śrīmadvālmīkīya rāmāyaṇe kiṣkindhākāṇḍam |
atha ṣoḍaśassargaḥ |
tāmevaṃ bruvatīṃ tārāṃ tārādhipanibhānanām |
Verse 1
vālī nirbhartsayāmāsa vacanaṃ cedamabravīt || 1 ||
garjato'sya ca susambhraśca bhrātuḥ śatrorviśeṣataḥ |
Verse 2
marṣayiṣyāmyahaṃ kena kāraṇena varānane || 2 ||
adharṣitānāṃ śūrāṇāṃ samareṣvanivartinām |
Verse 3
dharṣaṇāmarṣaṇaṃ bhīru maraṇādatiricyate || 3 ||
soḍhuṃ na ca samartho'haṃ yuddhakāmasya saṃyuge |
Verse 4
sugrīvasya ca samrambhaṃ hīnagrīvasya garjataḥ || 4 ||
na ca kāryo viṣādaste rāghavaṃ prati matkṛte |
Verse 5
dharmajñaśca kṛtajñaśca kathaṃ pāpaṃ kariṣyati || 5 ||
nivartasva saha strībhiḥ kathaṃ bhūyo'nugacchasi |
Verse 6
sauhṛdaṃ darśitaṃ tāre mayi bhaktiḥ kṛtā tvayā || 6 ||
pratiyotsyāmyahaṃ gatvā sugrīvaṃ jahi sambhramam |
Verse 7
darpamātraṃ vineṣyāmi na ca prāṇairvimokṣyate || 7 ||
ahaṃ hyājausthitasyāsya kariṣyāmi yathepsitam |
Verse 8
vṛkṣairmuṣṭiprahāraiśca pīḍitaḥ pratiyāsyati || 8 ||
na me garvitamāyastaṃ sahiṣyati durātmavān |
Verse 9
kṛtaṃ tāre sahāṃyatvaṃ sauhṛdaṃ darśitaṃ mayi || 9 ||
śāpitā'pi mama prāṇairnivartasva jayena ca |
Verse 10
ahaṃ jitvā nivartiṣye tamahaṃ bhrātaraṃ raṇe || 10 ||
taṃ tu tārā pariṣvajya vālinaṃ priyavādinī |
Verse 11
cakāra rudatī mandaṃ dakṣiṇā sā pradakṣiṇam || 11 ||
tataḥ svastyayanaṃ kṛtvā mantravidvijayaiṣiṇī |
Verse 12
antaḥpuraṃ saha strībhiḥ praviṣṭā śokamohitā || 12 ||
praviṣṭāyāṃ tu tārāyāṃ saha strībhissvamālayam |
Verse 13
nagarānniryayau kruddho mahāsarpa iva śvasan || 13 ||
sa niśśvasya mahātejā vālī paramaroṣaṇaḥ |
Verse 14
sarvataścārayan dṛṣṭiṃ śatrudarśanakāṅkṣayā || 14 ||
sa dadarśa tataśśrīmān sugrīvaṃ hemapiṅgalam |
Verse 15
susaṃvītamavaṣṭabdhaṃ dīpyamānamivānalam || 15 ||
sa taṃ dṛṣṭvā mahāvīryaṃ sugrīvaṃ paryavasthitam |
Verse 16
gāḍhaṃ paridadhe vāso vālī paramaroṣaṇaḥ || 16 ||
sa vālī gāḍhasaṃvīto muṣṭimudyamya vīryavān |
Verse 17
sugrīvamevābhimukho yayau yoddhuṃ kṛtakṣaṇaḥ || 17 ||
śliṣṭaṃ muṣṭiṃ samudyamya saṃrabdhataramāgataḥ |
Verse 18
sugrīvo'pi samuddiśya vālinaṃ hemamālinam || 18 ||
taṃ vālī krodhatāmrākṣassugrīvaṃ raṇapaṇḍitam |
Verse 19
āpatantaṃ mahāvegamidaṃ vacanamabravīt || 19 ||
eṣa muṣṭirmayābaddho gāḍhassannihitāṅguliḥ |
Verse 20
mayā vegavimuktaste prāṇānādāya yāsyati || 20 ||
evamuktastu sugrīvaḥ kruddho vālinamabravīt |
Verse 21
tavaiva cā haranprāṇānmuṣṭiḥ patatu mūrdhani || 21 ||
tāḍitastena saṅkṛddhassamabhikramya vegitaḥ |
Verse 22
abhavacchoṇitodgārī sotpīḍa iva parvataḥ || 22 ||
sugrīveṇa tu nissaṅgaṃ sālamutpāṭya tejasā |
Verse 23
gātreṣvabhihato vālī vajreṇeva mahāgiriḥ || 23 ||
sa tu vālī pracalitassālatāḍanavihvalaḥ |
Verse 24
gurubhārasamākrānto nau sārtha iva sāgare || 24 ||
tau bhīmabalavikrāntau suparṇasamaveginau |
pravṛddhau ghoravapuṣau candrasūryāvivāmbare |
Verse 25
parasparamamitraghnau cchidrānveṣaṇatatparau || 25 ||
tato'vardhata vālī tu balavīryasamanvitaḥ |
Verse 26
sūryaputro mahāvīryassugrīvaḥ parihīyate || 26 ||
vālinā bhagnadarpastu sugrīvo mandavikramaḥ |
Verse 27
vālinaṃ prati sāmarṣo darśayāmāsa lāghavam || 27 ||
Verse 28
vṛkṣaiḥ ssaśākhai ssaśikhairvajrakoṭinibhairnakhaiḥ || 28 ||
muṣṭibhirjānubhiḥ padbhirbāhubhiśca punaḥ punaḥ |
Verse 29
tayoryuddhamabhūdghoraṃ vṛtravāsavayoriva || 29 ||
tau śoṇitāktau yudhyetāṃ vānarau vanacāriṇau |
Verse 30
meghāviva mahāśabdai starjamānau parasparam || 30 ||
hīyamānamatho'paśyatsugrīvaṃ vānareśvaram |
Verse 31
vīkṣamāṇaṃ diśaścaiva rāghavassa muhurmuhuḥ || 31 ||
tato rāmo mahātejā ārtaṃ dṛṣṭvā harīśvaram |
Verse 32
śaraṃ ca vīkṣate vīro vālino vadhakāraṇāt || 32 ||
tato dhanuṣi sandhāya śaramāśīviṣopamam |
Verse 33
purayāmāsa taccāpaṃ kālacakramivāntakaḥ || 33 ||
tasya jyātalaghoṣeṇa trastāḥ patraratheśvarāḥ |
Verse 34
pradudruvurmṛgāścaiva yugānta iva mohitāḥ || 34 ||
muktastu vajranirghoṣaḥ pradīptāśanisannibhaḥ |
Verse 35
rāghaveṇa mahābāṇo vālivakṣasi pātitaḥ || 35 ||
tatastena mahātejā vīyauṭatsiktaḥ kapīśvaraḥ |
Verse 36
vegenābhihato vālī nipapāta mahītale || 36 ||
indradhvaja ivoddhūtaḥ paurṇamāsyāṃ mahītale |
Verse 37
āśvayuksamaye māsi gataśrīko vicetanaḥ || 37 ||
narottamaḥ kālayugāntakopamaṃ śarottamaṃ kāñcanarūpyabhuṣitam |
Verse 38
sasarja dīptaṃ tamamitramardanaṃ sadhūmamagniṃ mukhato yathā haraḥ || 38 ||
athokṣitaśśoṇitatoyavisravai ssupuṣpitāśoka ivāniloddhataḥ |
Verse 39
vicetano vāsavasūnurāhave vibhraṃśitendradhvajavatkṣitiṃ gataḥ || 39 ||
ityārṣe śrīmadrāmāyaṇe vālmīkīya ādikāvye kiṣkindhākāṇḍe ṣoḍaśassargaḥ ||
Sanskrit — Devanagari (original)
श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे किष्किन्धाकाण्डम् ।
अथ षोडशस्सर्गः ।
तामेवं ब्रुवतीं तारां ताराधिपनिभाननाम् ।
वाली निर्भर्त्सयामास वचनं चेदमब्रवीत् ॥ 1 ॥
गर्जतोऽस्य च सुसम्भ्रश्च भ्रातुः शत्रोर्विशेषतः ।
मर्षयिष्याम्यहं केन कारणेन वरानने ॥ 2 ॥
अधर्षितानां शूराणां समरेष्वनिवर्तिनाम् ।
धर्षणामर्षणं भीरु मरणादतिरिच्यते ॥ 3 ॥
सोढुं न च समर्थोऽहं युद्धकामस्य संयुगे ।
सुग्रीवस्य च सम्रम्भं हीनग्रीवस्य गर्जतः ॥ 4 ॥
न च कार्यो विषादस्ते राघवं प्रति मत्कृते ।
धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च कथं पापं करिष्यति ॥ 5 ॥
निवर्तस्व सह स्त्रीभिः कथं भूयोऽनुगच्छसि ।
सौहृदं दर्शितं तारे मयि भक्तिः कृता त्वया ॥ 6 ॥
प्रतियोत्स्याम्यहं गत्वा सुग्रीवं जहि सम्भ्रमम् ।
दर्पमात्रं विनेष्यामि न च प्राणैर्विमोक्ष्यते ॥ 7 ॥
अहं ह्याजौस्थितस्यास्य करिष्यामि यथेप्सितम् ।
वृक्षैर्मुष्टिप्रहारैश्च पीडितः प्रतियास्यति ॥ 8 ॥
न मे गर्वितमायस्तं सहिष्यति दुरात्मवान् ।
कृतं तारे सहांयत्वं सौहृदं दर्शितं मयि ॥ 9 ॥
शापिताऽपि मम प्राणैर्निवर्तस्व जयेन च ।
अहं जित्वा निवर्तिष्ये तमहं भ्रातरं रणे ॥ 10 ॥
तं तु तारा परिष्वज्य वालिनं प्रियवादिनी ।
चकार रुदती मन्दं दक्षिणा सा प्रदक्षिणम् ॥ 11 ॥
ततः स्वस्त्ययनं कृत्वा मन्त्रविद्विजयैषिणी ।
अन्तःपुरं सह स्त्रीभिः प्रविष्टा शोकमोहिता ॥ 12 ॥
प्रविष्टायां तु तारायां सह स्त्रीभिस्स्वमालयम् ।
नगरान्निर्ययौ क्रुद्धो महासर्प इव श्वसन् ॥ 13 ॥
स निश्श्वस्य महातेजा वाली परमरोषणः ।
सर्वतश्चारयन् दृष्टिं शत्रुदर्शनकाङ्क्षया ॥ 14 ॥
स ददर्श ततश्श्रीमान् सुग्रीवं हेमपिङ्गलम् ।
सुसंवीतमवष्टब्धं दीप्यमानमिवानलम् ॥ 15 ॥
स तं दृष्ट्वा महावीर्यं सुग्रीवं पर्यवस्थितम् ।
गाढं परिदधे वासो वाली परमरोषणः ॥ 16 ॥
स वाली गाढसंवीतो मुष्टिमुद्यम्य वीर्यवान् ।
सुग्रीवमेवाभिमुखो ययौ योद्धुं कृतक्षणः ॥ 17 ॥
श्लिष्टं मुष्टिं समुद्यम्य संरब्धतरमागतः ।
सुग्रीवोऽपि समुद्दिश्य वालिनं हेममालिनम् ॥ 18 ॥
तं वाली क्रोधताम्राक्षस्सुग्रीवं रणपण्डितम् ।
आपतन्तं महावेगमिदं वचनमब्रवीत् ॥ 19 ॥
एष मुष्टिर्मयाबद्धो गाढस्सन्निहिताङ्गुलिः ।
मया वेगविमुक्तस्ते प्राणानादाय यास्यति ॥ 20 ॥
एवमुक्तस्तु सुग्रीवः क्रुद्धो वालिनमब्रवीत् ।
तवैव चा हरन्प्राणान्मुष्टिः पततु मूर्धनि ॥ 21 ॥
ताडितस्तेन सङ्कृद्धस्समभिक्रम्य वेगितः ।
अभवच्छोणितोद्गारी सोत्पीड इव पर्वतः ॥ 22 ॥
सुग्रीवेण तु निस्सङ्गं सालमुत्पाट्य तेजसा ।
गात्रेष्वभिहतो वाली वज्रेणेव महागिरिः ॥ 23 ॥
स तु वाली प्रचलितस्सालताडनविह्वलः ।
गुरुभारसमाक्रान्तो नौ सार्थ इव सागरे ॥ 24 ॥
तौ भीमबलविक्रान्तौ सुपर्णसमवेगिनौ ।
प्रवृद्धौ घोरवपुषौ चन्द्रसूर्याविवाम्बरे ।
परस्परममित्रघ्नौ च्छिद्रान्वेषणतत्परौ ॥ 25 ॥
ततोऽवर्धत वाली तु बलवीर्यसमन्वितः ।
सूर्यपुत्रो महावीर्यस्सुग्रीवः परिहीयते ॥ 26 ॥
वालिना भग्नदर्पस्तु सुग्रीवो मन्दविक्रमः ।
वालिनं प्रति सामर्षो दर्शयामास लाघवम् ॥ 27 ॥
वृक्षैः स्सशाखै स्सशिखैर्वज्रकोटिनिभैर्नखैः ॥ 28 ॥
मुष्टिभिर्जानुभिः पद्भिर्बाहुभिश्च पुनः पुनः ।
तयोर्युद्धमभूद्घोरं वृत्रवासवयोरिव ॥ 29 ॥
तौ शोणिताक्तौ युध्येतां वानरौ वनचारिणौ ।
मेघाविव महाशब्दै स्तर्जमानौ परस्परम् ॥ 30 ॥
हीयमानमथोऽपश्यत्सुग्रीवं वानरेश्वरम् ।
वीक्षमाणं दिशश्चैव राघवस्स मुहुर्मुहुः ॥ 31 ॥
ततो रामो महातेजा आर्तं दृष्ट्वा हरीश्वरम् ।
शरं च वीक्षते वीरो वालिनो वधकारणात् ॥ 32 ॥
ततो धनुषि सन्धाय शरमाशीविषोपमम् ।
पुरयामास तच्चापं कालचक्रमिवान्तकः ॥ 33 ॥
तस्य ज्यातलघोषेण त्रस्ताः पत्ररथेश्वराः ।
प्रदुद्रुवुर्मृगाश्चैव युगान्त इव मोहिताः ॥ 34 ॥
मुक्तस्तु वज्रनिर्घोषः प्रदीप्ताशनिसन्निभः ।
राघवेण महाबाणो वालिवक्षसि पातितः ॥ 35 ॥
ततस्तेन महातेजा वीयौटत्सिक्तः कपीश्वरः ।
वेगेनाभिहतो वाली निपपात महीतले ॥ 36 ॥
इन्द्रध्वज इवोद्धूतः पौर्णमास्यां महीतले ।
आश्वयुक्समये मासि गतश्रीको विचेतनः ॥ 37 ॥
नरोत्तमः कालयुगान्तकोपमं शरोत्तमं काञ्चनरूप्यभुषितम् ।
ससर्ज दीप्तं तममित्रमर्दनं सधूममग्निं मुखतो यथा हरः ॥ 38 ॥
अथोक्षितश्शोणिततोयविस्रवै स्सुपुष्पिताशोक इवानिलोद्धतः ।
विचेतनो वासवसूनुराहवे विभ्रंशितेन्द्रध्वजवत्क्षितिं गतः ॥ 39 ॥
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीय आदिकाव्ये किष्किन्धाकाण्डे षोडशस्सर्गः ॥