Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 37

ॐ

વિદુર નીતિ - ઉદ્યોગ પર્વમ્, અધ્યાયઃ 37

Vyasa Gujarati

॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ

વિદુરવાક્યે સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥

વિદુર ઉવાચ ।

સપ્તદશેમાન્રાજેન્દ્ર મનુઃ સ્વાયમ્ભુવોઽબ્રવીત્ ।

વૈચિત્રવીર્ય પુરુષાનાકાશં મુષ્ટિભિર્ઘ્નતઃ ॥ 1॥

તાનેવિન્દ્રસ્ય હિ ધનુરનામ્યં નમતોઽબ્રવીત્ ।

અથો મરીચિનઃ પાદાનનામ્યાન્નમતસ્તથા ॥ 2॥

યશ્ચાશિષ્યં શાસતિ યશ્ ચ કુપ્યતે

યશ્ચાતિવેલં ભજતે દ્વિષન્તમ્ ।

સ્ત્રિયશ્ચ યોઽરક્ષતિ ભદ્રમસ્તુ તે

યશ્ચાયાચ્યં યાચતિ યશ્ ચ કત્થતે ॥ 3॥

યશ્ચાભિજાતઃ પ્રકરોત્યકાર્યં

યશ્ચાબલો બલિના નિત્યવૈરી ।

અશ્રદ્દધાનાય ચ યો બ્રવીતિ

યશ્ચાકામ્યં કામયતે નરેન્દ્ર ॥ 4॥

વધ્વા હાસં શ્વશુરો યશ્ ચ મન્યતે

વધ્વા વસન્નુત યો માનકામઃ ।

પરક્ષેત્રે નિર્વપતિ યશ્ચ બીજં

સ્ત્રિયં ચ યઃ પરિવદતેઽતિવેલમ્ ॥ 5॥

યશ્ચૈવ લબ્ધ્વા ન સ્મરામીત્યુવાચ

દત્ત્વા ચ યઃ કત્થતિ યાચ્યમાનઃ ।

યશ્ચાસતઃ સાન્ત્વમુપાસતીહ

એતેઽનુયાન્ત્યનિલં પાશહસ્તાઃ ॥ 6॥

યસ્મિન્યથા વર્તતે યો મનુષ્યસ્

તસ્મિંસ્તથા વર્તિતવ્યં સ ધર્મઃ ।

માયાચારો માયયા વર્તિતવ્યઃ

સાધ્વાચારઃ સાધુના પ્રત્યુદેયઃ ॥ 7॥

ધૃતરાષ્ટ્ર ઉવાચ ।

શતાયુરુક્તઃ પુરુષઃ સર્વવેદેષુ વૈ યદા ।

નાપ્નોત્યથ ચ તત્સર્વમાયુઃ કેનેહ હેતુના ॥ 8॥

વિદુર ઉવાચ ।

અતિવાદોઽતિમાનશ્ચ તથાત્યાગો નરાધિપઃ ।

ક્રોધશ્ચાતિવિવિત્સા ચ મિત્રદ્રોહશ્ચ તાનિ ષટ્ ॥ 9॥

એત એવાસયસ્તીક્ષ્ણાઃ કૃન્તન્ત્યાયૂંષિ દેહિનામ્ ।

એતાનિ માનવાન્ઘ્નન્તિ ન મૃત્યુર્ભદ્રમસ્તુ તે ॥ 10॥

વિશ્વસ્તસ્યૈતિ યો દારાન્યશ્ચાપિ ગુરુ તક્પગઃ ।

વૃષલી પતિર્દ્વિજો યશ્ચ પાનપશ્ચૈવ ભારત ॥ 11॥

શરણાગતહા ચૈવ સર્વે બ્રહ્મહણૈઃ સમાઃ ।

એતૈઃ સમેત્ય કર્તવ્યં પ્રાયશ્ચિત્તમિતિ શ્રુતિઃ ॥ 12॥

ગૃહી વદાન્યોઽનપવિદ્ધ વાક્યઃ

શેષાન્ન ભોકાપ્યવિહિંસકશ્ ચ ।

નાનર્થકૃત્ત્યક્તકલિઃ કૃતજ્ઞઃ

સત્યો મૃદુઃ સ્વર્ગમુપૈતિ વિદ્વાન્ ॥ 13॥

સુલભાઃ પુરુષા રાજન્સતતં પ્રિયવાદિનઃ ।

અપ્રિયસ્ય તુ પથ્યસ્ય વક્તા શ્રોતા ચ દુર્લભઃ ॥ 14॥

યો હિ ધર્મં વ્યપાશ્રિત્ય હિત્વા ભર્તુઃ પ્રિયાપ્રિયે ।

અપ્રિયાણ્યાહ પથ્યાનિ તેન રાજા સહાયવાન્ ॥ 15॥

ત્યજેત્કુલાર્થે પુરુષં ગ્રામસ્યાર્થે કુલં ત્યજેત્ ।

ગ્રામં જનપદસ્યાર્થે આત્માર્થે પૃથિવીં ત્યજેત્ ॥ 16॥

આપદર્થં ધનં રક્ષેદ્દારાન્રક્ષેદ્ધનૈરપિ ।

આત્માનં સતતં રક્ષેદ્દારૈરપિ ધનૈરપિ ॥ 17॥

ઉક્તં મયા દ્યૂતકાલેઽપિ રાજન્

નૈવં યુક્તં વચનં પ્રાતિપીય ।

તદૌષધં પથ્યમિવાતુરસ્ય

ન રોચતે તવ વૈચિત્ર વીર્ય ॥ 18॥

કાકૈરિમાંશ્ચિત્રબર્હાન્મયૂરાન્

પરાજૈષ્ઠાઃ પાણ્ડવાન્ધાર્તરાષ્ટ્રૈઃ ।

હિત્વા સિંહાન્ક્રોષ્ટુ કાન્ગૂહમાનઃ

પ્રાપ્તે કાલે શોચિતા ત્વં નરેન્દ્ર ॥ 19॥

યસ્તાત ન ક્રુધ્યતિ સર્વકાલં

ભૃત્યસ્ય ભક્તસ્ય હિતે રતસ્ય ।

તસ્મિન્ભૃત્યા ભર્તરિ વિશ્વસન્તિ

ન ચૈનમાપત્સુ પરિત્યજન્તિ ॥ 20॥

ન ભૃત્યાનાં વૃત્તિ સંરોધનેન

બાહ્યં જનં સઞ્જિઘૃક્ષેદપૂર્વમ્ ।

ત્યજન્તિ હ્યેનમુચિતાવરુદ્ધાઃ

સ્નિગ્ધા હ્યમાત્યાઃ પરિહીનભોગાઃ ॥ 21॥

કૃત્યાનિ પૂર્વં પરિસઙ્ખ્યાય સર્વાણ્ય્

આયવ્યયાવનુરૂપાં ચ વૃત્તિમ્ ।

સઙ્ગૃહ્ણીયાદનુરૂપાન્સહાયાન્

સહાયસાધ્યાનિ હિ દુષ્કરાણિ ॥ 22॥

અભિપ્રાયં યો વિદિત્વા તુ ભર્તુઃ

સર્વાણિ કાર્યાણિ કરોત્યતન્દ્રીઃ ।

વક્તા હિતાનામનુરક્ત આર્યઃ

શક્તિજ્ઞ આત્મેવ હિ સોઽનુકમ્પ્યઃ ॥ 23॥

વાક્યં તુ યો નાદ્રિયતેઽનુશિષ્ટઃ

પ્રત્યાહ યશ્ચાપિ નિયુજ્યમાનઃ ।

પ્રજ્ઞાભિમાની પ્રતિકૂલવાદી

ત્યાજ્યઃ સ તાદૃક્ત્વરયૈવ ભૃત્યઃ ॥ 24॥

અસ્તબ્ધમક્લીબમદીર્ઘસૂત્રં

સાનુક્રોશં શ્લક્ષ્ણમહાર્યમન્યૈઃ ।

અરોગ જાતીયમુદારવાક્યં

દૂતં વદન્ત્યષ્ટ ગુણોપપન્નમ્ ॥ 25॥

ન વિશ્વાસાજ્જાતુ પરસ્ય ગેહં

ગચ્છેન્નરશ્ચેતયાનો વિકાલે ।

ન ચત્વરે નિશિ તિષ્ઠેન્નિગૂઢો

ન રાજન્યાં યોષિતં પ્રાર્થયીત ॥ 26॥

ન નિહ્નવં સત્ર ગતસ્ય ગચ્છેત્

સંસૃષ્ટ મન્ત્રસ્ય કુસઙ્ગતસ્ય ।

ન ચ બ્રૂયાન્નાશ્વસામિ ત્વયીતિ

સ કારણં વ્યપદેશં તુ કુર્યાત્ ॥ 27॥

ઘૃણી રાજા પુંશ્ચલી રાજભૃત્યઃ

પુત્રો ભ્રાતા વિધવા બાલ પુત્રા ।

સેના જીવી ચોદ્ધૃત ભક્ત એવ

વ્યવહારે વૈ વર્જનીયાઃ સ્યુરેતે ॥ 28॥

ગુણા દશ સ્નાનશીલં ભજન્તે

બલં રૂપં સ્વરવર્ણપ્રશુદ્ધિઃ ।

સ્પર્શશ્ચ ગન્ધશ્ચ વિશુદ્ધતા ચ

શ્રીઃ સૌકુમાર્યં પ્રવરાશ્ચ નાર્યઃ ॥ 29॥

ગુણાશ્ચ ષણ્મિતભુક્તં ભજન્તે

આરોગ્યમાયુશ્ચ સુખં બલં ચ ।

અનાવિલં ચાસ્ય ભવેદપત્યં

ન ચૈનમાદ્યૂન ઇતિ ક્ષિપન્તિ ॥ 30॥

અકર્મ શીલં ચ મહાશનં ચ

લોકદ્વિષ્ટં બહુ માયં નૃશંસમ્ ।

અદેશકાલજ્ઞમનિષ્ટ વેષમ્

એતાન્ગૃહે ન પ્રતિવાસયીત ॥ 31॥

કદર્યમાક્રોશકમશ્રુતં ચ

વરાક સમ્ભૂતમમાન્ય માનિનમ્ ।

નિષ્ઠૂરિણં કૃતવૈરં કૃતઘ્નમ્

એતાન્ભૃતાર્તોઽપિ ન જાતુ યાચેત્ ॥ 32॥

સઙ્ક્લિષ્ટકર્માણમતિપ્રવાદં

નિત્યાનૃતં ચાદૃઢ ભક્તિકં ચ ।

વિકૃષ્ટરાગં બહુમાનિનં ચાપ્ય્

એતાન્ન સેવેત નરાધમાન્ષટ્ ॥ 33॥

સહાયબન્ધના હ્યર્થાઃ સહાયાશ્ચાર્થબન્ધનાઃ ।

અન્યોન્યબન્ધનાવેતૌ વિનાન્યોન્યં ન સિધ્યતઃ ॥ 34॥

ઉત્પાદ્ય પુત્રાનનૃણાંશ્ચ કૃત્વા

વૃત્તિં ચ તેભ્યોઽનુવિધાય કાં ચિત્ ।

સ્થાને કુમારીઃ પ્રતિપાદ્ય સર્વા

અરણ્યસંસ્થો મુનિવદ્બુભૂષેત્ ॥ 35॥

હિતં યત્સર્વભૂતાનામાત્મનશ્ચ સુખાવહમ્ ।

તત્કુર્યાદીશ્વરો હ્યેતન્મૂલં ધર્માર્થસિદ્ધયે ॥ 36॥

બુદ્ધિઃ પ્રભાવસ્તેજશ્ચ સત્ત્વમુત્થાનમેવ ચ ।

વ્યવસાયશ્ચ યસ્ય સ્યાત્તસ્યાવૃત્તિ ભયં કુતઃ ॥ 37॥

પશ્ય દોષાન્પાણ્ડવૈર્વિગ્રહે ત્વં

યત્ર વ્યથેરન્નપિ દેવાઃ સ શક્રાઃ ।

પુત્રૈર્વૈરં નિત્યમુદ્વિગ્નવાસો

યશઃ પ્રણાશો દ્વિષતાં ચ હર્ષઃ ॥ 38॥

ભીષ્મસ્ય કોપસ્તવ ચેન્દ્ર કલ્પ

દ્રોણસ્ય રાજ્ઞશ્ચ યુધિષ્ઠિરસ્ય ।

ઉત્સાદયેલ્લોકમિમં પ્રવૃદ્ધઃ

શ્વેતો ગ્રહસ્તિર્યગિવાપતન્ખે ॥ 39॥

તવ પુત્રશતં ચૈવ કર્ણઃ પઞ્ચ ચ પાણ્ડવાઃ ।

પૃથિવીમનુશાસેયુરખિલાં સાગરામ્બરામ્ ॥ 40॥

ધાર્તરાષ્ટ્રા વનં રાજન્વ્યાઘ્રાઃ પાણ્ડુસુતા મતાઃ ।

મા વનં છિન્ધિ સ વ્યાઘ્રં મા વ્યાઘ્રાન્નીનશો વનાત્ ॥ 41॥

ન સ્યાદ્વનમૃતે વ્યાઘ્રાન્વ્યાઘ્રા ન સ્યુરૃતે વનમ્ ।

વનં હિ રક્ષ્યતે વ્યાઘ્રૈર્વ્યાઘ્રાન્રક્ષતિ કાનનમ્ ॥ 42॥

ન તથેચ્છન્ત્યકલ્યાણાઃ પરેષાં વેદિતું ગુણાન્ ।

યથૈષાં જ્ઞાતુમિચ્છન્તિ નૈર્ગુણ્યં પાપચેતસઃ ॥ 43॥

અર્થસિદ્ધિં પરામિચ્છન્ધર્મમેવાદિતશ્ ચરેત્ ।

ન હિ ધર્માદપૈત્યર્થઃ સ્વર્ગલોકાદિવામૃતમ્ ॥ 44॥

યસ્યાત્મા વિરતઃ પાપાત્કલ્યાણે ચ નિવેશિતઃ ।

તેન સર્વમિદં બુદ્ધં પ્રકૃતિર્વિકૃતિર્શ્ચ યા ॥ 45॥

યો ધર્મમર્થં કામં ચ યથાકાલં નિષેવતે ।

ધર્માર્થકામસંયોગં યોઽમુત્રેહ ચ વિન્દતિ ॥ 46॥

સન્નિયચ્છતિ યો વેગમુત્થિતં ક્રોધહર્ષયોઃ ।

સ શ્રિયો ભાજનં રાજન્યશ્ચાપત્સુ ન મુહ્યતિ ॥ 47॥

બલં પઞ્ચ વિધં નિત્યં પુરુષાણાં નિબોધ મે ।

યત્તુ બાહુબલં નામ કનિષ્ઠં બલમુચ્યતે ॥ 48॥

અમાત્યલાભો ભદ્રં તે દ્વિતીયં બલમુચ્યતે ।

ધનલાભસ્તૃતીયં તુ બલમાહુર્જિગીષવઃ ॥ 49॥

યત્ત્વસ્ય સહજં રાજન્પિતૃપૈતામહં બલમ્ ।

અભિજાત બલં નામ તચ્ચતુર્થં બલં સ્મૃતમ્ ॥ 50॥

યેન ત્વેતાનિ સર્વાણિ સઙ્ગૃહીતાનિ ભારત ।

યદ્બલાનાં બલં શ્રેષ્ઠં તત્પ્રજ્ઞા બલમુચ્યતે ॥ 51॥

મહતે યોઽપકારાય નરસ્ય પ્રભવેન્નરઃ ।

તેન વૈરં સમાસજ્ય દૂરસ્થોઽસ્મીતિ નાશ્વસેત્ ॥ 52॥

સ્ત્રીષુ રાજસુ સર્પેષુ સ્વાધ્યાયે શત્રુસેવિષુ ।

ભોગે ચાયુષિ વિશ્વાસં કઃ પ્રાજ્ઞઃ કર્તુમર્હતિ ॥ 53॥

પ્રજ્ઞા શરેણાભિહતસ્ય જન્તોશ્

ચિકિત્સકાઃ સન્તિ ન ચૌષધાનિ ।

ન હોમમન્ત્રા ન ચ મઙ્ગલાનિ

નાથર્વણા નાપ્યગદાઃ સુસિદ્ધાઃ ॥ 54॥

સર્પશ્ચાગ્નિશ્ચ સિંહશ્ચ કુલપુત્રશ્ચ ભારત ।

નાવજ્ઞેયા મનુષ્યેણ સર્વે તે હ્યતિતેજસઃ ॥ 55॥

અગ્નિસ્તેજો મહલ્લોકે ગૂઢસ્તિષ્ઠતિ દારુષુ ।

ન ચોપયુઙ્ક્તે તદ્દારુ યાવન્નો દીપ્યતે પરૈઃ ॥ 56॥

સ એવ ખલુ દારુભ્યો યદા નિર્મથ્ય દીપ્યતે ।

તદા તચ્ચ વનં ચાન્યન્નિર્દહત્યાશુ તેજસા ॥ 57॥

એવમેવ કુલે જાતાઃ પાવકોપમ તેજસઃ ।

ક્ષમાવન્તો નિરાકારાઃ કાષ્ઠેઽગ્નિરિવ શેરતે ॥ 58॥

લતા ધર્મા ત્વં સપુત્રઃ શાલાઃ પાણ્ડુસુતા મતાઃ ।

ન લતા વર્ધતે જાતુ મહાદ્રુમમનાશ્રિતા ॥ 59॥

વનં રાજંસ્ત્વં સપુત્રોઽમ્બિકેય

સિંહાન્વને પાણ્ડવાંસ્તાત વિદ્ધિ ।

સિંહૈર્વિહીનં હિ વનં વિનશ્યેત્

સિંહા વિનશ્યેયુરૃતે વનેન ॥ 60॥

॥ ઇતિ શ્રીમહાભારતે ઉદ્યોગપર્વણિ પ્રજાગરપર્વણિ

વિદુરવાક્યે સપ્તત્રિંશોઽધ્યાયઃ ॥ 37॥

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |

vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||

tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |

atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||

yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate

yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |

striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te

yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||

yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ

yaścābalo balinā nityavairī |

aśraddadhānāya ca yo bravīti

yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||

vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate

vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |

parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ

striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||

yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca

dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |

yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha

ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||

yasminyathā vartate yo manuṣyas

tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |

māyācāro māyayā vartitavyaḥ

sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |

nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||

vidura uvāca |

ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |

krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||

eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |

etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||

viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |

vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||

śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |

etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||

gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ

śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |

nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ

satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||

sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |

apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||

yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |

apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |

grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||

āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |

ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||

uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan

naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |

tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya

na rocate tava vaicitra vīrya || 18||

kākairimāṃścitrabarhānmayūrān

parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |

hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ

prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||

yastāta na krudhyati sarvakālaṃ

bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |

tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti

na cainamāpatsu parityajanti || 20||

na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena

bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |

tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ

snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||

kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy

āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |

saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān

sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||

abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ

sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |

vaktā hitānāmanurakta āryaḥ

śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||

vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ

pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |

prajñābhimānī pratikūlavādī

tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||

astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ

sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |

aroga jātīyamudāravākyaṃ

dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||

na viśvāsājjātu parasya gehaṃ

gacchennaraścetayāno vikāle |

na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho

na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||

na nihnavaṃ satra gatasya gacchet

saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |

na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti

sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||

ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ

putro bhrātā vidhavā bāla putrā |

senā jīvī coddhṛta bhakta eva

vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||

guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante

balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |

sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca

śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||

guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante

ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |

anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ

na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||

akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca

lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |

adeśakālajñamaniṣṭa veṣam

etāngṛhe na prativāsayīta || 31||

kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca

varāka sambhūtamamānya māninam |

niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam

etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||

saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ

nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |

vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy

etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||

sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |

anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||

utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā

vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |

sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā

araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||

hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |

tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||

buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |

vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||

paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ

yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |

putrairvairaṃ nityamudvignavāso

yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||

bhīṣmasya kopastava cendra kalpa

droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |

utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ

śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||

tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |

pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||

dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |

mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||

na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |

vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||

na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |

yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||

arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |

na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||

yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |

tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||

yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |

dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||

sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |

sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||

balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |

yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||

amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |

dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||

yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |

abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||

yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |

yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||

mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |

tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||

strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |

bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||

prajñā śareṇābhihatasya jantoś

cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |

na homamantrā na ca maṅgalāni

nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||

sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |

nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||

agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |

na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||

sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |

tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||

evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |

kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||

latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |

na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||

vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya

siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |

siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet

siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||