.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි
විදුරවාක්යේ සප්තත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ ..
විදුර උවාච .
සප්තදශේමාන්රාජේන්ද්ර මනුඃ ස්වායම්භුවෝ(අ)බ්රවීත් .
වෛචිත්රවීර්ය පුරුෂානාකාශං මුෂ්ටිභිර්ඝ්නතඃ .. 1..
තානේවින්ද්රස්ය හි ධනුරනාම්යං නමතෝ(අ)බ්රවීත් .
අථෝ මරීචිනඃ පාදානනාම්යාන්නමතස්තථා .. 2..
යශ්චාශිෂ්යං ශාසති යශ් ච කුප්යතේ
යශ්චාතිවේලං භජතේ ද්විෂන්තම් .
ස්ත්රියශ්ච යෝ(අ)රක්ෂති භද්රමස්තු තේ
යශ්චායාච්යං යාචති යශ් ච කත්ථතේ .. 3..
යශ්චාභිජාතඃ ප්රකරෝත්යකාර්යං
යශ්චාබලෝ බලිනා නිත්යවෛරී .
අශ්රද්දධානාය ච යෝ බ්රවීති
යශ්චාකාම්යං කාමයතේ නරේන්ද්ර .. 4..
වධ්වා හාසං ශ්වශුරෝ යශ් ච මන්යතේ
වධ්වා වසන්නුත යෝ මානකාමඃ .
පරක්ෂේත්රේ නිර්වපති යශ්ච බීජං
ස්ත්රියං ච යඃ පරිවදතේ(අ)තිවේලම් .. 5..
යශ්චෛව ලබ්ධ්වා න ස්මරාමීත්යුවාච
දත්ත්වා ච යඃ කත්ථති යාච්යමානඃ .
යශ්චාසතඃ සාන්ත්වමුපාසතීහ
ඒතේ(අ)නුයාන්ත්යනිලං පාශහස්තාඃ .. 6..
යස්මින්යථා වර්තතේ යෝ මනුෂ්යස්
තස්මිංස්තථා වර්තිතව්යං ස ධර්මඃ .
මායාචාරෝ මායයා වර්තිතව්යඃ
සාධ්වාචාරඃ සාධුනා ප්රත්යුදේයඃ .. 7..
ධෘතරාෂ්ට්ර උවාච .
ශතායුරුක්තඃ පුරුෂඃ සර්වවේදේෂු වෛ යදා .
නාප්නෝත්යථ ච තත්සර්වමායුඃ කේනේහ හේතුනා .. 8..
විදුර උවාච .
අතිවාදෝ(අ)තිමානශ්ච තථාත්යාගෝ නරාධිපඃ .
ක්රෝධශ්චාතිවිවිත්සා ච මිත්රද්රෝහශ්ච තානි ෂට් .. 9..
ඒත ඒවාසයස්තීක්ෂ්ණාඃ කෘන්තන්ත්යායූංෂි දේහිනාම් .
ඒතානි මානවාන්ඝ්නන්ති න මෘත්යුර්භද්රමස්තු තේ .. 10..
විශ්වස්තස්යෛති යෝ දාරාන්යශ්චාපි ගුරු තක්පගඃ .
වෘෂලී පතිර්ද්විජෝ යශ්ච පානපශ්චෛව භාරත .. 11..
ශරණාගතහා චෛව සර්වේ බ්රහ්මහණෛඃ සමාඃ .
ඒතෛඃ සමේත්ය කර්තව්යං ප්රායශ්චිත්තමිති ශ්රුතිඃ .. 12..
ගෘහී වදාන්යෝ(අ)නපවිද්ධ වාක්යඃ
ශේෂාන්න භෝකාප්යවිහිංසකශ් ච .
නානර්ථකෘත්ත්යක්තකලිඃ කෘතජ්ඤඃ
සත්යෝ මෘදුඃ ස්වර්ගමුපෛති විද්වාන් .. 13..
සුලභාඃ පුරුෂා රාජන්සතතං ප්රියවාදිනඃ .
අප්රියස්ය තු පථ්යස්ය වක්තා ශ්රෝතා ච දුර්ලභඃ .. 14..
යෝ හි ධර්මං ව්යපාශ්රිත්ය හිත්වා භර්තුඃ ප්රියාප්රියේ .
අප්රියාණ්යාහ පථ්යානි තේන රාජා සහායවාන් .. 15..
ත්යජේත්කුලාර්ථේ පුරුෂං ග්රාමස්යාර්ථේ කුලං ත්යජේත් .
ග්රාමං ජනපදස්යාර්ථේ ආත්මාර්ථේ පෘථිවීං ත්යජේත් .. 16..
ආපදර්ථං ධනං රක්ෂේද්දාරාන්රක්ෂේද්ධනෛරපි .
ආත්මානං සතතං රක්ෂේද්දාරෛරපි ධනෛරපි .. 17..
උක්තං මයා ද්යූතකාලේ(අ)පි රාජන්
නෛවං යුක්තං වචනං ප්රාතිපීය .
තදෞෂධං පථ්යමිවාතුරස්ය
න රෝචතේ තව වෛචිත්ර වීර්ය .. 18..
කාකෛරිමාංශ්චිත්රබර්හාන්මයූරාන්
පරාජෛෂ්ඨාඃ පාණ්ඩවාන්ධාර්තරාෂ්ට්රෛඃ .
හිත්වා සිංහාන්ක්රෝෂ්ටු කාන්ගූහමානඃ
ප්රාප්තේ කාලේ ශෝචිතා ත්වං නරේන්ද්ර .. 19..
යස්තාත න ක්රුධ්යති සර්වකාලං
භෘත්යස්ය භක්තස්ය හිතේ රතස්ය .
තස්මින්භෘත්යා භර්තරි විශ්වසන්ති
න චෛනමාපත්සු පරිත්යජන්ති .. 20..
න භෘත්යානාං වෘත්ති සංරෝධනේන
බාහ්යං ජනං සඤ්ජිඝෘක්ෂේදපූර්වම් .
ත්යජන්ති හ්යේනමුචිතාවරුද්ධාඃ
ස්නිග්ධා හ්යමාත්යාඃ පරිහීනභෝගාඃ .. 21..
කෘත්යානි පූර්වං පරිසඞ්ඛ්යාය සර්වාණ්ය්
ආයව්යයාවනුරූපාං ච වෘත්තිම් .
සඞ්ගෘහ්ණීයාදනුරූපාන්සහායාන්
සහායසාධ්යානි හි දුෂ්කරාණි .. 22..
අභිප්රායං යෝ විදිත්වා තු භර්තුඃ
සර්වාණි කාර්යාණි කරෝත්යතන්ද්රීඃ .
වක්තා හිතානාමනුරක්ත ආර්යඃ
ශක්තිජ්ඤ ආත්මේව හි සෝ(අ)නුකම්ප්යඃ .. 23..
වාක්යං තු යෝ නාද්රියතේ(අ)නුශිෂ්ටඃ
ප්රත්යාහ යශ්චාපි නියුජ්යමානඃ .
ප්රජ්ඤාභිමානී ප්රතිකූලවාදී
ත්යාජ්යඃ ස තාදෘක්ත්වරයෛව භෘත්යඃ .. 24..
අස්තබ්ධමක්ලීබමදීර්ඝසූත්රං
සානුක්රෝශං ශ්ලක්ෂ්ණමහාර්යමන්යෛඃ .
අරෝග ජාතීයමුදාරවාක්යං
දූතං වදන්ත්යෂ්ට ගුණෝපපන්නම් .. 25..
න විශ්වාසාජ්ජාතු පරස්ය ගේහං
ගච්ඡේන්නරශ්චේතයානෝ විකාලේ .
න චත්වරේ නිශි තිෂ්ඨේන්නිගූඪෝ
න රාජන්යාං යෝෂිතං ප්රාර්ථයීත .. 26..
න නිහ්නවං සත්ර ගතස්ය ගච්ඡේත්
සංසෘෂ්ට මන්ත්රස්ය කුසඞ්ගතස්ය .
න ච බ්රූයාන්නාශ්වසාමි ත්වයීති
ස කාරණං ව්යපදේශං තු කුර්යාත් .. 27..
ඝෘණී රාජා පුංශ්චලී රාජභෘත්යඃ
පුත්රෝ භ්රාතා විධවා බාල පුත්රා .
සේනා ජීවී චෝද්ධෘත භක්ත ඒව
ව්යවහාරේ වෛ වර්ජනීයාඃ ස්යුරේතේ .. 28..
ගුණා දශ ස්නානශීලං භජන්තේ
බලං රූපං ස්වරවර්ණප්රශුද්ධිඃ .
ස්පර්ශශ්ච ගන්ධශ්ච විශුද්ධතා ච
ශ්රීඃ සෞකුමාර්යං ප්රවරාශ්ච නාර්යඃ .. 29..
ගුණාශ්ච ෂණ්මිතභුක්තං භජන්තේ
ආරෝග්යමායුශ්ච සුඛං බලං ච .
අනාවිලං චාස්ය භවේදපත්යං
න චෛනමාද්යූන ඉති ක්ෂිපන්ති .. 30..
අකර්ම ශීලං ච මහාශනං ච
ලෝකද්විෂ්ටං බහු මායං නෘශංසම් .
අදේශකාලජ්ඤමනිෂ්ට වේෂම්
ඒතාන්ගෘහේ න ප්රතිවාසයීත .. 31..
කදර්යමාක්රෝශකමශ්රුතං ච
වරාක සම්භූතමමාන්ය මානිනම් .
නිෂ්ඨූරිණං කෘතවෛරං කෘතඝ්නම්
ඒතාන්භෘතාර්තෝ(අ)පි න ජාතු යාචේත් .. 32..
සඞ්ක්ලිෂ්ටකර්මාණමතිප්රවාදං
නිත්යානෘතං චාදෘඪ භක්තිකං ච .
විකෘෂ්ටරාගං බහුමානිනං චාප්ය්
ඒතාන්න සේවේත නරාධමාන්ෂට් .. 33..
සහායබන්ධනා හ්යර්ථාඃ සහායාශ්චාර්ථබන්ධනාඃ .
අන්යෝන්යබන්ධනාවේතෞ විනාන්යෝන්යං න සිධ්යතඃ .. 34..
උත්පාද්ය පුත්රානනෘණාංශ්ච කෘත්වා
වෘත්තිං ච තේභ්යෝ(අ)නුවිධාය කාං චිත් .
ස්ථානේ කුමාරීඃ ප්රතිපාද්ය සර්වා
අරණ්යසංස්ථෝ මුනිවද්බුභූෂේත් .. 35..
හිතං යත්සර්වභූතානාමාත්මනශ්ච සුඛාවහම් .
තත්කුර්යාදීශ්වරෝ හ්යේතන්මූලං ධර්මාර්ථසිද්ධයේ .. 36..
බුද්ධිඃ ප්රභාවස්තේජශ්ච සත්ත්වමුත්ථානමේව ච .
ව්යවසායශ්ච යස්ය ස්යාත්තස්යාවෘත්ති භයං කුතඃ .. 37..
පශ්ය දෝෂාන්පාණ්ඩවෛර්විග්රහේ ත්වං
යත්ර ව්යථේරන්නපි දේවාඃ ස ශක්රාඃ .
පුත්රෛර්වෛරං නිත්යමුද්විග්නවාසෝ
යශඃ ප්රණාශෝ ද්විෂතාං ච හර්ෂඃ .. 38..
භීෂ්මස්ය කෝපස්තව චේන්ද්ර කල්ප
ද්රෝණස්ය රාජ්ඤශ්ච යුධිෂ්ඨිරස්ය .
උත්සාදයේල්ලෝකමිමං ප්රවෘද්ධඃ
ශ්වේතෝ ග්රහස්තිර්යගිවාපතන්ඛේ .. 39..
තව පුත්රශතං චෛව කර්ණඃ පඤ්ච ච පාණ්ඩවාඃ .
පෘථිවීමනුශාසේයුරඛිලාං සාගරාම්බරාම් .. 40..
ධාර්තරාෂ්ට්රා වනං රාජන්ව්යාඝ්රාඃ පාණ්ඩුසුතා මතාඃ .
මා වනං ඡින්ධි ස ව්යාඝ්රං මා ව්යාඝ්රාන්නීනශෝ වනාත් .. 41..
න ස්යාද්වනමෘතේ ව්යාඝ්රාන්ව්යාඝ්රා න ස්යුරෘතේ වනම් .
වනං හි රක්ෂ්යතේ ව්යාඝ්රෛර්ව්යාඝ්රාන්රක්ෂති කානනම් .. 42..
න තථේච්ඡන්ත්යකල්යාණාඃ පරේෂාං වේදිතුං ගුණාන් .
යථෛෂාං ජ්ඤාතුමිච්ඡන්ති නෛර්ගුණ්යං පාපචේතසඃ .. 43..
අර්ථසිද්ධිං පරාමිච්ඡන්ධර්මමේවාදිතශ් චරේත් .
න හි ධර්මාදපෛත්යර්ථඃ ස්වර්ගලෝකාදිවාමෘතම් .. 44..
යස්යාත්මා විරතඃ පාපාත්කල්යාණේ ච නිවේශිතඃ .
තේන සර්වමිදං බුද්ධං ප්රකෘතිර්විකෘතිර්ශ්ච යා .. 45..
යෝ ධර්මමර්ථං කාමං ච යථාකාලං නිෂේවතේ .
ධර්මාර්ථකාමසංයෝගං යෝ(අ)මුත්රේහ ච වින්දති .. 46..
සන්නියච්ඡති යෝ වේගමුත්ථිතං ක්රෝධහර්ෂයෝඃ .
ස ශ්රියෝ භාජනං රාජන්යශ්චාපත්සු න මුහ්යති .. 47..
බලං පඤ්ච විධං නිත්යං පුරුෂාණාං නිබෝධ මේ .
යත්තු බාහුබලං නාම කනිෂ්ඨං බලමුච්යතේ .. 48..
අමාත්යලාභෝ භද්රං තේ ද්විතීයං බලමුච්යතේ .
ධනලාභස්තෘතීයං තු බලමාහුර්ජිගීෂවඃ .. 49..
යත්ත්වස්ය සහජං රාජන්පිතෘපෛතාමහං බලම් .
අභිජාත බලං නාම තච්චතුර්ථං බලං ස්මෘතම් .. 50..
යේන ත්වේතානි සර්වාණි සඞ්ගෘහීතානි භාරත .
යද්බලානාං බලං ශ්රේෂ්ඨං තත්ප්රජ්ඤා බලමුච්යතේ .. 51..
මහතේ යෝ(අ)පකාරාය නරස්ය ප්රභවේන්නරඃ .
තේන වෛරං සමාසජ්ය දූරස්ථෝ(අ)ස්මීති නාශ්වසේත් .. 52..
ස්ත්රීෂු රාජසු සර්පේෂු ස්වාධ්යායේ ශත්රුසේවිෂු .
භෝගේ චායුෂි විශ්වාසං කඃ ප්රාජ්ඤඃ කර්තුමර්හති .. 53..
ප්රජ්ඤා ශරේණාභිහතස්ය ජන්තෝශ්
චිකිත්සකාඃ සන්ති න චෞෂධානි .
න හෝමමන්ත්රා න ච මඞ්ගලානි
නාථර්වණා නාප්යගදාඃ සුසිද්ධාඃ .. 54..
සර්පශ්චාග්නිශ්ච සිංහශ්ච කුලපුත්රශ්ච භාරත .
නාවජ්ඤේයා මනුෂ්යේණ සර්වේ තේ හ්යතිතේජසඃ .. 55..
අග්නිස්තේජෝ මහල්ලෝකේ ගූඪස්තිෂ්ඨති දාරුෂු .
න චෝපයුඞ්ක්තේ තද්දාරු යාවන්නෝ දීප්යතේ පරෛඃ .. 56..
ස ඒව ඛලු දාරුභ්යෝ යදා නිර්මථ්ය දීප්යතේ .
තදා තච්ච වනං චාන්යන්නිර්දහත්යාශු තේජසා .. 57..
ඒවමේව කුලේ ජාතාඃ පාවකෝපම තේජසඃ .
ක්ෂමාවන්තෝ නිරාකාරාඃ කාෂ්ඨේ(අ)ග්නිරිව ශේරතේ .. 58..
ලතා ධර්මා ත්වං සපුත්රඃ ශාලාඃ පාණ්ඩුසුතා මතාඃ .
න ලතා වර්ධතේ ජාතු මහාද්රුමමනාශ්රිතා .. 59..
වනං රාජංස්ත්වං සපුත්රෝ(අ)ම්බිකේය
සිංහාන්වනේ පාණ්ඩවාංස්තාත විද්ධි .
සිංහෛර්විහීනං හි වනං විනශ්යේත්
සිංහා විනශ්යේයුරෘතේ වනේන .. 60..
.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි
විදුරවාක්යේ සප්තත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 37..
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |
vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||
tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |
atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||
yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate
yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |
striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te
yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||
yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ
yaścābalo balinā nityavairī |
aśraddadhānāya ca yo bravīti
yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||
vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate
vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |
parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ
striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||
yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca
dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |
yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha
ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||
yasminyathā vartate yo manuṣyas
tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |
māyācāro māyayā vartitavyaḥ
sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |
nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||
vidura uvāca |
ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |
krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||
eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |
etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||
viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |
vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||
śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |
etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||
gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ
śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |
nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ
satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||
yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |
apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||
tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||
āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||
uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan
naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |
tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya
na rocate tava vaicitra vīrya || 18||
kākairimāṃścitrabarhānmayūrān
parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |
hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ
prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||
yastāta na krudhyati sarvakālaṃ
bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |
tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti
na cainamāpatsu parityajanti || 20||
na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena
bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |
tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ
snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||
kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy
āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |
saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān
sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||
abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ
sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |
vaktā hitānāmanurakta āryaḥ
śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||
vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ
pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |
prajñābhimānī pratikūlavādī
tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||
astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ
sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |
aroga jātīyamudāravākyaṃ
dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||
na viśvāsājjātu parasya gehaṃ
gacchennaraścetayāno vikāle |
na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho
na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||
na nihnavaṃ satra gatasya gacchet
saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |
na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti
sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||
ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ
putro bhrātā vidhavā bāla putrā |
senā jīvī coddhṛta bhakta eva
vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||
guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante
balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |
sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca
śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||
guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante
ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |
anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ
na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||
akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca
lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |
adeśakālajñamaniṣṭa veṣam
etāngṛhe na prativāsayīta || 31||
kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca
varāka sambhūtamamānya māninam |
niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam
etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||
saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ
nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |
vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy
etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||
sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |
anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||
utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā
vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |
sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā
araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||
hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |
tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||
buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |
vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||
paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ
yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |
putrairvairaṃ nityamudvignavāso
yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||
bhīṣmasya kopastava cendra kalpa
droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |
utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ
śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||
tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |
pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||
dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||
na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |
vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||
na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |
yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||
arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |
na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||
yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |
tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||
yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |
dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||
sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |
sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||
balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |
yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||
amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |
dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||
yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |
abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||
yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |
yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||
mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |
tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||
strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |
bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||
prajñā śareṇābhihatasya jantoś
cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |
na homamantrā na ca maṅgalāni
nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||
sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |
nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||
agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |
na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||
sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |
tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||
evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||
latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||
vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya
siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |
siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet
siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥
विदुर उवाच ।
सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।
वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः ॥ 1॥
तानेविन्द्रस्य हि धनुरनाम्यं नमतोऽब्रवीत् ।
अथो मरीचिनः पादाननाम्यान्नमतस्तथा ॥ 2॥
यश्चाशिष्यं शासति यश् च कुप्यते
यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् ।
स्त्रियश्च योऽरक्षति भद्रमस्तु ते
यश्चायाच्यं याचति यश् च कत्थते ॥ 3॥
यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं
यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी ।
अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति
यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र ॥ 4॥
वध्वा हासं श्वशुरो यश् च मन्यते
वध्वा वसन्नुत यो मानकामः ।
परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं
स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम् ॥ 5॥
यश्चैव लब्ध्वा न स्मरामीत्युवाच
दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः ।
यश्चासतः सान्त्वमुपासतीह
एतेऽनुयान्त्यनिलं पाशहस्ताः ॥ 6॥
यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्यस्
तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः ।
मायाचारो मायया वर्तितव्यः
साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः ॥ 7॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा ।
नाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना ॥ 8॥
विदुर उवाच ।
अतिवादोऽतिमानश्च तथात्यागो नराधिपः ।
क्रोधश्चातिविवित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट् ॥ 9॥
एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम् ।
एतानि मानवान्घ्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते ॥ 10॥
विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरु तक्पगः ।
वृषली पतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत ॥ 11॥
शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणैः समाः ।
एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः ॥ 12॥
गृही वदान्योऽनपविद्ध वाक्यः
शेषान्न भोकाप्यविहिंसकश् च ।
नानर्थकृत्त्यक्तकलिः कृतज्ञः
सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ 13॥
सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ 14॥
यो हि धर्मं व्यपाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये ।
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ 15॥
त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ 16॥
आपदर्थं धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ 17॥
उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राजन्
नैवं युक्तं वचनं प्रातिपीय ।
तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य
न रोचते तव वैचित्र वीर्य ॥ 18॥
काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरान्
पराजैष्ठाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः ।
हित्वा सिंहान्क्रोष्टु कान्गूहमानः
प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्र ॥ 19॥
यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं
भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य ।
तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति
न चैनमापत्सु परित्यजन्ति ॥ 20॥
न भृत्यानां वृत्ति संरोधनेन
बाह्यं जनं सञ्जिघृक्षेदपूर्वम् ।
त्यजन्ति ह्येनमुचितावरुद्धाः
स्निग्धा ह्यमात्याः परिहीनभोगाः ॥ 21॥
कृत्यानि पूर्वं परिसङ्ख्याय सर्वाण्य्
आयव्ययावनुरूपां च वृत्तिम् ।
सङ्गृह्णीयादनुरूपान्सहायान्
सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि ॥ 22॥
अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः
सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्रीः ।
वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः
शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः ॥ 23॥
वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः
प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः ।
प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी
त्याज्यः स तादृक्त्वरयैव भृत्यः ॥ 24॥
अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं
सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः ।
अरोग जातीयमुदारवाक्यं
दूतं वदन्त्यष्ट गुणोपपन्नम् ॥ 25॥
न विश्वासाज्जातु परस्य गेहं
गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले ।
न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो
न राजन्यां योषितं प्रार्थयीत ॥ 26॥
न निह्नवं सत्र गतस्य गच्छेत्
संसृष्ट मन्त्रस्य कुसङ्गतस्य ।
न च ब्रूयान्नाश्वसामि त्वयीति
स कारणं व्यपदेशं तु कुर्यात् ॥ 27॥
घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः
पुत्रो भ्राता विधवा बाल पुत्रा ।
सेना जीवी चोद्धृत भक्त एव
व्यवहारे वै वर्जनीयाः स्युरेते ॥ 28॥
गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते
बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः ।
स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च
श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः ॥ 29॥
गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते
आरोग्यमायुश्च सुखं बलं च ।
अनाविलं चास्य भवेदपत्यं
न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति ॥ 30॥
अकर्म शीलं च महाशनं च
लोकद्विष्टं बहु मायं नृशंसम् ।
अदेशकालज्ञमनिष्ट वेषम्
एतान्गृहे न प्रतिवासयीत ॥ 31॥
कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च
वराक सम्भूतममान्य मानिनम् ।
निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्नम्
एतान्भृतार्तोऽपि न जातु याचेत् ॥ 32॥
सङ्क्लिष्टकर्माणमतिप्रवादं
नित्यानृतं चादृढ भक्तिकं च ।
विकृष्टरागं बहुमानिनं चाप्य्
एतान्न सेवेत नराधमान्षट् ॥ 33॥
सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः ।
अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिध्यतः ॥ 34॥
उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा
वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कां चित् ।
स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा
अरण्यसंस्थो मुनिवद्बुभूषेत् ॥ 35॥
हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम् ।
तत्कुर्यादीश्वरो ह्येतन्मूलं धर्मार्थसिद्धये ॥ 36॥
बुद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्त्वमुत्थानमेव च ।
व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्ति भयं कुतः ॥ 37॥
पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं
यत्र व्यथेरन्नपि देवाः स शक्राः ।
पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो
यशः प्रणाशो द्विषतां च हर्षः ॥ 38॥
भीष्मस्य कोपस्तव चेन्द्र कल्प
द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य ।
उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः
श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे ॥ 39॥
तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः ।
पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम् ॥ 40॥
धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः ।
मा वनं छिन्धि स व्याघ्रं मा व्याघ्रान्नीनशो वनात् ॥ 41॥
न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युरृते वनम् ।
वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ॥ 42॥
न तथेच्छन्त्यकल्याणाः परेषां वेदितुं गुणान् ।
यथैषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः ॥ 43॥
अर्थसिद्धिं परामिच्छन्धर्ममेवादितश् चरेत् ।
न हि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम् ॥ 44॥
यस्यात्मा विरतः पापात्कल्याणे च निवेशितः ।
तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिर्श्च या ॥ 45॥
यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते ।
धर्मार्थकामसंयोगं योऽमुत्रेह च विन्दति ॥ 46॥
सन्नियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः ।
स श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति ॥ 47॥
बलं पञ्च विधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे ।
यत्तु बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलमुच्यते ॥ 48॥
अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते ।
धनलाभस्तृतीयं तु बलमाहुर्जिगीषवः ॥ 49॥
यत्त्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम् ।
अभिजात बलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम् ॥ 50॥
येन त्वेतानि सर्वाणि सङ्गृहीतानि भारत ।
यद्बलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञा बलमुच्यते ॥ 51॥
महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः ।
तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ॥ 52॥
स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्याये शत्रुसेविषु ।
भोगे चायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ 53॥
प्रज्ञा शरेणाभिहतस्य जन्तोश्
चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि ।
न होममन्त्रा न च मङ्गलानि
नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः ॥ 54॥
सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत ।
नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ते ह्यतितेजसः ॥ 55॥
अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु ।
न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नो दीप्यते परैः ॥ 56॥
स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते ।
तदा तच्च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा ॥ 57॥
एवमेव कुले जाताः पावकोपम तेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥ 58॥
लता धर्मा त्वं सपुत्रः शालाः पाण्डुसुता मताः ।
न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता ॥ 59॥
वनं राजंस्त्वं सपुत्रोऽम्बिकेय
सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि ।
सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्येत्
सिंहा विनश्येयुरृते वनेन ॥ 60॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ 37॥
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |
vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||
tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |
atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||
yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate
yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |
striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te
yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||
yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ
yaścābalo balinā nityavairī |
aśraddadhānāya ca yo bravīti
yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||
vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate
vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |
parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ
striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||
yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca
dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |
yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha
ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||
yasminyathā vartate yo manuṣyas
tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |
māyācāro māyayā vartitavyaḥ
sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |
nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||
vidura uvāca |
ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |
krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||
eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |
etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||
viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |
vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||
śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |
etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||
gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ
śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |
nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ
satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||
yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |
apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||
tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||
āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||
uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan
naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |
tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya
na rocate tava vaicitra vīrya || 18||
kākairimāṃścitrabarhānmayūrān
parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |
hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ
prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||
yastāta na krudhyati sarvakālaṃ
bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |
tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti
na cainamāpatsu parityajanti || 20||
na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena
bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |
tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ
snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||
kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy
āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |
saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān
sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||
abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ
sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |
vaktā hitānāmanurakta āryaḥ
śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||
vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ
pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |
prajñābhimānī pratikūlavādī
tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||
astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ
sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |
aroga jātīyamudāravākyaṃ
dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||
na viśvāsājjātu parasya gehaṃ
gacchennaraścetayāno vikāle |
na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho
na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||
na nihnavaṃ satra gatasya gacchet
saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |
na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti
sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||
ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ
putro bhrātā vidhavā bāla putrā |
senā jīvī coddhṛta bhakta eva
vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||
guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante
balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |
sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca
śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||
guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante
ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |
anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ
na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||
akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca
lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |
adeśakālajñamaniṣṭa veṣam
etāngṛhe na prativāsayīta || 31||
kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca
varāka sambhūtamamānya māninam |
niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam
etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||
saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ
nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |
vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy
etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||
sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |
anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||
utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā
vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |
sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā
araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||
hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |
tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||
buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |
vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||
paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ
yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |
putrairvairaṃ nityamudvignavāso
yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||
bhīṣmasya kopastava cendra kalpa
droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |
utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ
śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||
tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |
pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||
dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||
na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |
vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||
na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |
yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||
arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |
na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||
yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |
tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||
yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |
dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||
sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |
sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||
balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |
yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||
amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |
dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||
yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |
abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||
yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |
yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||
mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |
tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||
strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |
bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||
prajñā śareṇābhihatasya jantoś
cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |
na homamantrā na ca maṅgalāni
nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||
sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |
nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||
agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |
na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||
sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |
tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||
evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||
latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||
vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya
siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |
siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet
siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Sinhala script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.