Vidura Niti - Udyoga Parvam, Adhyayah 37

ॐ

විදුර නීති - උද්යෝග පර්වම්, අධ්යායඃ 37

Vyasa Sinhala

.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි

විදුරවාක්යේ සප්තත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ ..

විදුර උවාච .

සප්තදශේමාන්රාජේන්ද්ර මනුඃ ස්වායම්භුවෝ(අ)බ්රවීත් .

වෛචිත්රවීර්ය පුරුෂානාකාශං මුෂ්ටිභිර්ඝ්නතඃ .. 1..

තානේවින්ද්රස්ය හි ධනුරනාම්යං නමතෝ(අ)බ්රවීත් .

අථෝ මරීචිනඃ පාදානනාම්යාන්නමතස්තථා .. 2..

යශ්චාශිෂ්යං ශාසති යශ් ච කුප්යතේ

යශ්චාතිවේලං භජතේ ද්විෂන්තම් .

ස්ත්රියශ්ච යෝ(අ)රක්ෂති භද්රමස්තු තේ

යශ්චායාච්යං යාචති යශ් ච කත්ථතේ .. 3..

යශ්චාභිජාතඃ ප්රකරෝත්යකාර්යං

යශ්චාබලෝ බලිනා නිත්යවෛරී .

අශ්රද්දධානාය ච යෝ බ්රවීති

යශ්චාකාම්යං කාමයතේ නරේන්ද්ර .. 4..

වධ්වා හාසං ශ්වශුරෝ යශ් ච මන්යතේ

වධ්වා වසන්නුත යෝ මානකාමඃ .

පරක්ෂේත්රේ නිර්වපති යශ්ච බීජං

ස්ත්රියං ච යඃ පරිවදතේ(අ)තිවේලම් .. 5..

යශ්චෛව ලබ්ධ්වා න ස්මරාමීත්යුවාච

දත්ත්වා ච යඃ කත්ථති යාච්යමානඃ .

යශ්චාසතඃ සාන්ත්වමුපාසතීහ

ඒතේ(අ)නුයාන්ත්යනිලං පාශහස්තාඃ .. 6..

යස්මින්යථා වර්තතේ යෝ මනුෂ්යස්

තස්මිංස්තථා වර්තිතව්යං ස ධර්මඃ .

මායාචාරෝ මායයා වර්තිතව්යඃ

සාධ්වාචාරඃ සාධුනා ප්රත්යුදේයඃ .. 7..

ධෘතරාෂ්ට්ර උවාච .

ශතායුරුක්තඃ පුරුෂඃ සර්වවේදේෂු වෛ යදා .

නාප්නෝත්යථ ච තත්සර්වමායුඃ කේනේහ හේතුනා .. 8..

විදුර උවාච .

අතිවාදෝ(අ)තිමානශ්ච තථාත්යාගෝ නරාධිපඃ .

ක්රෝධශ්චාතිවිවිත්සා ච මිත්රද්රෝහශ්ච තානි ෂට් .. 9..

ඒත ඒවාසයස්තීක්ෂ්ණාඃ කෘන්තන්ත්යායූංෂි දේහිනාම් .

ඒතානි මානවාන්ඝ්නන්ති න මෘත්යුර්භද්රමස්තු තේ .. 10..

විශ්වස්තස්යෛති යෝ දාරාන්යශ්චාපි ගුරු තක්පගඃ .

වෘෂලී පතිර්ද්විජෝ යශ්ච පානපශ්චෛව භාරත .. 11..

ශරණාගතහා චෛව සර්වේ බ්රහ්මහණෛඃ සමාඃ .

ඒතෛඃ සමේත්ය කර්තව්යං ප්රායශ්චිත්තමිති ශ්රුතිඃ .. 12..

ගෘහී වදාන්යෝ(අ)නපවිද්ධ වාක්යඃ

ශේෂාන්න භෝකාප්යවිහිංසකශ් ච .

නානර්ථකෘත්ත්යක්තකලිඃ කෘතජ්ඤඃ

සත්යෝ මෘදුඃ ස්වර්ගමුපෛති විද්වාන් .. 13..

සුලභාඃ පුරුෂා රාජන්සතතං ප්රියවාදිනඃ .

අප්රියස්ය තු පථ්යස්ය වක්තා ශ්රෝතා ච දුර්ලභඃ .. 14..

යෝ හි ධර්මං ව්යපාශ්රිත්ය හිත්වා භර්තුඃ ප්රියාප්රියේ .

අප්රියාණ්යාහ පථ්යානි තේන රාජා සහායවාන් .. 15..

ත්යජේත්කුලාර්ථේ පුරුෂං ග්රාමස්යාර්ථේ කුලං ත්යජේත් .

ග්රාමං ජනපදස්යාර්ථේ ආත්මාර්ථේ පෘථිවීං ත්යජේත් .. 16..

ආපදර්ථං ධනං රක්ෂේද්දාරාන්රක්ෂේද්ධනෛරපි .

ආත්මානං සතතං රක්ෂේද්දාරෛරපි ධනෛරපි .. 17..

උක්තං මයා ද්යූතකාලේ(අ)පි රාජන්

නෛවං යුක්තං වචනං ප්රාතිපීය .

තදෞෂධං පථ්යමිවාතුරස්ය

න රෝචතේ තව වෛචිත්ර වීර්ය .. 18..

කාකෛරිමාංශ්චිත්රබර්හාන්මයූරාන්

පරාජෛෂ්ඨාඃ පාණ්ඩවාන්ධාර්තරාෂ්ට්රෛඃ .

හිත්වා සිංහාන්ක්රෝෂ්ටු කාන්ගූහමානඃ

ප්රාප්තේ කාලේ ශෝචිතා ත්වං නරේන්ද්ර .. 19..

යස්තාත න ක්රුධ්යති සර්වකාලං

භෘත්යස්ය භක්තස්ය හිතේ රතස්ය .

තස්මින්භෘත්යා භර්තරි විශ්වසන්ති

න චෛනමාපත්සු පරිත්යජන්ති .. 20..

න භෘත්යානාං වෘත්ති සංරෝධනේන

බාහ්යං ජනං සඤ්ජිඝෘක්ෂේදපූර්වම් .

ත්යජන්ති හ්යේනමුචිතාවරුද්ධාඃ

ස්නිග්ධා හ්යමාත්යාඃ පරිහීනභෝගාඃ .. 21..

කෘත්යානි පූර්වං පරිසඞ්ඛ්යාය සර්වාණ්ය්

ආයව්යයාවනුරූපාං ච වෘත්තිම් .

සඞ්ගෘහ්ණීයාදනුරූපාන්සහායාන්

සහායසාධ්යානි හි දුෂ්කරාණි .. 22..

අභිප්රායං යෝ විදිත්වා තු භර්තුඃ

සර්වාණි කාර්යාණි කරෝත්යතන්ද්රීඃ .

වක්තා හිතානාමනුරක්ත ආර්යඃ

ශක්තිජ්ඤ ආත්මේව හි සෝ(අ)නුකම්ප්යඃ .. 23..

වාක්යං තු යෝ නාද්රියතේ(අ)නුශිෂ්ටඃ

ප්රත්යාහ යශ්චාපි නියුජ්යමානඃ .

ප්රජ්ඤාභිමානී ප්රතිකූලවාදී

ත්යාජ්යඃ ස තාදෘක්ත්වරයෛව භෘත්යඃ .. 24..

අස්තබ්ධමක්ලීබමදීර්ඝසූත්රං

සානුක්රෝශං ශ්ලක්ෂ්ණමහාර්යමන්යෛඃ .

අරෝග ජාතීයමුදාරවාක්යං

දූතං වදන්ත්යෂ්ට ගුණෝපපන්නම් .. 25..

න විශ්වාසාජ්ජාතු පරස්ය ගේහං

ගච්ඡේන්නරශ්චේතයානෝ විකාලේ .

න චත්වරේ නිශි තිෂ්ඨේන්නිගූඪෝ

න රාජන්යාං යෝෂිතං ප්රාර්ථයීත .. 26..

න නිහ්නවං සත්ර ගතස්ය ගච්ඡේත්

සංසෘෂ්ට මන්ත්රස්ය කුසඞ්ගතස්ය .

න ච බ්රූයාන්නාශ්වසාමි ත්වයීති

ස කාරණං ව්යපදේශං තු කුර්යාත් .. 27..

ඝෘණී රාජා පුංශ්චලී රාජභෘත්යඃ

පුත්රෝ භ්රාතා විධවා බාල පුත්රා .

සේනා ජීවී චෝද්ධෘත භක්ත ඒව

ව්යවහාරේ වෛ වර්ජනීයාඃ ස්යුරේතේ .. 28..

ගුණා දශ ස්නානශීලං භජන්තේ

බලං රූපං ස්වරවර්ණප්රශුද්ධිඃ .

ස්පර්ශශ්ච ගන්ධශ්ච විශුද්ධතා ච

ශ්රීඃ සෞකුමාර්යං ප්රවරාශ්ච නාර්යඃ .. 29..

ගුණාශ්ච ෂණ්මිතභුක්තං භජන්තේ

ආරෝග්යමායුශ්ච සුඛං බලං ච .

අනාවිලං චාස්ය භවේදපත්යං

න චෛනමාද්යූන ඉති ක්ෂිපන්ති .. 30..

අකර්ම ශීලං ච මහාශනං ච

ලෝකද්විෂ්ටං බහු මායං නෘශංසම් .

අදේශකාලජ්ඤමනිෂ්ට වේෂම්

ඒතාන්ගෘහේ න ප්රතිවාසයීත .. 31..

කදර්යමාක්රෝශකමශ්රුතං ච

වරාක සම්භූතමමාන්ය මානිනම් .

නිෂ්ඨූරිණං කෘතවෛරං කෘතඝ්නම්

ඒතාන්භෘතාර්තෝ(අ)පි න ජාතු යාචේත් .. 32..

සඞ්ක්ලිෂ්ටකර්මාණමතිප්රවාදං

නිත්යානෘතං චාදෘඪ භක්තිකං ච .

විකෘෂ්ටරාගං බහුමානිනං චාප්ය්

ඒතාන්න සේවේත නරාධමාන්ෂට් .. 33..

සහායබන්ධනා හ්යර්ථාඃ සහායාශ්චාර්ථබන්ධනාඃ .

අන්යෝන්යබන්ධනාවේතෞ විනාන්යෝන්යං න සිධ්යතඃ .. 34..

උත්පාද්ය පුත්රානනෘණාංශ්ච කෘත්වා

වෘත්තිං ච තේභ්යෝ(අ)නුවිධාය කාං චිත් .

ස්ථානේ කුමාරීඃ ප්රතිපාද්ය සර්වා

අරණ්යසංස්ථෝ මුනිවද්බුභූෂේත් .. 35..

හිතං යත්සර්වභූතානාමාත්මනශ්ච සුඛාවහම් .

තත්කුර්යාදීශ්වරෝ හ්යේතන්මූලං ධර්මාර්ථසිද්ධයේ .. 36..

බුද්ධිඃ ප්රභාවස්තේජශ්ච සත්ත්වමුත්ථානමේව ච .

ව්යවසායශ්ච යස්ය ස්යාත්තස්යාවෘත්ති භයං කුතඃ .. 37..

පශ්ය දෝෂාන්පාණ්ඩවෛර්විග්රහේ ත්වං

යත්ර ව්යථේරන්නපි දේවාඃ ස ශක්රාඃ .

පුත්රෛර්වෛරං නිත්යමුද්විග්නවාසෝ

යශඃ ප්රණාශෝ ද්විෂතාං ච හර්ෂඃ .. 38..

භීෂ්මස්ය කෝපස්තව චේන්ද්ර කල්ප

ද්රෝණස්ය රාජ්ඤශ්ච යුධිෂ්ඨිරස්ය .

උත්සාදයේල්ලෝකමිමං ප්රවෘද්ධඃ

ශ්වේතෝ ග්රහස්තිර්යගිවාපතන්ඛේ .. 39..

තව පුත්රශතං චෛව කර්ණඃ පඤ්ච ච පාණ්ඩවාඃ .

පෘථිවීමනුශාසේයුරඛිලාං සාගරාම්බරාම් .. 40..

ධාර්තරාෂ්ට්රා වනං රාජන්ව්යාඝ්රාඃ පාණ්ඩුසුතා මතාඃ .

මා වනං ඡින්ධි ස ව්යාඝ්රං මා ව්යාඝ්රාන්නීනශෝ වනාත් .. 41..

න ස්යාද්වනමෘතේ ව්යාඝ්රාන්ව්යාඝ්රා න ස්යුරෘතේ වනම් .

වනං හි රක්ෂ්යතේ ව්යාඝ්රෛර්ව්යාඝ්රාන්රක්ෂති කානනම් .. 42..

න තථේච්ඡන්ත්යකල්යාණාඃ පරේෂාං වේදිතුං ගුණාන් .

යථෛෂාං ජ්ඤාතුමිච්ඡන්ති නෛර්ගුණ්යං පාපචේතසඃ .. 43..

අර්ථසිද්ධිං පරාමිච්ඡන්ධර්මමේවාදිතශ් චරේත් .

න හි ධර්මාදපෛත්යර්ථඃ ස්වර්ගලෝකාදිවාමෘතම් .. 44..

යස්යාත්මා විරතඃ පාපාත්කල්යාණේ ච නිවේශිතඃ .

තේන සර්වමිදං බුද්ධං ප්රකෘතිර්විකෘතිර්ශ්ච යා .. 45..

යෝ ධර්මමර්ථං කාමං ච යථාකාලං නිෂේවතේ .

ධර්මාර්ථකාමසංයෝගං යෝ(අ)මුත්රේහ ච වින්දති .. 46..

සන්නියච්ඡති යෝ වේගමුත්ථිතං ක්රෝධහර්ෂයෝඃ .

ස ශ්රියෝ භාජනං රාජන්යශ්චාපත්සු න මුහ්යති .. 47..

බලං පඤ්ච විධං නිත්යං පුරුෂාණාං නිබෝධ මේ .

යත්තු බාහුබලං නාම කනිෂ්ඨං බලමුච්යතේ .. 48..

අමාත්යලාභෝ භද්රං තේ ද්විතීයං බලමුච්යතේ .

ධනලාභස්තෘතීයං තු බලමාහුර්ජිගීෂවඃ .. 49..

යත්ත්වස්ය සහජං රාජන්පිතෘපෛතාමහං බලම් .

අභිජාත බලං නාම තච්චතුර්ථං බලං ස්මෘතම් .. 50..

යේන ත්වේතානි සර්වාණි සඞ්ගෘහීතානි භාරත .

යද්බලානාං බලං ශ්රේෂ්ඨං තත්ප්රජ්ඤා බලමුච්යතේ .. 51..

මහතේ යෝ(අ)පකාරාය නරස්ය ප්රභවේන්නරඃ .

තේන වෛරං සමාසජ්ය දූරස්ථෝ(අ)ස්මීති නාශ්වසේත් .. 52..

ස්ත්රීෂු රාජසු සර්පේෂු ස්වාධ්යායේ ශත්රුසේවිෂු .

භෝගේ චායුෂි විශ්වාසං කඃ ප්රාජ්ඤඃ කර්තුමර්හති .. 53..

ප්රජ්ඤා ශරේණාභිහතස්ය ජන්තෝශ්

චිකිත්සකාඃ සන්ති න චෞෂධානි .

න හෝමමන්ත්රා න ච මඞ්ගලානි

නාථර්වණා නාප්යගදාඃ සුසිද්ධාඃ .. 54..

සර්පශ්චාග්නිශ්ච සිංහශ්ච කුලපුත්රශ්ච භාරත .

නාවජ්ඤේයා මනුෂ්යේණ සර්වේ තේ හ්යතිතේජසඃ .. 55..

අග්නිස්තේජෝ මහල්ලෝකේ ගූඪස්තිෂ්ඨති දාරුෂු .

න චෝපයුඞ්ක්තේ තද්දාරු යාවන්නෝ දීප්යතේ පරෛඃ .. 56..

ස ඒව ඛලු දාරුභ්යෝ යදා නිර්මථ්ය දීප්යතේ .

තදා තච්ච වනං චාන්යන්නිර්දහත්යාශු තේජසා .. 57..

ඒවමේව කුලේ ජාතාඃ පාවකෝපම තේජසඃ .

ක්ෂමාවන්තෝ නිරාකාරාඃ කාෂ්ඨේ(අ)ග්නිරිව ශේරතේ .. 58..

ලතා ධර්මා ත්වං සපුත්රඃ ශාලාඃ පාණ්ඩුසුතා මතාඃ .

න ලතා වර්ධතේ ජාතු මහාද්රුමමනාශ්රිතා .. 59..

වනං රාජංස්ත්වං සපුත්රෝ(අ)ම්බිකේය

සිංහාන්වනේ පාණ්ඩවාංස්තාත විද්ධි .

සිංහෛර්විහීනං හි වනං විනශ්යේත්

සිංහා විනශ්යේයුරෘතේ වනේන .. 60..

.. ඉති ශ්රීමහාභාරතේ උද්යෝගපර්වණි ප්රජාගරපර්වණි

විදුරවාක්යේ සප්තත්රිංශෝ(අ)ධ්යායඃ .. 37..

Roman (IAST) Transliteration

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ ||

vidura uvāca |

saptadaśemānrājendra manuḥ svāyambhuvo'bravīt |

vaicitravīrya puruṣānākāśaṃ muṣṭibhirghnataḥ || 1||

tānevindrasya hi dhanuranāmyaṃ namato'bravīt |

atho marīcinaḥ pādānanāmyānnamatastathā || 2||

yaścāśiṣyaṃ śāsati yaś ca kupyate

yaścātivelaṃ bhajate dviṣantam |

striyaśca yo'rakṣati bhadramastu te

yaścāyācyaṃ yācati yaś ca katthate || 3||

yaścābhijātaḥ prakarotyakāryaṃ

yaścābalo balinā nityavairī |

aśraddadhānāya ca yo bravīti

yaścākāmyaṃ kāmayate narendra || 4||

vadhvā hāsaṃ śvaśuro yaś ca manyate

vadhvā vasannuta yo mānakāmaḥ |

parakṣetre nirvapati yaśca bījaṃ

striyaṃ ca yaḥ parivadate'tivelam || 5||

yaścaiva labdhvā na smarāmītyuvāca

dattvā ca yaḥ katthati yācyamānaḥ |

yaścāsataḥ sāntvamupāsatīha

ete'nuyāntyanilaṃ pāśahastāḥ || 6||

yasminyathā vartate yo manuṣyas

tasmiṃstathā vartitavyaṃ sa dharmaḥ |

māyācāro māyayā vartitavyaḥ

sādhvācāraḥ sādhunā pratyudeyaḥ || 7||

dhṛtarāṣṭra uvāca |

śatāyuruktaḥ puruṣaḥ sarvavedeṣu vai yadā |

nāpnotyatha ca tatsarvamāyuḥ keneha hetunā || 8||

vidura uvāca |

ativādo'timānaśca tathātyāgo narādhipaḥ |

krodhaścātivivitsā ca mitradrohaśca tāni ṣaṭ || 9||

eta evāsayastīkṣṇāḥ kṛntantyāyūṃṣi dehinām |

etāni mānavānghnanti na mṛtyurbhadramastu te || 10||

viśvastasyaiti yo dārānyaścāpi guru takpagaḥ |

vṛṣalī patirdvijo yaśca pānapaścaiva bhārata || 11||

śaraṇāgatahā caiva sarve brahmahaṇaiḥ samāḥ |

etaiḥ sametya kartavyaṃ prāyaścittamiti śrutiḥ || 12||

gṛhī vadānyo'napaviddha vākyaḥ

śeṣānna bhokāpyavihiṃsakaś ca |

nānarthakṛttyaktakaliḥ kṛtajñaḥ

satyo mṛduḥ svargamupaiti vidvān || 13||

sulabhāḥ puruṣā rājansatataṃ priyavādinaḥ |

apriyasya tu pathyasya vaktā śrotā ca durlabhaḥ || 14||

yo hi dharmaṃ vyapāśritya hitvā bhartuḥ priyāpriye |

apriyāṇyāha pathyāni tena rājā sahāyavān || 15||

tyajetkulārthe puruṣaṃ grāmasyārthe kulaṃ tyajet |

grāmaṃ janapadasyārthe ātmārthe pṛthivīṃ tyajet || 16||

āpadarthaṃ dhanaṃ rakṣeddārānrakṣeddhanairapi |

ātmānaṃ satataṃ rakṣeddārairapi dhanairapi || 17||

uktaṃ mayā dyūtakāle'pi rājan

naivaṃ yuktaṃ vacanaṃ prātipīya |

tadauṣadhaṃ pathyamivāturasya

na rocate tava vaicitra vīrya || 18||

kākairimāṃścitrabarhānmayūrān

parājaiṣṭhāḥ pāṇḍavāndhārtarāṣṭraiḥ |

hitvā siṃhānkroṣṭu kāngūhamānaḥ

prāpte kāle śocitā tvaṃ narendra || 19||

yastāta na krudhyati sarvakālaṃ

bhṛtyasya bhaktasya hite ratasya |

tasminbhṛtyā bhartari viśvasanti

na cainamāpatsu parityajanti || 20||

na bhṛtyānāṃ vṛtti saṃrodhanena

bāhyaṃ janaṃ sañjighṛkṣedapūrvam |

tyajanti hyenamucitāvaruddhāḥ

snigdhā hyamātyāḥ parihīnabhogāḥ || 21||

kṛtyāni pūrvaṃ parisaṅkhyāya sarvāṇy

āyavyayāvanurūpāṃ ca vṛttim |

saṅgṛhṇīyādanurūpānsahāyān

sahāyasādhyāni hi duṣkarāṇi || 22||

abhiprāyaṃ yo viditvā tu bhartuḥ

sarvāṇi kāryāṇi karotyatandrīḥ |

vaktā hitānāmanurakta āryaḥ

śaktijña ātmeva hi so'nukampyaḥ || 23||

vākyaṃ tu yo nādriyate'nuśiṣṭaḥ

pratyāha yaścāpi niyujyamānaḥ |

prajñābhimānī pratikūlavādī

tyājyaḥ sa tādṛktvarayaiva bhṛtyaḥ || 24||

astabdhamaklībamadīrghasūtraṃ

sānukrośaṃ ślakṣṇamahāryamanyaiḥ |

aroga jātīyamudāravākyaṃ

dūtaṃ vadantyaṣṭa guṇopapannam || 25||

na viśvāsājjātu parasya gehaṃ

gacchennaraścetayāno vikāle |

na catvare niśi tiṣṭhennigūḍho

na rājanyāṃ yoṣitaṃ prārthayīta || 26||

na nihnavaṃ satra gatasya gacchet

saṃsṛṣṭa mantrasya kusaṅgatasya |

na ca brūyānnāśvasāmi tvayīti

sa kāraṇaṃ vyapadeśaṃ tu kuryāt || 27||

ghṛṇī rājā puṃścalī rājabhṛtyaḥ

putro bhrātā vidhavā bāla putrā |

senā jīvī coddhṛta bhakta eva

vyavahāre vai varjanīyāḥ syurete || 28||

guṇā daśa snānaśīlaṃ bhajante

balaṃ rūpaṃ svaravarṇapraśuddhiḥ |

sparśaśca gandhaśca viśuddhatā ca

śrīḥ saukumāryaṃ pravarāśca nāryaḥ || 29||

guṇāśca ṣaṇmitabhuktaṃ bhajante

ārogyamāyuśca sukhaṃ balaṃ ca |

anāvilaṃ cāsya bhavedapatyaṃ

na cainamādyūna iti kṣipanti || 30||

akarma śīlaṃ ca mahāśanaṃ ca

lokadviṣṭaṃ bahu māyaṃ nṛśaṃsam |

adeśakālajñamaniṣṭa veṣam

etāngṛhe na prativāsayīta || 31||

kadaryamākrośakamaśrutaṃ ca

varāka sambhūtamamānya māninam |

niṣṭhūriṇaṃ kṛtavairaṃ kṛtaghnam

etānbhṛtārto'pi na jātu yācet || 32||

saṅkliṣṭakarmāṇamatipravādaṃ

nityānṛtaṃ cādṛḍha bhaktikaṃ ca |

vikṛṣṭarāgaṃ bahumāninaṃ cāpy

etānna seveta narādhamānṣaṭ || 33||

sahāyabandhanā hyarthāḥ sahāyāścārthabandhanāḥ |

anyonyabandhanāvetau vinānyonyaṃ na sidhyataḥ || 34||

utpādya putrānanṛṇāṃśca kṛtvā

vṛttiṃ ca tebhyo'nuvidhāya kāṃ cit |

sthāne kumārīḥ pratipādya sarvā

araṇyasaṃstho munivadbubhūṣet || 35||

hitaṃ yatsarvabhūtānāmātmanaśca sukhāvaham |

tatkuryādīśvaro hyetanmūlaṃ dharmārthasiddhaye || 36||

buddhiḥ prabhāvastejaśca sattvamutthānameva ca |

vyavasāyaśca yasya syāttasyāvṛtti bhayaṃ kutaḥ || 37||

paśya doṣānpāṇḍavairvigrahe tvaṃ

yatra vyatherannapi devāḥ sa śakrāḥ |

putrairvairaṃ nityamudvignavāso

yaśaḥ praṇāśo dviṣatāṃ ca harṣaḥ || 38||

bhīṣmasya kopastava cendra kalpa

droṇasya rājñaśca yudhiṣṭhirasya |

utsādayellokamimaṃ pravṛddhaḥ

śveto grahastiryagivāpatankhe || 39||

tava putraśataṃ caiva karṇaḥ pañca ca pāṇḍavāḥ |

pṛthivīmanuśāseyurakhilāṃ sāgarāmbarām || 40||

dhārtarāṣṭrā vanaṃ rājanvyāghrāḥ pāṇḍusutā matāḥ |

mā vanaṃ chindhi sa vyāghraṃ mā vyāghrānnīnaśo vanāt || 41||

na syādvanamṛte vyāghrānvyāghrā na syurṛte vanam |

vanaṃ hi rakṣyate vyāghrairvyāghrānrakṣati kānanam || 42||

na tathecchantyakalyāṇāḥ pareṣāṃ vedituṃ guṇān |

yathaiṣāṃ jñātumicchanti nairguṇyaṃ pāpacetasaḥ || 43||

arthasiddhiṃ parāmicchandharmamevāditaś caret |

na hi dharmādapaityarthaḥ svargalokādivāmṛtam || 44||

yasyātmā virataḥ pāpātkalyāṇe ca niveśitaḥ |

tena sarvamidaṃ buddhaṃ prakṛtirvikṛtirśca yā || 45||

yo dharmamarthaṃ kāmaṃ ca yathākālaṃ niṣevate |

dharmārthakāmasaṃyogaṃ yo'mutreha ca vindati || 46||

sanniyacchati yo vegamutthitaṃ krodhaharṣayoḥ |

sa śriyo bhājanaṃ rājanyaścāpatsu na muhyati || 47||

balaṃ pañca vidhaṃ nityaṃ puruṣāṇāṃ nibodha me |

yattu bāhubalaṃ nāma kaniṣṭhaṃ balamucyate || 48||

amātyalābho bhadraṃ te dvitīyaṃ balamucyate |

dhanalābhastṛtīyaṃ tu balamāhurjigīṣavaḥ || 49||

yattvasya sahajaṃ rājanpitṛpaitāmahaṃ balam |

abhijāta balaṃ nāma taccaturthaṃ balaṃ smṛtam || 50||

yena tvetāni sarvāṇi saṅgṛhītāni bhārata |

yadbalānāṃ balaṃ śreṣṭhaṃ tatprajñā balamucyate || 51||

mahate yo'pakārāya narasya prabhavennaraḥ |

tena vairaṃ samāsajya dūrastho'smīti nāśvaset || 52||

strīṣu rājasu sarpeṣu svādhyāye śatruseviṣu |

bhoge cāyuṣi viśvāsaṃ kaḥ prājñaḥ kartumarhati || 53||

prajñā śareṇābhihatasya jantoś

cikitsakāḥ santi na cauṣadhāni |

na homamantrā na ca maṅgalāni

nātharvaṇā nāpyagadāḥ susiddhāḥ || 54||

sarpaścāgniśca siṃhaśca kulaputraśca bhārata |

nāvajñeyā manuṣyeṇa sarve te hyatitejasaḥ || 55||

agnistejo mahalloke gūḍhastiṣṭhati dāruṣu |

na copayuṅkte taddāru yāvanno dīpyate paraiḥ || 56||

sa eva khalu dārubhyo yadā nirmathya dīpyate |

tadā tacca vanaṃ cānyannirdahatyāśu tejasā || 57||

evameva kule jātāḥ pāvakopama tejasaḥ |

kṣamāvanto nirākārāḥ kāṣṭhe'gniriva śerate || 58||

latā dharmā tvaṃ saputraḥ śālāḥ pāṇḍusutā matāḥ |

na latā vardhate jātu mahādrumamanāśritā || 59||

vanaṃ rājaṃstvaṃ saputro'mbikeya

siṃhānvane pāṇḍavāṃstāta viddhi |

siṃhairvihīnaṃ hi vanaṃ vinaśyet

siṃhā vinaśyeyurṛte vanena || 60||

|| iti śrīmahābhārate udyogaparvaṇi prajāgaraparvaṇi

viduravākye saptatriṃśo'dhyāyaḥ || 37||