॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ
વિદુરવાક્યે સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥
વિદુર ઉવાચ ।
સપ્તદશેમાન્રાજેન્દ્ર મનુઃ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્ ।
વૈચિત્રવીર્ય પુરુષાનાકાશં મુષ્ટિભિર્ઘ્નતઃ ॥ 1॥
તાનેવિન્દ્રસ્ય હિ ધનુરનામ્યં નમતોઽબ્રવીત્ ।
અથો મરીચિનઃ પાદાનનામ્યાન્નમતસ્તથા ॥ 2॥
યશ્ચાશિષ્યં શાસતિ યશ્ ચ કુપ્યતે
યશ્ચાતિવેલં ભજતે દ્વિષન્તમ્ ।
સ્ત્રિયશ્ચ યોઽરક્ષતિ ભદ્રમસ્તુ તે
યશ્ચાયાચ્યં યાચતિ યશ્ ચ કત્થતે ॥ 3॥
યશ્ચાભિજાતઃ પ્રકરોત્યકાર્યં
યશ્ચાબલો બલિના નિત્યવૈરી ।
અશ્રદ્દધાનાય ચ યો બ્રવીતિ
યશ્ચાકામ્યં કામયતે નરેન્દ્ર ॥ 4॥
વધ્વા હાસં શ્વશુરો યશ્ ચ મન્યતે
વધ્વા વસન્નુત યો માનકામઃ ।
પરક્ષેત્રે નિર્વપતિ યશ્ચ બીજં
સ્ત્રિયં ચ યઃ પરિવદતેઽતિવેલમ્ ॥ 5॥
યશ્ચૈવ લબ્ધ્વા ન સ્મરામીત્યુવાચ
દત્ત્વા ચ યઃ કત્થતિ યાચ્યમાનઃ ।
યશ્ચાસતઃ સાન્ત્વમુપાસતીહ
એતેઽનુયાન્ત્યનિલં પાશહસ્તાઃ ॥ 6॥
યસ્મિન્યથા વર્તતે યો મનુષ્યસ્
તસ્મિંસ્તથા વર્તિતવ્યં સ ધર્મઃ ।
માયાચારો માયયા વર્તિતવ્યઃ
સાધ્વાચારઃ સાધુના પ્રત્યુદેયઃ ॥ 7॥
ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।
શતાયુરુક્તઃ પુરુષઃ સર્વવેદેષુ વૈ યદા ।
નાપ્નોત્યથ ચ તત્સર્વમાયુઃ કેનેહ હેતુના ॥ 8॥
વિદુર ઉવાચ ।
અતિવાદોઽતિમાનશ્ચ તથાત્યાગો નરાધિપઃ ।
ક્રોધશ્ચાતિવિવિત્સા ચ મિત્રદ્રોહશ્ચ તાનિ ષટ્ ॥ 9॥
એત એવાસયસ્તીક્ષ્ણાઃ કૃન્તન્ત્યાયૂંષિ દેહિનામ્ ।
એતાનિ માનવાન્ઘ્નન્તિ ન મૃત્યુર્ભદ્રમસ્તુ તે ॥ 10॥
વિશ્વસ્તસ્યૈતિ યો દારાન્યશ્ચાપિ ગુરુ તક્પગઃ ।
વૃષલી પતિર્દ્વિજો યશ્ચ પાનપશ્ચૈવ ભારત ॥ 11॥
શરણાગતહા ચૈવ સર્વે બ્રહ્મહણૈઃ સમાઃ ।
એતૈઃ સમેત્ય કર્તવ્યં પ્રાયશ્ચિત્તમિતિ શ્રુતિઃ ॥ 12॥
ગૃહી વદાન્યોઽનપવિદ્ધ વાક્યઃ
શેષાન્ન ભોકાપ્યવિહિંસકશ્ ચ ।
નાનર્થકૃત્ત્યક્તકલિઃ કૃતજ્ઞઃ
સત્યો મૃદુઃ સ્વર્ગમુપૈતિ વિદ્વાન્ ॥ 13॥
સુલભાઃ પુરુષા રાજન્સતતં પ્રિયવાદિનઃ ।
અપ્રિયસ્ય તુ પથ્યસ્ય વક્તા શ્રોતા ચ દુર્લભઃ ॥ 14॥
યો હિ ધર્મં વ્યપાશ્રિત્ય હિત્વા ભર્તુઃ પ્રિયાપ્રિયે ।
અપ્રિયાણ્યાહ પથ્યાનિ તેન રાજા સહાયવાન્ ॥ 15॥
ત્યજેત્કુલાર્થે પુરુષં ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્ ।
ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્ ॥ 16॥
આપદર્થં ધનં રક્ષેદ્દારાન્રક્ષેદ્ધનૈરપિ ।
આત્માનં સતતં રક્ષેદ્દારૈરપિ ધનૈરપિ ॥ 17॥
ઉક્તં મયા દ્યૂતકાલેઽપિ રાજન્
નૈવં યુક્તં વચનં પ્રાતિપીય ।
તદૌષધં પથ્યમિવાતુરસ્ય
ન રોચતે તવ વૈચિત્ર વીર્ય ॥ 18॥
કાકૈરિમાંશ્ચિત્રબર્હાન્મયૂરાન્
પરાજૈષ્ઠાઃ પાણ્ડવાન્ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ ।
હિત્વા સિંહાન્ક્રોષ્ટુ કાન્ગૂહમાનઃ
પ્રાપ્તે કાલે શોચિતા ત્વં નરેન્દ્ર ॥ 19॥
યસ્તાત ન ક્રુધ્યતિ સર્વકાલં
ભૃત્યસ્ય ભક્તસ્ય હિતે રતસ્ય ।
તસ્મિન્ભૃત્યા ભર્તરિ વિશ્વસન્તિ
ન ચૈનમાપત્સુ પરિત્યજન્તિ ॥ 20॥
ન ભૃત્યાનાં વૃત્તિ સંરોધનેન
બાહ્યં જનં સઞ્જિઘૃક્ષેદપૂર્વમ્ ।
ત્યજન્તિ હ્યેનમુચિતાવરુદ્ધાઃ
સ્નિગ્ધા હ્યમાત્યાઃ પરિહીનભોગાઃ ॥ 21॥
કૃત્યાનિ પૂર્વં પરિસઙ્ખ્યાય સર્વાણ્ય્
આયવ્યયાવનુરૂપાં ચ વૃત્તિમ્ ।
સઙ્ગૃહ્ણીયાદનુરૂપાન્સહાયાન્
સહાયસાધ્યાનિ હિ દુષ્કરાણિ ॥ 22॥
અભિપ્રાયં યો વિદિત્વા તુ ભર્તુઃ
સર્વાણિ કાર્યાણિ કરોત્યતન્દ્રીઃ ।
વક્તા હિતાનામનુરક્ત આર્યઃ
શક્તિજ્ઞ આત્મેવ હિ સોઽનુકમ્પ્યઃ ॥ 23॥
વાક્યં તુ યો નાદ્રિયતેઽનુશિષ્ટઃ
પ્રત્યાહ યશ્ચાપિ નિયુજ્યમાનઃ ।
પ્રજ્ઞાભિમાની પ્રતિકૂલવાદી
ત્યાજ્યઃ સ તાદૃક્ત્વરયૈવ ભૃત્યઃ ॥ 24॥
અસ્તબ્ધમક્લીબમદીર્ઘસૂત્રં
સાનુક્રોશં શ્લક્ષ્ણમહાર્યમન્યૈઃ ।
અરોગ જાતીયમુદારવાક્યં
દૂતં વદન્ત્યષ્ટ ગુણોપપન્નમ્ ॥ 25॥
ન વિશ્વાસાજ્જાતુ પરસ્ય ગેહં
ગચ્છેન્નરશ્ચેતયાનો વિકાલે ।
ન ચત્વરે નિશિ તિષ્ઠેન્નિગૂઢો
ન રાજન્યાં યોષિતં પ્રાર્થયીત ॥ 26॥
ન નિહ્નવં સત્ર ગતસ્ય ગચ્છેત્
સંસૃષ્ટ મન્ત્રસ્ય કુસઙ્ગતસ્ય ।
ન ચ બ્રૂયાન્નાશ્વસામિ ત્વયીતિ
સ કારણં વ્યપદેશં તુ કુર્યાત્ ॥ 27॥
ઘૃણી રાજા પુંશ્ચલી રાજભૃત્યઃ
પુત્રો ભ્રાતા વિધવા બાલ પુત્રા ।
સેના જીવી ચોદ્ધૃત ભક્ત એવ
વ્યવહારે વૈ વર્જનીયાઃ સ્યુરેતે ॥ 28॥
ગુણા દશ સ્નાનશીલં ભજન્તે
બલં રૂપં સ્વરવર્ણપ્રશુદ્ધિઃ ।
સ્પર્શશ્ચ ગન્ધશ્ચ વિશુદ્ધતા ચ
શ્રીઃ સૌકુમાર્યં પ્રવરાશ્ચ નાર્યઃ ॥ 29॥
ગુણાશ્ચ ષણ્મિતભુક્તં ભજન્તે
આરોગ્યમાયુશ્ચ સુખં બલં ચ ।
અનાવિલં ચાસ્ય ભવેદપત્યં
ન ચૈનમાદ્યૂન ઇતિ ક્ષિપન્તિ ॥ 30॥
અકર્મ શીલં ચ મહાશનં ચ
લોકદ્વિષ્ટં બહુ માયં નૃશંસમ્ ।
અદેશકાલજ્ઞમનિષ્ટ વેષમ્
એતાન્ગૃહે ન પ્રતિવાસયીત ॥ 31॥
કદર્યમાક્રોશકમશ્રુતં ચ
વરાક સમ્ભૂતમમાન્ય માનિનમ્ ।
નિષ્ઠૂરિણં કૃતવૈરં કૃતઘ્નમ્
એતાન્ભૃતાર્તોઽપિ ન જાતુ યાચેત્ ॥ 32॥
સઙ્ક્લિષ્ટકર્માણમતિપ્રવાદં
નિત્યાનૃતં ચાદૃઢ ભક્તિકં ચ ।
વિકૃષ્ટરાગં બહુમાનિનં ચાપ્ય્
એતાન્ન સેવેત નરાધમાન્ષટ્ ॥ 33॥
સહાયબન્ધના હ્યર્થાઃ સહાયાશ્ચાર્થબન્ધનાઃ ।
અન્યોન્યબન્ધનાવેતૌ વિનાન્યોન્યં ન સિધ્યતઃ ॥ 34॥
ઉત્પાદ્ય પુત્રાનનૃણાંશ્ચ કૃત્વા
વૃત્તિં ચ તેભ્યોઽનુવિધાય કાં ચિત્ ।
સ્થાને કુમારીઃ પ્રતિપાદ્ય સર્વા
અરણ્યસંસ્થો મુનિવદ્બુભૂષેત્ ॥ 35॥
હિતં યત્સર્વભૂતાનામાત્મનશ્ચ સુખાવહમ્ ।
તત્કુર્યાદીશ્વરો હ્યેતન્મૂલં ધર્માર્થસિદ્ધયે ॥ 36॥
બુદ્ધિઃ પ્રભાવસ્તેજશ્ચ સત્ત્વમુત્થાનમેવ ચ ।
વ્યવસાયશ્ચ યસ્ય સ્યાત્તસ્યાવૃત્તિ ભયં કુતઃ ॥ 37॥
પશ્ય દોષાન્પાણ્ડવૈર્વિગ્રહે ત્વં
યત્ર વ્યથેરન્નપિ દેવાઃ સ શક્રાઃ ।
પુત્રૈર્વૈરં નિત્યમુદ્વિગ્નવાસો
યશઃ પ્રણાશો દ્વિષતાં ચ હર્ષઃ ॥ 38॥
ભીષ્મસ્ય કોપસ્તવ ચેન્દ્ર કલ્પ
દ્રોણસ્ય રાજ્ઞશ્ચ યુધિષ્ઠિરસ્ય ।
ઉત્સાદયેલ્લોકમિમં પ્રવૃદ્ધઃ
શ્વેતો ગ્રહસ્તિર્યગિવાપતન્ખે ॥ 39॥
તવ પુત્રશતં ચૈવ કર્ણઃ પઞ્ચ ચ પાણ્ડવાઃ ।
પૃથિવીમનુશાસેયુરખિલાં સાગરામ્બરામ્ ॥ 40॥
ધાર્તરાષ્ટ્રા વનં રાજન્વ્યાઘ્રાઃ પાણ્ડુસુતા મતાઃ ।
મા વનં છિન્ધિ સ વ્યાઘ્રં મા વ્યાઘ્રાન્નીનશો વનાત્ ॥ 41॥
ન સ્યાદ્વનમૃતે વ્યાઘ્રાન્વ્યાઘ્રા ન સ્યુરૃતે વનમ્ ।
વનં હિ રક્ષ્યતે વ્યાઘ્રૈર્વ્યાઘ્રાન્રક્ષતિ કાનનમ્ ॥ 42॥
ન તથેચ્છન્ત્યકલ્યાણાઃ પરેષાં વેદિતું ગુણાન્ ।
યથૈષાં જ્ઞાતુમિચ્છન્તિ નૈર્ગુણ્યં પાપચેતસઃ ॥ 43॥
અર્થસિદ્ધિં પરામિચ્છન્ધર્મમેવાદિતશ્ ચરેત્ ।
ન હિ ધર્માદપૈત્યર્થઃ સ્વર્ગલોકાદિવામૃતમ્ ॥ 44॥
યસ્યાત્મા વિરતઃ પાપાત્કલ્યાણે ચ નિવેશિતઃ ।
તેન સર્વમિદં બુદ્ધં પ્રકૃતિર્વિકૃતિર્શ્ચ યા ॥ 45॥
યો ધર્મમર્થં કામં ચ યથાકાલં નિષેવતે ।
ધર્માર્થકામસંયોગં યોઽમુત્રેહ ચ વિન્દતિ ॥ 46॥
સન્નિયચ્છતિ યો વેગમુત્થિતં ક્રોધહર્ષયોઃ ।
સ શ્રિયો ભાજનં રાજન્યશ્ચાપત્સુ ન મુહ્યતિ ॥ 47॥
બલં પઞ્ચ વિધં નિત્યં પુરુષાણાં નિબોધ મે ।
યત્તુ બાહુબલં નામ કનિષ્ઠં બલમુચ્યતે ॥ 48॥
અમાત્યલાભો ભદ્રં તે દ્વિતીયં બલમુચ્યતે ।
ધનલાભસ્તૃતીયં તુ બલમાહુર્જિગીષવઃ ॥ 49॥
યત્ત્વસ્ય સહજં રાજન્પિતૃપૈતામહં બલમ્ ।
અભિજાત બલં નામ તચ્ચતુર્થં બલં સ્મૃતમ્ ॥ 50॥
યેન ત્વેતાનિ સર્વાણિ સઙ્ગૃહીતાનિ ભારત ।
યદ્બલાનાં બલં શ્રેષ્ઠં તત્પ્રજ્ઞા બલમુચ્યતે ॥ 51॥
મહતે યોઽપકારાય નરસ્ય પ્રભવેન્નરઃ ।
તેન વૈરં સમાસજ્ય દૂરસ્થોઽસ્મીતિ નાશ્વસેત્ ॥ 52॥
સ્ત્રીષુ રાજસુ સર્પેષુ સ્વાધ્યાયે શત્રુસેવિષુ ।
ભોગે ચાયુષિ વિશ્વાસં કઃ પ્રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ ॥ 53॥
પ્રજ્ઞા શરેણાભિહતસ્ય જન્તોશ્
ચિકિત્સકાઃ સન્તિ ન ચૌષધાનિ ।
ન હોમમન્ત્રા ન ચ મઙ્ગલાનિ
નાથર્વણા નાપ્યગદાઃ સુસિદ્ધાઃ ॥ 54॥
સર્પશ્ચાગ્નિશ્ચ સિંહશ્ચ કુલપુત્રશ્ચ ભારત ।
નાવજ્ઞેયા મનુષ્યેણ સર્વે તે હ્યતિતેજસઃ ॥ 55॥
અગ્નિસ્તેજો મહલ્લોકે ગૂઢસ્તિષ્ઠતિ દારુષુ ।
ન ચોપયુઙ્ક્તે તદ્દારુ યાવન્નો દીપ્યતે પરૈઃ ॥ 56॥
સ એવ ખલુ દારુભ્યો યદા નિર્મથ્ય દીપ્યતે ।
તદા તચ્ચ વનં ચાન્યન્નિર્દહત્યાશુ તેજસા ॥ 57॥
એવમેવ કુલે જાતાઃ પાવકોપમ તેજસઃ ।
ક્ષમાવન્તો નિરાકારાઃ કાષ્ઠેઽગ્નિરિવ શેરતે ॥ 58॥
લતા ધર્મા ત્વં સપુત્રઃ શાલાઃ પાણ્ડુસુતા મતાઃ ।
ન લતા વર્ધતે જાતુ મહાદ્રુમમનાશ્રિતા ॥ 59॥
વનં રાજંસ્ત્વં સપુત્રોઽમ્બિકેય
સિંહાન્વને પાણ્ડવાંસ્તાત વિદ્ધિ ।
સિંહૈર્વિહીનં હિ વનં વિનશ્યેત્
સિંહા વિનશ્યેયુરૃતે વનેન ॥ 60॥
॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ
વિદુરવાક્યે સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 37॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |
vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||
tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |
atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||
yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate
yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |
striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te
yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||
yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ
yaścābalo balinā nityavairī |
aśraddadhānāya ca yo bravīti
yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||
vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate
vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |
parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ
striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||
yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca
dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |
yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha
ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||
yasminyathā vartate yo manuṣyas
tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |
māyācāro māyayā vartitavyaḥ
sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |
nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||
vidura uvāca |
ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |
krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||
eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |
etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||
viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |
vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||
śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |
etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||
gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ
śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |
nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ
satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||
yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |
apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||
tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||
āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||
uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan
naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |
tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya
na rocate tava vaicitra vīrya || 18||
kākairimāṃścitrabarhānmayūrān
parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |
hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ
prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||
yastāta na krudhyati sarvakālaṃ
bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |
tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti
na cainamāpatsu parityajanti || 20||
na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena
bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |
tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ
snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||
kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy
āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |
saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān
sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||
abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ
sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |
vaktā hitānāmanurakta āryaḥ
śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||
vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ
pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |
prajñābhimānī pratikūlavādī
tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||
astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ
sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |
aroga jātīyamudāravākyaṃ
dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||
na viśvāsājjātu parasya gehaṃ
gacchennaraścetayāno vikāle |
na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho
na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||
na nihnavaṃ satra gatasya gacchet
saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |
na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti
sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||
ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ
putro bhrātā vidhavā bāla putrā |
senā jīvī coddhṛta bhakta eva
vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||
guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante
balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |
sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca
śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||
guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante
ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |
anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ
na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||
akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca
lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |
adeśakālajñamaniṣṭa veṣam
etāngṛhe na prativāsayīta || 31||
kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca
varāka sambhūtamamānya māninam |
niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam
etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||
saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ
nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |
vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy
etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||
sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |
anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||
utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā
vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |
sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā
araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||
hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |
tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||
buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |
vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||
paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ
yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |
putrairvairaṃ nityamudvignavāso
yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||
bhīṣmasya kopastava cendra kalpa
droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |
utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ
śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||
tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |
pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||
dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||
na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |
vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||
na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |
yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||
arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |
na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||
yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |
tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||
yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |
dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||
sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |
sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||
balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |
yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||
amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |
dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||
yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |
abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||
yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |
yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||
mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |
tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||
strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |
bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||
prajñā śareṇābhihatasya jantoś
cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |
na homamantrā na ca maṅgalāni
nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||
sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |
nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||
agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |
na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||
sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |
tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||
evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||
latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||
vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya
siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |
siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet
siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥
विदुर उवाच ।
सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।
वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः ॥ 1॥
तानेविन्द्रस्य हि धनुरनाम्यं नमतोऽब्रवीत् ।
अथो मरीचिनः पादाननाम्यान्नमतस्तथा ॥ 2॥
यश्चाशिष्यं शासति यश् च कुप्यते
यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् ।
स्त्रियश्च योऽरक्षति भद्रमस्तु ते
यश्चायाच्यं याचति यश् च कत्थते ॥ 3॥
यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं
यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी ।
अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति
यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र ॥ 4॥
वध्वा हासं श्वशुरो यश् च मन्यते
वध्वा वसन्नुत यो मानकामः ।
परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं
स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम् ॥ 5॥
यश्चैव लब्ध्वा न स्मरामीत्युवाच
दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः ।
यश्चासतः सान्त्वमुपासतीह
एतेऽनुयान्त्यनिलं पाशहस्ताः ॥ 6॥
यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्यस्
तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः ।
मायाचारो मायया वर्तितव्यः
साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः ॥ 7॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा ।
नाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना ॥ 8॥
विदुर उवाच ।
अतिवादोऽतिमानश्च तथात्यागो नराधिपः ।
क्रोधश्चातिविवित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट् ॥ 9॥
एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम् ।
एतानि मानवान्घ्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते ॥ 10॥
विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरु तक्पगः ।
वृषली पतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत ॥ 11॥
शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणैः समाः ।
एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः ॥ 12॥
गृही वदान्योऽनपविद्ध वाक्यः
शेषान्न भोकाप्यविहिंसकश् च ।
नानर्थकृत्त्यक्तकलिः कृतज्ञः
सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ 13॥
सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ 14॥
यो हि धर्मं व्यपाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये ।
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ 15॥
त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ 16॥
आपदर्थं धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ 17॥
उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राजन्
नैवं युक्तं वचनं प्रातिपीय ।
तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य
न रोचते तव वैचित्र वीर्य ॥ 18॥
काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरान्
पराजैष्ठाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः ।
हित्वा सिंहान्क्रोष्टु कान्गूहमानः
प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्र ॥ 19॥
यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं
भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य ।
तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति
न चैनमापत्सु परित्यजन्ति ॥ 20॥
न भृत्यानां वृत्ति संरोधनेन
बाह्यं जनं सञ्जिघृक्षेदपूर्वम् ।
त्यजन्ति ह्येनमुचितावरुद्धाः
स्निग्धा ह्यमात्याः परिहीनभोगाः ॥ 21॥
कृत्यानि पूर्वं परिसङ्ख्याय सर्वाण्य्
आयव्ययावनुरूपां च वृत्तिम् ।
सङ्गृह्णीयादनुरूपान्सहायान्
सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि ॥ 22॥
अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः
सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्रीः ।
वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः
शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः ॥ 23॥
वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः
प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः ।
प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी
त्याज्यः स तादृक्त्वरयैव भृत्यः ॥ 24॥
अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं
सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः ।
अरोग जातीयमुदारवाक्यं
दूतं वदन्त्यष्ट गुणोपपन्नम् ॥ 25॥
न विश्वासाज्जातु परस्य गेहं
गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले ।
न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो
न राजन्यां योषितं प्रार्थयीत ॥ 26॥
न निह्नवं सत्र गतस्य गच्छेत्
संसृष्ट मन्त्रस्य कुसङ्गतस्य ।
न च ब्रूयान्नाश्वसामि त्वयीति
स कारणं व्यपदेशं तु कुर्यात् ॥ 27॥
घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः
पुत्रो भ्राता विधवा बाल पुत्रा ।
सेना जीवी चोद्धृत भक्त एव
व्यवहारे वै वर्जनीयाः स्युरेते ॥ 28॥
गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते
बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः ।
स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च
श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः ॥ 29॥
गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते
आरोग्यमायुश्च सुखं बलं च ।
अनाविलं चास्य भवेदपत्यं
न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति ॥ 30॥
अकर्म शीलं च महाशनं च
लोकद्विष्टं बहु मायं नृशंसम् ।
अदेशकालज्ञमनिष्ट वेषम्
एतान्गृहे न प्रतिवासयीत ॥ 31॥
कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च
वराक सम्भूतममान्य मानिनम् ।
निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्नम्
एतान्भृतार्तोऽपि न जातु याचेत् ॥ 32॥
सङ्क्लिष्टकर्माणमतिप्रवादं
नित्यानृतं चादृढ भक्तिकं च ।
विकृष्टरागं बहुमानिनं चाप्य्
एतान्न सेवेत नराधमान्षट् ॥ 33॥
सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः ।
अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिध्यतः ॥ 34॥
उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा
वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कां चित् ।
स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा
अरण्यसंस्थो मुनिवद्बुभूषेत् ॥ 35॥
हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम् ।
तत्कुर्यादीश्वरो ह्येतन्मूलं धर्मार्थसिद्धये ॥ 36॥
बुद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्त्वमुत्थानमेव च ।
व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्ति भयं कुतः ॥ 37॥
पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं
यत्र व्यथेरन्नपि देवाः स शक्राः ।
पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो
यशः प्रणाशो द्विषतां च हर्षः ॥ 38॥
भीष्मस्य कोपस्तव चेन्द्र कल्प
द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य ।
उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः
श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे ॥ 39॥
तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः ।
पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम् ॥ 40॥
धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः ।
मा वनं छिन्धि स व्याघ्रं मा व्याघ्रान्नीनशो वनात् ॥ 41॥
न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युरृते वनम् ।
वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ॥ 42॥
न तथेच्छन्त्यकल्याणाः परेषां वेदितुं गुणान् ।
यथैषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः ॥ 43॥
अर्थसिद्धिं परामिच्छन्धर्ममेवादितश् चरेत् ।
न हि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम् ॥ 44॥
यस्यात्मा विरतः पापात्कल्याणे च निवेशितः ।
तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिर्श्च या ॥ 45॥
यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते ।
धर्मार्थकामसंयोगं योऽमुत्रेह च विन्दति ॥ 46॥
सन्नियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः ।
स श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति ॥ 47॥
बलं पञ्च विधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे ।
यत्तु बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलमुच्यते ॥ 48॥
अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते ।
धनलाभस्तृतीयं तु बलमाहुर्जिगीषवः ॥ 49॥
यत्त्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम् ।
अभिजात बलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम् ॥ 50॥
येन त्वेतानि सर्वाणि सङ्गृहीतानि भारत ।
यद्बलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञा बलमुच्यते ॥ 51॥
महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः ।
तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ॥ 52॥
स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्याये शत्रुसेविषु ।
भोगे चायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ 53॥
प्रज्ञा शरेणाभिहतस्य जन्तोश्
चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि ।
न होममन्त्रा न च मङ्गलानि
नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः ॥ 54॥
सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत ।
नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ते ह्यतितेजसः ॥ 55॥
अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु ।
न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नो दीप्यते परैः ॥ 56॥
स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते ।
तदा तच्च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा ॥ 57॥
एवमेव कुले जाताः पावकोपम तेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥ 58॥
लता धर्मा त्वं सपुत्रः शालाः पाण्डुसुता मताः ।
न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता ॥ 59॥
वनं राजंस्त्वं सपुत्रोऽम्बिकेय
सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि ।
सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्येत्
सिंहा विनश्येयुरृते वनेन ॥ 60॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ 37॥
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |
vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||
tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |
atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||
yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate
yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |
striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te
yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||
yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ
yaścābalo balinā nityavairī |
aśraddadhānāya ca yo bravīti
yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||
vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate
vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |
parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ
striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||
yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca
dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |
yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha
ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||
yasminyathā vartate yo manuṣyas
tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |
māyācāro māyayā vartitavyaḥ
sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |
nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||
vidura uvāca |
ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |
krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||
eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |
etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||
viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |
vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||
śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |
etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||
gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ
śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |
nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ
satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||
yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |
apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||
tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||
āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||
uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan
naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |
tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya
na rocate tava vaicitra vīrya || 18||
kākairimāṃścitrabarhānmayūrān
parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |
hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ
prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||
yastāta na krudhyati sarvakālaṃ
bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |
tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti
na cainamāpatsu parityajanti || 20||
na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena
bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |
tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ
snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||
kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy
āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |
saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān
sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||
abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ
sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |
vaktā hitānāmanurakta āryaḥ
śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||
vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ
pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |
prajñābhimānī pratikūlavādī
tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||
astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ
sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |
aroga jātīyamudāravākyaṃ
dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||
na viśvāsājjātu parasya gehaṃ
gacchennaraścetayāno vikāle |
na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho
na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||
na nihnavaṃ satra gatasya gacchet
saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |
na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti
sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||
ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ
putro bhrātā vidhavā bāla putrā |
senā jīvī coddhṛta bhakta eva
vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||
guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante
balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |
sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca
śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||
guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante
ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |
anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ
na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||
akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca
lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |
adeśakālajñamaniṣṭa veṣam
etāngṛhe na prativāsayīta || 31||
kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca
varāka sambhūtamamānya māninam |
niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam
etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||
saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ
nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |
vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy
etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||
sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |
anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||
utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā
vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |
sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā
araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||
hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |
tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||
buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |
vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||
paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ
yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |
putrairvairaṃ nityamudvignavāso
yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||
bhīṣmasya kopastava cendra kalpa
droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |
utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ
śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||
tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |
pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||
dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||
na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |
vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||
na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |
yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||
arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |
na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||
yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |
tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||
yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |
dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||
sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |
sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||
balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |
yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||
amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |
dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||
yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |
abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||
yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |
yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||
mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |
tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||
strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |
bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||
prajñā śareṇābhihatasya jantoś
cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |
na homamantrā na ca maṅgalāni
nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||
sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |
nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||
agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |
na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||
sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |
tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||
evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||
latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||
vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya
siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |
siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet
siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Gujarati script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.