Ashtavakra Gita Chapter 16 — Telugu Script

⚠️ AI-generated translation — the Hindi meaning was produced by AI and automatically cross-checked against the Sanskrit, but it may still contain errors. It has not yet been reviewed by a scholar. Please refer to a traditional commentary for study.

Summary — Hindi

अष्टावक्र गीता के सोलहवें अध्याय में अष्टावक्र कहते हैं कि अनेक शास्त्रों को कहने या सुनने से भी, सब कुछ विस्मरण किए बिना स्वस्थता (शांति) नहीं मिलती। भोग, कर्म या समाधि करते हुए भी आशाओं से रहित चित्त अत्यंत रमण करता है। जब मन 'यह किया, यह नहीं किया' के द्वंद्वों से मुक्त होता है, तब वह धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष में निरपेक्ष हो जाता है। ग्रहण और त्याग से रहित पुरुष न विरक्त है और न रागवान; बालक के समान निर्द्वंद्व बुद्धिमान पुरुष ऐसा ही स्थित रहता है। अंत में कहा गया है कि उपदेष्टा शिव, विष्णु अथवा ब्रह्मा भी हों, तो भी सब कुछ विस्मरण किए बिना शांति नहीं मिलती।

AI-generated · not yet verified

The Hindi meaning of each verse is shown below the verse.

Meaning —

అష్టావక్ర ఉవాచ ॥

Verse 16-1

ఆచక్ష్వ శృణు వా తాత నానాశాస్త్రాణ్యనేకశః ।
తథాపి న తవ స్వాస్థ్యం సర్వవిస్మరణాదృతే ॥ 16-1॥

ācakṣva śṛṇu vā tāta nānāśāstrāṇyanekaśaḥ |
tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇādṛte || 16-1||

अष्टावक्र ने कहा — हे तात, तुम अनेक प्रकार से नाना शास्त्रों को कहो या सुनो, फिर भी सब कुछ विस्मरण किए बिना तुम्हें स्वस्थता (शांति) नहीं मिलेगी ॥ 16-1॥ ^AI

Verse 16-2

భోగం కర్మ సమాధిం వా కురు విజ్ఞ తథాపి తే ।
చిత్తం నిరస్తసర్వాశమత్యర్థం రోచయిష్యతి ॥ 16-2॥

bhogaṃ karma samādhiṃ vā kuru vijña tathāpi te |
cittaṃ nirastasarvāśamatyarthaṃ rocayiṣyati || 16-2||

हे विज्ञ, तुम भोग करो या कर्म करो या समाधि करो, फिर भी तुम्हारा चित्त समस्त आशाओं से रहित होकर अत्यंत ही रमण करेगा ॥ 16-2॥ ^AI

Verse 16-3

ఆయాసాత్సకలో దుఃఖీ నైనం జానాతి కశ్చన ।
అనేనైవోపదేశేన ధన్యః ప్రాప్నోతి నిర్వృతిమ్ ॥ 16-3॥

āyāsātsakalo duḥkhī nainaṃ jānāti kaścana |
anenaivopadeśena dhanyaḥ prāpnoti nirvṛtim || 16-3||

क्लेश से सब प्राणी दुःखी है, इसे कोई नहीं जानता। इसी उपदेश से धन्य पुरुष निर्वृति (शांति) को प्राप्त होता है ॥ 16-3॥ ^AI

Verse 16-4

వ్యాపారే ఖిద్యతే యస్తు నిమేషోన్మేషయోరపి ।
తస్యాలస్య ధురీణస్య సుఖం నాన్యస్య కస్యచిత్ ॥ 16-4॥

vyāpāre khidyate yastu nimeṣonmeṣayorapi |
tasyālasya dhurīṇasya sukhaṃ nānyasya kasyacit || 16-4||

जो पलक झपकने और खुलने में भी क्लेश पाता है, उस अत्यंत आलसी पुरुष को ही सुख है, अन्य किसी को नहीं ॥ 16-4॥ ^AI

Verse 16-5

ఇదం కృతమిదం నేతి ద్వన్ద్వైర్ముక్తం యదా మనః ।
ధర్మార్థకామమోక్షేషు నిరపేక్షం తదా భవేత్ ॥ 16-5॥

idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktaṃ yadā manaḥ |
dharmārthakāmamokṣeṣu nirapekṣaṃ tadā bhavet || 16-5||

जब मन 'यह किया, यह नहीं किया' इन द्वंद्वों से मुक्त हो जाता है, तब वह धर्म, अर्थ, काम और मोक्ष में निरपेक्ष हो जाता है ॥ 16-5॥ ^AI

Verse 16-6

విరక్తో విషయద్వేష్టా రాగీ విషయలోలుపః ।
గ్రహమోక్షవిహీనస్తు న విరక్తో న రాగవాన్ ॥ 16-6॥

virakto viṣayadveṣṭā rāgī viṣayalolupaḥ |
grahamokṣavihīnastu na virakto na rāgavān || 16-6||

विरक्त पुरुष विषयों से घृणा करता है और रागी पुरुष विषयों का लोलुप होता है; परंतु ग्रहण और त्याग से रहित पुरुष न विरक्त है और न रागवान ॥ 16-6॥ ^AI

Verse 16-7

హేయోపాదేయతా తావత్సంసారవిటపాఙ్కురః ।
స్పృహా జీవతి యావద్ వై నిర్విచారదశాస్పదమ్ ॥ 16-7॥

heyopādeyatā tāvatsaṃsāraviṭapāṅkuraḥ |
spṛhā jīvati yāvad vai nirvicāradaśāspadam || 16-7||

जब तक संसार-वृक्ष के अंकुर रूप स्पृहा (इच्छा) जीवित है, तब तक हेय और उपादेय (त्यागने योग्य और ग्रहण करने योग्य) की भावना बनी रहती है; यह निर्विचार अवस्था का स्थान है ॥ 16-7॥ ^AI

Verse 16-8

ప్రవృత్తౌ జాయతే రాగో నిర్వృత్తౌ ద్వేష ఏవ హి ।
నిర్ద్వన్ద్వో బాలవద్ ధీమాన్ ఏవమేవ వ్యవస్థితః ॥ 16-8॥

pravṛttau jāyate rāgo nirvṛttau dveṣa eva hi |
nirdvandvo bālavad dhīmān evameva vyavasthitaḥ || 16-8||

प्रवृत्ति में राग उत्पन्न होता है और निवृत्ति में द्वेष ही होता है; परंतु बालक के समान निर्द्वंद्व बुद्धिमान पुरुष ऐसा ही स्थित रहता है ॥ 16-8॥ ^AI

Verse 16-9

హాతుమిచ్ఛతి సంసారం రాగీ దుఃఖజిహాసయా ।
వీతరాగో హి నిర్దుఃఖస్తస్మిన్నపి న ఖిద్యతి ॥ 16-9॥

hātumicchati saṃsāraṃ rāgī duḥkhajihāsayā |
vītarāgo hi nirduḥkhastasminnapi na khidyati || 16-9||

राग से युक्त मनुष्य दुःख को मिटाने की इच्छा से संसार को छोड़ना चाहता है। परंतु जिसका राग नष्ट हो गया है, वह दुःखरहित होता है और उस संसार में भी खिन्न नहीं होता। ^AI

Verse 16-10

యస్యాభిమానో మోక్షేఽపి దేహేఽపి మమతా తథా ।
న చ జ్ఞానీ న వా యోగీ కేవలం దుఃఖభాగసౌ ॥ 16-10॥

yasyābhimāno mokṣe'pi dehe'pi mamatā tathā |
na ca jñānī na vā yogī kevalaṃ duḥkhabhāgasau || 16-10||

जिसका मोक्ष में भी अभिमान है और देह में भी ममता है, वह न ज्ञानी है और न योगी; वह केवल दुःख का भागी है। ^AI

Verse 16-11

హరో యద్యుపదేష్టా తే హరిః కమలజోఽపి వా ।
తథాపి న తవ స్వాస్థ్యం సర్వవిస్మరణాదృతే ॥ 16-11॥

haro yadyupadeṣṭā te hariḥ kamalajo'pi vā |
tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇādṛte || 16-11||

यदि तुम्हारा उपदेष्टा शिव हों, विष्णु हों अथवा ब्रह्मा भी हों, तो भी सब कुछ विस्मरण किए बिना तुम्हें स्वस्थता (शांति) नहीं मिलेगी। ^AI

Sanskrit — Devanagari (original)

अष्टावक्र उवाच ॥

आचक्ष्व शृणु वा तात नानाशास्त्राण्यनेकशः ।

तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणादृते ॥ 16-1॥

भोगं कर्म समाधिं वा कुरु विज्ञ तथापि ते ।

चित्तं निरस्तसर्वाशमत्यर्थं रोचयिष्यति ॥ 16-2॥

आयासात्सकलो दुःखी नैनं जानाति कश्चन ।

अनेनैवोपदेशेन धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम् ॥ 16-3॥

व्यापारे खिद्यते यस्तु निमेषोन्मेषयोरपि ।

तस्यालस्य धुरीणस्य सुखं नान्यस्य कस्यचित् ॥ 16-4॥

इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तं यदा मनः ।

धर्मार्थकाममोक्षेषु निरपेक्षं तदा भवेत् ॥ 16-5॥

विरक्तो विषयद्वेष्टा रागी विषयलोलुपः ।

ग्रहमोक्षविहीनस्तु न विरक्तो न रागवान् ॥ 16-6॥

हेयोपादेयता तावत्संसारविटपाङ्कुरः ।

स्पृहा जीवति यावद् वै निर्विचारदशास्पदम् ॥ 16-7॥

प्रवृत्तौ जायते रागो निर्वृत्तौ द्वेष एव हि ।

निर्द्वन्द्वो बालवद् धीमान् एवमेव व्यवस्थितः ॥ 16-8॥

हातुमिच्छति संसारं रागी दुःखजिहासया ।

वीतरागो हि निर्दुःखस्तस्मिन्नपि न खिद्यति ॥ 16-9॥

यस्याभिमानो मोक्षेऽपि देहेऽपि ममता तथा ।

न च ज्ञानी न वा योगी केवलं दुःखभागसौ ॥ 16-10॥

हरो यद्युपदेष्टा ते हरिः कमलजोऽपि वा ।

तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणादृते ॥ 16-11॥

🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Telugu script. Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version. It is a transliteration, not a translation — see “Meaning” for translations where available.

అష్టావక్ర గీతా షోడశోఽధ్యాయః