॥ ইতি শ্রীমহাভারতে উদ্যোগপর্বণি প্রজাগরপর্বণি
বিদুরবাক্যে সপ্তত্রিংশোঽধ্যাযঃ ॥
বিদুর উবাচ ।
সপ্তদশেমান্রাজেন্দ্র মনুঃ স্বাযম্ভুবোঽব্রবীত্ ।
বৈচিত্রবীর্য পুরুষানাকাশং মুষ্টিভির্ঘ্নতঃ ॥ 1॥
তানেবিন্দ্রস্য হি ধনুরনাম্যং নমতোঽব্রবীত্ ।
অথো মরীচিনঃ পাদাননাম্যান্নমতস্তথা ॥ 2॥
যশ্চাশিষ্যং শাসতি যশ্ চ কুপ্যতে
যশ্চাতিবেলং ভজতে দ্বিষন্তম্ ।
স্ত্রিযশ্চ যোঽরক্ষতি ভদ্রমস্তু তে
যশ্চাযাচ্যং যাচতি যশ্ চ কত্থতে ॥ 3॥
যশ্চাভিজাতঃ প্রকরোত্যকার্যং
যশ্চাবলো বলিনা নিত্যবৈরী ।
অশ্রদ্দধানায চ যো ব্রবীতি
যশ্চাকাম্যং কামযতে নরেন্দ্র ॥ 4॥
বধ্বা হাসং শ্বশুরো যশ্ চ মন্যতে
বধ্বা বসন্নুত যো মানকামঃ ।
পরক্ষেত্রে নির্বপতি যশ্চ বীজং
স্ত্রিযং চ যঃ পরিবদতেঽতিবেলম্ ॥ 5॥
যশ্চৈব লব্ধ্বা ন স্মরামীত্যুবাচ
দত্ত্বা চ যঃ কত্থতি যাচ্যমানঃ ।
যশ্চাসতঃ সান্ত্বমুপাসতীহ
এতেঽনুযান্ত্যনিলং পাশহস্তাঃ ॥ 6॥
যস্মিন্যথা বর্ততে যো মনুষ্যস্
তস্মিংস্তথা বর্তিতব্যং স ধর্মঃ ।
মাযাচারো মাযযা বর্তিতব্যঃ
সাধ্বাচারঃ সাধুনা প্রত্যুদেযঃ ॥ 7॥
ধৃতরাষ্ট্র উবাচ ।
শতাযুরুক্তঃ পুরুষঃ সর্ববেদেষু বৈ যদা ।
নাপ্নোত্যথ চ তত্সর্বমাযুঃ কেনেহ হেতুনা ॥ 8॥
বিদুর উবাচ ।
অতিবাদোঽতিমানশ্চ তথাত্যাগো নরাধিপঃ ।
ক্রোধশ্চাতিবিবিত্সা চ মিত্রদ্রোহশ্চ তানি ষট্ ॥ 9॥
এত এবাসযস্তীক্ষ্ণাঃ কৃন্তন্ত্যাযূংষি দেহিনাম্ ।
এতানি মানবান্ঘ্নন্তি ন মৃত্যুর্ভদ্রমস্তু তে ॥ 10॥
বিশ্বস্তস্যৈতি যো দারান্যশ্চাপি গুরু তক্পগঃ ।
বৃষলী পতির্দ্বিজো যশ্চ পানপশ্চৈব ভারত ॥ 11॥
শরণাগতহা চৈব সর্বে ব্রহ্মহণৈঃ সমাঃ ।
এতৈঃ সমেত্য কর্তব্যং প্রাযশ্চিত্তমিতি শ্রুতিঃ ॥ 12॥
গৃহী বদান্যোঽনপবিদ্ধ বাক্যঃ
শেষান্ন ভোকাপ্যবিহিংসকশ্ চ ।
নানর্থকৃত্ত্যক্তকলিঃ কৃতজ্ঞঃ
সত্যো মৃদুঃ স্বর্গমুপৈতি বিদ্বান্ ॥ 13॥
সুলভাঃ পুরুষা রাজন্সততং প্রিযবাদিনঃ ।
অপ্রিযস্য তু পথ্যস্য বক্তা শ্রোতা চ দুর্লভঃ ॥ 14॥
যো হি ধর্মং ব্যপাশ্রিত্য হিত্বা ভর্তুঃ প্রিযাপ্রিযে ।
অপ্রিযাণ্যাহ পথ্যানি তেন রাজা সহাযবান্ ॥ 15॥
ত্যজেত্কুলার্থে পুরুষং গ্রামস্যার্থে কুলং ত্যজেত্ ।
গ্রামং জনপদস্যার্থে আত্মার্থে পৃথিবীং ত্যজেত্ ॥ 16॥
আপদর্থং ধনং রক্ষেদ্দারান্রক্ষেদ্ধনৈরপি ।
আত্মানং সততং রক্ষেদ্দারৈরপি ধনৈরপি ॥ 17॥
উক্তং মযা দ্যূতকালেঽপি রাজন্
নৈবং যুক্তং বচনং প্রাতিপীয ।
তদৌষধং পথ্যমিবাতুরস্য
ন রোচতে তব বৈচিত্র বীর্য ॥ 18॥
কাকৈরিমাংশ্চিত্রবর্হান্মযূরান্
পরাজৈষ্ঠাঃ পাণ্ডবান্ধার্তরাষ্ট্রৈঃ ।
হিত্বা সিংহান্ক্রোষ্টু কান্গূহমানঃ
প্রাপ্তে কালে শোচিতা ত্বং নরেন্দ্র ॥ 19॥
যস্তাত ন ক্রুধ্যতি সর্বকালং
ভৃত্যস্য ভক্তস্য হিতে রতস্য ।
তস্মিন্ভৃত্যা ভর্তরি বিশ্বসন্তি
ন চৈনমাপত্সু পরিত্যজন্তি ॥ 20॥
ন ভৃত্যানাং বৃত্তি সংরোধনেন
বাহ্যং জনং সঞ্জিঘৃক্ষেদপূর্বম্ ।
ত্যজন্তি হ্যেনমুচিতাবরুদ্ধাঃ
স্নিগ্ধা হ্যমাত্যাঃ পরিহীনভোগাঃ ॥ 21॥
কৃত্যানি পূর্বং পরিসঙ্খ্যায সর্বাণ্য্
আযব্যযাবনুরূপাং চ বৃত্তিম্ ।
সঙ্গৃহ্ণীযাদনুরূপান্সহাযান্
সহাযসাধ্যানি হি দুষ্করাণি ॥ 22॥
অভিপ্রাযং যো বিদিত্বা তু ভর্তুঃ
সর্বাণি কার্যাণি করোত্যতন্দ্রীঃ ।
বক্তা হিতানামনুরক্ত আর্যঃ
শক্তিজ্ঞ আত্মেব হি সোঽনুকম্প্যঃ ॥ 23॥
বাক্যং তু যো নাদ্রিযতেঽনুশিষ্টঃ
প্রত্যাহ যশ্চাপি নিযুজ্যমানঃ ।
প্রজ্ঞাভিমানী প্রতিকূলবাদী
ত্যাজ্যঃ স তাদৃক্ত্বরযৈব ভৃত্যঃ ॥ 24॥
অস্তব্ধমক্লীবমদীর্ঘসূত্রং
সানুক্রোশং শ্লক্ষ্ণমহার্যমন্যৈঃ ।
অরোগ জাতীযমুদারবাক্যং
দূতং বদন্ত্যষ্ট গুণোপপন্নম্ ॥ 25॥
ন বিশ্বাসাজ্জাতু পরস্য গেহং
গচ্ছেন্নরশ্চেতযানো বিকালে ।
ন চত্বরে নিশি তিষ্ঠেন্নিগূঢো
ন রাজন্যাং যোষিতং প্রার্থযীত ॥ 26॥
ন নিহ্নবং সত্র গতস্য গচ্ছেত্
সংসৃষ্ট মন্ত্রস্য কুসঙ্গতস্য ।
ন চ ব্রূযান্নাশ্বসামি ত্বযীতি
স কারণং ব্যপদেশং তু কুর্যাত্ ॥ 27॥
ঘৃণী রাজা পুংশ্চলী রাজভৃত্যঃ
পুত্রো ভ্রাতা বিধবা বাল পুত্রা ।
সেনা জীবী চোদ্ধৃত ভক্ত এব
ব্যবহারে বৈ বর্জনীযাঃ স্যুরেতে ॥ 28॥
গুণা দশ স্নানশীলং ভজন্তে
বলং রূপং স্বরবর্ণপ্রশুদ্ধিঃ ।
স্পর্শশ্চ গন্ধশ্চ বিশুদ্ধতা চ
শ্রীঃ সৌকুমার্যং প্রবরাশ্চ নার্যঃ ॥ 29॥
গুণাশ্চ ষণ্মিতভুক্তং ভজন্তে
আরোগ্যমাযুশ্চ সুখং বলং চ ।
অনাবিলং চাস্য ভবেদপত্যং
ন চৈনমাদ্যূন ইতি ক্ষিপন্তি ॥ 30॥
অকর্ম শীলং চ মহাশনং চ
লোকদ্বিষ্টং বহু মাযং নৃশংসম্ ।
অদেশকালজ্ঞমনিষ্ট বেষম্
এতান্গৃহে ন প্রতিবাসযীত ॥ 31॥
কদর্যমাক্রোশকমশ্রুতং চ
বরাক সম্ভূতমমান্য মানিনম্ ।
নিষ্ঠূরিণং কৃতবৈরং কৃতঘ্নম্
এতান্ভৃতার্তোঽপি ন জাতু যাচেত্ ॥ 32॥
সঙ্ক্লিষ্টকর্মাণমতিপ্রবাদং
নিত্যানৃতং চাদৃঢ ভক্তিকং চ ।
বিকৃষ্টরাগং বহুমানিনং চাপ্য্
এতান্ন সেবেত নরাধমান্ষট্ ॥ 33॥
সহাযবন্ধনা হ্যর্থাঃ সহাযাশ্চার্থবন্ধনাঃ ।
অন্যোন্যবন্ধনাবেতৌ বিনান্যোন্যং ন সিধ্যতঃ ॥ 34॥
উত্পাদ্য পুত্রাননৃণাংশ্চ কৃত্বা
বৃত্তিং চ তেভ্যোঽনুবিধায কাং চিত্ ।
স্থানে কুমারীঃ প্রতিপাদ্য সর্বা
অরণ্যসংস্থো মুনিবদ্বুভূষেত্ ॥ 35॥
হিতং যত্সর্বভূতানামাত্মনশ্চ সুখাবহম্ ।
তত্কুর্যাদীশ্বরো হ্যেতন্মূলং ধর্মার্থসিদ্ধযে ॥ 36॥
বুদ্ধিঃ প্রভাবস্তেজশ্চ সত্ত্বমুত্থানমেব চ ।
ব্যবসাযশ্চ যস্য স্যাত্তস্যাবৃত্তি ভযং কুতঃ ॥ 37॥
পশ্য দোষান্পাণ্ডবৈর্বিগ্রহে ত্বং
যত্র ব্যথেরন্নপি দেবাঃ স শক্রাঃ ।
পুত্রৈর্বৈরং নিত্যমুদ্বিগ্নবাসো
যশঃ প্রণাশো দ্বিষতাং চ হর্ষঃ ॥ 38॥
ভীষ্মস্য কোপস্তব চেন্দ্র কল্প
দ্রোণস্য রাজ্ঞশ্চ যুধিষ্ঠিরস্য ।
উত্সাদযেল্লোকমিমং প্রবৃদ্ধঃ
শ্বেতো গ্রহস্তির্যগিবাপতন্খে ॥ 39॥
তব পুত্রশতং চৈব কর্ণঃ পঞ্চ চ পাণ্ডবাঃ ।
পৃথিবীমনুশাসেযুরখিলাং সাগরাম্বরাম্ ॥ 40॥
ধার্তরাষ্ট্রা বনং রাজন্ব্যাঘ্রাঃ পাণ্ডুসুতা মতাঃ ।
মা বনং ছিন্ধি স ব্যাঘ্রং মা ব্যাঘ্রান্নীনশো বনাত্ ॥ 41॥
ন স্যাদ্বনমৃতে ব্যাঘ্রান্ব্যাঘ্রা ন স্যুরৃতে বনম্ ।
বনং হি রক্ষ্যতে ব্যাঘ্রৈর্ব্যাঘ্রান্রক্ষতি কাননম্ ॥ 42॥
ন তথেচ্ছন্ত্যকল্যাণাঃ পরেষাং বেদিতুং গুণান্ ।
যথৈষাং জ্ঞাতুমিচ্ছন্তি নৈর্গুণ্যং পাপচেতসঃ ॥ 43॥
অর্থসিদ্ধিং পরামিচ্ছন্ধর্মমেবাদিতশ্ চরেত্ ।
ন হি ধর্মাদপৈত্যর্থঃ স্বর্গলোকাদিবামৃতম্ ॥ 44॥
যস্যাত্মা বিরতঃ পাপাত্কল্যাণে চ নিবেশিতঃ ।
তেন সর্বমিদং বুদ্ধং প্রকৃতির্বিকৃতির্শ্চ যা ॥ 45॥
যো ধর্মমর্থং কামং চ যথাকালং নিষেবতে ।
ধর্মার্থকামসংযোগং যোঽমুত্রেহ চ বিন্দতি ॥ 46॥
সন্নিযচ্ছতি যো বেগমুত্থিতং ক্রোধহর্ষযোঃ ।
স শ্রিযো ভাজনং রাজন্যশ্চাপত্সু ন মুহ্যতি ॥ 47॥
বলং পঞ্চ বিধং নিত্যং পুরুষাণাং নিবোধ মে ।
যত্তু বাহুবলং নাম কনিষ্ঠং বলমুচ্যতে ॥ 48॥
অমাত্যলাভো ভদ্রং তে দ্বিতীযং বলমুচ্যতে ।
ধনলাভস্তৃতীযং তু বলমাহুর্জিগীষবঃ ॥ 49॥
যত্ত্বস্য সহজং রাজন্পিতৃপৈতামহং বলম্ ।
অভিজাত বলং নাম তচ্চতুর্থং বলং স্মৃতম্ ॥ 50॥
যেন ত্বেতানি সর্বাণি সঙ্গৃহীতানি ভারত ।
যদ্বলানাং বলং শ্রেষ্ঠং তত্প্রজ্ঞা বলমুচ্যতে ॥ 51॥
মহতে যোঽপকারায নরস্য প্রভবেন্নরঃ ।
তেন বৈরং সমাসজ্য দূরস্থোঽস্মীতি নাশ্বসেত্ ॥ 52॥
স্ত্রীষু রাজসু সর্পেষু স্বাধ্যাযে শত্রুসেবিষু ।
ভোগে চাযুষি বিশ্বাসং কঃ প্রাজ্ঞঃ কর্তুমর্হতি ॥ 53॥
প্রজ্ঞা শরেণাভিহতস্য জন্তোশ্
চিকিত্সকাঃ সন্তি ন চৌষধানি ।
ন হোমমন্ত্রা ন চ মঙ্গলানি
নাথর্বণা নাপ্যগদাঃ সুসিদ্ধাঃ ॥ 54॥
সর্পশ্চাগ্নিশ্চ সিংহশ্চ কুলপুত্রশ্চ ভারত ।
নাবজ্ঞেযা মনুষ্যেণ সর্বে তে হ্যতিতেজসঃ ॥ 55॥
অগ্নিস্তেজো মহল্লোকে গূঢস্তিষ্ঠতি দারুষু ।
ন চোপযুঙ্ক্তে তদ্দারু যাবন্নো দীপ্যতে পরৈঃ ॥ 56॥
স এব খলু দারুভ্যো যদা নির্মথ্য দীপ্যতে ।
তদা তচ্চ বনং চান্যন্নির্দহত্যাশু তেজসা ॥ 57॥
এবমেব কুলে জাতাঃ পাবকোপম তেজসঃ ।
ক্ষমাবন্তো নিরাকারাঃ কাষ্ঠেঽগ্নিরিব শেরতে ॥ 58॥
লতা ধর্মা ত্বং সপুত্রঃ শালাঃ পাণ্ডুসুতা মতাঃ ।
ন লতা বর্ধতে জাতু মহাদ্রুমমনাশ্রিতা ॥ 59॥
বনং রাজংস্ত্বং সপুত্রোঽম্বিকেয
সিংহান্বনে পাণ্ডবাংস্তাত বিদ্ধি ।
সিংহৈর্বিহীনং হি বনং বিনশ্যেত্
সিংহা বিনশ্যেযুরৃতে বনেন ॥ 60॥
॥ ইতি শ্রীমহাভারতে উদ্যোগপর্বণি প্রজাগরপর্বণি
বিদুরবাক্যে সপ্তত্রিংশোঽধ্যাযঃ ॥ 37॥
Roman (IAST) Transliteration
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |
vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||
tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |
atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||
yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate
yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |
striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te
yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||
yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ
yaścābalo balinā nityavairī |
aśraddadhānāya ca yo bravīti
yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||
vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate
vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |
parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ
striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||
yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca
dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |
yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha
ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||
yasminyathā vartate yo manuṣyas
tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |
māyācāro māyayā vartitavyaḥ
sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |
nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||
vidura uvāca |
ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |
krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||
eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |
etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||
viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |
vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||
śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |
etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||
gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ
śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |
nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ
satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||
yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |
apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||
tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||
āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||
uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan
naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |
tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya
na rocate tava vaicitra vīrya || 18||
kākairimāṃścitrabarhānmayūrān
parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |
hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ
prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||
yastāta na krudhyati sarvakālaṃ
bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |
tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti
na cainamāpatsu parityajanti || 20||
na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena
bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |
tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ
snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||
kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy
āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |
saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān
sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||
abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ
sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |
vaktā hitānāmanurakta āryaḥ
śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||
vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ
pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |
prajñābhimānī pratikūlavādī
tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||
astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ
sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |
aroga jātīyamudāravākyaṃ
dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||
na viśvāsājjātu parasya gehaṃ
gacchennaraścetayāno vikāle |
na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho
na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||
na nihnavaṃ satra gatasya gacchet
saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |
na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti
sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||
ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ
putro bhrātā vidhavā bāla putrā |
senā jīvī coddhṛta bhakta eva
vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||
guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante
balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |
sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca
śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||
guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante
ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |
anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ
na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||
akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca
lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |
adeśakālajñamaniṣṭa veṣam
etāngṛhe na prativāsayīta || 31||
kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca
varāka sambhūtamamānya māninam |
niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam
etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||
saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ
nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |
vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy
etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||
sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |
anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||
utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā
vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |
sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā
araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||
hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |
tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||
buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |
vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||
paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ
yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |
putrairvairaṃ nityamudvignavāso
yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||
bhīṣmasya kopastava cendra kalpa
droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |
utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ
śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||
tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |
pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||
dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||
na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |
vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||
na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |
yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||
arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |
na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||
yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |
tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||
yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |
dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||
sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |
sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||
balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |
yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||
amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |
dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||
yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |
abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||
yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |
yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||
mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |
tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||
strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |
bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||
prajñā śareṇābhihatasya jantoś
cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |
na homamantrā na ca maṅgalāni
nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||
sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |
nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||
agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |
na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||
sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |
tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||
evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||
latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||
vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya
siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |
siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet
siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||
Sanskrit — Devanagari (original)
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥
विदुर उवाच ।
सप्तदशेमान्राजेन्द्र मनुः स्वायम्भुवोऽब्रवीत् ।
वैचित्रवीर्य पुरुषानाकाशं मुष्टिभिर्घ्नतः ॥ 1॥
तानेविन्द्रस्य हि धनुरनाम्यं नमतोऽब्रवीत् ।
अथो मरीचिनः पादाननाम्यान्नमतस्तथा ॥ 2॥
यश्चाशिष्यं शासति यश् च कुप्यते
यश्चातिवेलं भजते द्विषन्तम् ।
स्त्रियश्च योऽरक्षति भद्रमस्तु ते
यश्चायाच्यं याचति यश् च कत्थते ॥ 3॥
यश्चाभिजातः प्रकरोत्यकार्यं
यश्चाबलो बलिना नित्यवैरी ।
अश्रद्दधानाय च यो ब्रवीति
यश्चाकाम्यं कामयते नरेन्द्र ॥ 4॥
वध्वा हासं श्वशुरो यश् च मन्यते
वध्वा वसन्नुत यो मानकामः ।
परक्षेत्रे निर्वपति यश्च बीजं
स्त्रियं च यः परिवदतेऽतिवेलम् ॥ 5॥
यश्चैव लब्ध्वा न स्मरामीत्युवाच
दत्त्वा च यः कत्थति याच्यमानः ।
यश्चासतः सान्त्वमुपासतीह
एतेऽनुयान्त्यनिलं पाशहस्ताः ॥ 6॥
यस्मिन्यथा वर्तते यो मनुष्यस्
तस्मिंस्तथा वर्तितव्यं स धर्मः ।
मायाचारो मायया वर्तितव्यः
साध्वाचारः साधुना प्रत्युदेयः ॥ 7॥
धृतराष्ट्र उवाच ।
शतायुरुक्तः पुरुषः सर्ववेदेषु वै यदा ।
नाप्नोत्यथ च तत्सर्वमायुः केनेह हेतुना ॥ 8॥
विदुर उवाच ।
अतिवादोऽतिमानश्च तथात्यागो नराधिपः ।
क्रोधश्चातिविवित्सा च मित्रद्रोहश्च तानि षट् ॥ 9॥
एत एवासयस्तीक्ष्णाः कृन्तन्त्यायूंषि देहिनाम् ।
एतानि मानवान्घ्नन्ति न मृत्युर्भद्रमस्तु ते ॥ 10॥
विश्वस्तस्यैति यो दारान्यश्चापि गुरु तक्पगः ।
वृषली पतिर्द्विजो यश्च पानपश्चैव भारत ॥ 11॥
शरणागतहा चैव सर्वे ब्रह्महणैः समाः ।
एतैः समेत्य कर्तव्यं प्रायश्चित्तमिति श्रुतिः ॥ 12॥
गृही वदान्योऽनपविद्ध वाक्यः
शेषान्न भोकाप्यविहिंसकश् च ।
नानर्थकृत्त्यक्तकलिः कृतज्ञः
सत्यो मृदुः स्वर्गमुपैति विद्वान् ॥ 13॥
सुलभाः पुरुषा राजन्सततं प्रियवादिनः ।
अप्रियस्य तु पथ्यस्य वक्ता श्रोता च दुर्लभः ॥ 14॥
यो हि धर्मं व्यपाश्रित्य हित्वा भर्तुः प्रियाप्रिये ।
अप्रियाण्याह पथ्यानि तेन राजा सहायवान् ॥ 15॥
त्यजेत्कुलार्थे पुरुषं ग्रामस्यार्थे कुलं त्यजेत् ।
ग्रामं जनपदस्यार्थे आत्मार्थे पृथिवीं त्यजेत् ॥ 16॥
आपदर्थं धनं रक्षेद्दारान्रक्षेद्धनैरपि ।
आत्मानं सततं रक्षेद्दारैरपि धनैरपि ॥ 17॥
उक्तं मया द्यूतकालेऽपि राजन्
नैवं युक्तं वचनं प्रातिपीय ।
तदौषधं पथ्यमिवातुरस्य
न रोचते तव वैचित्र वीर्य ॥ 18॥
काकैरिमांश्चित्रबर्हान्मयूरान्
पराजैष्ठाः पाण्डवान्धार्तराष्ट्रैः ।
हित्वा सिंहान्क्रोष्टु कान्गूहमानः
प्राप्ते काले शोचिता त्वं नरेन्द्र ॥ 19॥
यस्तात न क्रुध्यति सर्वकालं
भृत्यस्य भक्तस्य हिते रतस्य ।
तस्मिन्भृत्या भर्तरि विश्वसन्ति
न चैनमापत्सु परित्यजन्ति ॥ 20॥
न भृत्यानां वृत्ति संरोधनेन
बाह्यं जनं सञ्जिघृक्षेदपूर्वम् ।
त्यजन्ति ह्येनमुचितावरुद्धाः
स्निग्धा ह्यमात्याः परिहीनभोगाः ॥ 21॥
कृत्यानि पूर्वं परिसङ्ख्याय सर्वाण्य्
आयव्ययावनुरूपां च वृत्तिम् ।
सङ्गृह्णीयादनुरूपान्सहायान्
सहायसाध्यानि हि दुष्कराणि ॥ 22॥
अभिप्रायं यो विदित्वा तु भर्तुः
सर्वाणि कार्याणि करोत्यतन्द्रीः ।
वक्ता हितानामनुरक्त आर्यः
शक्तिज्ञ आत्मेव हि सोऽनुकम्प्यः ॥ 23॥
वाक्यं तु यो नाद्रियतेऽनुशिष्टः
प्रत्याह यश्चापि नियुज्यमानः ।
प्रज्ञाभिमानी प्रतिकूलवादी
त्याज्यः स तादृक्त्वरयैव भृत्यः ॥ 24॥
अस्तब्धमक्लीबमदीर्घसूत्रं
सानुक्रोशं श्लक्ष्णमहार्यमन्यैः ।
अरोग जातीयमुदारवाक्यं
दूतं वदन्त्यष्ट गुणोपपन्नम् ॥ 25॥
न विश्वासाज्जातु परस्य गेहं
गच्छेन्नरश्चेतयानो विकाले ।
न चत्वरे निशि तिष्ठेन्निगूढो
न राजन्यां योषितं प्रार्थयीत ॥ 26॥
न निह्नवं सत्र गतस्य गच्छेत्
संसृष्ट मन्त्रस्य कुसङ्गतस्य ।
न च ब्रूयान्नाश्वसामि त्वयीति
स कारणं व्यपदेशं तु कुर्यात् ॥ 27॥
घृणी राजा पुंश्चली राजभृत्यः
पुत्रो भ्राता विधवा बाल पुत्रा ।
सेना जीवी चोद्धृत भक्त एव
व्यवहारे वै वर्जनीयाः स्युरेते ॥ 28॥
गुणा दश स्नानशीलं भजन्ते
बलं रूपं स्वरवर्णप्रशुद्धिः ।
स्पर्शश्च गन्धश्च विशुद्धता च
श्रीः सौकुमार्यं प्रवराश्च नार्यः ॥ 29॥
गुणाश्च षण्मितभुक्तं भजन्ते
आरोग्यमायुश्च सुखं बलं च ।
अनाविलं चास्य भवेदपत्यं
न चैनमाद्यून इति क्षिपन्ति ॥ 30॥
अकर्म शीलं च महाशनं च
लोकद्विष्टं बहु मायं नृशंसम् ।
अदेशकालज्ञमनिष्ट वेषम्
एतान्गृहे न प्रतिवासयीत ॥ 31॥
कदर्यमाक्रोशकमश्रुतं च
वराक सम्भूतममान्य मानिनम् ।
निष्ठूरिणं कृतवैरं कृतघ्नम्
एतान्भृतार्तोऽपि न जातु याचेत् ॥ 32॥
सङ्क्लिष्टकर्माणमतिप्रवादं
नित्यानृतं चादृढ भक्तिकं च ।
विकृष्टरागं बहुमानिनं चाप्य्
एतान्न सेवेत नराधमान्षट् ॥ 33॥
सहायबन्धना ह्यर्थाः सहायाश्चार्थबन्धनाः ।
अन्योन्यबन्धनावेतौ विनान्योन्यं न सिध्यतः ॥ 34॥
उत्पाद्य पुत्राननृणांश्च कृत्वा
वृत्तिं च तेभ्योऽनुविधाय कां चित् ।
स्थाने कुमारीः प्रतिपाद्य सर्वा
अरण्यसंस्थो मुनिवद्बुभूषेत् ॥ 35॥
हितं यत्सर्वभूतानामात्मनश्च सुखावहम् ।
तत्कुर्यादीश्वरो ह्येतन्मूलं धर्मार्थसिद्धये ॥ 36॥
बुद्धिः प्रभावस्तेजश्च सत्त्वमुत्थानमेव च ।
व्यवसायश्च यस्य स्यात्तस्यावृत्ति भयं कुतः ॥ 37॥
पश्य दोषान्पाण्डवैर्विग्रहे त्वं
यत्र व्यथेरन्नपि देवाः स शक्राः ।
पुत्रैर्वैरं नित्यमुद्विग्नवासो
यशः प्रणाशो द्विषतां च हर्षः ॥ 38॥
भीष्मस्य कोपस्तव चेन्द्र कल्प
द्रोणस्य राज्ञश्च युधिष्ठिरस्य ।
उत्सादयेल्लोकमिमं प्रवृद्धः
श्वेतो ग्रहस्तिर्यगिवापतन्खे ॥ 39॥
तव पुत्रशतं चैव कर्णः पञ्च च पाण्डवाः ।
पृथिवीमनुशासेयुरखिलां सागराम्बराम् ॥ 40॥
धार्तराष्ट्रा वनं राजन्व्याघ्राः पाण्डुसुता मताः ।
मा वनं छिन्धि स व्याघ्रं मा व्याघ्रान्नीनशो वनात् ॥ 41॥
न स्याद्वनमृते व्याघ्रान्व्याघ्रा न स्युरृते वनम् ।
वनं हि रक्ष्यते व्याघ्रैर्व्याघ्रान्रक्षति काननम् ॥ 42॥
न तथेच्छन्त्यकल्याणाः परेषां वेदितुं गुणान् ।
यथैषां ज्ञातुमिच्छन्ति नैर्गुण्यं पापचेतसः ॥ 43॥
अर्थसिद्धिं परामिच्छन्धर्ममेवादितश् चरेत् ।
न हि धर्मादपैत्यर्थः स्वर्गलोकादिवामृतम् ॥ 44॥
यस्यात्मा विरतः पापात्कल्याणे च निवेशितः ।
तेन सर्वमिदं बुद्धं प्रकृतिर्विकृतिर्श्च या ॥ 45॥
यो धर्ममर्थं कामं च यथाकालं निषेवते ।
धर्मार्थकामसंयोगं योऽमुत्रेह च विन्दति ॥ 46॥
सन्नियच्छति यो वेगमुत्थितं क्रोधहर्षयोः ।
स श्रियो भाजनं राजन्यश्चापत्सु न मुह्यति ॥ 47॥
बलं पञ्च विधं नित्यं पुरुषाणां निबोध मे ।
यत्तु बाहुबलं नाम कनिष्ठं बलमुच्यते ॥ 48॥
अमात्यलाभो भद्रं ते द्वितीयं बलमुच्यते ।
धनलाभस्तृतीयं तु बलमाहुर्जिगीषवः ॥ 49॥
यत्त्वस्य सहजं राजन्पितृपैतामहं बलम् ।
अभिजात बलं नाम तच्चतुर्थं बलं स्मृतम् ॥ 50॥
येन त्वेतानि सर्वाणि सङ्गृहीतानि भारत ।
यद्बलानां बलं श्रेष्ठं तत्प्रज्ञा बलमुच्यते ॥ 51॥
महते योऽपकाराय नरस्य प्रभवेन्नरः ।
तेन वैरं समासज्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् ॥ 52॥
स्त्रीषु राजसु सर्पेषु स्वाध्याये शत्रुसेविषु ।
भोगे चायुषि विश्वासं कः प्राज्ञः कर्तुमर्हति ॥ 53॥
प्रज्ञा शरेणाभिहतस्य जन्तोश्
चिकित्सकाः सन्ति न चौषधानि ।
न होममन्त्रा न च मङ्गलानि
नाथर्वणा नाप्यगदाः सुसिद्धाः ॥ 54॥
सर्पश्चाग्निश्च सिंहश्च कुलपुत्रश्च भारत ।
नावज्ञेया मनुष्येण सर्वे ते ह्यतितेजसः ॥ 55॥
अग्निस्तेजो महल्लोके गूढस्तिष्ठति दारुषु ।
न चोपयुङ्क्ते तद्दारु यावन्नो दीप्यते परैः ॥ 56॥
स एव खलु दारुभ्यो यदा निर्मथ्य दीप्यते ।
तदा तच्च वनं चान्यन्निर्दहत्याशु तेजसा ॥ 57॥
एवमेव कुले जाताः पावकोपम तेजसः ।
क्षमावन्तो निराकाराः काष्ठेऽग्निरिव शेरते ॥ 58॥
लता धर्मा त्वं सपुत्रः शालाः पाण्डुसुता मताः ।
न लता वर्धते जातु महाद्रुममनाश्रिता ॥ 59॥
वनं राजंस्त्वं सपुत्रोऽम्बिकेय
सिंहान्वने पाण्डवांस्तात विद्धि ।
सिंहैर्विहीनं हि वनं विनश्येत्
सिंहा विनश्येयुरृते वनेन ॥ 60॥
॥ इति श्रीमहाभारते उद्योगपर्वणि प्रजागरपर्वणि
विदुरवाक्ये सप्तत्रिंशोऽध्यायः ॥ 37॥
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||
vidura uvāca |
saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |
vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||
tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |
atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||
yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate
yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |
striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te
yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||
yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ
yaścābalo balinā nityavairī |
aśraddadhānāya ca yo bravīti
yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||
vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate
vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |
parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ
striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||
yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca
dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |
yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha
ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||
yasminyathā vartate yo manuṣyas
tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |
māyācāro māyayā vartitavyaḥ
sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||
dhṛtarāṣṭra uvāca |
śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |
nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||
vidura uvāca |
ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |
krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||
eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |
etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||
viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |
vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||
śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |
etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||
gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ
śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |
nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ
satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||
sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |
apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||
yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |
apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||
tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |
grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||
āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |
ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||
uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan
naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |
tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya
na rocate tava vaicitra vīrya || 18||
kākairimāṃścitrabarhānmayūrān
parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |
hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ
prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||
yastāta na krudhyati sarvakālaṃ
bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |
tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti
na cainamāpatsu parityajanti || 20||
na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena
bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |
tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ
snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||
kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy
āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |
saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān
sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||
abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ
sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |
vaktā hitānāmanurakta āryaḥ
śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||
vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ
pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |
prajñābhimānī pratikūlavādī
tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||
astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ
sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |
aroga jātīyamudāravākyaṃ
dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||
na viśvāsājjātu parasya gehaṃ
gacchennaraścetayāno vikāle |
na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho
na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||
na nihnavaṃ satra gatasya gacchet
saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |
na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti
sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||
ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ
putro bhrātā vidhavā bāla putrā |
senā jīvī coddhṛta bhakta eva
vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||
guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante
balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |
sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca
śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||
guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante
ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |
anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ
na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||
akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca
lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |
adeśakālajñamaniṣṭa veṣam
etāngṛhe na prativāsayīta || 31||
kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca
varāka sambhūtamamānya māninam |
niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam
etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||
saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ
nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |
vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy
etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||
sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |
anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||
utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā
vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |
sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā
araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||
hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |
tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||
buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |
vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||
paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ
yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |
putrairvairaṃ nityamudvignavāso
yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||
bhīṣmasya kopastava cendra kalpa
droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |
utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ
śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||
tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |
pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||
dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||
na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |
vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||
na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |
yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||
arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |
na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||
yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |
tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||
yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |
dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||
sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |
sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||
balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |
yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||
amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |
dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||
yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |
abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||
yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |
yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||
mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |
tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||
strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |
bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||
prajñā śareṇābhihatasya jantoś
cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |
na homamantrā na ca maṅgalāni
nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||
sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |
nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||
agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |
na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||
sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |
tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||
evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |
kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||
latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |
na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||
vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya
siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |
siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet
siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||
|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi
viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||
🕉️ This is the original Sanskrit rendered in Bengali script.
Pronunciation is identical to the Sanskrit Devanagari version.