1.43 Balakanda - Trichatvarimsha Sargah

ॐ

1.43 बालकाण्ड - त्रिचत्वारिंश सर्गः

Valmiki Devanagari

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ।

देवदेवे गते तस्मिन् सोऽङ्गुष्ठाग्रनिपीडिताम् ।

कृत्वा वसुमतीं राम संवत्सरमुपासत ॥ 1 ॥

अथ संवत्सरे पूर्णे सर्वलोकनमस्कृतः ।

उमापतिः पशुपती राजानमिदमब्रवीत् ॥ 2 ॥

प्रीतस्तेऽहं नरश्रेष्ठ करिष्यामि तव प्रियम् ।

शिरसा धारयिष्यामि शैलराजसुतामहम् ॥ 3 ॥

ततो हैमवती ज्येष्ठा सर्वलोकनमस्कृता ।

तदा सातिमहद्रूपं कृत्वा वेगं च दुस्सहम् ॥ 4 ॥

आकाशादपतद्राम शिवे शिवशिरस्युत ।

अचिन्तयच्च सा देवी गङ्गा परमदुर्धरा ॥ 5 ॥

विशाम्यहं हि पातालं स्रोतसा गृह्य शङ्करम् ।

तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धस्तु भगवान् हरः ॥ 6 ॥

तिरोभावयितुं बुद्धिं चक्रे त्रिनयनस्तदा ।

सा तस्मिन् पतिता पुण्या पुण्ये रुद्रस्य मूर्धनि ॥ 7 ॥

हिमवत्प्रतिमे राम जटामण्डलगह्वरे ।

सा कथञ्चिन्महीं गन्तुं नाशक्नोद्यत्नमास्थिता ॥ 8 ॥

नैव निर्गमनं लेभे जटामण्डलमोहिता ।

तत्रैवाबम्भ्रमद्देवी संवत्सरगणान् बहून् ॥ 9 ॥

तामपश्यन्पुनस्तत्र तपः परममास्थितः ।

अनेन तोषितश्चाभूदत्यर्थं रघुनन्दन ॥ 10 ॥

विससर्ज ततो गङ्गां हरो बिन्दुसरः प्रति ।

तस्यां विसृज्यमानायां सप्तस्रोतांसि जज्ञिरे ॥ 11 ॥

ह्लादिनी पावनी चैव नलिनी च तथाऽपरा ।

तिस्रः प्राचीं दिशं जग्मुः गङ्गाश्शिवजलाश्शुभाः ॥ 12 ॥

सुचक्षुश्चैव सीता च सिन्धुश्चैव महानदी ।

तिस्रस्त्वेता दिशं जग्मुः प्रतीचीं तु शुभोदकाः ॥ 13 ॥

सप्तमी चान्वगात्तासां भगीरथमथो नृपम् ।

भगीरथोऽपि राजर्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ॥ 14 ॥

प्रायादग्रे महातेजा गङ्गा तं चाप्यनुव्रजत् ।

गगनाच्छङ्करशिरस्ततो धरणिमाश्रिता ॥ 15 ॥

व्यसर्पत जलं तत्र तीव्रशब्दपुरस्कृतम् ।

मत्स्यकच्छपसङ्घैश्च शिंशुमारगणैस्तदा ॥ 16 ॥

पतद्भिः पतितैश्चान्यैर्व्यरोचत वसुन्धरा ।

ततो देवर्षिगन्धर्वा यक्षसिद्धगणास्तदा ॥ 17 ॥

व्यलोकयन्त ते तत्र गगनाद्गां गतां तथा ।

विमानैर्नगराकारैर्हयैर्गजवरैस्तदा ॥ 18 ॥

पारिप्लवगतैश्चापि देवतास्तत्र विष्ठिताः ।

तदद्भुततमं लोके गङ्गापतनमुत्तमम् ॥ 19 ॥

दिदृक्षवो देवगणाः समीयुरमितौजसः ।

सम्पतद्भिस्सुरगणैस्तेषां चाभरणौजसा ॥ 20 ॥

शतादित्यमिवाभाति गगनं गततोयदम् ।

शिंशुमारोरगगणैर्मीनैरपि च चञ्चलैः ॥ 21 ॥

विद्युद्भिरिव विक्षिप्तमाकाशमभवत्तदा ।

पाण्डरैस्सलिलोत्पीडैः कीर्यमाणैस्सहस्रधा ॥ 22 ॥

शारदाभ्रैरिवाकीर्णं गगनं हंससम्प्लवैः ।

क्वचिद्द्रुततरं याति कुटिलं क्वचिदायतम् ॥ 23 ॥

विनतं क्वचिदुद्धूतं क्वचिद्याति शनैश्शनैः ।

सलिलेनैव सलिलं क्वचिदभ्याहतं पुनः ॥ 24 ॥

मुहुरूर्ध्वमुखं गत्वा पपात वसुधातलम् ।

तच्छङ्करशिरोभ्रष्टं भ्रष्टं भूमितले पुनः ॥ 25 ॥

व्यरोचत तदा तोयं निर्मलं गतकल्मषम् ।

तत्र देवर्षिगन्धर्वा वसुधातलवासिनः ॥ 26 ॥

भवाङ्गपतितं तोयं पवित्रमिति पस्पृशुः ।

शापात्प्रपतिता ये च गगनाद्वसुधातलम् ॥ 27 ॥

कृत्वा तत्राभिषेकं ते बभूवुर्गतकल्मषाः ।

धूतपापाः पुनस्तेन तोयेनाथ सुभास्वता ॥ 28 ॥

पुनराकाशमाविश्य स्वान् लोकान् प्रतिपेदिरे ।

मुमुदे मुदितो लोकस्तेन तोयेन भास्वता ॥ 29 ॥

कृताभिषेको गङ्गायां बभूव विगतक्लमः ।

भगीरथोऽपि राजार्षिर्दिव्यं स्यन्दनमास्थितः ।

प्रायादग्रे महातेजास्तं गङ्गा पृष्ठतोऽन्वगात् ॥ 30 ॥

देवास्सर्षिगणाः सर्वे दैत्यदानवराक्षसाः ॥ 31 ॥

गन्धर्वयक्षप्रवरास्सकिन्नरमहोरगाः ।

सर्वाश्चाप्सरसो राम भगीरथरथानुगाम् ॥ 32 ॥

गङ्गामन्वगमन् प्रीतास्सर्वे जलचराश्च ये ।

यतो भगीरथो राजा ततो गङ्गायशस्विनी ॥ 33 ॥

जगाम सरितां श्रेष्ठा सर्वपापप्रणाशिनी ।

ततो हि यजमानस्य जह्नोरद्भुतकर्मणः ॥ 34 ॥

गङ्गा सम्प्लावयामास यज्ञवाटं महात्मनः ।

तस्यावलेपनं ज्ञात्वा क्रुद्धो यज्वा तु राघव ॥ 35 ॥

अपिबच्च जलं सर्वं गङ्गायाः परमाद्भुतम् ।

ततो देवास्सगन्धर्वा ऋषयश्च सुविस्मिताः ॥ 36 ॥

पूजयन्ति महात्मानं जह्नुं पुरुषसत्तमम् ।

गङ्गां चापि नयन्ति स्म दुहितृत्वे महात्मनः ॥ 37 ॥

ततस्तुष्टो महातेजाश्श्रोत्राभ्यामसृजत् पुनः ॥ 38 ॥

तस्माज्जह्नुसुता गङ्गा प्रोच्यते जाह्नवीतिच ।

जगाम च पुनर्गङ्गा भगीरथरथानुगा ।

सागरं चापि सम्प्राप्ता सा सरित्प्रवरा तदा ॥ 39 ॥

रसातलमुपागच्छत्सिद्ध्यर्थं तस्य कर्मणः ।

भगीरथोऽपि राजर्षिः गङ्गामादाय यत्नतः ।

पितामहान् भस्मकृतानपश्यद्दीनचेतनः ॥ 40 ॥

अथ तद्भस्मनां राशिं गङ्गासलिलमुत्तमम् ।

प्लावयद्धूतपाप्मानस्स्वर्गं प्राप्ता रघूत्तम ॥ 41 ॥

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये बालकाण्डे त्रिचत्वारिंशस्सर्गः ॥

Roman (IAST) Transliteration

śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe bālakāṇḍam |

atha tricatvāriṃśassargaḥ |

devadeve gate tasmin so'ṅguṣṭhāgranipīḍitām |

kṛtvā vasumatīṃ rāma saṃvatsaramupāsata || 1 ||

atha saṃvatsare pūrṇe sarvalokanamaskṛtaḥ |

umāpatiḥ paśupatī rājānamidamabravīt || 2 ||

prītaste'haṃ naraśreṣṭha kariṣyāmi tava priyam |

śirasā dhārayiṣyāmi śailarājasutāmaham || 3 ||

tato haimavatī jyeṣṭhā sarvalokanamaskṛtā |

tadā sātimahadrūpaṃ kṛtvā vegaṃ ca dussaham || 4 ||

ākāśādapatadrāma śive śivaśirasyuta |

acintayacca sā devī gaṅgā paramadurdharā || 5 ||

viśāmyahaṃ hi pātālaṃ srotasā gṛhya śaṅkaram |

tasyāvalepanaṃ jñātvā kruddhastu bhagavān haraḥ || 6 ||

tirobhāvayituṃ buddhiṃ cakre trinayanastadā |

sā tasmin patitā puṇyā puṇye rudrasya mūrdhani || 7 ||

himavatpratime rāma jaṭāmaṇḍalagahvare |

sā kathañcinmahīṃ gantuṃ nāśaknodyatnamāsthitā || 8 ||

naiva nirgamanaṃ lebhe jaṭāmaṇḍalamohitā |

tatraivābambhramaddevī saṃvatsaragaṇān bahūn || 9 ||

tāmapaśyanpunastatra tapaḥ paramamāsthitaḥ |

anena toṣitaścābhūdatyarthaṃ raghunandana || 10 ||

visasarja tato gaṅgāṃ haro bindusaraḥ prati |

tasyāṃ visṛjyamānāyāṃ saptasrotāṃsi jajñire || 11 ||

hlādinī pāvanī caiva nalinī ca tathā'parā |

tisraḥ prācīṃ diśaṃ jagmuḥ gaṅgāśśivajalāśśubhāḥ || 12 ||

sucakṣuścaiva sītā ca sindhuścaiva mahānadī |

tisrastvetā diśaṃ jagmuḥ pratīcīṃ tu śubhodakāḥ || 13 ||

saptamī cānvagāttāsāṃ bhagīrathamatho nṛpam |

bhagīratho'pi rājarṣirdivyaṃ syandanamāsthitaḥ || 14 ||

prāyādagre mahātejā gaṅgā taṃ cāpyanuvrajat |

gaganācchaṅkaraśirastato dharaṇimāśritā || 15 ||

vyasarpata jalaṃ tatra tīvraśabdapuraskṛtam |

matsyakacchapasaṅghaiśca śiṃśumāragaṇaistadā || 16 ||

patadbhiḥ patitaiścānyairvyarocata vasundharā |

tato devarṣigandharvā yakṣasiddhagaṇāstadā || 17 ||

vyalokayanta te tatra gaganādgāṃ gatāṃ tathā |

vimānairnagarākārairhayairgajavaraistadā || 18 ||

pāriplavagataiścāpi devatāstatra viṣṭhitāḥ |

tadadbhutatamaṃ loke gaṅgāpatanamuttamam || 19 ||

didṛkṣavo devagaṇāḥ samīyuramitaujasaḥ |

sampatadbhissuragaṇaisteṣāṃ cābharaṇaujasā || 20 ||

śatādityamivābhāti gaganaṃ gatatoyadam |

śiṃśumāroragagaṇairmīnairapi ca cañcalaiḥ || 21 ||

vidyudbhiriva vikṣiptamākāśamabhavattadā |

pāṇḍaraissalilotpīḍaiḥ kīryamāṇaissahasradhā || 22 ||

śāradābhrairivākīrṇaṃ gaganaṃ haṃsasamplavaiḥ |

kvaciddrutataraṃ yāti kuṭilaṃ kvacidāyatam || 23 ||

vinataṃ kvaciduddhūtaṃ kvacidyāti śanaiśśanaiḥ |

salilenaiva salilaṃ kvacidabhyāhataṃ punaḥ || 24 ||

muhurūrdhvamukhaṃ gatvā papāta vasudhātalam |

tacchaṅkaraśirobhraṣṭaṃ bhraṣṭaṃ bhūmitale punaḥ || 25 ||

vyarocata tadā toyaṃ nirmalaṃ gatakalmaṣam |

tatra devarṣigandharvā vasudhātalavāsinaḥ || 26 ||

bhavāṅgapatitaṃ toyaṃ pavitramiti paspṛśuḥ |

śāpātprapatitā ye ca gaganādvasudhātalam || 27 ||

kṛtvā tatrābhiṣekaṃ te babhūvurgatakalmaṣāḥ |

dhūtapāpāḥ punastena toyenātha subhāsvatā || 28 ||

punarākāśamāviśya svān lokān pratipedire |

mumude mudito lokastena toyena bhāsvatā || 29 ||

kṛtābhiṣeko gaṅgāyāṃ babhūva vigataklamaḥ |

bhagīratho'pi rājārṣirdivyaṃ syandanamāsthitaḥ |

prāyādagre mahātejāstaṃ gaṅgā pṛṣṭhato'nvagāt || 30 ||

devāssarṣigaṇāḥ sarve daityadānavarākṣasāḥ || 31 ||

gandharvayakṣapravarāssakinnaramahoragāḥ |

sarvāścāpsaraso rāma bhagīratharathānugām || 32 ||

gaṅgāmanvagaman prītāssarve jalacarāśca ye |

yato bhagīratho rājā tato gaṅgāyaśasvinī || 33 ||

jagāma saritāṃ śreṣṭhā sarvapāpapraṇāśinī |

tato hi yajamānasya jahnoradbhutakarmaṇaḥ || 34 ||

gaṅgā samplāvayāmāsa yajñavāṭaṃ mahātmanaḥ |

tasyāvalepanaṃ jñātvā kruddho yajvā tu rāghava || 35 ||

apibacca jalaṃ sarvaṃ gaṅgāyāḥ paramādbhutam |

tato devāssagandharvā ṛṣayaśca suvismitāḥ || 36 ||

pūjayanti mahātmānaṃ jahnuṃ puruṣasattamam |

gaṅgāṃ cāpi nayanti sma duhitṛtve mahātmanaḥ || 37 ||

tatastuṣṭo mahātejāśśrotrābhyāmasṛjat punaḥ || 38 ||

tasmājjahnusutā gaṅgā procyate jāhnavītica |

jagāma ca punargaṅgā bhagīratharathānugā |

sāgaraṃ cāpi samprāptā sā saritpravarā tadā || 39 ||

rasātalamupāgacchatsiddhyarthaṃ tasya karmaṇaḥ |

bhagīratho'pi rājarṣiḥ gaṅgāmādāya yatnataḥ |

pitāmahān bhasmakṛtānapaśyaddīnacetanaḥ || 40 ||

atha tadbhasmanāṃ rāśiṃ gaṅgāsalilamuttamam |

plāvayaddhūtapāpmānassvargaṃ prāptā raghūttama || 41 ||

ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye bālakāṇḍe tricatvāriṃśassargaḥ ||