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः ।

शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम् ॥ 27 ॥

कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः ।

धूतपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता ॥ 28 ॥

पुनराकाशमाविश्य स्वान् लोकान् प्रतिपेदिरे ।

मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता ॥ 29 ॥

कृताभिषेको गङ्गायां बभूव विगतक्लमः ।

भगीरथोऽपि राजार्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ।

प्रायादग्रे महातेजास्तं गङ्गा पृष्ठतोऽन्वगात् ॥ 30 ॥

देवास्सर्षिगणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः ॥ 31 ॥

गन्धर्वयक्षप्रवरास्सकिन्नरमहोरगाः ।

सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाम् ॥ 32 ॥

गङ्गामन्वगमन् प्रीतास्सर्वे जलचराश्च ये ।

यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गायशस्विनी ॥ 33 ॥

जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ।

ततो हि यजमानस्य जह्नोरद्भुतकर्मणः ॥ 34 ॥

गङ्गा सम्प्लावयामास यज्ञवाटं महात्मनः ।

तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धो यज्वा तु राघव ॥ 35 ॥

अपिबच्च जलं सर्वं गङ्गायाः परमाद्भुतम् ।

ततो देवास्सगन्धर्वा ऋषयश्च सुविस्मिताः ॥ 36 ॥

पूजयन्ति महात्मानं जह्नुं पुरुषसत्तमम् ।

गङ्गां चापि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मनः ॥ 37 ॥

ततस्तुष्टो महातेजाश्श्रोत्राभ्यामसृजत् पुनः ॥ 38 ॥

तस्माज्जह्नुसुता गङ्गा प्रोच्यते जाह्नवीतिच ।

जगाम च पुनर्गङ्गा भगीरथरथानुगा ।

सागरं चापि सम्प्राप्ता सा सरित्प्रवरा तदा ॥ 39 ॥

रसातलमुपागच्छत्सिद्ध्यर्थं तस्य कर्मणः ।

भगीरथोऽपि राजर्षिः गङ्गामादाय यत्नतः ।

पितामहान् भस्मकृतानपश्यद्दीनचेतनः ॥ 40 ॥

अथ तद्भस्मनां राशिं गङ्गासलिलमुत्तमम् ।

प्लावयद्धूतपाप्मानस्स्वर्गं प्राप्ता रघूत्तम ॥ 41 ॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Devanagari script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

1.43 बालकाण्ड - त्रिचत्वारिंश सर्गः