অষ্টাবক্র উবাচ ॥
আচক্ষ্ব শৃণু বা তাত নানাশাস্ত্রাণ্যনেকশঃ ।
তথাপি ন তব স্বাস্থ্যং সর্ববিস্মরণাদৃতে ॥ 16-1॥
ভোগং কর্ম সমাধিং বা কুরু বিজ্ঞ তথাপি তে ।
চিত্তং নিরস্তসর্বাশমত্যর্থং রোচযিষ্যতি ॥ 16-2॥
আযাসাত্সকলো দুঃখী নৈনং জানাতি কশ্চন ।
অনেনৈবোপদেশেন ধন্যঃ প্রাপ্নোতি নির্বৃতিম্ ॥ 16-3॥
ব্যাপারে খিদ্যতে যস্তু নিমেষোন্মেষযোরপি ।
তস্যালস্য ধুরীণস্য সুখং নান্যস্য কস্যচিত্ ॥ 16-4॥
ইদং কৃতমিদং নেতি দ্বন্দ্বৈর্মুক্তং যদা মনঃ ।
ধর্মার্থকামমোক্ষেষু নিরপেক্ষং তদা ভবেত্ ॥ 16-5॥
বিরক্তো বিষযদ্বেষ্টা রাগী বিষযলোলুপঃ ।
গ্রহমোক্ষবিহীনস্তু ন বিরক্তো ন রাগবান্ ॥ 16-6॥
হেযোপাদেযতা তাবত্সংসারবিটপাঙ্কুরঃ ।
স্পৃহা জীবতি যাবদ্ বৈ নির্বিচারদশাস্পদম্ ॥ 16-7॥
প্রবৃত্তৌ জাযতে রাগো নির্বৃত্তৌ দ্বেষ এব হি ।
নির্দ্বন্দ্বো বালবদ্ ধীমান্ এবমেব ব্যবস্থিতঃ ॥ 16-8॥
হাতুমিচ্ছতি সংসারং রাগী দুঃখজিহাসযা ।
বীতরাগো হি নির্দুঃখস্তস্মিন্নপি ন খিদ্যতি ॥ 16-9॥
যস্যাভিমানো মোক্ষেঽপি দেহেঽপি মমতা তথা ।
ন চ জ্ঞানী ন বা যোগী কেবলং দুঃখভাগসৌ ॥ 16-10॥
হরো যদ্যুপদেষ্টা তে হরিঃ কমলজোঽপি বা ।
তথাপি ন তব স্বাস্থ্যং সর্ববিস্মরণাদৃতে ॥ 16-11॥
Roman (IAST) Transliteration
aṣṭāvakra uvāca ||
ācakṣva śṛṇu vā tāta nānāśāstrāṇyanekaśaḥ |
tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇādṛte || 16-1||
bhogaṃ karma samādhiṃ vā kuru vijña tathāpi te |
cittaṃ nirastasarvāśamatyarthaṃ rocayiṣyati || 16-2||
āyāsātsakalo duḥkhī nainaṃ jānāti kaścana |
anenaivopadeśena dhanyaḥ prāpnoti nirvṛtim || 16-3||
vyāpāre khidyate yastu nimeṣonmeṣayorapi |
tasyālasya dhurīṇasya sukhaṃ nānyasya kasyacit || 16-4||
idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktaṃ yadā manaḥ |
dharmārthakāmamokṣeṣu nirapekṣaṃ tadā bhavet || 16-5||
virakto viṣayadveṣṭā rāgī viṣayalolupaḥ |
grahamokṣavihīnastu na virakto na rāgavān || 16-6||
heyopādeyatā tāvatsaṃsāraviṭapāṅkuraḥ |
spṛhā jīvati yāvad vai nirvicāradaśāspadam || 16-7||
pravṛttau jāyate rāgo nirvṛttau dveṣa eva hi |
nirdvandvo bālavad dhīmān evameva vyavasthitaḥ || 16-8||
hātumicchati saṃsāraṃ rāgī duḥkhajihāsayā |
vītarāgo hi nirduḥkhastasminnapi na khidyati || 16-9||
yasyābhimāno mokṣe'pi dehe'pi mamatā tathā |
na ca jñānī na vā yogī kevalaṃ duḥkhabhāgasau || 16-10||
haro yadyupadeṣṭā te hariḥ kamalajo'pi vā |
tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇādṛte || 16-11||
Sanskrit — Devanagari (original)
अष्टावक्र उवाच ॥
आचक्ष्व शृणु वा तात नानाशास्त्राण्यनेकशः ।
तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणादृते ॥ 16-1॥
भोगं कर्म समाधिं वा कुरु विज्ञ तथापि ते ।
चित्तं निरस्तसर्वाशमत्यर्थं रोचयिष्यति ॥ 16-2॥
आयासात्सकलो दुःखी नैनं जानाति कश्चन ।
अनेनैवोपदेशेन धन्यः प्राप्नोति निर्वृतिम् ॥ 16-3॥
व्यापारे खिद्यते यस्तु निमेषोन्मेषयोरपि ।
तस्यालस्य धुरीणस्य सुखं नान्यस्य कस्यचित् ॥ 16-4॥
इदं कृतमिदं नेति द्वन्द्वैर्मुक्तं यदा मनः ।
धर्मार्थकाममोक्षेषु निरपेक्षं तदा भवेत् ॥ 16-5॥
विरक्तो विषयद्वेष्टा रागी विषयलोलुपः ।
ग्रहमोक्षविहीनस्तु न विरक्तो न रागवान् ॥ 16-6॥
हेयोपादेयता तावत्संसारविटपाङ्कुरः ।
स्पृहा जीवति यावद् वै निर्विचारदशास्पदम् ॥ 16-7॥
प्रवृत्तौ जायते रागो निर्वृत्तौ द्वेष एव हि ।
निर्द्वन्द्वो बालवद् धीमान् एवमेव व्यवस्थितः ॥ 16-8॥
हातुमिच्छति संसारं रागी दुःखजिहासया ।
वीतरागो हि निर्दुःखस्तस्मिन्नपि न खिद्यति ॥ 16-9॥
यस्याभिमानो मोक्षेऽपि देहेऽपि ममता तथा ।
न च ज्ञानी न वा योगी केवलं दुःखभागसौ ॥ 16-10॥
हरो यद्युपदेष्टा ते हरिः कमलजोऽपि वा ।
तथापि न तव स्वास्थ्यं सर्वविस्मरणादृते ॥ 16-11॥
aṣṭāvakra uvāca ||
ācakṣva śṛṇu vā tāta nānāśāstrāṇyanekaśaḥ |
tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇādṛte || 16-1||
bhogaṃ karma samādhiṃ vā kuru vijña tathāpi te |
cittaṃ nirastasarvāśamatyarthaṃ rocayiṣyati || 16-2||
āyāsātsakalo duḥkhī nainaṃ jānāti kaścana |
anenaivopadeśena dhanyaḥ prāpnoti nirvṛtim || 16-3||
vyāpāre khidyate yastu nimeṣonmeṣayorapi |
tasyālasya dhurīṇasya sukhaṃ nānyasya kasyacit || 16-4||
idaṃ kṛtamidaṃ neti dvandvairmuktaṃ yadā manaḥ |
dharmārthakāmamokṣeṣu nirapekṣaṃ tadā bhavet || 16-5||
virakto viṣayadveṣṭā rāgī viṣayalolupaḥ |
grahamokṣavihīnastu na virakto na rāgavān || 16-6||
heyopādeyatā tāvatsaṃsāraviṭapāṅkuraḥ |
spṛhā jīvati yāvad vai nirvicāradaśāspadam || 16-7||
pravṛttau jāyate rāgo nirvṛttau dveṣa eva hi |
nirdvandvo bālavad dhīmān evameva vyavasthitaḥ || 16-8||
hātumicchati saṃsāraṃ rāgī duḥkhajihāsayā |
vītarāgo hi nirduḥkhastasminnapi na khidyati || 16-9||
yasyābhimāno mokṣe'pi dehe'pi mamatā tathā |
na ca jñānī na vā yogī kevalaṃ duḥkhabhāgasau || 16-10||
haro yadyupadeṣṭā te hariḥ kamalajo'pi vā |
tathāpi na tava svāsthyaṃ sarvavismaraṇādṛte || 16-11||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.