Summary — Hindi
AI-generated · not yet verified
The Hindi meaning of each verse is shown below the verse.
જ્ઞાનં શ્રદ્ધા ચ કર્તા વસતિરપિ સુખં કર્મ ચાહારભેદાઃ ।
ત્વત્ક્ષેત્રત્વન્નિષેવાદિ તુ યદિહ પુનસ્ત્વત્પરં તત્તુ સર્વં
પ્રાહુર્નૈગુણ્યનિષ્ઠં તદનુભજનતો મઙ્ક્ષુ સિદ્ધો ભવેયમ્ ॥1॥
jñānaṃ śraddhā ca kartā vasatirapi sukhaṃ karma cāhārabhedāḥ |
tvatkṣetratvanniṣevādi tu yadiha punastvatparaṃ tattu sarvaṃ
prāhurnaiguṇyaniṣṭhaṃ tadanubhajanato maṅkṣu siddho bhaveyam ||1||
जो ज्ञान, श्रद्धा, कर्ता, निवास और सुख, तथा कर्म और आहार के भेद त्रिगुण के कारण संसार में हीन, मध्यम और उत्तम रूप में होते हैं, वे सब यहाँ तो तेरे क्षेत्र होने और तेरी सेवा आदि से तेरे परायण हो जाते हैं — ऐसा कहा जाता है। जो निर्गुण-निष्ठ है, उसका अनुभव करने से मैं शीघ्र सिद्ध हो जाऊँ ॥1॥ AI
ત્વદ્ભક્તૈઃ સેવ્યમાનાનપિ ચરિતચરાનાશ્રયન્ પુણ્યદેશાન્ ।
દસ્યૌ વિપ્રે મૃગાદિષ્વપિ ચ સમમતિર્મુચ્યમાનાવમાન-
સ્પર્ધાસૂયાદિદોષઃ સતતમખિલભૂતેષુ સમ્પૂજયે ત્વામ્ ॥2॥
tvadbhaktaiḥ sevyamānānapi caritacarānāśrayan puṇyadeśān |
dasyau vipre mṛgādiṣvapi ca samamatirmucyamānāvamāna-
spardhāsūyādidoṣaḥ satatamakhilabhūteṣu sampūjaye tvām ||2||
हे सुखमय! तुझमें ही चित्त लगाकर सुखपूर्वक विचरता हुआ, अपनी सब चेष्टाएँ तेरे लिए करता हुआ, तेरे भक्तों द्वारा सेवित पुण्यमय देशों और आचरणों का आश्रय लेता हुआ, चोर, ब्राह्मण, पशु आदि में समान बुद्धि रखता हुआ, मान-अपमान की स्पर्धा, ईर्ष्या आदि दोषों से रहित होकर, मैं सदा समस्त प्राणियों में तुझे ही पूजता रहूँ ॥2॥ AI
કુર્વન્નૈકાત્મ્યબોધે ઝટિતિ વિકસતિ ત્વન્મયોઽહં ચરેયમ્ ।
ત્વદ્ધર્મસ્યાસ્ય તાવત્ કિમપિ ન ભગવન્ પ્રસ્તુતસ્ય પ્રણાશ-
સ્તસ્માત્સર્વાત્મનૈવ પ્રદિશ મમ વિભો ભક્તિમાર્ગં મનોજ્ઞમ્ ॥3॥
kurvannaikātmyabodhe jhaṭiti vikasati tvanmayo'haṃ careyam |
tvaddharmasyāsya tāvat kimapi na bhagavan prastutasya praṇāśa-
stasmātsarvātmanaiva pradiśa mama vibho bhaktimārgaṃ manojñam ||3||
हे भगवन्! जब तक इन सबमें तेरा भाव स्पष्ट रूप से नहीं चमकता, तब तक इस प्रकार उपासना करता हुआ, एकात्म-बोध में शीघ्र ही विकसित होकर मैं तन्मय होकर विचरूँ। हे प्रभो! इस प्रस्तुत तेरे धर्म का किंचित् भी नाश न हो, इसलिए हे विभो! मुझे सर्वात्मना मनोहर भक्तिमार्ग प्रदान कर ॥3॥ AI
ર્દિષ્ટ્યા તત્રાપિ સેવ્યં તવ ચરણમહો ભેષજાયેવ દુગ્ધમ્ ।
માર્કણ્ડેયો હિ પૂર્વં ગણકનિગદિતદ્વાદશાબ્દાયુરુચ્ચૈઃ
સેવિત્વા વત્સરં ત્વાં તવ ભટનિવહૈર્દ્રાવયામાસ મૃત્યુમ્ ॥4॥
rdiṣṭyā tatrāpi sevyaṃ tava caraṇamaho bheṣajāyeva dugdham |
mārkaṇḍeyo hi pūrvaṃ gaṇakanigaditadvādaśābdāyuruccaiḥ
sevitvā vatsaraṃ tvāṃ tava bhaṭanivahairdrāvayāmāsa mṛtyum ||4||
हे प्रभो! उसी इस भक्तियोग को दृढ़ करने के लिए मुझे साध्य आरोग्य और आयु प्राप्त हो — सौभाग्य से वहाँ भी तेरा चरण ही सेवनीय है, जैसे औषधि के लिए दूध। पहले मार्कण्डेय ने गणक द्वारा बताए बारह वर्ष की आयु होते हुए भी उच्च भाव से एक वर्ष तक तेरी सेवा करके अपने भटों के समूह से मृत्यु को भगा दिया था ॥4॥ AI
તીરે નિન્યે તપસ્યન્નતુલસુખરતિઃ ષટ્ તુ મન્વન્તરાણિ ।
દેવેન્દ્રઃ સપ્તમસ્તં સુરયુવતિમરુન્મન્મથૈર્મોહયિષ્યન્
યોગોષ્મપ્લુષ્યમાણૈર્ન તુ પુનરશકત્ત્વજ્જનં નિર્જયેત્ કઃ ॥5॥
tīre ninye tapasyannatulasukharatiḥ ṣaṭ tu manvantarāṇi |
devendraḥ saptamastaṃ surayuvatimarunmanmathairmohayiṣyan
yogoṣmapluṣyamāṇairna tu punaraśakattvajjanaṃ nirjayet kaḥ ||5||
वह चिरायु मार्कण्डेय फिर भी तेरा परायण होकर पुष्पभद्रा नदी के तट पर तपस्या करता हुआ, अतुल सुख में रमण करता हुआ, छह मन्वन्तरों तक रहा। सातवाँ देवेन्द्र उसे देव-युवतियों, मरुतों और कामदेव के द्वारा मोहित करना चाहता था, परन्तु योग की गर्मी से जलते हुए वह तेरे भक्त को जीत न सका — तेरे भक्त को कौन जीत सकता है ॥5॥ AI
તુષ્ટ્યા તોષ્ટૂયમાનઃ સ તુ વિવિધવરૈર્લોભિતો નાનુમેને ।
દ્રષ્ટું માય़આં ત્વદીયાં કિલ પુનરવૃણોદ્ભક્તિતૃપ્તાન્તરાત્મા
માયાદુઃખાનભિજ્ઞસ્તદપિ મૃગયતે નૂનમાશ્ચર્યહેતોઃ ॥6॥
tuṣṭyā toṣṭūyamānaḥ sa tu vividhavarairlobhito nānumene |
draṣṭuṃ māya़āṃ tvadīyāṃ kila punaravṛṇodbhaktitṛptāntarātmā
māyāduḥkhānabhijñastadapi mṛgayate nūnamāścaryahetoḥ ||6||
फिर प्रेम से नारायण नामक तू, नर के सखा, उसके पास पहुँचा। वह संतोष से स्तुति किया जाता हुआ भी विविध वरों से लोभायमान न हुआ। भक्ति से तृप्त अन्तरात्मा वाला वह माया के दुःख से अनभिज्ञ होकर तेरी माया को देखना चाहता था; निश्चय ही वह आश्चर्य के कारण उसे खोजता है ॥6॥ AI
સપ્તાર્ણોરાશિમગ્ને જગતિ સ તુ જલે સમ્ભ્રમન્ વર્ષકોટીઃ ।
દીનઃ પ્રૈક્ષિષ્ટ દૂરે વટદલશયનં કઞ્ચિદાશ્ચર્યબાલં
ત્વામેવ શ્યામલાઙ્ગં વદનસરસિજન્યસ્તપાદાઙ્ગુલીકમ્ ॥7॥
saptārṇorāśimagne jagati sa tu jale sambhraman varṣakoṭīḥ |
dīnaḥ praikṣiṣṭa dūre vaṭadalaśayanaṃ kañcidāścaryabālaṃ
tvāmeva śyāmalāṅgaṃ vadanasarasijanyastapādāṅgulīkam ||7||
तू शीघ्र ही चला गया, और वह वायु से विक्षुब्ध बादलों से गिरते जल से भरे अत्यन्त घूमते सात समुद्रों के समूह में डूबे हुए जगत् में करोड़ों वर्षों तक जल में भ्रमण करता हुआ दीन होकर दूर वटपत्र पर शयन करते हुए किसी आश्चर्यमय बालक को देखने लगा — वह तू ही था, श्यामल अंग वाला, मुख-कमल पर रखी हुई पैर की अँगुलियों वाला ॥7॥ AI
શ્વાસેનાન્તર્નિવિષ્ટઃ પુનરિહ સકલં દૃષ્ટવાન્ વિષ્ટપૌઘમ્ ।
ભૂયોઽપિ શ્વાસવાતૈર્બહિરનુપતિતો વીક્ષિતસ્ત્વત્કટાક્ષૈ-
ર્મોદાદાશ્લેષ્ટુકામસ્ત્વયિ પિહિતતનૌ સ્વાશ્રમે પ્રાગ્વદાસીત્ ॥8॥
śvāsenāntarniviṣṭaḥ punariha sakalaṃ dṛṣṭavān viṣṭapaugham |
bhūyo'pi śvāsavātairbahiranupatito vīkṣitastvatkaṭākṣai-
rmodādāśleṣṭukāmastvayi pihitatanau svāśrame prāgvadāsīt ||8||
हे मुनीन्द्र! तुम्हें देखकर रोमांचित होकर वे शीघ्र ही तुम्हें स्पर्श करने की इच्छा से तुम्हारे पास आए, परंतु तुम्हारी श्वास के वायु से भीतर प्रविष्ट होकर उन्होंने फिर यहाँ सम्पूर्ण लोकसमूह को देखा। पुनः श्वास के वायु से बाहर निकल आए उन मुनि पर तुम्हारी कटाक्ष-दृष्टि पड़ी, और वे आनंद से तुम्हें आलिंगन करने की इच्छा रखते हुए, तुम्हारे शरीर में लीन हो जाने पर, पहले की भाँति अपने आश्रम में रहने लगे। AI
સિદ્ધાનેવાસ્ય દત્વા સ્વયમયમજરામૃત્યુતાદીન્ ગતોઽભૂત્ ।
એવં ત્વત્સેવયૈવ સ્મરરિપુરપિ સ પ્રીયતે યેન તસ્મા-
ન્મૂર્તિત્રય્યાત્મકસ્ત્વં નનુ સકલનિયન્તેતિ સુવ્યક્તમાસીત્ ॥9॥
siddhānevāsya datvā svayamayamajarāmṛtyutādīn gato'bhūt |
evaṃ tvatsevayaiva smararipurapi sa prīyate yena tasmā-
nmūrtitrayyātmakastvaṃ nanu sakalaniyanteti suvyaktamāsīt ||9||
हे पुरभिद् (शिव)! गौरी के साथ उनके (मार्कण्डेय के) सम्मुख जाकर तुम्हारे प्रिय (विष्णु) के दर्शन की इच्छा से उन्होंने सिद्धों को ही उन्हें दे दिया और स्वयं अजरता, अमृत्युता आदि को प्राप्त हो गए। इस प्रकार केवल तुम्हारी सेवा से ही स्मररिपु (शिव) भी प्रसन्न होते हैं, इसलिए तुम ही मूर्तित्रय (ब्रह्मा, विष्णु, शिव) के आत्मस्वरूप तथा सम्पूर्ण के नियंता हो — यह सुस्पष्ट हो गया। AI
તેભોઽપ્યૂર્ધ્વં તુ માયાવિકૃતિવિરહિતો ભાતિ વૈકુણ્ઠલોકઃ ।
તત્ર ત્વં કારણામ્ભસ્યપિ પશુપકુલે શુદ્ધસત્ત્વૈકરૂપી
સચ્ચિત્બ્રહ્માદ્વયાત્મા પવનપુરપતે પાહિ માં સર્વરોગાત્ ॥10॥
tebho'pyūrdhvaṃ tu māyāvikṛtivirahito bhāti vaikuṇṭhalokaḥ |
tatra tvaṃ kāraṇāmbhasyapi paśupakule śuddhasattvaikarūpī
saccitbrahmādvayātmā pavanapurapate pāhi māṃ sarvarogāt ||10||
इस त्र्यंश (तीन भागों में विभक्त ब्रह्माण्ड) में सत्यलोक में ब्रह्मा, हरि और पुरभिद् (शिव) के महल ऊपर-ऊपर हैं, उनसे भी ऊपर माया की विकृतियों से रहित वैकुण्ठलोक शोभित है। वहाँ तुम कारण-जल में भी, पशुपकुल (जीवों के समूह) में शुद्ध सत्त्वमात्र स्वरूप, सच्चिद्-ब्रह्म अद्वैत आत्मा हो। हे पवनपुरपते (वायु-नगर के स्वामी)! मुझे सम्पूर्ण रोगों से बचाओ। AI